પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.12

સુમનોવાચ-
ઋણસંબંધિનં પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ ।
ઋણં યસ્ય ગૃહીત્વા યઃ પ્રયાતિ મરણં કિલ

અર્થદાતા સુતો ભૂત્વા ભ્રાતા ચાથ પિતા પ્રિયા ।
મિત્રરૂપેણ વર્ત્તેત અતિદુષ્ટઃ સદૈવ સઃ

ગુણં નૈવ પ્રપશ્યેત સ ક્રૂરો નિષ્ઠુરાકૃતિઃ ।
જલ્પતે નિષ્ઠુરં વાક્યં સદૈવ સ્વજનેષુ ચ

મિષ્ટંમિષ્ટં સમશ્નાતિ ભોગાન્ભુંજતિ નિત્યશઃ ।
દ્યૂતકર્મરતો નિત્યં ચૌરકર્મણિ સસ્પૃહઃ

ગૃહદ્રવ્યં બલાદ્ભુંક્તે વાર્યમાણઃ સ કુપ્યતિ ।
પિતરં માતરં ચૈવ કુત્સતે ચ દિનેદિને

દ્રાવકસ્ત્રાસકશ્ચૈવ બહુનિષ્ઠુરજલ્પકઃ ।
એવં ભુક્ત્વાથ તદ્દ્રવ્યં સુખેન પરિતિષ્ઠતિ

જાતકર્માદિભિર્બાલ્યે દ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ દારુણઃ ।
પુનર્વિવાહસંબંધાન્નાનાભેદૈરનેકધા

એવં સંજાયતે દ્રવ્યમેવમેતદ્દદાત્યપિ ।
ગૃહક્ષેત્રાદિકં સર્વં મમૈવ હિ ન સંશયઃ

પિતરં માતરં ચૈવ હિનસ્ત્યેવ દિનેદિને ।
સુખંડૈર્મુશલૈશ્ચૈવ સર્વઘાતૈઃ સુદારુણૈઃ

મૃતે તુ તસ્મિન્પિતરિ માતર્યેવાતિનિષ્ઠુરઃ ।
નિઃસ્નેહો નિષ્ઠુરશ્ચશ્ચૈવ જાયતે નાત્ર સંશયઃ

શ્રાદ્ધકર્માણિ દાનાનિ ન કરોતિ કદૈવ સઃ ।
એવંવિધાશ્ચ વૈ પુત્રાઃ પ્રભવંતિ મહીતલે

રિપું પુત્રં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે દ્વિજપુંગવ ।
બાલ્યે વયસિ સંપ્રાપ્તે રિપુત્વે વર્તતે સદા

પિતરં માતરં ચૈવ ક્રીડમાનો હિ તાડયેત્ ।
તાડયિત્વા પ્રયાત્યેવ પ્રહસ્યૈવ પુનઃપુનઃ

પુનરાયાતિ સંત્રસ્તઃ પિતરં માતરં પ્રતિ ।
સક્રોધો વર્તતે નિત્યં કુત્સતે ચ પુનઃપુનઃ

એવં સંવર્તતે નિત્યં વૈરકર્મણિ સર્વદા ।
પિતરં મારયિત્વા ચ માતરં ચ તતઃ પુનઃ

પ્રયાત્યેવં સ દુષ્ટાત્મા પૂર્વવૈરાનુભાવતઃ ।
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યસ્માલ્લભ્યં ભવેત્પ્રિયમ્

જાતમાત્રઃ પ્રિયં કુર્યાદ્બાલ્યે લાલનક્રીડનૈઃ ।
વયઃ પ્રાપ્ય પ્રિયં કુર્યાન્માતૃપિત્રોરનન્તરમ્

ભક્ત્યા સંતોષયેન્નિત્યં તાવુભૌ પરિતોષયેત્ ।
સ્નેહેન વચસા ચૈવ પ્રિયસંભાષણેન ચ

મૃતે ગુરૌ સમાજ્ઞાય સ્નેહેન રુદતે પુનઃ ।
શ્રાદ્ધકર્માણિ સર્વાણિ પિંડદાનાદિકાં ક્રિયામ્

કરોત્યેવ સુદુઃખાર્તસ્તેભ્યો યાત્રાં પ્રયચ્છતિ ।
ઋણત્રયાન્વિતઃ સ્નેહાદ્ભુંજાપયતિ નિત્યશઃ

યસ્માલ્લભ્યં ભવેત્કાંત પ્રયચ્છતિ ન સંશયઃ ।
પુત્રો ભૂત્વા મહાપ્રાજ્ઞ અનેન વિધિના કિલ

ઉદાસીનં પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રે પ્રિય સાંપ્રતમ્ ।
ઉદાસીનેન ભાવેન સદૈવ પરિવર્તતે

દદાતિ નૈવ ગૃહ્ણાતિ ન ચ કુપ્યતિ તુષ્યતિ ।
નો વા દદાતિ સંત્યજ્ય ઉદાસીનો દ્વિજોત્તમ

તવાગ્રે કથિતં સર્વં પુત્રાણાં ગતિરીદૃશી ।
યથા પુત્રસ્તથા ભાર્યા પિતા માતાથ બાંધવાઃ

ભૃત્યાશ્ચાન્યે સમાખ્યાતાઃ પશવસ્તુરગાસ્તથા ।
ગજા મહિષ્યો દાસાશ્ચ ઋણસંબંધિનસ્ત્વમી

ગૃહીતં ન ઋણં તેન આવાભ્યાં તુ ન કસ્યચિત્ ।
ન્યાસમેવં ન કસ્યાપિ કૃતં વૈ પૂર્વજન્મનિ

ધારયાવો ન કસ્યાપિ ઋણં કાંત શૃણુષ્વહિ ।
ન વૈરમસ્તિ કેનાપિ પૂર્વજન્મનિ વૈ કૃતમ્

આવાભ્યાં હિ ન વિપ્રેંદ્ર ન ત્યક્તં હિ તથાપતે ।
એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ ત્યજ ચિંતામનર્થકીમ્

કસ્ય પુત્રાઃ પ્રિયા ભાર્યા કસ્ય સ્વજનબાંધવાઃ ।
હૃતં ન ચૈવ કસ્યાપિ નૈવ દત્તં ત્વયા પુનઃ

કથં હિ ધનમાયાતિ વિસ્મયં વ્રજ માધવ ।
પ્રાપ્તવ્યમેવ યત્રૈવ ભવેદ્દ્રવ્યં દ્વિજોત્તમ

અનાયાસેન હસ્તે હિ તસ્યૈવ પરિજાયતે ।
યત્નેન મહતા ચૈવ દ્રવ્યં રક્ષતિ માનવઃ

વ્રજમાનો વ્રજત્યેવ ધનં તત્રૈવ તિષ્ઠતિ ।
એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ જહિ ચિંતામનર્થકીમ્

કસ્ય પુત્રાઃ પ્રિયા ભાર્યા કસ્ય સ્વજનબાંધવાઃ ।
કઃ કસ્ય નાસ્તિ સંસારે અસંબંધાદ્દ્વિજોત્તમ

મહામોહેન સંમૂઢા માનવાઃ પાપચેતસઃ ।
ઇદં ગૃહમયં પુત્ર ઇમા નાર્યો મમૈવ હિ

અનૃતં દૃશ્યતે કાંત સંસારસ્ય હિ બંધનમ્ ।
એવં સંબોધિતો દેવ્યા ભાર્યયા પ્રિયયા તદા

પુનઃ પ્રાહ પ્રિયાં ભાર્યાં સુમનાં જ્ઞાનવાદિનીમ્ ।
સોમશર્મોવાચ-
સત્યમુક્તં ત્વયા ભદ્રે સર્વસંદેહનાશનમ્

તથાપિ વંશમિચ્છંતિ સાધવઃ સત્યપંડિતાઃ ।
યથા પુત્રસ્ય મે ચિંતા ધનસ્ય ચ તથા પ્રિયે

યેનકેનાપ્યુપાયેન પુત્રમુત્પાદયામ્યહમ્ ।
સુમનોવાચ-
પુત્રેણ લોકાઞ્જયતિ પુત્રસ્તારયતે કુલમ્

સત્પુત્રેણ મહાભાગ પિતા માતા ચ જંતવઃ ।
એકઃ પુત્રો વરો વિદ્વાન્બહુભિર્નિર્ગુણૈસ્તુ કિમ્

એકસ્તારયતે વંશમન્યે સંતાપકારકાઃ ।
પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તમન્યે સંબંધગામિનઃ

પુણ્યેન પ્રાપ્યતે પુત્રઃ પુણ્યેન પ્રાપ્યતે કુલમ્ ।
સુગર્ભઃ પ્રાપ્યતે પુણ્યૈસ્તસ્માત્પુણ્યં સમાચર

જાતસ્ય મૃતિરેવાસ્તિ જન્મ એવ મૃતસ્ય ચ ।
સુજન્મ પ્રાપ્યતે પુણ્યૈર્મરણં તુ તથૈવ ચ

સુખં ધનચયઃ કાંત ભુજ્યતે પુણ્યકર્મભિઃ ।
સોમશર્મોવાચ-
પુણ્યસ્યાચરણં બ્રૂહિ તથા જન્માન્યપિ પ્રિયે

સુપુણ્યઃ કીદૃશો ભદ્રે વદ પુણ્યસ્ય લક્ષણમ્ ।
સુમનોવાચ-
આદૌ પુણ્યં પ્રવક્ષ્યામિ યથા પુણ્યં શ્રુતં મયા

પુરુષો વાથવા નારી યથા નિત્યં ચ વર્તતે ।
યથા પુણ્યૈઃ સમાપ્નોતિ કીર્તિં પુત્રાન્પ્રિયાન્ધનમ્

પુણ્યસ્ય લક્ષણં કાંત સર્વમેવ વદામ્યહમ્ ।
બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન મખપંચકવર્તનૈઃ

દાનેન નિયમૈશ્ચાપિ ક્ષમાશૌચેન વલ્લભ ।
અહિંસયા સુશક્ત્યા ચ અસ્તેયેનાપિ વર્તનૈઃ

એતૈર્દશભિરંગૈસ્તુ ધર્મમેવં પ્રપૂરયેત્ ।
સંપૂર્ણો જાયતે ધર્મો ગ્રાસૈર્ભોગો યથોદરે

ધર્મં સૃજતિ ધર્માત્મા ત્રિવિધેનૈવ કર્મણા ।
તસ્ય ધર્મઃ પ્રસન્નાત્મા પુણ્યમેવં તુ પ્રાપયેત્

યં યં ચિંતયતે પ્રાજ્ઞસ્તં તં પ્રાપ્નોતિ દુર્લભમ્ ।
સોમશર્મોવાચ-
કીદૃઙ્મૂર્તિસ્તુ ધર્મસ્ય કાન્યંગાનિ ચ ભામિનિ

પ્રીત્યા કથય મે કાંતે શ્રોતું શ્રદ્ધા પ્રવર્તતે ।
સુમનોવાચ-
લોકે ધર્મસ્ય વૈ મૂર્તિઃ કૈર્દૃષ્ટા ન દ્વિજોત્તમ

અદૃશ્યવર્ત્મા સત્યાત્મા ન દૃષ્ટો દેવદાનવૈઃ ।
અત્રિવંશે સમુત્પન્નો અનસૂયાત્મજો દ્વિજઃ

તેન દૃષ્ટો મહાધર્મો દત્તાત્રેયેણ વૈ સદા ।
દ્વાવેતૌ તુ મહાત્માનૌ કુર્વાણૌ તપ ઉત્તમમ્

ધર્મેણ વર્તમાનૌ તૌ તપસા ચ બલેન ચ ।
ઇંદ્રાધિકેન રૂપેણ પ્રશસ્તેન ભવિષ્યતઃ

દશવર્ષસહસ્રં તૌ યાવત્તુ વનસંસ્થિતૌ ।
વાયુભક્ષૌ નિરાહારૌ સંજાતૌ શુભદર્શનૌ

દશવર્ષસહસ્રં તુ તાવત્કાલં તપોર્જિતમ્ ।
સુસાધ્યમાનયોશ્ચૈવ તત્ર ધર્મઃ પ્રદૃશ્યતે

પંચાગ્નિઃ સાધ્યતે દ્વાભ્યાં તાવત્કાલં દ્વિજોત્તમ ।
ત્રિકાલં સાધિતં તાવન્નિરાહારં કૃતં તથા

જલમધ્યે સ્થિતૌ તાવદ્દત્તાત્રેયો યતિસ્તથા ।
દુર્વાસાસ્તુ મુનિશ્રેષ્ઠસ્તપસા ચૈવ કર્ષિતઃ

ધર્મં પ્રતિ સ ધર્માત્મા ચુક્રોધ મુનિપુંગવઃ ।
ક્રુદ્ધે સતિ મહાભાગ તસ્મિન્મુનિવરે તદા

અથ ધર્મઃ સમાયાતઃ સ્વરૂપેણ ચ વૈ તદા ।
બ્રહ્મચર્યાદિભિર્યુક્તસ્તપોભિશ્ચ સ બુદ્ધિમાન્

સત્યં બ્રાહ્મણરૂપેણ બ્રહ્મચર્યં તથૈવ ચ ।
તપસ્તુ દ્વિજવર્યોસ્તિ દમઃ પ્રાજ્ઞો દ્વિજોત્તમઃ

નિયમસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞો દાનમેવ તથૈવ ચ ।
અગ્નિહોત્રિસ્વરૂપેણ હ્યાત્રેયં હિ સમાગતાઃ

ક્ષમા શાંતિસ્તથા લજ્જા ચાહિંસા ચ હ્યકલ્પના ।
એતાઃ સર્વાઃ સમાયાતાઃ સ્ત્રીરૂપાસ્તુ દ્વિજોત્તમ

બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞા દયા શ્રદ્ધા મેધા સત્કૃતિ શાંતયઃ ।
પંચયજ્ઞાસ્તથા પુણ્યાઃ સાંગા વેદાસ્તુ તે તદા

સ્વસ્વરૂપધરાશ્ચૈવ તે સર્વે સિદ્ધિમાગતાઃ ।
અગ્ન્યાધાનાદયઃ પુણ્યા અશ્વમેધાદયસ્તથા

રૂપલાવણ્યસંયુક્તાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ ।
દિવ્યમાલ્યાંબરધરા દિવ્યગંધાનુલેપનાઃ

કિરીટકુંડલોપેતા દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ ।
દીપ્તિમંતઃ સુરૂપાસ્તે તેજોજ્વાલાભિરાવૃતાઃ

એવં ધર્મઃ સમાયાતઃ પરિવારસમન્વિતઃ ।
યત્ર તિષ્ઠતિ દુર્વાસાઃ ક્રોધનઃ કાલવત્તથા

ધર્મ ઉવાચ-
કસ્માત્કોપઃ કૃતો વિપ્ર ભવાંસ્તપસ્સમન્વિતઃ ।
ક્રોધો હિ નાશયેચ્છ્રેયસ્તપ એવ ન સંશયઃ

સર્વનાશકરસ્તસ્માત્ક્રોધં તત્ર વિવર્જયેત્ ।
સ્વસ્થો ભવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઉત્કૃષ્ટં તપસઃ ફલમ્

દુર્વાસા ઉવાચ-
ભવાન્કો હિ સમાયાત એતૈર્દ્વિજવરૈઃ સહ ।
સપ્ત નાર્યઃ પ્રતિષ્ઠંતિ સુરૂપાઃ સમલંકૃતાઃ

કથયસ્વ મમાગ્રે ત્વં વિસ્તરેણ મહામતે ।
ધર્મ ઉવાચ-
અયં બ્રાહ્મણરૂપેણ સર્વતેજઃ સમન્વિતઃ

દંડહસ્તઃ સુપ્રસન્નઃ કમંડલુધરસ્તથા ।
તવાગ્રે બ્રહ્મચર્યોયં સોયં પશ્ય સમાગતઃ

અન્યં પશ્યસ્વ વૈ ત્વં ચ દીપ્તિમંતં દ્વિજોત્તમ ।
કપિલં પિંગલાક્ષં ચ સત્યમેનં દ્વિજોત્તમ

તાદૃશં પશ્ય ધર્માત્મન્વૈશ્વદેવસમપ્રભમ્ ।
યત્તપો હિ ત્વયા વિપ્ર સર્વદેવસમાશ્રિતમ્

એતં પશ્ય મહાભાગ તવ પાર્શ્વસમાગતમ્ ।
પ્રસન્નવાગ્દીપ્તિયુક્તઃ સર્વજીવદયાપરઃ

દમ એવ તથાયં તે યઃ પોષયતિ સર્વદા ।
જટિલઃ કર્કશઃ પિંગો હ્યતિતીવ્રો મહાપ્રભુઃ

નાશકો હિ સ પાપાનાં ખડ્ગહસ્તો દ્વિજોત્તમ ।
અભિશાંતો મહાપુણ્યો નિત્યક્રિયાસમન્વિતઃ

નિયમસ્તુ સમાયાતસ્તવ પાર્શ્વે દ્વિજોત્તમ ।
અનિર્મુક્તો મહાદીપ્તઃ શુદ્ધસ્ફટિકસન્નિભઃ

પયઃકમંડલુકરો દંતકાષ્ઠધરો દ્વિજઃ ।
શૌચ એષ સમાયાતો ભવતઃ સન્નિધાવિહ

અતિસાધ્વી મહાભાગા સત્યભૂષણભૂષિતા ।
સર્વભૂષણશોભાંગી શુશ્રૂષેયં સમાગતા

અતિધીરા પ્રસન્નાંગી ગૌરી પ્રહસિતાનના ।
પદ્મહસ્તા ઇયં ધાત્રી પદ્મનેત્રા સુપદ્મિની

દિવ્યૈરાભરણૈર્યુક્તા ક્ષમા પ્રાપ્તા દ્વિજોત્તમ ।
અતિશાંતા સુપ્રતિષ્ઠા બહુમંગલસંયુતા

દિવ્યરત્નકૃતા શોભા દિવ્યાભરણભૂષિતા ।
તવ શાંતિર્મહાપ્રાજ્ઞ જ્ઞાનરૂપા સમાગતા

પરોપકારકરણા બહુસત્યસમાકુલા ।
મિતભાષા સદૈવાસૌ અકલ્પા તે સમાગતા

પ્રસન્ના સા ક્ષમાયુક્તા સર્વાભરણભૂષિતા ।
પદ્માસના સુરૂપા સા શ્યામવર્ણા યશસ્વિની

અહિંસેયં મહાભાગા ભવંતં તુ સમાગતા ।
તપ્તકાંચનવર્ણાંગી રક્તાંબરવિલાસિની

સુપ્રસન્ના સુમંત્રા ચ યત્ર તત્ર ન પશ્યતિ ।
જ્ઞાનભાવસમાક્રાંતા પુણ્યહસ્તા તપસ્વિની

મુક્તાભરણશોભાઢ્યા નિર્મલા ચારુહાસિની ।
ઇયં શ્રદ્ધા મહાભાગ પશ્ય પશ્ય સમાગતા

બહુબુદ્ધિસમાક્રાંતા બહુજ્ઞાનસમાકુલા ।
સુભોગાસક્તરૂપા સા સુસ્થિતા ચારુમંગલા

સર્વેષ્ટધ્યાનસંયુક્તા લોકમાતા યશસ્વિની ।
સર્વાભરણશોભાઢ્યા પીનશ્રોણિ પયોધરા

ગૌરવર્ણા સમાયાતા માલ્યવસ્ત્રવિભૂષિતા ।
ઇયં મેધા મહાપ્રાજ્ઞ તવૈવ પરિસંસ્થિતા

હંસચંદ્રપ્રતીકાશા મુક્તાહારવિલંબિની ।
સર્વાભરણસંભૂષા સુપ્રસન્ના મનસ્વિની

શ્વેતવસ્ત્રેણ સંવીતા શતપત્રં શયેકૃતમ્ ।
પુસ્તકકરા પંકજસ્થા રાજમાના સદૈવ હિ

એષા પ્રજ્ઞા મહાભાગ ભાગ્યવંતં સમાગતા ।
લાક્ષારસસમાવર્ણા સુપ્રસન્ના સદૈવ હિ

પીતપુષ્પકૃતામાલા હારકેયૂરભૂષણા ।
મુદ્રિકા કંકણોપેતા કર્ણકુંડલમંડિતા

પીતેન વાસસા દેવી સદૈવ પરિરાજતે ।
ત્રૈલોક્યસ્યોપકારાય પોષણાયાદ્વિતીયકા

યસ્યાઃ શીલં દ્વિજશ્રેષ્ઠ સદૈવ પરિકીર્તિતમ્ ।
સેયં દયા સુ સંપ્રાપ્તા તવ પાર્શ્વે દ્વિજોત્તમ

ઇયં વૃદ્ધા મહાપ્રાજ્ઞ ભાવભાર્યા તપસ્વિની ।
મમ માતા દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધર્મોહં તવ સુવ્રત

ઇતિ જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ મામેવં પરિપાલય ।
દુર્વાસા ઉવાચ-
યદિ ધર્મઃ સમાયાતો મત્સમીપં તુ સાંપ્રતમ્

એતન્મે કારણં બ્રૂહિ કિં તે ધર્મ કરોમ્યહમ્ ।
ધર્મ ઉવાચ-
કસ્માત્ક્રુદ્ધોસિ વિપ્રેન્દ્ર કિમેતૈર્વિપ્રિયં કૃતમ્

તન્મે ત્વં કારણં બ્રૂહિ દુર્વાસો યદિ મન્યસે ।
દુર્વાસા ઉવાચ-
યેનાહં કુપિતો દેવ તદિદં કારણં શૃણુ

દમશૌચૈઃ સુસંક્લેશૈઃ શોધિતં કાયમાત્મનઃ ।
લક્ષવર્ષપ્રમાણં વૈ તપશ્ચર્યા મયા કૃતા

એવં પશ્યસિ મામેવં દયા તેન પ્રવર્તતે ।
તસ્માત્ક્રુદ્ધોસ્મિ તેદ્યૈવ શાપમેવં દદામ્યહમ્

એવં શ્રુત્વા તદા તસ્ય તમુવાચ મહામતિઃ ।
ધર્મ ઉવાચ-
મયિ નષ્ટે મહાપ્રાજ્ઞ લોકો નાશં સમેષ્યતિ

દુઃખમૂલમહં તાત નિકર્શામિ ભૃશં દ્વિજ ।
સૌખ્યં પશ્ચાદહં દદ્મિ યદિ સત્યં ન મુંચતિ

પાપોયં સુખમૂલસ્તુ પુણ્યં દુઃખેન લભ્યતે ।
પુણ્યમેવં પ્રકુર્વાણઃ પ્રાણી પ્રાણાન્વિમુંચતિ

મહત્સૌખ્યં દદામ્યેવં પરત્ર ચ ન સંશયઃ ।
દુર્વાસા ઉવાચ-
સુખં યેનાપ્યતે તેન પરં દુઃખં પ્રપદ્યતે

તત્તુ મર્ત્યઃ પરિત્યજ્ય અન્યેનાપિ પ્રભુજ્યતે ।
તત્સુખં કો વિજાનાતિ નિશ્ચયં નૈવ પશ્યતિ

તચ્છ્રેયો નૈવ પશ્યામિ અન્યાય્યં હિ કૃતં તવ ।
યેન કાયેન ક્રિયતે ભુજ્યતે નૈવ તત્સુખમ્

અન્યેન ક્રિયતે ક્લેશમન્યેનાપિ પ્રભુજ્યતે ।
તત્સુખં કો વિજાનાતિ ચાન્યાયં ધર્મમેવ વા

અન્યેન ક્રિયતે ક્લેશમન્યેનાપિ સુખં પુનઃ ।
ભુનક્તિ પુરુષો ધર્મ તત્સર્વં શ્રેયસા યુતમ્

પુણ્યં ચૈવ અનેનાપિ અનેન ફલમશ્નુતે ।
ક્રિયમાણં પુનઃ પુણ્યમન્યેન પરિભુજ્યતે

તત્સર્વં હિ સુખં પ્રોક્તં યત્તથા યસ્ય લક્ષણમ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રોદિતં ચૈવ કૃતં સર્વત્ર નાન્યથા

યેન કાયેન કુર્વંતિ તેન દુઃખં સહન્તિ તે ।
પરત્ર તેન ભુંજંતિ અનેનાપિ તથૈવ ચ

ઇતિ જ્ઞાત્વા સ ધર્માત્મા ભવાન્સમવલોકયેત્ ।
યથા ચૌરા મહાપાપાઃ સ્વકાયેન સહંતિ તે

દુઃખેન દારુણં તીવ્રં તથા સુખં કથં નહિ ।
ધર્મ ઉવાચ-
યેન કાયેન પાપાશ્ચ સંચરન્તિ હિ પાતકમ્

તેન પીડાં સહંત્યેવ પાતકસ્ય હિ તત્ફલમ્ ।
દંડમેકં પરં દૃષ્ટં ધર્મશાસ્ત્રેષુ પંડિતૈઃ

તં ધર્મપૂર્વકં વિદ્ધિ એતૈર્ન્યાયૈસ્ત્વમેવ હિ ।
દુર્વાસા ઉવાચ-
એવં ન્યાયં ન મન્યેહં તથૈવ શૃણુ ધર્મરાટ્

શાપત્રયં પ્રદાસ્યામિ ક્રુદ્ધોહં તવ નાન્યથા ।
ધર્મ ઉવાચ-
યદા ક્રુદ્ધો મહાપ્રાજ્ઞ મામેવ હિ ક્ષમસ્વ ચ

નૈવ ક્ષમસિ વિપ્રેંદ્ર દાસીપુત્રં હિ માં કુરુ ।
રાજાનં તુ પ્રકર્તવ્યં ચાંડાલં ચ મહામુને

પ્રસાદસુમુખો વિપ્ર પ્રણતસ્ય સદૈવ હિ ।
દુર્વાસાશ્ચ તતઃ ક્રુદ્ધો ધર્મં ચૈવ શશાપ હ

દુર્વાસા ઉવાચ-।
રાજા ભવ ત્વં ધર્માદ્ય દાસીપુત્રશ્ચ નાન્યથા ।
ગચ્છ ચાંડાલયોનિં ચ ધર્મ ત્વં સ્વેચ્છયા વ્રજ

એવં શાપત્રયં દત્ત્વા ગતોસૌ દ્વિજસત્તમઃ ।
અનેનાપિ પ્રસંગેન દૃષ્ટો ધર્મઃ પુરા કિલ

સોમશર્મોવાચ-।
ધર્મસ્તુ કીદૃશો જાતસ્તેન શપ્તો મહાત્મના ।
તદ્રૂપં તસ્ય મે બ્રૂહિ યદિ જાનાસિ ભામિનિ

સુમનોવાચ-।
ભરતાનાં કુલે જાતો ધર્મો ભૂત્વા યુધિષ્ઠિરઃ ।
વિદુરો દાસીપુત્રસ્તુ અન્યં ચૈવ વદામ્યહમ્

યદા રાજા હરિશ્ચંદ્રો વિશ્વામિત્રેણ કર્ષિતઃ ।
તદા ચાંડાલતાં પ્રાપ્તઃ સ હિ ધર્મો મહામતિઃ

એવં કર્મફલં ભુક્તં ધર્મેણાપિ મહાત્મના ।
દુર્વાસસો હિ શાપાદ્વૈ સત્યમુક્તં તવાગ્રતઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે સોમશર્માખ્યાને સોમશર્મ-સુમનાસંવાદે દ્વાદશોઽધ્યાયઃ