પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.8

કશ્યપ ઉવાચ-
સ ગર્ભે વ્યાકુલો જાતઃ ખિદ્યમાનો દિને દિને ।
દુઃખાક્રાંતો હિ ધર્માત્મા સર્વપીડાભિપીડિતઃ

અધોમુખસ્તુ ગર્ભસ્થો મોહજાલેન બંધિતઃ ।
આધિવ્યાધિસમાક્રાંતો હાહાભૂતો વિચેતનઃ

દુઃખેન મહતાવિષ્ટો જ્ઞાનમાહ પ્રપીડિતઃ ।
આત્મોવાચ-
તવ વાક્યં મહાપ્રાજ્ઞ ન કૃતં તુ મયા તદા

ધ્યાનેન વાર્યમાણોપિ પતિતો મોહસંકટે ।
તસ્માદ્રક્ષ મહાપ્રાજ્ઞ ગર્ભવાસાત્સુદારુણાત્

જ્ઞાનમુવાચ-
મયા ત્વં વારિતો હ્યાત્મન્કૃતં વાક્યં ન ચૈવ મે ।
પંચાત્મકૈર્મહાક્રૂરૈઃ પાતિતો ગર્ભસંકટે

ઇદાનીં ગચ્છ ત્વં ધ્યાનં તસ્માત્સંપ્રાપ્સ્યસે સુખમ્ ।
ગર્ભવાસાદ્ભવિષ્યસ્તે મોક્ષ એવ ન સંશયઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા જ્ઞાનસ્ય તત્ત્વતામ્ ।
ધ્યાનમાહૂય પ્રોવાચ શ્રૂયતાં વચનં મમ

ત્વામહં શરણં પ્રાપ્તો ધ્યાન માં રક્ષ નિત્યશઃ ।
એવમસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞ ધ્યાનમાહ મહામતિમ્

એતદ્વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા આત્મા વૈ ધ્યાનમાગતઃ ।
ધ્યાનેન હિ સમં ગર્ભે સંસ્થિતો મોહવર્જિતઃ

યદા ધ્યાનં ગતો હ્યાત્મા વિસ્મૃતં ગર્ભજં ભયમ્ ।
સ દ્વાભ્યાં સહિતસ્તત્ર આત્મા મોહ વિના કૃતઃ

ચિંતયન્નેવ વૈ નિત્યમાત્મકં સુખમેવ હિ ।
ઇતો નિષ્ક્રાંતમાત્રસ્તુ ત્યજે પંચાત્મકં વપુઃ

એવં ચિંતયતે નિત્યં ગર્ભવાસગતઃ પ્રભુઃ ।
સૂતિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાજાપત્યે વરાનને

વાયુના ચલિતો ગર્ભઃ પ્રાણેનાપિ બલીયસા ।
યોનિર્વિકાસમાયાતિ ચતુર્વિંશાંગુલં તદા

પંચવિંશાંગુલો ગર્ભસ્તેન પીડા વિજાયતે ।
એવં સંપીડ્યમાનસ્તુ મૂર્ચ્છયા મૂર્ચ્છિતઃ પ્રિયે

પતિતો ભૂમિભાગે તુ જ્ઞાનધ્યાનસમન્વિતઃ ।
પ્રાજાપત્યેન દિવ્યેન વાયુના સ પૃથક્કૃતઃ

ભૂમિસંસ્પર્શમાત્રેણ જ્ઞાનધ્યાને તુ વિસ્મૃતે ।
સંસારબંધસંદિગ્ધ આત્મા પ્રિયતયા સ્થિતઃ

ગુણદોષસમાક્રાંતો મહામોહસમન્વિતઃ ।
ખાદ્યં પાનાદિકં સર્વમિચ્છત્યેવ દિનેદિને

એવં સંપુષ્યમાણસ્તુ આત્મા પંચાત્મકૈઃ સહ ।
વ્યાપિતો હીંદ્રિયૈઃ સર્વૈર્વિષયૈઃ પાપકારિભિઃ

બાંધવાનાં સમોહેન ભાર્યાદીનાં તથૈવ ચ ।
આકુલવ્યાકુલો દેવિ જાયતે ચ દિનેદિને

મહામોહેન સંદિગ્ધો મોહજાલગતઃ પ્રભુઃ ।
કૈવર્તેન યથા બદ્ધઃ શકુલો જાલબંધનૈઃ

ચલિતું નૈવ શક્તોસ્તિ તથાત્માસીત્પ્રબંધિતઃ ।
મોહજાલૈસ્તુ તૈઃ સર્વૈર્દૃઢબંધૈસ્તુ બંધિતઃ

એવમાદિપ્રપંચેન વ્યાપિતો વ્યાપકેન હિ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનવિભ્રષ્ટો રાગદ્વેષાદિભિર્હતઃ

કામેન પીડ્યમાનસ્તુ ક્રોધેનૈવ તથૈવ વા ।
પ્રકૃત્યા કર્મણાબદ્ધો મહામૂઢો વ્યજાયત

સૂત ઉવાચ-
એવં મૂઢો યદાત્માસૌ કામક્રોધવશંગતઃ ।
લોભરાગાદિભિઃ સર્વૈર્વ્યાપૃતસ્તૈર્દુરાત્મભિઃ

ઇયં ભાર્યા હ્યયં પુત્ર ઇદં મિત્રમિદં ગૃહમ્ ।
એવં સંસારજાલેન મહામોહેન બંધિતઃ

પુત્રશોકાદિભિર્દુઃખૈર્વિવિધૈરાકુલસ્તદા ।
જરયાવ્યાધિભિશ્ચૈવ સંગ્રસ્તશ્ચાધિભિસ્તથા

એવમાત્મા સંપ્રતપ્તો દુઃખમોહૈઃ સુદારુણૈઃ ।
અભિમાનૈર્માનભંગૈર્નાનાદુઃખૈશ્ચ ખંડિતઃ

વૃદ્ધત્વેન તથા દેવિ શબલત્વેન પીડિતઃ ।
દુઃખં ચિંતયતે નિત્યં હાહાભૂતો વિચેતનઃ

રાત્રૌ સ્વપ્નાન્પ્રપશ્યેત દિવા ચૈતન્યવર્જિતઃ ।
વૈકલ્યેન તથાંગાનાં વ્યાપ્તો દેવિ દિનેદિને

સંસારે ભ્રમમાણેન વૈરાગ્યં તત્ર દર્શિતમ્ ।
નિઃશંકં બંધુહીનં ચ પ્રશાંતં તુષ્ટમેવ ચ

તમુવાચ તદાત્મા વૈ કામક્રોધવિવર્જિતમ્ ।
કો ભવાન્નગ્નરૂપેણ કથં મિત્રૈર્ન લજ્જસે

યત્ર લોકાઃ સ્ત્રિયો વૃદ્ધા યુવત્યો માતરસ્તથા ।
એતાસાં હિ ગતો મધ્યે ન બિભેષિ અનાવૃતઃ

વીતરાગ ઉવાચ-
કો હ્યત્ર નગ્નો દૃશ્યેત ન નગ્નોસ્મીતિ વૈ કદા ।
સુસંબદ્ધસ્ત્વમેવાપિ પરિધાન સમન્વિતઃ

ન નગ્નોસ્મિ કદા દિવ્યભવાન્નગ્નઃ પ્રદૃશ્યતે ।
ઇંદ્રિયાર્થવશેવર્તી મર્યાદાપરિવર્જિતઃ

આત્મોવાચ-
પુરુષસ્ય કા હિ મર્યાદા તામાચક્ષ્વ ચ સુવ્રત ।
વિસ્તરેણ મહાપ્રાજ્ઞ યદિ જાનાસિ નિશ્ચિતમ્

વીતરાગો મહાપ્રાજ્ઞસ્તમુવાચ મહામતિઃ ।
સુસ્થૈર્યં ભજતે ચિત્તં સુખદુઃખેષુ નિત્યદા

ક્લેશિતં સર્વભાવૈશ્ચ તેષુતેષુ પરિત્યજેત્ ।
અથ લજ્જાં પ્રવક્ષ્યામિ મનો યા નિર્વિશત્યલમ્

મયાદ્યૈવં ન કર્તવ્યં નગ્નઃ સ્થાનવિવર્જિતઃ ।
પશ્ચાત્તાપે સુસંલીનઃ સા લજ્જા પરિકથ્યતે

કસ્ય લજ્જા પ્રકર્તવ્યા દ્વિતીયો નાસ્તિ સર્વદા ।
એકશ્ચ પુરુષો દિવ્યઃ કસ્ય કિંચિન્ન નાશયેત્

અથ લોકાન્પ્રવક્ષ્યામિ યે ત્વયા પરિકીર્તિતાઃ ।
યથા કુલાલકશ્ચક્રે મૃત્પિંડં ચ નિધાપયેત્

ભ્રામયિત્વા તુ સૂત્રેણ નાનાભેદાન્પ્રકાશયેત્ ।
ભાંડાનાં તુ સહસ્રાણિ સ્વેચ્છયા મતિસંસ્થિતઃ

તથાયં સૃજતે ધાતા નાનારૂપાણિ નાન્યથા ।
પશ્ચાદ્વિનાશમાયાંતિ યેનકેનાપિ હેતુના

સર્વદૈવ સ્થિતા યે ચ યે લોકાશ્ચ સનાતનાઃ ।
તેષાં લજ્જા પ્રકર્તવ્યા નાવર્તંતે હિ તે ભુવિ

આકાશવાયુતેજાંસિ પૃથ્વી ચાપશ્ચ પંચમઃ ।
અમી લોકાઃ પ્રકાશંતે યે ચ સર્વત્ર સંસ્થિતાઃ

સત્ત્વાનામંગદેશેષુ પંચૈતેષુ સુસંસ્થિતાઃ ।
સર્વત્રૈવ ચ વર્તંતે કસ્ય લજ્જા વિધીયતે

સ્ત્રીણાં રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં તાત સાંપ્રતમ્ ।
યથાઘટસહસ્રેષુસોદકેષુવિરાજતે

એકશ્ચંદ્રો હિ સર્વત્ર ભવાંસ્તદ્વદ્વિરાજતે ।
ગતો જંતુસહસ્રેષુ મોહચક્રે મહાત્મવાન્

સ્થાવરેષુ ચ સર્વેષુ જંગમેષુ તથા ભવાન્ ।
યોનિદ્વારેણ પાપેન માયામોહમયેન વૈ

કુચાભ્યાં ચ નિતંબાભ્યાં વયસા ચ વિરાજતે ।
હૃન્માંસસ્યાધિકા વૃદ્ધિર્દૃષ્ટા ચાત્ર ન સંશયઃ

પતનાય ચ લોકાનાં મોહરૂપં વિદર્શિતમ્ ।
નભવત્યેવ સા નારી યા ત્વયા પરિકીર્તિતા

લીલયા કુરુતે ધાતા વિનોદાય સદાત્મનઃ ।
યથા નાર્યાસ્તથા પુંસો જીવઃ સર્વત્ર સંસ્થિતઃ

કુચયોનિવિહીના યે જીવન્મુક્તાઃ સદૈવ હિ ।
નરસ્તુ પુરુષઃ પ્રોક્તો નારી પ્રકૃતિરુચ્યતે

રમતે તેન વૈ સાર્દ્ધં ન મુક્તા હિ કદાચન ।
ભવાન્પ્રકૃતિસંયુક્તઃ પુરુષેષુ પ્રદૃશ્યતે

કઃ કસ્ય કુરુતે લજ્જામેવં જ્ઞાત્વા સુખં વ્રજ ।
વૃદ્ધાં સ્ત્રિયં પ્રવક્ષ્યામિ સદાવૃદ્ધાં વરાનને

ત્વચા જર્જરતાં યાતા યસ્યાપ્યંગે વરાનને ।
શ્વેતૈશ્ચૈવ તથાકેશૈઃ પલિતૈશ્ચ સમાકુલા

બલહીનાથ દીનાપિ વ્યાપિતા વલિના તદા ।
નેયં વૃદ્ધા ભવેન્નારી પરં વૃદ્ધા ચ કથ્યતે

એતસ્યા લક્ષણં પ્રોક્તં યુવતીં પ્રવદામ્યહમ્ ।
જ્ઞાનેન વર્દ્ધતે નિત્યં જીવપાર્શ્વે સમાશ્રિતા

સુમતિર્નામ સંપ્રોક્તા સા વૃદ્ધા યુવતીતિ ચ ।
નારી પુરુષલોકેષુ સર્વદૈવ પ્રતિષ્ઠિતા

લજ્જા તસ્યાઃ પ્રકર્તવ્યા અન્યચ્ચૈવ વદામ્યહમ્ ।
માતરં વૈ પ્રવક્ષ્યામિ યા ત્વયા પરિકીર્તિતા

પ્રાણિનામંગદેશેષુ સદૈવ ચેતના સ્થિતા ।
પરજ્ઞાનપ્રદા યા ચ સા પ્રજ્ઞા પરિકથ્યતે

પ્રજ્ઞા માતા સમાખ્યાતા પ્રાણિનાં પાલનાય સા ।
સંસ્થિતા સર્વલોકેષુ પોષણાય હિતાય વા

સુમતિર્નામ યા પ્રોક્તા સા માતા પરિકથ્યતે ।
સંસારદ્વારમાર્ગાણિ યાનિ રૂપાણિ નિત્યશઃ

ભવંતિ માતરો હ્યેતા બહુદુઃખપ્રદર્શિકાઃ ।
માતૃરૂપં સમાખ્યાતમન્યત્કિં તે વદામ્યહમ્

આત્મોવાચ-
ભવાન્કો હિ સમાયાતો મમ સંતાપનાશકઃ ।
વિસ્તરેણ સમાખ્યાહિ સ્વરૂપમાત્મનઃ સ્વયમ્

વીતરાગ ઉવાચ-
યસ્માત્કામાનિ વર્તંતે નિરાશાઃ સર્વ એવ તે ।
યં દુષ્ટત્વાન્ન પશ્યંતિ કર્માણ્યેતાનિ નાન્યથા

યત્સમીપં હિ નાયાતિ આશા ચૈવ કદાચન ।
ક્રોધો લોભસ્તથા મોહો યદ્ભયાત્પ્રલયં ગતાઃ

વીતરાગોસ્મિ ભદ્રં તે વિવેકો મમ બાંધવઃ ।
આત્મોવાચ-
કીદૃશોઽસૌ તવ ભ્રાતા વિવેકો નામ નામતઃ

તસ્ય ત્વં લક્ષણં બ્રૂહિ ભ્રાતુરાત્મન એવ ચ ।
વીતરાગ ઉવાચ-
તસ્યૈવ લક્ષણં રૂપં ન વદામિ તવાગ્રતઃ

ભ્રાતુસ્તસ્ય મહાભાગ આહ્વાનં ચ કરોમ્યહમ્ ।
ભોભો વિવેક મે ભ્રાતરાવયોસ્ત્વં વચઃ શૃણુ

એહ્યેહિ સુમહાભાગ મમ સ્નેહાન્મહામતે ।
કશ્યપ ઉવાચ-
શાંતિક્ષમાભ્યાં સંયુક્તો ભાર્યાભ્યાં ચ સમાગતઃ

સર્વદૃક્સર્વગો વ્યાપી સર્વતત્ત્વપરાયણઃ ।
સંદેહાનાં ચ સર્વેષાં યો રિપુર્જ્ઞાનવત્સલઃ

ધારણા ધીશ્ચ દ્વે પુત્ર્યૌ તસ્યૈવ હિ મહાત્મનઃ ।
તસ્ય યોગઃ સુતો જ્યેષ્ઠો મોક્ષો યસ્ય મહાગુરુઃ

નિર્મલો નિરહંકારો નિરાશો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
સર્વવેલાપ્રસન્નાત્મા ગતદ્વંદ્વો મહામતિઃ

સ વિવેકઃ સમાયાતો ગુણરત્નૈર્વિભૂષિતઃ ।
યસ્યામાત્યૌ મહાત્માનૌ ધર્મસત્યૌ મહામતી

ક્ષમાશાંતિસમાયુક્તઃ સ વિવેકઃ સમાગતઃ ।
વીતરાગમુવાચેદમાહૂતોહં સમાગતઃ

તદ્ભ્રાતઃ કારણં સર્વં કથ્યતાં હિ મમાગ્રતઃ ।
યમાશ્રિત્ય ત્વયાદ્યૈવ કૃતમાહ્વાનમેવ મે

વીતરાગ ઉવાચ-
પુમાન્સ્થિતો યઃ પુરતો મહાપાશૈર્નિયંત્રિતઃ ।
મોહસ્ય બાણૈઃ સંભ્રાંતઃ સંસારસ્ય ચ બંધનૈઃ

સર્વસ્ય વ્યાપકઃ સ્વામી અયમાત્મા મમૈવ ચ ।
પંચતત્ત્વૈઃ સમાવિષ્ટો જ્ઞાનધ્યાનવિવર્જિતઃ

પૃચ્છતામેનમાત્માનં ભવાંસ્તત્ત્વેષુ પંડિતઃ ।
વીતરાગવચઃ શ્રુત્વા વિવેકો વાક્યમબ્રવીત્

વિવેક ઉવાચ-
સુખેન સ્થીયતે દેવ ભવતા વિશ્વનાયક ।
આગતે ત્વયિ સંસારે કિં કિં ભુક્તં સુખં સ્વયમ્

આત્મોવાચ-
ગર્ભવાસો મહદ્દુઃખમસહ્યં દારુણં મયા ।
ભુક્તમેવ મહાપ્રાજ્ઞ જ્ઞાનહીનેન વૈ સદા

દેહેપિ જ્ઞાનવિભ્રષ્ટઃ સોહં જાતો હ્યનેકધા ।
બાલ્યાવસ્થાં ગતેનાથ કૃત્યાકૃત્યં કૃતં મયા

તારુણ્યેન કૃતા ક્રીડા ભુક્તા ભાર્યા હ્યનેકશઃ ।
વાર્ધકં પ્રાપ્ય સંતપ્તઃ પુત્રશોકાદિભિસ્તથા

ભાર્યાદીનાં વિયોગૈસ્તુ દગ્ધોસ્મ્યહમહર્નિશમ્ ।
દુઃખૈરનેકસંવર્ણૈઃ સંતપ્તોસ્મિ દિનેદિને

દિવારાત્રૌ મહાપ્રાજ્ઞ ન વિંદામિ સુખં ક્વચિત્ ।
એવં દુઃખૈ સુસંતપ્તઃ કિં કરોમિ મહામતે

તમુપાયં વદસ્વૈવ સુખં વિંદામિ યેન વૈ ।
અસ્માત્સંસારજાલૌઘાન્મોચયાદ્ય સુબંધનાત્

વિવેક ઉવાચ-
ભવાઞ્છુદ્ધોસિ નિર્દ્વન્દ્વો હ્યપાપોસિ જગત્પતે ।
એનં ગચ્છ મહાત્માનં વીતરાગં સુખપ્રદમ્

નિઃસંશયં ત્વયા દૃષ્ટં નગ્નમાચારવર્જિતમ્ ।
સુખપ્રદર્શકો હ્યેષ સર્વસંતાપનાશકઃ

એવમાકર્ણ્ય શુદ્ધાત્મા વીતરાગં ગતઃ પુનઃ ।
તમુવાચ શ્વસન્દીનઃ શ્રૂયતાં વચનં મમ

સુખં વિંદામિ યેનાહં તં માર્ગં મમ દર્શય ।
એવમસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞ કરિષ્યે વચનં તવ

પુનર્ગચ્છ વિવેકં હિ સુખવાર્તા કૃતા ત્વયા ।
સુખમાર્ગસ્ય વૈ વક્તા તવ એષ ભવિષ્યતિ

વીતરાગેણ પુણ્યેન પ્રેષિતો ગતવાન્પ્રભુઃ ।
તમુવાચ મહાત્માનં વિવેકં શુદ્ધસત્તમમ્

સુખં મે દર્શય ત્વં હિ વીતરાગેણ પ્રેષિતઃ ।
ભવચ્છરણમાપન્નો રક્ષ સંસારદારુણાત્

વિવેક ઉવાચ-
જ્ઞાનં ગચ્છમહાપ્રાજ્ઞ સ તે સર્વં વદિષ્યતિ ।
આત્મા તથોક્તઃ સંપ્રાપ્તો યત્ર જ્ઞાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ભોભો જ્ઞાન મહાતેજઃ સર્વભાવપ્રદર્શક ।
શરણં ત્વામહં પ્રાપ્તઃ સુખમાર્ગં પ્રદર્શય

જ્ઞાનમુવાચ-
ભૃત્યોહં તવ લોકેશ ત્વં માં વેત્સિ ન સુવ્રત ।
મયા ધ્યાનેન વૈ પૂર્વં વારિતસ્ત્વં પુનઃપુનઃ

પંચાત્મકાનાં સંગેન આપદં પ્રાપ્તવાન્ભવાન્ ।
ધ્યાનં ગચ્છ મહાપ્રાજ્ઞ સ તે દાતા સુખસ્ય ચ

જ્ઞાનેન પ્રેષિતો હ્યાત્મા ધ્યાનમાશ્રિત્ય સંસ્થિતઃ ।
સુખમત્યંતસિદ્ધં ચ ધ્યાનં મે દર્શયસ્વ હ

ભવચ્છરણમાયાતં મામેવં પરિરક્ષય ।
એવં સંભાષિતં તસ્ય ધ્યાનમાકર્ણ્ય તદ્વચઃ

સમુવાચ પુનશ્ચાપિ તમાત્માનં પ્રહૃષ્ટવાન્ ।
નૈવ ત્યાજ્યોસ્મ્યહં તાત સર્વકર્મસુનિશ્ચિતઃ

ત્વયૈવ વીતરાગેણ વિવેકેન સદૈવ હિ ।
ધ્યાનયુક્તો ભવસ્વ ત્વમાત્માનમવલોકય

આત્મવાંસ્ત્વં સ્થિરો ભૂત્વા નિરાતંકો વિકલ્પિતઃ ।
યથા દીપો નિવાતસ્થઃ કજ્જલં વમતે સ્થિરઃ

તથા દોષાન્પ્રજ્વલિત્વા નિર્વાણં હિ પ્રયાસ્યતિ ।
એકાંતસ્થો નિરાહારો મિતાશી ભવ સર્વદા

નિર્દ્વંદ્વઃ શબ્દસંહીનો નિશ્ચલો હ્યાસને સ્થિતઃ ।
આત્માનમાત્મના ધ્યાયન્મમૈવ સ્થિરબુદ્ધિના

પ્રાપ્સ્યસે પરમં સ્થાનં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડેઽધ્યાત્મવર્ણનેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ