Padma Purana · Chapter 1.2
sūta uvāca/
namasye sarvalokānāṃ viśvasya jagataḥ patim/
ya imaṃ kurute bhāvaṃ sṛṣṭirūpaṃ pradhānavit
lokakṛllokatatvajño yogamāsthāya yogavit/
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
tamajaṃ viśvakarmāṇaṃ citpatiṃ lokasākṣiṇam/
purāṇākhyānajijñāsurvrajāmi śaraṇaṃ vibhum
brahmaviṣṇugirīśebhyo namaskṛtvā samāhitaḥ/
iṃdrāya lokapālebhyaḥ savitre ca samādhinā
munīnāṃ ca variṣṭhāya vasiṣṭhāya mahātmane/
tadvaktrebhātatapase jātūkarṇyāya cākṣuṣe
tasmai bhagavate natvā vedavyāsāya vedhase/
puruṣāya purāṇāya bhṛguvākyānuvartine
tasmādahamupāśrauṣaṃ purāṇaṃ brahmavādinaḥ/
sarvajñātsarvalokeṣu pūjitāddīptatejasaḥ
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam/
mahadādiviśeṣāṃtaṃ sṛjatīti viniścayaḥ
aṇḍe hiraṇmaye pūrvaṃ brahmaṇaḥ sūtiruttamā/
aṃḍasyāvaraṇaṃ cādbhirapāmapi ca tejasā
vāyunā tasya vāyoḥ khāttadbhūtādita āvṛtam/
bhūtādirmahatā cāpi avyaktenāvṛto mahān
prādurbhāvaśca lokānāmaṃḍa evopavarṇitaḥ/
nadīnāṃ parvatānāṃ ca prādurbhāvonuvarṇyate
manvaṃtarāṇāṃ saṃkṣepātkalpānāṃ copavarṇanam/
brahmavṛkṣalaya brahmaprajāsargopavarṇanam
kalpānāṃ saṃcaraścaiva jagataḥ sthāpanaṃ tathā/
śayanaṃ ca harerapsu pṛthivyuddharaṇaṃ punaḥ
daśadhā janmasaṃcāro bhṛguśāpena keśave/
sanniveśo yugādīnāṃ sarvāśramavibhājanam
svargasthānavibhāgaśca martyānāṃ svargacāriṇāṃ/
paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva saṃbhavaḥ parikīrttitaḥ
tathā nirvacanaṃ kalpaṃ svādhyāyasya parigrahaḥ/
pratisargāḥ punaḥ proktā brahmaṇo buddhipūrvakāḥ
trayonye'buddhipūrvāste tathā lokānakalpayat/
brahmaṇo vadanebhyaśca bhṛgvādīnāṃ samudbhavaḥ
kalpayoraṃtaraṃ proktaṃ pratisaṃdhiśca sargayoḥ/
bhṛgvādīnāmṛṣīṇāṃ ca prajāsargopavarṇanam
vasiṣṭhasya ca brahmarṣerbrahmattvaṃ parikīrttitam/
svāyaṃbhuvasya ca manostataścāpyanukīrtanam
ukto nābhervisargaśca rajasaśca mahātmanaḥ/
dvīpānāṃ ca samudrāṇāṃ parvatānāṃ ca kīrtanam
dvīpabhedasamudrāṇāmantarbhāvaśca saptasu/
kīrtyante yojanāgreṇa ye ca tatra nivāsinaḥ
tadīyāni ca varṣāṇi nadībhiḥ parvataiḥ saha/
jaṃbūdvīpādayo dvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ
aṃḍasyāṃtastvimelokāḥ saptadvīpā ca medinī/
sūryācaṃdramasoścāro grahāṇāṃ jyotiṣāṃ tathā
kīrtyate dhruvasāmarthyātprajānāṃ ca śubhāśubham/
brahmaṇā nirmitaḥ sauraḥ syaṃdanorthavaśātsvayam
kalpito bhagavāṃstena prasarpati divākaraḥ/
sūryādīnāṃ syaṃdanānāṃ dhruvādeva pravarttanaṃ
kalpitaḥ śiṃśumāraśca yasya pucche dhruvaḥ sthitaḥ/
saṃbhavāṃte ca saṃhāraḥ saṃhārāṃte ca saṃbhavaḥ
devatānāmṛṣīṇāṃ ca manoḥ pitṛgaṇasya ca/
na śakyaṃ vistarādvaktumityuktaṃ ca samāsataḥ
atītānāgatānāṃ vai samaṃ svāyaṃbhuvena tu/
manvaṃtareṣu devānāṃ prajeśānāṃ ca kīrtanam
naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyaṃtikaḥ smṛtaḥ/
trividhaḥ sarvabhūtānāṃ kalpitaḥ pratisaṃcaraḥ
anāvṛṣṭirbhāskarācca ghoraḥ saṃvarttakānalaḥ/
meghāścaikārṇavā ye tu tathā rātrirmahātmanaḥ
saṃdhyālakṣaṇamuddiṣṭaṃ tathā brāhmaṃ viśeṣataḥ/
bhūtānāṃ cāpi lokānāṃ saptānāmanuvarṇanam
saṃkīrtyaṃ te mayā cātra pāpānāṃ rauravādayaḥ/
sarveṣāmeva satvānāṃ pariṇāmavinirṇayaḥ
brahmaṇaḥ pratisargaśca sarvasaṃhāravarṇanam/
kalpekalpe ca bhūtānāṃ mahatāmapi saṃkṣayaḥ
susaṃkhyāya ca buddhvā vai brahmaṇaścāpyanityatām/
daurātmyaṃ caiva bhogānāṃ saṃsārasya ca kaṣṭatām
durllabhatvaṃ ca mokṣasya vairāgyāddoṣadarśanam/
vyaktāvyaktaṃ parityajya satvaṃ brahmaṇi saṃsthitam
nānātva darśanātsusthastatastadabhivarttate/
tatastāpatrayātīto virūpākhyo niraṃjanaḥ
ānaṃdaṃ brahmaṇaḥ prāpto na bibheti kutaścana/
iti kṛtya samuddeśaḥ pramāṇasyopavarṇitaḥ
kīrtyaṃte jagato yatra sargapralayavikriyāḥ/
pravṛttiścāpi bhūtānāṃ nivṛttīnāṃ phalāni ca
prādurbhāvo vasiṣṭhasya śakterjanma tathaiva ca/
saudāsānnigrahastasya viśvāmitrakṛtena ca
parāśarasya cotpattiradṛśyantyāṃ yathā vibhoḥ/
jajñe pitṝṇāṃ kanyāyāṃ vyāsaścāpi yathā muniḥ
śukasya ca yathā janma putrasya saha dhīmataḥ/
parāśarasya vidveṣo viśvāmitrakṛto yathā
vasiṣṭhasaṃbhṛtaścāgnirviśvāmitrajighāṃsayā/
saṃdhānahetorvibhunā jīrṇaḥ kaṇvena dhīmatā
devena viprā viprāṇāṃ viśvāmitrahitaiṣiṇā/
ekaṃ vedaṃ catuḥpādaṃ caturdhā punarīśvaraḥ
yathā bibheda bhagavān vyāsaḥ sarveṣvanugrahāt/
tasya śiṣyapraśiṣyaiśca śākhābhedāḥ punaḥ kṛtāḥ
prayāge munivaryaiśca yathā pṛṣṭaḥ svayaṃ prabhuḥ/
kṛṣṇena cānuśiṣṭāste munayo dharmakāṃkṣiṇaḥ
etatsarvaṃ yathātatvamākhyātaṃ dvijasattamāḥ/
munīnāṃ dharmanityānāṃ lokataṃtramanuttamam
brahmaṇā yatpurā proktaṃ pulastyāya mahātmane/
pulastyenātha bhīṣmāya gaṃgādvāre prabhāṣitam
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvvapāpapraṇāśanam/
kīrtanaṃ śravaṇaṃ cāsya dhāraṇaṃ ca viśeṣataḥ
sūtenānukrameṇedaṃ purāṇaṃ saṃprakāśitam/
brāhmaṇeṣu purā yacca brahmaṇoktaṃ savistaram
pādamasya vidansamyagyodhīyīta jiteṃdriyaḥ/
tenādhītaṃ purāṇaṃ syātsarvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ५०
yo vidyāccaturo vedānsāṃgopaniṣado dvijaḥ/
purāṇaṃ ca vijānāti yaḥ sa tasmādvicakṣaṇaḥ
itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet/
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati
adhītya caikamadhyāyaṃ svayaṃ proktaṃ svayaṃbhuvā/
āpadaḥ prāpya mucyeta yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim
purā paraṃparāṃ vakti purāṇaṃ tena vai smṛtam/
niruktimasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
ṛṣayohyabruvansūtaṃ kathaṃ bhīṣmeṇa saṅgataḥ/
brahmaṇo mānasaḥ putraḥ pulastyo bhagavānṛṣiḥ
durlabhaṃ darśanaṃ yasya naraiḥ pāpasamanvitaiḥ/
atyāścaryamidaṃ sūta kṣatriyeṇa kathaṃ muniḥ
ārādhito bṛhadbhūtastanno vada mahāmate/
kīdṛśaṃ vā tapastena ko vānyo niyamaḥ kṛtaḥ
yena tuṣṭo munirbrāhmastathā tena prabhāṣitaḥ/
parvaṃ vāpyatha parvārdhaṃ samagraṃ vā prabhāṣitam
yasminsthāne yathādṛṣṭaḥ pulastyo bhagavānṛṣiḥ/
tanno vada mahābhāga kalyāḥ sma śravaṇe vayam
sūta uvāca/
yatra gaṃgā mahābhāgā sādhūnāṃ hitakāriṇī/
vibhidya parvataṃ vegānniḥsṛtā lokapāvanī
gaṃgādvāre mahātīrthe bhīṣmaḥ pitṛparāyaṇaḥ/
śuśrūṣuḥ suciraṃ kālaṃ mahatāṃ niyame sthitaḥ
yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ parameṇa samādhinā/
dhyāyamānaḥ paraṃ brahma trikālaṃ snānamācarat
pitṝndevāṃstarpayataḥ svādhyāyena mahātmanaḥ/
ātmānaṃ karṣataścāsya tuṣṭo devaḥ pitāmahaḥ
uvāca tanayaṃ brahmā pulastyamṛṣisattamam/
sa tvaṃ devavrataṃ bhīṣmaṃ vīraṃ kurukulodbhavam
tapasaḥ saṃnivarttasva kāraṇaṃ cāsya kīrttaya/
pitṝnbhaktyā mahābhāgo dhyāyamānassamāsthitaḥ
yo hyasya manasaḥ kāmastaṃ saṃpādayamāciram/
pitāmahavacaḥ śrutvā pulastyo munisattamaḥ
gaṃgādvāramathāgatya bhīṣmaṃ vacanamabravīt/
varaṃ varaya bhadraṃ te yatte manasi varttate
tuṣṭaste tapasā vīra sākṣāddevaḥ pitāmahaḥ/
brahmaṇā preṣitastehaṃ varāndāsyāmi kāṃkṣitān
bhīṣmopi tadvacaḥ śrutvā manaḥśrotrasukhāvaham/
unmīlya nayane dṛṣṭvā pulastyaṃ purataḥ sthitam
aṣṭāṃgapraṇipātena natvā taṃ munisattamam/
uvāca praṇato bhūtvā sarvāṃgāliṃgitāvaniḥ
adya me saphalaṃ janma dinaṃ cedaṃ suśobhanam/
bhavataścaraṇau dṛṣṭau jagadvaṃdyau mayā tviha
tapasaśca phalaṃ prāptaṃ yaddṛṣṭobhagavānmayā/
varaprado viśeṣeṇa saṃprāptaśca nadītaṭe
iyaṃ brasī mayā klaptā āsyatāṃ sukhadā kṛtā/
arghyapātre tu pālāśe dūrvākṣatasumaiḥ kuśaiḥ
sarṣapaiśca dadhikṣaudrairyavaiśca payasā saha/
aṣṭāṃgo hyeṣa nirddiṣṭo hyargho hi munibhiḥ purā
śrutvaitadvacanaṃ tasya bhīṣmasyāmitatejasaḥ/
upaviṣṭo brahmasutaḥ pulastyo bhagavānṛṣiḥ
viṣṭaraṃ sahapādyena arghapātraṃ mudānvitaḥ/
jujoṣa bhagavānprītaḥ sadācāreṇa tena tu
pulastya uvāca/
satyavāndānaśīlosi satyasaṃdhirnareśvaraḥ/
hrīmānmaitraḥ kṣamāśīlo vikrāṃtaḥ śatruśāsane
dharmajñastvaṃ kṛtajñastvaṃ dayāvānpriyabhāṣitā/
mānyamānayitā vijño brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ
tuṣṭastehaṃ sadā vatsa praṇipātaparasya vai/
prabrūhi tvaṃ mahābhāga kathanaṃ te vadāmyaham
bhīṣma uvāca/
bhagavanbhagavānbrahmā kasminkāle sthito vibhuḥ/
sṛṣṭiṃ cakāra vai pūrvaṃ devādīnāṃ vadasva me
sthitiṃ vā bhagavānviṣṇuḥ kathaṃ rudrastu nirmitaḥ/
kathaṃ vā ṛṣayo devāssṛṣṭāstena mahātmanā
kathaṃ pṛthvī kathaṃ vyoma kathaṃ ceme tu sāgarāḥ/
kathaṃ dvīpāḥ parvatāśca grāmāraṇyapurāṇi ca
munīnprajāpatīṃścaiva saptarṣīnpravarānapi/
varṇānvāyuṃ purāsthānaṃ gaṃdharvānyakṣarākṣasān
tīrthāni sarito vātha sūryādīngrahatārakān/
yathā sasarja bhagavāṃstathā me tvaṃ vadasva ha
pulastya uvāca/
paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmā pitāmahaḥ/
rūpavarṇādirahito viśeṣaṇa vivarjitaḥ
apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ/
guṇairvivarjitaḥ sarvaiḥ sa bhātīti hi kevalam
sarvatrāsau samaścāpi vasannanupamo mataḥ/
bhāvayanbrahmarūpeṇa vidvadbhiḥ paripaṭhyate
taṃ guhyaṃ paramaṃ nityamajamakṣayamavyayam/
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa saṃsthitam
taṃ natvāhaṃ pravakṣyāmi yathā sṛṣṭiṃ cakāra ha/
pūrvaṃ tu padmaśayanādutthāya jagataḥprabhuḥ
guṇavyaṃjanasaṃbhūtaḥ sargakāle narādhipa/
sātviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhā mahān
pradhānatatvena samaṃ tathā bījādibhirvṛtaḥ/
vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ
trividhoyamahaṃkāro mahattattvādajāyata/
bhūteṃdriyāṇāṃ paṃcānāṃ tathā karmendriyaiḥ saha
pṛthivyāpastathātejo vāyurākāśameva ca/
ekaikaśaḥ svarūpeṇa kathayāmi yathottaram
śabdamātramathākāśaṃ bhūtādiḥ khaṃ samāvṛṇot/
athākāśaṃ vikurvāṇaṃ sparśamātraṃ sasarja ha
balavāneṣa vai vāyustasya sparśo guṇo mataḥ/
ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot
tato vāyurvikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha/
jyotīrūpantu tadvāyustadrūpaguṇamucyate
sparśarūpastu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot/
jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha
saṃbhavaṃti tatoṃbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot/
vikurvāṇāni cāṃbhāṃsi gaṃdhamātraṃ sasarjire
saṃghāto jāyate tasmāttasya gaṃdho mato guṇaḥ/
taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa
ekādaśammanaścātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ/
tvakcakṣurnāsikā jihvā śrotramatra ca paṃcamam१००
eteṣāṃ tu mataṃ kṛtyaṃ śabdādi grahaṇaṃ punaḥ/
vākpāṇipādapāyūni copasthaṃ tatra pañcamam
visargaśilpagatyuktirguṇā eṣāṃ viparyayāt/
ākāśa vāyu tejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā
śabdādibhirguṇairvīra yuktānītyuttarottaraiḥ/
śāṃtā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ
nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāstataste saṃhatiṃ vinā/
nāśaknuvanprajāḥ sraṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ
sametyānyonyasaṃyogātparasparasamāśrayāt/
ekasaṃghātalakṣāśca saṃprāpyaikyamaśeṣataḥ
puruṣādhiṣṭhitatvācca vyaktānugrahaṇe tathā/
mahadādayo viśeṣāṃtā hyaṃḍamutpādayaṃti vai
tatkrameṇa vivṛttaṃ tu jalabudbudavatsamam/
tatrāvyaktasvarūposau vyaktarūpī janārdanaḥ
brahmābrahmasvarūpeṇa svayameva vyavasthitaḥ/
merurulbamabhūttasya jarāyuśca mahīdharāḥ
garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsaṃśca mahātmanaḥ/
tatra dvīpāssamudrāśca sajyotirlokasaṃgrahaḥ
tasminnaṃḍe'bhavanvīra sadevāsuramānuṣāḥ/
vāri vahnyanilākāśairvṛtairbhūtādinā bahiḥ
vṛtaṃ daśaguṇairaṃḍaṃ bhūtādirmahatā tathā/
avyaktenāvṛto rājaṃstaiḥ sarvaiḥ sahito mahān
ebhirāvaraṇaiḥ sarvaiḥ sarvabhūtaiśca saṃyutam/
nārikelaphalaṃ yadvadbījaṃ bāhyadalairiva
brahmā svayaṃ ca jagato visṛṣṭau saṃpravarttate/
sṛṣṭiṃ ca pātyanuyugaṃ yāvatkalpavikalpanā
sa saṃjñāṃ yāti bhagavāneka eva janārdanaḥ/
satvabhugguṇavāndevo hyaprameya parākramaḥ
tamodrekaṃ ca kalpāṃte rūpaṃ raudraṃ karoti ca/
rājeṃdrākhilabhūtāni bhakṣayatyatibhīṣaṇaḥ
bhakṣayitvā ca bhūtāni jagatyekārṇavīkṛte/
nāgaparyaṃkaśayane śete sarvasvarūpadhṛk
prabuddhaśca punaḥ sṛṣṭiṃ prakaroti ca rūpadhṛk/
sṛṣṭisthityaṃtakaraṇādbrahmaviṣṇuśivātmakaḥ
sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca/
upasaṃhriyate cāpi saṃharttā ca svayaṃ prabhuḥ
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca/
sa eva sarvabhūteśo viśvarūpo yatovyayaḥ
sargādikaṃ tatosyaiva bhūtasthamupakārakam/
sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakarttā sa eva pālyaṃ pratipālyate yataḥ/
brahmādyavasthābhiraśeṣamūrttirbrahmā variṣṭho varado vareṇyaḥ
/
iti śrīpadmapurāṇe prathame sṛṣṭikhaṃḍe purāṇāvatāre dvitīyo'dhyāyaḥ
Original text: padmapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0