પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.2

સૂત ઉવાચ।
નમસ્યે સર્વલોકાનાં વિશ્વસ્ય જગતઃ પતિમ્।
ય ઇમં કુરુતે ભાવં સૃષ્ટિરૂપં પ્રધાનવિત્

લોકકૃલ્લોકતત્વજ્ઞો યોગમાસ્થાય યોગવિત્।
અસૃજત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ

તમજં વિશ્વકર્માણં ચિત્પતિં લોકસાક્ષિણમ્।
પુરાણાખ્યાનજિજ્ઞાસુર્વ્રજામિ શરણં વિભુમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુગિરીશેભ્યો નમસ્કૃત્વા સમાહિતઃ।
ઇંદ્રાય લોકપાલેભ્યઃ સવિત્રે ચ સમાધિના

મુનીનાં ચ વરિષ્ઠાય વસિષ્ઠાય મહાત્મને।
તદ્વક્ત્રેભાતતપસે જાતૂકર્ણ્યાય ચાક્ષુષે

તસ્મૈ ભગવતે નત્વા વેદવ્યાસાય વેધસે।
પુરુષાય પુરાણાય ભૃગુવાક્યાનુવર્તિને

તસ્માદહમુપાશ્રૌષં પુરાણં બ્રહ્મવાદિનઃ।
સર્વજ્ઞાત્સર્વલોકેષુ પૂજિતાદ્દીપ્તતેજસઃ

અવ્યક્તં કારણં યત્તન્નિત્યં સદસદાત્મકમ્।
મહદાદિવિશેષાંતં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

અણ્ડે હિરણ્મયે પૂર્વં બ્રહ્મણઃ સૂતિરુત્તમા।
અંડસ્યાવરણં ચાદ્ભિરપામપિ ચ તેજસા

વાયુના તસ્ય વાયોઃ ખાત્તદ્ભૂતાદિત આવૃતમ્।
ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્

પ્રાદુર્ભાવશ્ચ લોકાનામંડ એવોપવર્ણિતઃ।
નદીનાં પર્વતાનાં ચ પ્રાદુર્ભાવોનુવર્ણ્યતે

મન્વંતરાણાં સંક્ષેપાત્કલ્પાનાં ચોપવર્ણનમ્।
બ્રહ્મવૃક્ષલય બ્રહ્મપ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

કલ્પાનાં સંચરશ્ચૈવ જગતઃ સ્થાપનં તથા।
શયનં ચ હરેરપ્સુ પૃથિવ્યુદ્ધરણં પુનઃ

દશધા જન્મસંચારો ભૃગુશાપેન કેશવે।
સન્નિવેશો યુગાદીનાં સર્વાશ્રમવિભાજનમ્

સ્વર્ગસ્થાનવિભાગશ્ચ મર્ત્યાનાં સ્વર્ગચારિણાં।
પશૂનાં પક્ષિણાં ચૈવ સંભવઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

તથા નિર્વચનં કલ્પં સ્વાધ્યાયસ્ય પરિગ્રહઃ।
પ્રતિસર્ગાઃ પુનઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મણો બુદ્ધિપૂર્વકાઃ

ત્રયોન્યેઽબુદ્ધિપૂર્વાસ્તે તથા લોકાનકલ્પયત્।
બ્રહ્મણો વદનેભ્યશ્ચ ભૃગ્વાદીનાં સમુદ્ભવઃ

કલ્પયોરંતરં પ્રોક્તં પ્રતિસંધિશ્ચ સર્ગયોઃ।
ભૃગ્વાદીનામૃષીણાં ચ પ્રજાસર્ગોપવર્ણનમ્

વસિષ્ઠસ્ય ચ બ્રહ્મર્ષેર્બ્રહ્મત્ત્વં પરિકીર્ત્તિતમ્।
સ્વાયંભુવસ્ય ચ મનોસ્તતશ્ચાપ્યનુકીર્તનમ્

ઉક્તો નાભેર્વિસર્ગશ્ચ રજસશ્ચ મહાત્મનઃ।
દ્વીપાનાં ચ સમુદ્રાણાં પર્વતાનાં ચ કીર્તનમ્

દ્વીપભેદસમુદ્રાણામન્તર્ભાવશ્ચ સપ્તસુ।
કીર્ત્યન્તે યોજનાગ્રેણ યે ચ તત્ર નિવાસિનઃ

તદીયાનિ ચ વર્ષાણિ નદીભિઃ પર્વતૈઃ સહ।
જંબૂદ્વીપાદયો દ્વીપાઃ સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્વૃતાઃ

અંડસ્યાંતસ્ત્વિમેલોકાઃ સપ્તદ્વીપા ચ મેદિની।
સૂર્યાચંદ્રમસોશ્ચારો ગ્રહાણાં જ્યોતિષાં તથા

કીર્ત્યતે ધ્રુવસામર્થ્યાત્પ્રજાનાં ચ શુભાશુભમ્।
બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ સૌરઃ સ્યંદનોર્થવશાત્સ્વયમ્

કલ્પિતો ભગવાંસ્તેન પ્રસર્પતિ દિવાકરઃ।
સૂર્યાદીનાં સ્યંદનાનાં ધ્રુવાદેવ પ્રવર્ત્તનં

કલ્પિતઃ શિંશુમારશ્ચ યસ્ય પુચ્છે ધ્રુવઃ સ્થિતઃ।
સંભવાંતે ચ સંહારઃ સંહારાંતે ચ સંભવઃ

દેવતાનામૃષીણાં ચ મનોઃ પિતૃગણસ્ય ચ।
ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તુમિત્યુક્તં ચ સમાસતઃ

અતીતાનાગતાનાં વૈ સમં સ્વાયંભુવેન તુ।
મન્વંતરેષુ દેવાનાં પ્રજેશાનાં ચ કીર્તનમ્

નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યંતિકઃ સ્મૃતઃ।
ત્રિવિધઃ સર્વભૂતાનાં કલ્પિતઃ પ્રતિસંચરઃ

અનાવૃષ્ટિર્ભાસ્કરાચ્ચ ઘોરઃ સંવર્ત્તકાનલઃ।
મેઘાશ્ચૈકાર્ણવા યે તુ તથા રાત્રિર્મહાત્મનઃ

સંધ્યાલક્ષણમુદ્દિષ્ટં તથા બ્રાહ્મં વિશેષતઃ।
ભૂતાનાં ચાપિ લોકાનાં સપ્તાનામનુવર્ણનમ્

સંકીર્ત્યં તે મયા ચાત્ર પાપાનાં રૌરવાદયઃ।
સર્વેષામેવ સત્વાનાં પરિણામવિનિર્ણયઃ

બ્રહ્મણઃ પ્રતિસર્ગશ્ચ સર્વસંહારવર્ણનમ્।
કલ્પેકલ્પે ચ ભૂતાનાં મહતામપિ સંક્ષયઃ

સુસંખ્યાય ચ બુદ્ધ્વા વૈ બ્રહ્મણશ્ચાપ્યનિત્યતામ્।
દૌરાત્મ્યં ચૈવ ભોગાનાં સંસારસ્ય ચ કષ્ટતામ્

દુર્લ્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનમ્।
વ્યક્તાવ્યક્તં પરિત્યજ્ય સત્વં બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્

નાનાત્વ દર્શનાત્સુસ્થસ્તતસ્તદભિવર્ત્તતે।
તતસ્તાપત્રયાતીતો વિરૂપાખ્યો નિરંજનઃ

આનંદં બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્તો ન બિભેતિ કુતશ્ચન।
ઇતિ કૃત્ય સમુદ્દેશઃ પ્રમાણસ્યોપવર્ણિતઃ

કીર્ત્યંતે જગતો યત્ર સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ।
પ્રવૃત્તિશ્ચાપિ ભૂતાનાં નિવૃત્તીનાં ફલાનિ ચ

પ્રાદુર્ભાવો વસિષ્ઠસ્ય શક્તેર્જન્મ તથૈવ ચ।
સૌદાસાન્નિગ્રહસ્તસ્ય વિશ્વામિત્રકૃતેન ચ

પરાશરસ્ય ચોત્પત્તિરદૃશ્યન્ત્યાં યથા વિભોઃ।
જજ્ઞે પિતૄણાં કન્યાયાં વ્યાસશ્ચાપિ યથા મુનિઃ

શુકસ્ય ચ યથા જન્મ પુત્રસ્ય સહ ધીમતઃ।
પરાશરસ્ય વિદ્વેષો વિશ્વામિત્રકૃતો યથા

વસિષ્ઠસંભૃતશ્ચાગ્નિર્વિશ્વામિત્રજિઘાંસયા।
સંધાનહેતોર્વિભુના જીર્ણઃ કણ્વેન ધીમતા

દેવેન વિપ્રા વિપ્રાણાં વિશ્વામિત્રહિતૈષિણા।
એકં વેદં ચતુઃપાદં ચતુર્ધા પુનરીશ્વરઃ

યથા બિભેદ ભગવાન્ વ્યાસઃ સર્વેષ્વનુગ્રહાત્।
તસ્ય શિષ્યપ્રશિષ્યૈશ્ચ શાખાભેદાઃ પુનઃ કૃતાઃ

પ્રયાગે મુનિવર્યૈશ્ચ યથા પૃષ્ટઃ સ્વયં પ્રભુઃ।
કૃષ્ણેન ચાનુશિષ્ટાસ્તે મુનયો ધર્મકાંક્ષિણઃ

એતત્સર્વં યથાતત્વમાખ્યાતં દ્વિજસત્તમાઃ।
મુનીનાં ધર્મનિત્યાનાં લોકતંત્રમનુત્તમમ્

બ્રહ્મણા યત્પુરા પ્રોક્તં પુલસ્ત્યાય મહાત્મને।
પુલસ્ત્યેનાથ ભીષ્માય ગંગાદ્વારે પ્રભાષિતમ્

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સર્વ્વપાપપ્રણાશનમ્।
કીર્તનં શ્રવણં ચાસ્ય ધારણં ચ વિશેષતઃ

સૂતેનાનુક્રમેણેદં પુરાણં સંપ્રકાશિતમ્।
બ્રાહ્મણેષુ પુરા યચ્ચ બ્રહ્મણોક્તં સવિસ્તરમ્

પાદમસ્ય વિદન્સમ્યગ્યોધીયીત જિતેંદ્રિયઃ।
તેનાધીતં પુરાણં સ્યાત્સર્વં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ૫૦

યો વિદ્યાચ્ચતુરો વેદાન્સાંગોપનિષદો દ્વિજઃ।
પુરાણં ચ વિજાનાતિ યઃ સ તસ્માદ્વિચક્ષણઃ

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્।
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ

અધીત્ય ચૈકમધ્યાયં સ્વયં પ્રોક્તં સ્વયંભુવા।
આપદઃ પ્રાપ્ય મુચ્યેત યથેષ્ટાં પ્રાપ્નુયાદ્ગતિમ્

પુરા પરંપરાં વક્તિ પુરાણં તેન વૈ સ્મૃતમ્।
નિરુક્તિમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઋષયોહ્યબ્રુવન્સૂતં કથં ભીષ્મેણ સઙ્ગતઃ।
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રઃ પુલસ્ત્યો ભગવાનૃષિઃ

દુર્લભં દર્શનં યસ્ય નરૈઃ પાપસમન્વિતૈઃ।
અત્યાશ્ચર્યમિદં સૂત ક્ષત્રિયેણ કથં મુનિઃ

આરાધિતો બૃહદ્ભૂતસ્તન્નો વદ મહામતે।
કીદૃશં વા તપસ્તેન કો વાન્યો નિયમઃ કૃતઃ

યેન તુષ્ટો મુનિર્બ્રાહ્મસ્તથા તેન પ્રભાષિતઃ।
પર્વં વાપ્યથ પર્વાર્ધં સમગ્રં વા પ્રભાષિતમ્

યસ્મિન્સ્થાને યથાદૃષ્ટઃ પુલસ્ત્યો ભગવાનૃષિઃ।
તન્નો વદ મહાભાગ કલ્યાઃ સ્મ શ્રવણે વયમ્

સૂત ઉવાચ।
યત્ર ગંગા મહાભાગા સાધૂનાં હિતકારિણી।
વિભિદ્ય પર્વતં વેગાન્નિઃસૃતા લોકપાવની

ગંગાદ્વારે મહાતીર્થે ભીષ્મઃ પિતૃપરાયણઃ।
શુશ્રૂષુઃ સુચિરં કાલં મહતાં નિયમે સ્થિતઃ

યાવદ્વર્ષશતં સાગ્રં પરમેણ સમાધિના।
ધ્યાયમાનઃ પરં બ્રહ્મ ત્રિકાલં સ્નાનમાચરત્

પિતૄન્દેવાંસ્તર્પયતઃ સ્વાધ્યાયેન મહાત્મનઃ।
આત્માનં કર્ષતશ્ચાસ્ય તુષ્ટો દેવઃ પિતામહઃ

ઉવાચ તનયં બ્રહ્મા પુલસ્ત્યમૃષિસત્તમમ્।
સ ત્વં દેવવ્રતં ભીષ્મં વીરં કુરુકુલોદ્ભવમ્

તપસઃ સંનિવર્ત્તસ્વ કારણં ચાસ્ય કીર્ત્તય।
પિતૄન્ભક્ત્યા મહાભાગો ધ્યાયમાનસ્સમાસ્થિતઃ

યો હ્યસ્ય મનસઃ કામસ્તં સંપાદયમાચિરમ્।
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા પુલસ્ત્યો મુનિસત્તમઃ

ગંગાદ્વારમથાગત્ય ભીષ્મં વચનમબ્રવીત્।
વરં વરય ભદ્રં તે યત્તે મનસિ વર્ત્તતે

તુષ્ટસ્તે તપસા વીર સાક્ષાદ્દેવઃ પિતામહઃ।
બ્રહ્મણા પ્રેષિતસ્તેહં વરાન્દાસ્યામિ કાંક્ષિતાન્

ભીષ્મોપિ તદ્વચઃ શ્રુત્વા મનઃશ્રોત્રસુખાવહમ્।
ઉન્મીલ્ય નયને દૃષ્ટ્વા પુલસ્ત્યં પુરતઃ સ્થિતમ્

અષ્ટાંગપ્રણિપાતેન નત્વા તં મુનિસત્તમમ્।
ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા સર્વાંગાલિંગિતાવનિઃ

અદ્ય મે સફલં જન્મ દિનં ચેદં સુશોભનમ્।
ભવતશ્ચરણૌ દૃષ્ટૌ જગદ્વંદ્યૌ મયા ત્વિહ

તપસશ્ચ ફલં પ્રાપ્તં યદ્દૃષ્ટોભગવાન્મયા।
વરપ્રદો વિશેષેણ સંપ્રાપ્તશ્ચ નદીતટે

ઇયં બ્રસી મયા ક્લપ્તા આસ્યતાં સુખદા કૃતા।
અર્ઘ્યપાત્રે તુ પાલાશે દૂર્વાક્ષતસુમૈઃ કુશૈઃ

સર્ષપૈશ્ચ દધિક્ષૌદ્રૈર્યવૈશ્ચ પયસા સહ।
અષ્ટાંગો હ્યેષ નિર્દ્દિષ્ટો હ્યર્ઘો હિ મુનિભિઃ પુરા

શ્રુત્વૈતદ્વચનં તસ્ય ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ।
ઉપવિષ્ટો બ્રહ્મસુતઃ પુલસ્ત્યો ભગવાનૃષિઃ

વિષ્ટરં સહપાદ્યેન અર્ઘપાત્રં મુદાન્વિતઃ।
જુજોષ ભગવાન્પ્રીતઃ સદાચારેણ તેન તુ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
સત્યવાન્દાનશીલોસિ સત્યસંધિર્નરેશ્વરઃ।
હ્રીમાન્મૈત્રઃ ક્ષમાશીલો વિક્રાંતઃ શત્રુશાસને

ધર્મજ્ઞસ્ત્વં કૃતજ્ઞસ્ત્વં દયાવાન્પ્રિયભાષિતા।
માન્યમાનયિતા વિજ્ઞો બ્રહ્મણ્યઃ સાધુવત્સલઃ

તુષ્ટસ્તેહં સદા વત્સ પ્રણિપાતપરસ્ય વૈ।
પ્રબ્રૂહિ ત્વં મહાભાગ કથનં તે વદામ્યહમ્

ભીષ્મ ઉવાચ।
ભગવન્ભગવાન્બ્રહ્મા કસ્મિન્કાલે સ્થિતો વિભુઃ।
સૃષ્ટિં ચકાર વૈ પૂર્વં દેવાદીનાં વદસ્વ મે

સ્થિતિં વા ભગવાન્વિષ્ણુઃ કથં રુદ્રસ્તુ નિર્મિતઃ।
કથં વા ઋષયો દેવાસ્સૃષ્ટાસ્તેન મહાત્મના

કથં પૃથ્વી કથં વ્યોમ કથં ચેમે તુ સાગરાઃ।
કથં દ્વીપાઃ પર્વતાશ્ચ ગ્રામારણ્યપુરાણિ ચ

મુનીન્પ્રજાપતીંશ્ચૈવ સપ્તર્ષીન્પ્રવરાનપિ।
વર્ણાન્વાયું પુરાસ્થાનં ગંધર્વાન્યક્ષરાક્ષસાન્

તીર્થાનિ સરિતો વાથ સૂર્યાદીન્ગ્રહતારકાન્।
યથા સસર્જ ભગવાંસ્તથા મે ત્વં વદસ્વ હ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
પરઃ પરાણાં પરમઃ પરમાત્મા પિતામહઃ।
રૂપવર્ણાદિરહિતો વિશેષણ વિવર્જિતઃ

અપક્ષયવિનાશાભ્યાં પરિણામર્દ્ધિજન્મભિઃ।
ગુણૈર્વિવર્જિતઃ સર્વૈઃ સ ભાતીતિ હિ કેવલમ્

સર્વત્રાસૌ સમશ્ચાપિ વસન્નનુપમો મતઃ।
ભાવયન્બ્રહ્મરૂપેણ વિદ્વદ્ભિઃ પરિપઠ્યતે

તં ગુહ્યં પરમં નિત્યમજમક્ષયમવ્યયમ્।
તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ સંસ્થિતમ્

તં નત્વાહં પ્રવક્ષ્યામિ યથા સૃષ્ટિં ચકાર હ।
પૂર્વં તુ પદ્મશયનાદુત્થાય જગતઃપ્રભુઃ

ગુણવ્યંજનસંભૂતઃ સર્ગકાલે નરાધિપ।
સાત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ ત્રિધા મહાન્

પ્રધાનતત્વેન સમં તથા બીજાદિભિર્વૃતઃ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ

ત્રિવિધોયમહંકારો મહત્તત્ત્વાદજાયત।
ભૂતેંદ્રિયાણાં પંચાનાં તથા કર્મેન્દ્રિયૈઃ સહ

પૃથિવ્યાપસ્તથાતેજો વાયુરાકાશમેવ ચ।
એકૈકશઃ સ્વરૂપેણ કથયામિ યથોત્તરમ્

શબ્દમાત્રમથાકાશં ભૂતાદિઃ ખં સમાવૃણોત્।
અથાકાશં વિકુર્વાણં સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ

બલવાનેષ વૈ વાયુસ્તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ।
આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્

તતો વાયુર્વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ।
જ્યોતીરૂપન્તુ તદ્વાયુસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

સ્પર્શરૂપસ્તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્।
જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ

સંભવંતિ તતોંભાંસિ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્।
વિકુર્વાણાનિ ચાંભાંસિ ગંધમાત્રં સસર્જિરે

સંઘાતો જાયતે તસ્માત્તસ્ય ગંધો મતો ગુણઃ।
તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્યાહુર્દેવા વૈકારિકા દશ

એકાદશમ્મનશ્ચાત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ।
ત્વક્ચક્ષુર્નાસિકા જિહ્વા શ્રોત્રમત્ર ચ પંચમમ્૧૦૦

એતેષાં તુ મતં કૃત્યં શબ્દાદિ ગ્રહણં પુનઃ।
વાક્પાણિપાદપાયૂનિ ચોપસ્થં તત્ર પઞ્ચમમ્

વિસર્ગશિલ્પગત્યુક્તિર્ગુણા એષાં વિપર્યયાત્।
આકાશ વાયુ તેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા

શબ્દાદિભિર્ગુણૈર્વીર યુક્તાનીત્યુત્તરોત્તરૈઃ।
શાંતા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ

નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તતસ્તે સંહતિં વિના।
નાશક્નુવન્પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ

સમેત્યાન્યોન્યસંયોગાત્પરસ્પરસમાશ્રયાત્।
એકસંઘાતલક્ષાશ્ચ સંપ્રાપ્યૈક્યમશેષતઃ

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ વ્યક્તાનુગ્રહણે તથા।
મહદાદયો વિશેષાંતા હ્યંડમુત્પાદયંતિ વૈ

તત્ક્રમેણ વિવૃત્તં તુ જલબુદ્બુદવત્સમમ્।
તત્રાવ્યક્તસ્વરૂપોસૌ વ્યક્તરૂપી જનાર્દનઃ

બ્રહ્માબ્રહ્મસ્વરૂપેણ સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતઃ।
મેરુરુલ્બમભૂત્તસ્ય જરાયુશ્ચ મહીધરાઃ

ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તસ્યાસંશ્ચ મહાત્મનઃ।
તત્ર દ્વીપાસ્સમુદ્રાશ્ચ સજ્યોતિર્લોકસંગ્રહઃ

તસ્મિન્નંડેઽભવન્વીર સદેવાસુરમાનુષાઃ।
વારિ વહ્ન્યનિલાકાશૈર્વૃતૈર્ભૂતાદિના બહિઃ

વૃતં દશગુણૈરંડં ભૂતાદિર્મહતા તથા।
અવ્યક્તેનાવૃતો રાજંસ્તૈઃ સર્વૈઃ સહિતો મહાન્

એભિરાવરણૈઃ સર્વૈઃ સર્વભૂતૈશ્ચ સંયુતમ્।
નારિકેલફલં યદ્વદ્બીજં બાહ્યદલૈરિવ

બ્રહ્મા સ્વયં ચ જગતો વિસૃષ્ટૌ સંપ્રવર્ત્તતે।
સૃષ્ટિં ચ પાત્યનુયુગં યાવત્કલ્પવિકલ્પના

સ સંજ્ઞાં યાતિ ભગવાનેક એવ જનાર્દનઃ।
સત્વભુગ્ગુણવાન્દેવો હ્યપ્રમેય પરાક્રમઃ

તમોદ્રેકં ચ કલ્પાંતે રૂપં રૌદ્રં કરોતિ ચ।
રાજેંદ્રાખિલભૂતાનિ ભક્ષયત્યતિભીષણઃ

ભક્ષયિત્વા ચ ભૂતાનિ જગત્યેકાર્ણવીકૃતે।
નાગપર્યંકશયને શેતે સર્વસ્વરૂપધૃક્

પ્રબુદ્ધશ્ચ પુનઃ સૃષ્ટિં પ્રકરોતિ ચ રૂપધૃક્।
સૃષ્ટિસ્થિત્યંતકરણાદ્બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકઃ

સ્રષ્ટા સૃજતિ ચાત્માનં વિષ્ણુઃ પાલ્યં ચ પાતિ ચ।
ઉપસંહ્રિયતે ચાપિ સંહર્ત્તા ચ સ્વયં પ્રભુઃ

પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ।
સ એવ સર્વભૂતેશો વિશ્વરૂપો યતોવ્યયઃ

સર્ગાદિકં તતોસ્યૈવ ભૂતસ્થમુપકારકમ્।
સ એવ સૃજ્યઃ સ ચ સર્ગકર્ત્તા સ એવ પાલ્યં પ્રતિપાલ્યતે યતઃ।
બ્રહ્માદ્યવસ્થાભિરશેષમૂર્ત્તિર્બ્રહ્મા વરિષ્ઠો વરદો વરેણ્યઃ

।
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે પુરાણાવતારે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ