Padma Purana · Chapter 2.12

sumanovāca-
ṛṇasaṃbaṃdhinaṃ putraṃ pravakṣyāmi tavāgrataḥ /
ṛṇaṃ yasya gṛhītvā yaḥ prayāti maraṇaṃ kila

arthadātā suto bhūtvā bhrātā cātha pitā priyā /
mitrarūpeṇa vartteta atiduṣṭaḥ sadaiva saḥ

guṇaṃ naiva prapaśyeta sa krūro niṣṭhurākṛtiḥ /
jalpate niṣṭhuraṃ vākyaṃ sadaiva svajaneṣu ca

miṣṭaṃmiṣṭaṃ samaśnāti bhogānbhuṃjati nityaśaḥ /
dyūtakarmarato nityaṃ caurakarmaṇi saspṛhaḥ

gṛhadravyaṃ balādbhuṃkte vāryamāṇaḥ sa kupyati /
pitaraṃ mātaraṃ caiva kutsate ca dinedine

drāvakastrāsakaścaiva bahuniṣṭhurajalpakaḥ /
evaṃ bhuktvātha taddravyaṃ sukhena paritiṣṭhati

jātakarmādibhirbālye dravyaṃ gṛhṇāti dāruṇaḥ /
punarvivāhasaṃbaṃdhānnānābhedairanekadhā

evaṃ saṃjāyate dravyamevametaddadātyapi /
gṛhakṣetrādikaṃ sarvaṃ mamaiva hi na saṃśayaḥ

pitaraṃ mātaraṃ caiva hinastyeva dinedine /
sukhaṃḍairmuśalaiścaiva sarvaghātaiḥ sudāruṇaiḥ

mṛte tu tasminpitari mātaryevātiniṣṭhuraḥ /
niḥsneho niṣṭhuraścaścaiva jāyate nātra saṃśayaḥ

śrāddhakarmāṇi dānāni na karoti kadaiva saḥ /
evaṃvidhāśca vai putrāḥ prabhavaṃti mahītale

ripuṃ putraṃ pravakṣyāmi tavāgre dvijapuṃgava /
bālye vayasi saṃprāpte riputve vartate sadā

pitaraṃ mātaraṃ caiva krīḍamāno hi tāḍayet /
tāḍayitvā prayātyeva prahasyaiva punaḥpunaḥ

punarāyāti saṃtrastaḥ pitaraṃ mātaraṃ prati /
sakrodho vartate nityaṃ kutsate ca punaḥpunaḥ

evaṃ saṃvartate nityaṃ vairakarmaṇi sarvadā /
pitaraṃ mārayitvā ca mātaraṃ ca tataḥ punaḥ

prayātyevaṃ sa duṣṭātmā pūrvavairānubhāvataḥ /
athātaḥ saṃpravakṣyāmi yasmāllabhyaṃ bhavetpriyam

jātamātraḥ priyaṃ kuryādbālye lālanakrīḍanaiḥ /
vayaḥ prāpya priyaṃ kuryānmātṛpitroranantaram

bhaktyā saṃtoṣayennityaṃ tāvubhau paritoṣayet /
snehena vacasā caiva priyasaṃbhāṣaṇena ca

mṛte gurau samājñāya snehena rudate punaḥ /
śrāddhakarmāṇi sarvāṇi piṃḍadānādikāṃ kriyām

karotyeva suduḥkhārtastebhyo yātrāṃ prayacchati /
ṛṇatrayānvitaḥ snehādbhuṃjāpayati nityaśaḥ

yasmāllabhyaṃ bhavetkāṃta prayacchati na saṃśayaḥ /
putro bhūtvā mahāprājña anena vidhinā kila

udāsīnaṃ pravakṣyāmi tavāgre priya sāṃpratam /
udāsīnena bhāvena sadaiva parivartate

dadāti naiva gṛhṇāti na ca kupyati tuṣyati /
no vā dadāti saṃtyajya udāsīno dvijottama

tavāgre kathitaṃ sarvaṃ putrāṇāṃ gatirīdṛśī /
yathā putrastathā bhāryā pitā mātātha bāṃdhavāḥ

bhṛtyāścānye samākhyātāḥ paśavasturagāstathā /
gajā mahiṣyo dāsāśca ṛṇasaṃbaṃdhinastvamī

gṛhītaṃ na ṛṇaṃ tena āvābhyāṃ tu na kasyacit /
nyāsamevaṃ na kasyāpi kṛtaṃ vai pūrvajanmani

dhārayāvo na kasyāpi ṛṇaṃ kāṃta śṛṇuṣvahi /
na vairamasti kenāpi pūrvajanmani vai kṛtam

āvābhyāṃ hi na vipreṃdra na tyaktaṃ hi tathāpate /
evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha tyaja ciṃtāmanarthakīm

kasya putrāḥ priyā bhāryā kasya svajanabāṃdhavāḥ /
hṛtaṃ na caiva kasyāpi naiva dattaṃ tvayā punaḥ

kathaṃ hi dhanamāyāti vismayaṃ vraja mādhava /
prāptavyameva yatraiva bhaveddravyaṃ dvijottama

anāyāsena haste hi tasyaiva parijāyate /
yatnena mahatā caiva dravyaṃ rakṣati mānavaḥ

vrajamāno vrajatyeva dhanaṃ tatraiva tiṣṭhati /
evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha jahi ciṃtāmanarthakīm

kasya putrāḥ priyā bhāryā kasya svajanabāṃdhavāḥ /
kaḥ kasya nāsti saṃsāre asaṃbaṃdhāddvijottama

mahāmohena saṃmūḍhā mānavāḥ pāpacetasaḥ /
idaṃ gṛhamayaṃ putra imā nāryo mamaiva hi

anṛtaṃ dṛśyate kāṃta saṃsārasya hi baṃdhanam /
evaṃ saṃbodhito devyā bhāryayā priyayā tadā

punaḥ prāha priyāṃ bhāryāṃ sumanāṃ jñānavādinīm /
somaśarmovāca-
satyamuktaṃ tvayā bhadre sarvasaṃdehanāśanam

tathāpi vaṃśamicchaṃti sādhavaḥ satyapaṃḍitāḥ /
yathā putrasya me ciṃtā dhanasya ca tathā priye

yenakenāpyupāyena putramutpādayāmyaham /
sumanovāca-
putreṇa lokāñjayati putrastārayate kulam

satputreṇa mahābhāga pitā mātā ca jaṃtavaḥ /
ekaḥ putro varo vidvānbahubhirnirguṇaistu kim

ekastārayate vaṃśamanye saṃtāpakārakāḥ /
pūrvameva mayā proktamanye saṃbaṃdhagāminaḥ

puṇyena prāpyate putraḥ puṇyena prāpyate kulam /
sugarbhaḥ prāpyate puṇyaistasmātpuṇyaṃ samācara

jātasya mṛtirevāsti janma eva mṛtasya ca /
sujanma prāpyate puṇyairmaraṇaṃ tu tathaiva ca

sukhaṃ dhanacayaḥ kāṃta bhujyate puṇyakarmabhiḥ /
somaśarmovāca-
puṇyasyācaraṇaṃ brūhi tathā janmānyapi priye

supuṇyaḥ kīdṛśo bhadre vada puṇyasya lakṣaṇam /
sumanovāca-
ādau puṇyaṃ pravakṣyāmi yathā puṇyaṃ śrutaṃ mayā

puruṣo vāthavā nārī yathā nityaṃ ca vartate /
yathā puṇyaiḥ samāpnoti kīrtiṃ putrānpriyāndhanam

puṇyasya lakṣaṇaṃ kāṃta sarvameva vadāmyaham /
brahmacaryeṇa satyena makhapaṃcakavartanaiḥ

dānena niyamaiścāpi kṣamāśaucena vallabha /
ahiṃsayā suśaktyā ca asteyenāpi vartanaiḥ

etairdaśabhiraṃgaistu dharmamevaṃ prapūrayet /
saṃpūrṇo jāyate dharmo grāsairbhogo yathodare

dharmaṃ sṛjati dharmātmā trividhenaiva karmaṇā /
tasya dharmaḥ prasannātmā puṇyamevaṃ tu prāpayet

yaṃ yaṃ ciṃtayate prājñastaṃ taṃ prāpnoti durlabham /
somaśarmovāca-
kīdṛṅmūrtistu dharmasya kānyaṃgāni ca bhāmini

prītyā kathaya me kāṃte śrotuṃ śraddhā pravartate /
sumanovāca-
loke dharmasya vai mūrtiḥ kairdṛṣṭā na dvijottama

adṛśyavartmā satyātmā na dṛṣṭo devadānavaiḥ /
atrivaṃśe samutpanno anasūyātmajo dvijaḥ

tena dṛṣṭo mahādharmo dattātreyeṇa vai sadā /
dvāvetau tu mahātmānau kurvāṇau tapa uttamam

dharmeṇa vartamānau tau tapasā ca balena ca /
iṃdrādhikena rūpeṇa praśastena bhaviṣyataḥ

daśavarṣasahasraṃ tau yāvattu vanasaṃsthitau /
vāyubhakṣau nirāhārau saṃjātau śubhadarśanau

daśavarṣasahasraṃ tu tāvatkālaṃ taporjitam /
susādhyamānayoścaiva tatra dharmaḥ pradṛśyate

paṃcāgniḥ sādhyate dvābhyāṃ tāvatkālaṃ dvijottama /
trikālaṃ sādhitaṃ tāvannirāhāraṃ kṛtaṃ tathā

jalamadhye sthitau tāvaddattātreyo yatistathā /
durvāsāstu muniśreṣṭhastapasā caiva karṣitaḥ

dharmaṃ prati sa dharmātmā cukrodha munipuṃgavaḥ /
kruddhe sati mahābhāga tasminmunivare tadā

atha dharmaḥ samāyātaḥ svarūpeṇa ca vai tadā /
brahmacaryādibhiryuktastapobhiśca sa buddhimān

satyaṃ brāhmaṇarūpeṇa brahmacaryaṃ tathaiva ca /
tapastu dvijavaryosti damaḥ prājño dvijottamaḥ

niyamastu mahāprājño dānameva tathaiva ca /
agnihotrisvarūpeṇa hyātreyaṃ hi samāgatāḥ

kṣamā śāṃtistathā lajjā cāhiṃsā ca hyakalpanā /
etāḥ sarvāḥ samāyātāḥ strīrūpāstu dvijottama

buddhiḥ prajñā dayā śraddhā medhā satkṛti śāṃtayaḥ /
paṃcayajñāstathā puṇyāḥ sāṃgā vedāstu te tadā

svasvarūpadharāścaiva te sarve siddhimāgatāḥ /
agnyādhānādayaḥ puṇyā aśvamedhādayastathā

rūpalāvaṇyasaṃyuktāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ /
divyamālyāṃbaradharā divyagaṃdhānulepanāḥ

kirīṭakuṃḍalopetā divyābharaṇabhūṣitāḥ /
dīptimaṃtaḥ surūpāste tejojvālābhirāvṛtāḥ

evaṃ dharmaḥ samāyātaḥ parivārasamanvitaḥ /
yatra tiṣṭhati durvāsāḥ krodhanaḥ kālavattathā

dharma uvāca-
kasmātkopaḥ kṛto vipra bhavāṃstapassamanvitaḥ /
krodho hi nāśayecchreyastapa eva na saṃśayaḥ

sarvanāśakarastasmātkrodhaṃ tatra vivarjayet /
svastho bhava dvijaśreṣṭha utkṛṣṭaṃ tapasaḥ phalam

durvāsā uvāca-
bhavānko hi samāyāta etairdvijavaraiḥ saha /
sapta nāryaḥ pratiṣṭhaṃti surūpāḥ samalaṃkṛtāḥ

kathayasva mamāgre tvaṃ vistareṇa mahāmate /
dharma uvāca-
ayaṃ brāhmaṇarūpeṇa sarvatejaḥ samanvitaḥ

daṃḍahastaḥ suprasannaḥ kamaṃḍaludharastathā /
tavāgre brahmacaryoyaṃ soyaṃ paśya samāgataḥ

anyaṃ paśyasva vai tvaṃ ca dīptimaṃtaṃ dvijottama /
kapilaṃ piṃgalākṣaṃ ca satyamenaṃ dvijottama

tādṛśaṃ paśya dharmātmanvaiśvadevasamaprabham /
yattapo hi tvayā vipra sarvadevasamāśritam

etaṃ paśya mahābhāga tava pārśvasamāgatam /
prasannavāgdīptiyuktaḥ sarvajīvadayāparaḥ

dama eva tathāyaṃ te yaḥ poṣayati sarvadā /
jaṭilaḥ karkaśaḥ piṃgo hyatitīvro mahāprabhuḥ

nāśako hi sa pāpānāṃ khaḍgahasto dvijottama /
abhiśāṃto mahāpuṇyo nityakriyāsamanvitaḥ

niyamastu samāyātastava pārśve dvijottama /
anirmukto mahādīptaḥ śuddhasphaṭikasannibhaḥ

payaḥkamaṃḍalukaro daṃtakāṣṭhadharo dvijaḥ /
śauca eṣa samāyāto bhavataḥ sannidhāviha

atisādhvī mahābhāgā satyabhūṣaṇabhūṣitā /
sarvabhūṣaṇaśobhāṃgī śuśrūṣeyaṃ samāgatā

atidhīrā prasannāṃgī gaurī prahasitānanā /
padmahastā iyaṃ dhātrī padmanetrā supadminī

divyairābharaṇairyuktā kṣamā prāptā dvijottama /
atiśāṃtā supratiṣṭhā bahumaṃgalasaṃyutā

divyaratnakṛtā śobhā divyābharaṇabhūṣitā /
tava śāṃtirmahāprājña jñānarūpā samāgatā

paropakārakaraṇā bahusatyasamākulā /
mitabhāṣā sadaivāsau akalpā te samāgatā

prasannā sā kṣamāyuktā sarvābharaṇabhūṣitā /
padmāsanā surūpā sā śyāmavarṇā yaśasvinī

ahiṃseyaṃ mahābhāgā bhavaṃtaṃ tu samāgatā /
taptakāṃcanavarṇāṃgī raktāṃbaravilāsinī

suprasannā sumaṃtrā ca yatra tatra na paśyati /
jñānabhāvasamākrāṃtā puṇyahastā tapasvinī

muktābharaṇaśobhāḍhyā nirmalā cāruhāsinī /
iyaṃ śraddhā mahābhāga paśya paśya samāgatā

bahubuddhisamākrāṃtā bahujñānasamākulā /
subhogāsaktarūpā sā susthitā cārumaṃgalā

sarveṣṭadhyānasaṃyuktā lokamātā yaśasvinī /
sarvābharaṇaśobhāḍhyā pīnaśroṇi payodharā

gauravarṇā samāyātā mālyavastravibhūṣitā /
iyaṃ medhā mahāprājña tavaiva parisaṃsthitā

haṃsacaṃdrapratīkāśā muktāhāravilaṃbinī /
sarvābharaṇasaṃbhūṣā suprasannā manasvinī

śvetavastreṇa saṃvītā śatapatraṃ śayekṛtam /
pustakakarā paṃkajasthā rājamānā sadaiva hi

eṣā prajñā mahābhāga bhāgyavaṃtaṃ samāgatā /
lākṣārasasamāvarṇā suprasannā sadaiva hi

pītapuṣpakṛtāmālā hārakeyūrabhūṣaṇā /
mudrikā kaṃkaṇopetā karṇakuṃḍalamaṃḍitā

pītena vāsasā devī sadaiva parirājate /
trailokyasyopakārāya poṣaṇāyādvitīyakā

yasyāḥ śīlaṃ dvijaśreṣṭha sadaiva parikīrtitam /
seyaṃ dayā su saṃprāptā tava pārśve dvijottama

iyaṃ vṛddhā mahāprājña bhāvabhāryā tapasvinī /
mama mātā dvijaśreṣṭha dharmohaṃ tava suvrata

iti jñātvā śamaṃ gaccha māmevaṃ paripālaya /
durvāsā uvāca-
yadi dharmaḥ samāyāto matsamīpaṃ tu sāṃpratam

etanme kāraṇaṃ brūhi kiṃ te dharma karomyaham /
dharma uvāca-
kasmātkruddhosi viprendra kimetairvipriyaṃ kṛtam

tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi durvāso yadi manyase /
durvāsā uvāca-
yenāhaṃ kupito deva tadidaṃ kāraṇaṃ śṛṇu

damaśaucaiḥ susaṃkleśaiḥ śodhitaṃ kāyamātmanaḥ /
lakṣavarṣapramāṇaṃ vai tapaścaryā mayā kṛtā

evaṃ paśyasi māmevaṃ dayā tena pravartate /
tasmātkruddhosmi tedyaiva śāpamevaṃ dadāmyaham

evaṃ śrutvā tadā tasya tamuvāca mahāmatiḥ /
dharma uvāca-
mayi naṣṭe mahāprājña loko nāśaṃ sameṣyati

duḥkhamūlamahaṃ tāta nikarśāmi bhṛśaṃ dvija /
saukhyaṃ paścādahaṃ dadmi yadi satyaṃ na muṃcati

pāpoyaṃ sukhamūlastu puṇyaṃ duḥkhena labhyate /
puṇyamevaṃ prakurvāṇaḥ prāṇī prāṇānvimuṃcati

mahatsaukhyaṃ dadāmyevaṃ paratra ca na saṃśayaḥ /
durvāsā uvāca-
sukhaṃ yenāpyate tena paraṃ duḥkhaṃ prapadyate

tattu martyaḥ parityajya anyenāpi prabhujyate /
tatsukhaṃ ko vijānāti niścayaṃ naiva paśyati

tacchreyo naiva paśyāmi anyāyyaṃ hi kṛtaṃ tava /
yena kāyena kriyate bhujyate naiva tatsukham

anyena kriyate kleśamanyenāpi prabhujyate /
tatsukhaṃ ko vijānāti cānyāyaṃ dharmameva vā

anyena kriyate kleśamanyenāpi sukhaṃ punaḥ /
bhunakti puruṣo dharma tatsarvaṃ śreyasā yutam

puṇyaṃ caiva anenāpi anena phalamaśnute /
kriyamāṇaṃ punaḥ puṇyamanyena paribhujyate

tatsarvaṃ hi sukhaṃ proktaṃ yattathā yasya lakṣaṇam /
dharmaśāstroditaṃ caiva kṛtaṃ sarvatra nānyathā

yena kāyena kurvaṃti tena duḥkhaṃ sahanti te /
paratra tena bhuṃjaṃti anenāpi tathaiva ca

iti jñātvā sa dharmātmā bhavānsamavalokayet /
yathā caurā mahāpāpāḥ svakāyena sahaṃti te

duḥkhena dāruṇaṃ tīvraṃ tathā sukhaṃ kathaṃ nahi /
dharma uvāca-
yena kāyena pāpāśca saṃcaranti hi pātakam

tena pīḍāṃ sahaṃtyeva pātakasya hi tatphalam /
daṃḍamekaṃ paraṃ dṛṣṭaṃ dharmaśāstreṣu paṃḍitaiḥ

taṃ dharmapūrvakaṃ viddhi etairnyāyaistvameva hi /
durvāsā uvāca-
evaṃ nyāyaṃ na manyehaṃ tathaiva śṛṇu dharmarāṭ

śāpatrayaṃ pradāsyāmi kruddhohaṃ tava nānyathā /
dharma uvāca-
yadā kruddho mahāprājña māmeva hi kṣamasva ca

naiva kṣamasi vipreṃdra dāsīputraṃ hi māṃ kuru /
rājānaṃ tu prakartavyaṃ cāṃḍālaṃ ca mahāmune

prasādasumukho vipra praṇatasya sadaiva hi /
durvāsāśca tataḥ kruddho dharmaṃ caiva śaśāpa ha

durvāsā uvāca-/
rājā bhava tvaṃ dharmādya dāsīputraśca nānyathā /
gaccha cāṃḍālayoniṃ ca dharma tvaṃ svecchayā vraja

evaṃ śāpatrayaṃ dattvā gatosau dvijasattamaḥ /
anenāpi prasaṃgena dṛṣṭo dharmaḥ purā kila

somaśarmovāca-/
dharmastu kīdṛśo jātastena śapto mahātmanā /
tadrūpaṃ tasya me brūhi yadi jānāsi bhāmini

sumanovāca-/
bharatānāṃ kule jāto dharmo bhūtvā yudhiṣṭhiraḥ /
viduro dāsīputrastu anyaṃ caiva vadāmyaham

yadā rājā hariścaṃdro viśvāmitreṇa karṣitaḥ /
tadā cāṃḍālatāṃ prāptaḥ sa hi dharmo mahāmatiḥ

evaṃ karmaphalaṃ bhuktaṃ dharmeṇāpi mahātmanā /
durvāsaso hi śāpādvai satyamuktaṃ tavāgrataḥ

iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe somaśarmākhyāne somaśarma-sumanāsaṃvāde dvādaśo'dhyāyaḥ