Padma Purana · Chapter 1.4

/
bhīṣma uvāca/
kṣīrābdhau tu tathā lakṣmīḥ kilotpannā mayā śrutā/
khyātyāṃ bhṛgoḥ samutpannā etadāha kathaṃ bhavān

kathaṃ ca dakṣaduhitā dehaṃ tyaktavatī śubhā/
menāyāṃ garbhasaṃbhūtimumāyā janma eva ca

kimarthaṃ devadevena patnī haimavatī kṛtā/
virodhaṃ cātha dakṣeṇa bhagavāṃstu bravītu me

pulastya uvāca/
idaṃ ca śṛṇu bhūpāla yatpṛṣṭohamiha tvayā/
śrīsaṃbaṃdho mayāpyeṣa śruta āsītpitāmahāt

atriputrastu durvāsāḥ paribhrāmyanmahīmimām/
vidyādharīkaremālāṃ dṛṣṭvā saugandhikīṃ śubhām

yācayāmāsa me dehi jaṭājūṭe karomyaham/
iti vidyādharī tena pṛṣṭā sā ṛṣiṇā tathā

dadau tasmai mudāyuktā tāṃ mālāṃ sa tadā nṛpa/
gṛhītvā suciraṃ kālaṃ śiromālāṃ babaṃdha ha

unmatta pretavadvipraḥ śobhamānobravīdidam/
iyaṃ vidyādharī kanyā pīnonnata payodharā

śobhālaṃkārasaubhāgyairyuktā dṛṣṭā tato manaḥ/
kṣobhamāyāti me cādya nāhaṃ kāme vicakṣaṇaḥ

vrajāmi tāvadanyatra saubhāgyaṃ svaṃ pradarśayan/
evamuktvā sa rājeṃdra paribabhrāma medinīm

airāvataṃ samārūḍhaṃ rājānaṃ tridivaukasām/
trailokyādhipatiṃ śakraṃ bhrājamānaṃ śacīpatim

tāmātmaśiraso mālāṃ bhramadunmattaṣaṭpadām/
ādāyāmararājāya cikṣeponmattavanmuniḥ

gṛhītvā devarājena mālā sā gajamūrddhani/
muktā rarāja sā mālā kailāse jāhnavī yathā

madāṃdhakāritākṣosau gaṃdhāghrāṇena vāraṇaḥ/
kareṇādāya cikṣepa tāṃ mālāṃ pṛthivītale

tataścukrodha bhagavāndurvāsā munipuṃgavaḥ/
rājeṃdradevarājānaṃ kruddhaścedamuvāca ha

aiśvaryamadaduṣṭātmannatistabdhosi vāsava/
śriyodhāmasrajaṃ yasmānmaddattānnābhinaṃdasi

trailokyaśrīrato mūḍha vināśamupayāsyati/
maddattā bhavatā mālā kṣiptā yasmānmahītale

tasmātpraṇaṣṭalakṣmīkaṃ trailokyaṃ te bhaviṣyati/
yasya saṃjātakopasya bhayameti carācaram

taṃ māṃ tvamatigarveṇa devarājāvamanyase/
maheṃdro vāraṇaskaṃdhādavatīrya tvarānvitaḥ

prasādayāmāsa muniṃ durvāsasamakalmaṣam/
prasādyamānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥsaram

nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kimuktena śatakrato/
ityuktvā prayayau vipro devarājopi taṃ punaḥ

āruhyairāvataṃ nāgaṃ prayayāvamarāvatīm/
tataḥ prabhṛti niḥśrīkaṃ saśakraṃ bhuvanatrayam

na yajñāḥ saṃpravartaṃte na tapasyaṃti tāpasāḥ/
na ca dānāni dīyaṃte naṣṭaprāyamabhūjjagat

evamatyaṃtaniḥśrīke trailokye sattvavarjite/
devānpratibalodyogaṃ cakrurdaiteyadānavāḥ

vijitāstridaśā daityairiṃdrādyāḥ śaraṇaṃ yayuḥ/
pitāmahaṃ mahābhāgaṃ hutāśanapurogamāḥ

yathāvatkathite devairbrahmā prāha tathā surān/
kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagāma sahitaḥ suraiḥ

gatvā jagāda bhagavānvāsudevaṃ pitāmahaḥ/
uttiṣṭha viṣṇo śīghraṃ tvaṃ devatānāṃ hitaṃ kuru

tvayā vinā dānavaistu jitāḥ sarve punaḥpunaḥ/
ityuktaḥ puṃḍarīkākṣaḥ puruṣaḥ puruṣottamaḥ

apūrvarūpasaṃsthānāndṛṣṭvā devānuvāca ha/
tejaso bhavatāṃ devāḥ kariṣyāmyupabṛṃhaṇam

vadāmyahaṃ yatkriyatāṃ bhavadbhistadidaṃ surāḥ/
ānīya sahitā daityaiḥ kṣīrābdhau sakalauṣadhīḥ

maṃthānaṃ maṃdaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim/
mathyatāmamṛtaṃ devāḥ sahāye mayyavasthite

sāmapūrvaṃ ca daiteyāṃstatra sambhāṣya karmaṇi/
samānaphalabhoktāro yūṃya cātra bhaviṣyatha

mathyamāne ca tatrābdhau yatsamutpadyate'mṛtam/
tatpānādbalino yūyamamarāḥ saṃbhaviṣyatha

tathaivāhaṃ kariṣyāmi yathā tridaśavidviṣaḥ/
na prāpsyaṃtyamṛtaṃ devāḥ kevalaṃ kleśabhāginaḥ

ityuktā devadevena sarva eva tataḥ surāḥ/
saṃdhānamasuraiḥ kṛtvā yatnavaṃto'mṛtebhavan

sarvauṣadhīḥ samānīya devadaiteyadānavāḥ/
kṣiptvā kṣīrābdhipayasi śaradabhrāmalatviṣi

maṃthānaṃ maṃdaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim/
tato mathitumārabdhā rājeṃdra tarasāmṛtam

vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ/
viṣṇunā vāsukerddaityāḥ pūrvakāye niveśitāḥ

te tasya prāṇavātena vahninā ca hatattviṣaḥ/
nistejaso'surāḥ sarve babhūvuramaradyute

tenaiva mukhaniḥśvāsavāyunātha balāhakaiḥ/
pucchapradeśe varṣadbhistadā cāppayitāḥ surāḥ

kṣīrodamadhye bhagavānbrahmā brahmavidāṃ varaḥ/
mahādevo mahātejā viṣṇupṛṣṭhanivāsinau

bāhubhyāṃ maṃdaraṃ gṛhya padmavatsa paraṃtapaḥ/
śṛṃkhale ca tadā kṛtvā gṛhītvā maṃdarācalam

devānāṃ dānavānāṃ ca balamadhye vyavasthitaḥ/
kṣīrodamadhye bhagavānkūrmarūpī svayaṃ hariḥ

anyena tejasā devānupabṛṃhitavānhariḥ/
mathyamāne tatastasminkṣīrābdhau devadānavaiḥ

havirdhānyabhavatpūrvaṃ surabhiḥ surapūjitā/
jagmurmudaṃ tadā devā dānavāśca mahāmate

vyākṣiptacetasaḥ sarve babhūvustimitekṣaṇāḥ/
kimetaditi siddhānāṃ divi ciṃtayatāṃ tadā

babhūva vāruṇī devī madāghūrṇitalocanā/
kṛtāvarttā tatastasmātpraskhalaṃtī pade pade

ekavastrā muktakeśī raktāṃtastabdhalocanā/
ahaṃ balapradā devī māṃ vā gṛhṇantu dānavāḥ

aśuciṃ vāruṇīṃ matvā tyaktavaṃtastadā surāḥ/
jagṛhustāṃ tadā daityā grahaṇāntesurābhavat

maṃthane pārijātobhūddeva śrīnaṃdano drumaḥ/
rūpaudāryyaguṇopetāstataścāpsarasāṃ gaṇāḥ५०

ṣaṣṭikoṭyastadā jātāssāmānyā deva dānavaiḥ/
sarvāstāḥ kṛtapūrvāstu sāmānyāḥ puṇyakarmaṇā

tataḥ śītāṃśurabhavaddevānāṃ prītidāyakaḥ/
yayāce śaṃkaro devo jaṭābhūṣaṇakṛnmama

bhaviṣyati na saṃdeho gṛhītoyaṃ mayā śaśī/
anumene ca taṃ brahmā bhūṣaṇāya harasya tu

tato viṣaṃ samutpannaṃ kālakūṭaṃ bhayāvahaṃ/
tena caivārditāssarve dānavāḥ saha daivataiḥ

mahādevena tatpītaṃ viṣaṃ gṛhya yadṛcchayā/
tasya pānānnīlakaṃṭhastadā jāto maheśvaraḥ

pītāvaśeṣaṃ nāgāstu kṣīrābdhestu samutthitam/
tato dhanvaṃtarirjātaḥ śvetāṃbaradharaḥ svayam

bibhratkamaṃḍaluṃ pūrṇamamṛtasya samutthitaḥ/
tataḥ svasthamanaskāste vaidyarājasya darśanāt

tataścāśvaḥ samutpanno nāgaścairāvatastathā/
tata sphuratkāṃtīmativikāsi kamalesthitā

śrīrddevī payasastasmādutthitā dhṛtapaṃkajā/
tāṃ tuṣṭavurmudāyuktāḥ śrīsūktena maharṣayaḥ

viśvāvasumukhāstasyā gaṃdharvāḥ purato jaguḥ/
ghṛtācīpramukhāstatra nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

gaṃgādyāḥ saritastoyaiḥ snānārthamupatasthire/
diggajā hemapātrasthamādāya vimalaṃ jalam

snāpayāṃcakrire devīṃ sarvalokamaheśvarīm/
kṣīrodastu svayaṃ tasyai mālāmamlānapaṃkajām

dadau vibhūṣaṇānyaṃge viśvakarmā cakāra ha/
divyamālyāṃbaradharāṃ snātāṃ bhūṣaṇabhūṣitām

iṃdrādyāścāmaragaṇā vidyādharamahoragāḥ/
dānavāśca mahādaityā rākṣasāḥ saha guhyakaiḥ

kanyāmabhilaṣanti sma tato brahmā uvāca ha/
vāsudeva tvamevaināṃ mayā dattāṃ gṛhāṇa vai

devāśca dānavāścaiva pratiṣiddhā mayā tviha/
tuṣṭohaṃ bhavatastāvadalaulyeneha karmaṇā

sā tu śrīrbrahmaṇā proktā devi gachasva keśavaṃ/
mayā dattaṃ patiṃ prāpya modasva śāśvatīḥ samāḥ

paśyatāṃ sarvadevānāṃ gatā vakṣasthalaṃ hareḥ/
tato vakṣasthalaṃ prāpya devaṃ vacanamabravīt

nāhaṃ tyājyā sadā deva sadaivādeśakāriṇī/
vakṣasthale nivatsyāmi sarvasya jagataḥ priya

tatovalokitā devā viṣṇuvakṣasthalasthayā/
lakṣmyā rājeṃdra sahasā parāṃ nirvṛtimāgatāḥ

udvegaṃ ca paraṃ jagmurddaityā viṣṇuparāṅmukhāḥ/
tyaktāstu dānavā lakṣmyā vipracittipurogamāḥ

tataste jagṛhurdaityā dhanvaṃtarikarasthitam/
amṛtaṃ tanmahāvīryyā daityāḥ pāpasamanvitāḥ

māyayā lobhayitvā tu viṣṇuḥ strīrūpasaṃśrayaḥ/
āgatya dānavānprāha dīyatāṃ me kamaṃḍaluḥ

yuṣmākaṃ vaśagā bhūtvā sthāsyāmi bhavatāṃ gṛhe/
tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ nārīṃ trailokyasuṃdarīm

prārthayānāssuvapuṣaṃ lobhopahatacetasaḥ/
dattvāmṛtaṃ tadā tasyai tatopaśyanta tegrataḥ

dānavebhyastadādāya devebhyaḥ pradademṛtaṃ/
tataḥ papuḥ suragaṇāḥ śakrādyāstattadāmṛtam

udyatāyudhanistriṃśā daityāstāṃste samabhyayuḥ/
pītemṛte ca balibhirjitā daityacamūstataḥ

vadhyamānā diśo bhejuḥ pātālaṃ viviśuśca te/
tato devā mudāyuktāḥ śaṃkhacakragadādharam

praṇipatya yathāpūrvaṃ prayayuste triviṣṭapam/
tataḥprabhṛti te bhīṣma strīlolā dānavābhavan

apadhyātāstu kṛṣṇena gatāste tu rasātalam/
tataḥ sūryaḥ prasannābhaḥ prayayau svena vartmanā

jajvāla bhagavāṃścoccaiścārudīptirhutāśanaḥ/
dharme ca sarvabhūtānāṃ tadā matirajāyata

śriyāyuktaṃ ca trailokyaṃ viṣṇunā pratipālitaṃ/
devāstu te tadā proktā brahmaṇā lokadhāriṇā

bhavatāṃ rakṣaṇārthāya mayā viṣṇurniyojitaḥ/
umāpatiśca deveśo yogakṣemaṃ kariṣyataḥ

upāsyamānau satataṃ yuṣmatkṣemakarau yataḥ/
tataḥ kṣemyau sadā caitau bhaviṣyete varapradau

evamuktvā tu bhagavānjagāma gatimātmanaḥ/
adarśanaṃ gate deve sarvalokapitāmahe

devalokaṃ gate śakre svaṃ lokaṃ hariśaṃkarau/
prāptau tu tatkṣaṇāddevau sthānaṃ kailāsameva ca

tatastu devarājena pālitaṃ bhuvanatrayam/
evaṃ lakṣmīrmahābhāgā utpannā kṣīrasāgarāt

punaḥ khyātyāṃ samutpannā bhṛgoreṣā sanātanī/
śriyā saha samutpannā bhṛguṇā ca maharṣiṇā

svanāmnā nagarī caiva kṛtā pūrvaṃ sarittaṭe/
narmadāyāṃ mahārāja brahmaṇā cānumoditā

lakṣmīḥ puraṃ svapitre svaṃ saha kuñcikayā'pya ca/
āgatā devalokaṃ sā'yācatāgatya vai punaḥ

lobhānna dattaṃ tu puraṃ prārthayānā yadā punaḥ/
bhṛgoḥ sakāśānnāvāpa tadā caivāha keśavam

paribhūtā tu pitrāhaṃ gṛhītaṃ nagaraṃ mama/
tasya hastāttvamākṣipya puraṃ taccānaya svayam

taṃ gatvā puṃḍarīkākṣo devaścakragadādharaḥ/
bhṛguṃ sānunayaṃ prāha kanyāyai puramarpaya

kuñcikātālike cobhe dīyetāṃ ca prasādataḥ/
bhṛgustaṃ kupitaḥ prāha nārpayiṣyāmyahaṃ puram

na lakṣmyāstatpuraṃ deva mayā cedaṃ svayaṃ kṛtam/
bhagavannaiva dāsyāmi tyajākṣepaṃ tu keśava

taṃ prāha devo bhūyopi lakṣmyāstatpuramarpaya/
sarvathā tu tvayā tyājyaṃ vacanānme mahāmune

tataḥ kopasamāviṣṭo bhṛgurapyāha keśavam/
pakṣapātena māṃ sādho bhāryāyā bādhasedhunā

nṛloke daśajanmāni lapsyase madhusūdana/
bhāryāyāste viyogena duḥkhānyanubhaviṣyasi

evaṃ śāpaṃ dadau tasmai bhṛguḥ paramakopanaḥ/
viṣṇunā ca punastasya dattaḥ śāpo mahātmanā

na cāpatyakṛtāṃ prītiṃ prāpsyase munipuṃgava/
śāpaṃ dattvā ṛṣestasya brahmalokaṃ jagāma ha१००

padmajanmānamāhedaṃ dṛṣṭvā devastu keśavaḥ/
bhagavaṃstava putrosau bhṛguḥ paramakopanaḥ

niṣkāraṇaṃ ca tenāhaṃ śapto janmāni mānuṣe/
lapsyase daśadhā tvaṃ hi tato duḥkhānyanekaśaḥ

bhāryāviyogajā pīḍā balapauruṣanāśinī/
tyatkvā cāhamimaṃ lokaṃ śayiṣye ca mahodadhau

devakāryeṣu sarveṣu punaścāvāhanaṃ kriyāḥ/
tathā bruvaṃtaṃ taṃ devaṃ brahmā lokagurustadā

prasādanārthaṃ viṣṇostu stutimetāṃ cakāra ha/
tvayā sṛṣṭaṃ jagadidaṃ padmaṃ nābhau viniḥsṛtam/
tatra cāhaṃ samutpannastava vaśyaśca keśava

tvaṃ trātā sarvalokānāṃ sraṣṭā tvaṃ jagataḥ prabho/
trailokyaṃ na tvayā tyājyameṣa eva varo mama

daśajanmamanuṣyeṣu lokānāṃ hitakāmyayā/
svayaṃ karttā na te śaktaḥ śāpadānāya kopi vā

koyaṃ bhṛguḥ kathaṃ tena śakyaṃ śaptuṃ janārdana/
mānayasva sadā viprānbrāhmaṇāste tanussvayam

yoganidrāmupāsva tvaṃ kṣīrābdhau svapi hīśvara/
kāryakāle punastvāṃ tu bodhayiṣyāmi mādhava

bhagavanneṣa tāvattu tvacchaktyā copabṛṃhitaḥ/
sarvakāryakaraḥ śakrastavaivāṃśena śatruhā

trailokyaṃ pālayanneva tvadājñāṃ sa kariṣyati/
evaṃ stutastadā viṣṇurbrahmāṇamidamuktavān

sarvametatkariṣyāmi yanmāṃ jñāpayase prabho/
adarśanaṃ gato devo brahmā taṃ nābhijajñivān

gate deve tadā viṣṇau brahmā lokapitāmahaḥ/
bhūyaścakāra vai sṛṣṭiṃ lokānāṃ prabhavaḥ prabhuḥ

taṃ dṛṣṭvā nāradaḥ prāha vākyaṃ vākyavidāṃ varaḥ/
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt/
sarvavyāpī bhuvaḥ sparśādadhyatiṣṭhaddaśāṃgulam

yadbhūtaṃ yacca vai bhāvyaṃ sarvameva bhavānyataḥ/
tato viśvamidaṃ tāta tvatto bhūtaṃ bhaviṣyati

tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśurdvidhā/
ṛcastvattotha sāmāni tvatta evābhijajñire

tvatto yajñāstvajāyaṃta tvatto śvāścaiva daṃtinaḥ/
gāvastvattaḥ samudbhūtāḥ tvatto jātāvayomṛgāḥ

tvanmukhādbrāhmaṇā jātāstvattaḥ kṣatramajāyata/
vaiśyāstavorujāḥ śūdrāstava padbhyāṃ samudgatāḥ

akṣṇoḥ sūryonilaḥ śrotrāccaṃdramā manasastava/
prāṇoṃtaḥ suṣirājjāto mukhādagnirajāyata

nābhito gaganaṃ dyauśca śirasaḥ samavarttata/
diśaḥ śrotrātkṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvamabhūdidam

nyagrodhaḥ sumahānalpe yathā bīje vyavasthitaḥ/
sasarjja viśvamakhilaṃ bījabhūte tathā tvayi

bījāṃkurasamudbhūto nyagrodhaḥ samupasthitaḥ/
vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrebhyo'bhidṛśyate/
evaṃ viśvamidaṃ nānyattvatsthamīśvara dṛśyate

hlādinī tvayi śaktissā tvayyekā sahabhāvinī/
hlādatāpakarīmiśrā tvayi no guṇavarjite

pṛthagbhūtaikabhūtāya sarvabhūtāya te namaḥ/
vyaktaṃ pradhānaṃ puruṣo virāṭsamrāṭtathā bhavān

sarvasminsarvabhūtastvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk/
sarvaṃ tvattaḥ samudbhūtaṃ namaḥ sarvātmane tataḥ

sarvātmakosi sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ/
kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛdisthitaṃ

yo me manoratho deva saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ/
taptaṃ sutaptaṃ saphalaṃ yaddṛṣṭosi jagatpate

brahmovāca/
tapasastatphalaṃ putra yaddṛṣṭohaṃ tvayādhunā/
maddarśanaṃ hi viphalaṃ nāradeha na jāyate

varaṃ varaya tasmāttvaṃ yathābhimatamātmanaḥ/
sarvaṃ saṃpadyate tāta mayi dṛṣṭipathaṃ gate

nārada uvāca/
bhagavansarvabhūteśa sarvasyāste bhavānhṛdi/
kimajñātaṃ tava svāminmanasā yanmayepsitam

kṛtā tvayā yathā sṛṣṭirmayā dṛṣṭā tathā vibho/
tena me kautukaṃ jātaṃ dṛṣṭvā devarṣidānavān

pulastya uvāca/
nāradasya pitā tuṣṭo brahmā devo divaspatiḥ/
nāradāya varaṃ prādādṛṣīṇāmuttamo bhavān

bhavitā matprasādena kalikelikathāpriyaḥ/
gatiśca te'pratihatā divi bhūmau rasātale

yajñopavītasūtreṇa yogapaṭṭāvalaṃbikā/
chatrikā ca tathā vīṇā alaṃkārāya tenagha

viṣṇoḥ samīpe rudrasya tathā śakrasya nārada/
dvīpeṣu pārthivānāṃ tu sadā prītiṃ ca lapsyase

varṇānāṃ tu bhavānśāstāvarodattomayātava/
tiṣṭha putra yathākāmaṃ sevyamānaḥ surairddivi

/
iti śrīpādmapurāṇe prathame sṛṣṭikhaṇḍe lakṣmyutpattirnāma caturtho'dhyāyaḥ