Padma Purana · Chapter 1.18

bhīṣmauvāca/
atyadbhutamidaṃ brahmanśrutavānasmi tattvataḥ/
abhiṣekaṃ tu gāyatryāḥ sadasyatra tathā kṛtam

virodhaṃ caiva sāvitryā śāpadānaṃ tathā kṛtam/
viṣṇunā ca yathā devī sarvasthāneṣu kīrtitā

gāyatrī cāpi rudreṇa stutā ca varavarṇinī/
taṃ śrutvā pratimātmānaṃ vistareṇa pitāmaham

prahṛṣṭāni ca romāṇi praśāṃtaṃ ca mano mama/
śrutvā me paramā prītiḥ kautūhalamathaiva hi

nārāyaṇastu bhagavānkṛtvā tāṃ paramāṃ ca vai/
brahmapatnyāḥ stutiṃ bhaktyā nyasyatāṃ parvatopari

uvāca vacanaṃ viṣṇustuṣṭipuṣṭipradāyakam/
śrīmati hrīmatī caiva yā ca devīśvarī tathā

etadeva śrutaṃ brahmaṃstava vaktrādviniḥsṛtam/
uttaraṃ tatra yadbhūtaṃ yacca tasminsthale kṛtam

ānupūrvyā ca tatsarvaṃ bhagavānvaktumarhati/
śrutena me dehaśuddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ

pulastya uvāca/
yajataḥ puṣkare tasya devasya parameṣṭhinaḥ/
śṛṇurājannidaṃ citraṃ pūrvameva yathākṛtam

ādau kṛtayuge tasminyajamāne pitāmahe/
marīciraṃgirāścaiva pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

dakṣaḥ prajāpatiścaiva namaskāraṃ pracakrire/
vidyotamānāḥ puruṣāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ

upanṛtyaṃti deveśaṃ viṣṇumapsarasāṃ gaṇāḥ/
tato gaṃdharvatūryaistu pratinaṃdya vihāyasi

bahubhiḥ saha gaṃdharvaiḥ pragāyati ca tuṃbaruḥ/
mahāśrutiścitrasena ūrṇāyuranaghastathā

gomāyussūryavarcāśca somavarcāśca kaurava/
yugapacca tṛṇāyuśca naṃdiścitrarathastathā

trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ/
kaliḥ paṃcadaśaścātra tārakaścātra ṣoḍaśaḥ

hāhāhūhūśca gaṃdharvo haṃsaścaiva mahādyutiḥ/
ityete devagaṃdharvā upagāyaṃti te vibhum

tathaivāpsaraso divyā upanṛtyaṃti taṃ vibhuṃ/
dhātāryamā ca savitā varuṇoṃśo bhagastathā

iṃdro vivasvānpūṣā ca tvaṣṭā parjanya eva ca/
ityete dvādaśādityā jvalaṃto dīptatejasaḥ

cakrurasminsureśāśca namaskāraṃ pitāmahe/
mṛgavyādhaśca śarvaśca nirṛtiśca mahāyaśāḥ

ajaikapādahirbudhnyaḥ pinākī cāparājitaḥ/
bhavo viśveśvaraścaiva kapardī ca viśāṃpate

sthāṇurbhagaśca bhagavānrudrāstatrāvatasthire/
aśvinau vasavaścāṣṭau marutaśca mahābalāḥ

viśvedevāśca sādhyāśca tasmai prāṃjalayaḥ sthitāḥ/
śeṣādyāstu mahānāgā vāsukipramukhāhayaḥ

kāśyapaḥ kaṃbalaścāpi takṣakaśca mahābalaḥ/
ete nāgā mahātmānastasmai prāṃjalayaḥ sthitāḥ

tārkṣyaścāriṣṭanemiśca garuḍaśca mahābalaḥ/
vāruṇiścaivāruṇiśca vainateyā vyavasthitāḥ

nārāyaṇaśca bhagavānsvayamāgatya lokavān/
prāha lokaguruṃ śrīmānsahasarvairmaharṣibhiḥ

tvayā tatamidaṃ sarvaṃ tvayā sṛṣṭaṃ jagatpate/
tasmāllokeśvaraścāsi padmayone namostu te

yadatra te mayā kāryaṃ kartavyaṃ ca tadādiśa/
evaṃ provāca bhagavānsārdhaṃ devarṣibhiḥ prabhuḥ

namaskṛtya sureśāya brahmaṇe'vyaktajanmane/
sa ca tatrasthito brahmā tejasā bhāsayandiśaḥ

śrīvatsalomasaṃcchanno hemasūtreṇa rājatā/
surarṣipratimaḥ śrīmānsvayaṃbhūrbhūtabhāvanaḥ

śuciromā mahāvakṣāḥ sarvatejomayaḥ prabhuḥ/
yo gatiḥ puṇyaśīlānāmagatiḥ pāpakarmaṇāṃ

yogasiddhā mahātmāno yaṃ vidurlokamuttamaṃ/
yasyāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ yamāhurdevasattamam

yaṃ prāpya śāśvataṃ viprā niyatā mokṣakāṃkṣiṇaḥ/
janmano maraṇāccaiva mucyaṃte yogabhāvitāḥ

yadetattapa ityāhuḥ sarvāśramanivāsinaḥ/
sevaṃsevaṃ yatāhārā duścaraṃ vratamāsthitāḥ

yonaṃta iti nāgeṣu procyate sarvayogibhiḥ/
sahasramūrddhā raktākṣaḥ śeṣādibhiranuttamaiḥ

yo yajña iti vipreṃdrairijyate svargalipsubhiḥ/
nānāsthānagatiḥ śrīmānekaḥ kaviranuttamaḥ

yaṃ devaṃ vetti vettāraṃ yajñabhāgapradāyinaṃ/
vṛṣāgnisūryacaṃdrākṣaṃ devamākāśavigrahaṃ

taṃ prapadyāmahe devaṃ bhagavanśaraṇārthinaḥ/
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ sarvadevabhavodbhavaṃ

ṛṣīṇāṃ caiva sraṣṭāraṃ lokānāṃ ca sureśvaraṃ/
priyārthaṃ caiva devānāṃ sarvasya jagataḥ sthitau

kavyaṃ pitṝṇāmucitaṃ surāṇāṃ havyamuttamaṃ/
yena pravartitaṃ sar taṃ natāsmassurottamaṃ

tretāgninā tu yajatā devena parameṣṭhinā/
yathāsṛṣṭiḥ kṛtā pūrvaṃ yajñasṛṣṭistathā punaḥ

tathā brahmāpyanaṃtena lokānāṃ sthitikāriṇā/
anvāsyamāno bhagavānvṛddhopyatha ca buddhimān

yajñavāṭamaciṃtyātmā gatastatra pitāmahaḥ/
dhanāḍhyairṛtvijaiḥ pūrṇaṃ sadasyaiḥ paripālitam

gṛhītacāpena tadā viṣṇunā prabhaviṣṇunā/
daityadānavarājāno rākṣasānāṃ gaṇāḥ sthitāḥ

ātmānamātmanā caiva ciṃtayāmāsa vai drutaṃ/
ciṃtayitvā yathātatvaṃ yajñaṃ yajñaḥ sanātanaḥ

varaṇaṃ tatra bhagavānkārayāmāsa ṛtvijām/
bhṛgvādyā ṛtvijaścāpi yajñakarmavicakṣaṇāḥ

cakrurbahvṛcamukhyaiśca proktaṃ puṇyaṃ yadakṣaraṃ/
śuśruvuste muniśreṣṭhā vitate tatra karmaṇi

yajñavidyā vedavidyā padakramavidāṃ tathā/
ghoṣeṇa paramarṣīṇāṃ sā babhūva ninādinā

yajñasaṃstaravidbhiśca śikṣāvidbhistathā dvijaiḥ/
śabdanirvacanārthajñaiḥ sarvavidyāviśāradaiḥ

mīmāṃsā hetuvākyajñaiḥ kṛtā nānāvidhā mukhe/
tatra tatra ca rājeṃdra niyatānsaṃśitavratān

japahomaparānmukhyāndadṛśustatravai dvijān/
yajñabhūmau sthitastasyāṃ brahmā lokapitāmahaḥ५०

surāsuraguruḥ śrīmānsevyamānaḥ surāsuraiḥ/
upāsate ca tatrainaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhuṃ

dakṣo vasiṣṭhaḥ pulaho marīciśca dvijottamaḥ/
aṃgirā bhṛguratriśca gautamo nāradastathā

vidyāmānamaṃtarikṣaṃ vāyustejo jalaṃ mahī/
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gaṃdhastathaiva ca

vikṛtaśca vikāraśca yaccānyatkāraṇaṃ mahat/
ṛgyajuḥ sāmātharvākhyā vedāścatvāra eva ca

śabdaḥ śikṣā niruktaṃ ca kalpaścchaṃdaḥ samanvitāḥ/
āyurveda dhanurvedau mīmāṃsā gaṇitaṃ tathā

hastyaśvajñānasahitā itihāsasamanvitāḥ/
etairaṃgairupāṃgaiśca vedāḥ sarve vibhūṣitāḥ

upāsate mahātmānaṃ sahoṃkāraṃ pitāmahaṃ/
tapaśca kratavaścaiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca

ete cānye ca bahavaḥ pitāmahamupasthitāḥ/
artho dharmaśca kāmaśca dveṣo harṣaśca sarvadā

śukro bṛhaspatiścaiva saṃvarto budha eva ca/
śanaiścaraśca rāhuśca grahāḥ sarve tathaiva ca

maruto viśvakarmā ca pitaraścāpi bhārata/
divākaraśca somaśca brahmāṇaṃ paryupāsate

gāyatrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā/
akṣarāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi tathaiva ca

bhāṣyāṇi sarvaśāstrāṇi dehavaṃti viśāṃpate/
kṣaṇā lavā muhūrtāśca dinaṃ rātristathaiva ca

arddhamāsāśca māsāśca kratavaḥ sarva eva ca/
upāsate mahātmānaṃ brahmāṇaṃ daivataiḥ saha

anyāśca devyaḥ pravarā hrīḥ kīrtirdyutireva ca/
prabhā dhṛtiḥ kṣamā bhūtirnītirvidyā matistathā

śrutiḥ smṛtistathā kṣāṃtiḥ śāṃtiḥ puṣṭistathā kriyā/
sarvāścāpsaraso divyā nṛtyagītaviśāradāḥ

upatiṣṭhaṃti brahmāṇaṃ sarvāstā devamātaraḥ/
vipracittiḥ śiviḥ śaṃkurayaḥśaṃkustathaiva ca

vegavānketumānugraḥ sogro vyagro mahāsuraḥ/
parighaḥ puṣkaraścaiva sāṃbośvapatireva ca

prahlādotha bali kuṃbhaḥ saṃhrādo gaganapriyaḥ/
anuhrādo hariharau varāhaśca kuśo rajaḥ

yonibhakṣo vṛṣaparvā liṃgabhakṣotha vai kuruḥ/
niḥprabhaḥ saprabhaḥ śrīmāṃstathaiva ca nirūdaraḥ

ekacakro mahācakro dvicakraḥ kulasaṃbhavaḥ/
śarabhaḥ śalabhaścaiva krapathaḥ krāpathaḥ krathaḥ

bṛhadvāṃtirmahājihvaḥ śaṃkukarṇo mahādhvaniḥ/
dīrghajihvorkanayano mṛḍakāyo mṛḍapriyaḥ

vāyurgariṣṭho namuciśśambaro vijvaro vibhuḥ/
viṣvaksenaścaṃdrahartā krodhavarddhana eva ca

kālakaḥ kalakāṃtaśca kuṃḍadaḥ samarapriyaḥ/
gariṣṭhaśca variṣṭhaśca pralaṃbo narakaḥ pṛthuḥ

iṃdratāpana vātāpī ketumānbaladarpitaḥ/
asilomā sulomā ca bāṣkali pramado madaḥ

sṛgālavadanaścaiva keśī ca śaradastathā/
ekākṣaścaiva rāhuśca vṛtraḥ krodhavimokṣaṇaḥ

ete cānye ca bahavo dānavā balavarddhanāḥ/
brahmāṇaṃ paryupāsaṃta vākyaṃ cedamathocire

tvayā sṛṣṭāḥ sma bhagavaṃstrailokyaṃ bhavatā hi naḥ/
dattaṃ suravaraśreṣṭha devebhyadhikāḥ kṛtāḥ

bhagavanniha kiṃ kurmo yajñe tava pitāmaha/
yaddhitaṃ tadvadāsmākaṃ samarthāḥ kāryanirṇaye

kimebhiste varākaiśca aditergarbhasaṃbhavaiḥ/
daivatairnihataiḥ sarvaiḥ parābhūtaiśca sarvadā

pitāmahosi sarveṣāmasmākaṃ daivataiḥ saha/
tava yajñasamāptau ca punarasmāsu daivataiḥ

śriyaṃ prati virodhaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ/
idānīṃ prekṣaṇaṃ kurmaḥ sahitāḥ sarvadānavaiḥ

pulastya uvāca/
sagarvaṃ tu vacasteṣāṃ śrutvā devo janārdanaḥ/
śakreṇa sahitaḥ śaṃbhumidamāha mahāyaśāḥ

vighnaṃ prakartuṃ vai rudra āyātā danupuṃgavāḥ/
brahmaṇāmaṃtritāśceha vighnārthaṃ prayataṃti te

asmābhistu kṣamākāryā yāvadyajñaḥ samāpyate/
samāpte tu kratāvasminyuddhaṃ kāryaṃ divaukasāṃ

yathānirdānavā bhūmistathā kāryaṃ tvayā vibho/
jayārthaṃ ceha śakrasya bhavatā ca mayā saha

dvijānāṃ pariveṣṭāro marutaḥ parikalpitāḥ/
dānavānāṃ dhanaṃ yacca gṛhītvā tadyajāmahe

atrāgateṣu vipreṣu duḥkhiteṣu janeṣviha/
vyayaṃ tasya kariṣyāmo dāsabhāve niveśitāḥ

vadaṃtamevaṃ taṃ viṣṇuṃ brahmā vacanamabravīt/
ete danusutāḥ kruddhā yuṣmākaṃ kopanepsitāḥ

bhavatā ca kṣamā kāryā rudreṇa saha daivataiḥ/
kṛte yugāvasāne tu samāptiṃ cakratau gate

mayā ca preṣitā yūyamete ca danupuṃgavāḥ/
saṃdhirvā vigraho vāpi sarvaiḥ kāryastadaiva hi

pulastya uvāca/
punastāndānavānbrahmā vākyamāha svayaṃprabhuḥ/
dānavairna virodhotra yajñe mama kathaṃcana

maitrabhāvasthitā yūyamasmatkārye ca nityaśaḥ/
dānavā ūcuḥ/
sarvametatkariṣyāmaḥ śāsanaṃ te pitāmaha

asmākamanujā devā bhayaṃ teṣāṃ na vidyate/
pulastya uvāca/
etacchutvā tadā teṣāṃ parituṣṭaḥ pitāmahaḥ

muhūrtaṃ tiṣṭhatāṃ teṣāmṛṣikoṭirupāgatā/
śrutvā paitāmahaṃ yajñaṃ teṣāṃ pūjāṃ tu keśavaḥ

āsanāni dadau teṣāṃ tadā devaḥ pinākadhṛt/
vasiṣṭhorghaṃ dadau teṣāṃ brahmaṇā paricoditaḥ

gāmarghaṃ ca tato datvā pṛṣṭvā kuśalamavyayam/
niveśaṃ puṣkare datvā sthīyatāmiti cābravīt

tataste ṛṣayaḥ sarve jaṭājinadharāstathā/
śobhayaṃtaḥ saraḥśreṣṭhaṃ gaṅgāmiva divaukasaḥ

muṃḍāḥ kāṣāyiṇaścaike dīrghaśmaśrudharāḥ pare/
viralairdaśanaiḥ keciccipiṭākṣāstathā pare

bṛhattanūdarāḥ kepi kekarākṣāstathāpare/
dīrghakarṇā vikarṇāśca karṇaiśca truṭitāstathā

dīrghaphālā viphālāśca snāyucarmāvaguṃṭhitāḥ/
nirgataṃ codaraṃ teṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāṃ१००

dṛṣṭvā tu puṣkaraṃ tīrthaṃ dīpyamānaṃ samaṃtataḥ/
tīrthalobhānnaravyāghra tasya tīre vyavasthitāḥ

vālakhilyā mahātmāno hyaśmakuṭṭāstathāpare/
daṃtolūkhalinaścānye saṃprakṣālāstathāpare

vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇāhārāstathāpare/
nānā niyamayuktāśca tathā sthaṃḍilaśāyinaḥ

sarasyasminmukhaṃ dṛṣṭvā surūpāsyāḥ kṣaṇādabhuḥ/
kimetaditi ciṃtyātha nirīkṣya ca parasparam

asmiṃstīrthe darśanena mukhasyeha surūpatā/
mukhadarśanamityeva nāma kṛtvā tu tāpasāḥ

snātā niyamayuktāśca surūpāste tadābhavan/
devaputropamā jātā anaupamya guṇānvitāḥ

śobhamānā naraśreṣṭha sthitāḥ sarve vanaukasaḥ/
yajñopavītamātreṇa vyabhajaṃstīrthamaṃjasā

juhvataścāgnihotrāṇi cakruśca vividhāḥ kriyāḥ/
ciṃtayaṃto hi rājeṃdra tapasā dagdhakilbiṣāḥ

na yāsyāmo paraṃ tīrthaṃ jyeṣṭhabhāvetvidaṃ saraḥ/
jyeṣṭhapuṣkaramityeva nāma cakrurdvijātayaḥ

tatra kubjānbahūndṛṣṭvā sthitāṃstīrthasamīpataḥ/
babhūvurvismitāstatra janā ye ca samāgatāḥ

datvā dānaṃ dvijātibhyo bhāṃḍāni vividhāni ca/
śrutvā sarasvatīṃ prācīṃ snātukāmā dvijāgatāḥ

sarasvatītīrthavarā nānādvijagaṇairyutā/
badareṃgudakāśmarya plakṣāśvatthavibhītakaiḥ

paulomaiśca palāśaiśca karīraiḥ pīlubhistathā/
sarasvatītīrtharuhairdhanvanaiḥ syaṃdanaistathā

kapitthaiḥ karavīraiśca bilvairāmlātakaistathā/
atimuktakapaṃḍaiśca pārijātaiśca śobhitā

kadaṃbavanabhūyiṣṭhā sarvasatvamanoramā/
vāyvaṃbuphalaparṇādairdaṃtolūkhalikairapi

tathāśmakuṭṭamukhyaiśca variṣṭhairmunibhirvṛtā/
svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭā mṛgayūthaśatākulā

ahiṃsairdharmaparamaistathā cātīva śobhitā/
suprabhā kāṃcanākhyā ca prācī naṃdā viśālakā

srotobhiḥ paṃcabhistatra vartate puṣkare nadī/
pitāmahasya sadasi varttamāne mahītale

vitate yajñavāṭe tu svāgateṣu dvijādiṣu/
puṇyāhaghoṣairvitatairdevānāṃ niyamaistathā

deveṣu caiva vyagreṣu tasminyajñavidhau tathā/
tatra caiva mahārāja dīkṣite ca pitāmahe

yajatastasya satreṇa sarvakāmasamṛddhinā/
manasā ciṃtitā hyarthā dharmārthakuśalāstathā

upatiṣṭhaṃti rājeṃdra dvijātīṃstatra tatra ha/
jaguśca devagaṃdharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

vāditrāṇi ca divyāni vādayāmāsuraṃjasā/
tasya yajñasya saṃpatyā tutuṣudervatā api

vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kimu mānuṣayonayaḥ/
vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe

abruvannṛṣayo bhīṣma tadā tuṣṭāssarasvatīm/
suprabhāṃ nāma rājeṃdra nāmnā caiva sarasvatīm

te dṛṣṭvā munayaḥ sarve vegayuktāṃ sarasvatīm/
pitāmahaṃ bhāsayaṃtīṃ kratuṃ te bahu menire

evameṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī/
pitāmahārthaṃ sambhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām

puṇyasya puṇyatākāri paṃcasrotāssarasvatī/
suprabhā nāma rājeṃndra nāmnā caiva sarasvatī

yatra te munayaśśāntā nānāsvādhyāyavādinaḥ/
te samāgatya ṛṣayassasmarurvai sarasvatīm

sābhidhyātā mahābhāgā ṛṣibhiḥ satrayājibhiḥ/
samāsthitā diśaṃ pūrvāṃ bhaktiprītā mahānadī

prācī pūrvāvahā nāmnā munivaṃdyā sarasvatī/
idamanyanmahārāja śṛṇvāścaryavaraṃ bhuvi

kṣato maṃkaṇako vipraḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam/
kṣatātkila kare tasya rājanśākarasosravat

sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān/
tatastasminpranṛtte tu sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca yat

prānṛtyata jagatsarvaṃ tejasā tasya mohitam/
śakrādibhissurai rājannṛṣibhiśca tapodhanaiḥ

vijñaptastatra vai brahmā nāyaṃ nṛtyettathā kuru/
ādiṣṭo brahmaṇā rudra ṛṣerarthe narādhipa

nāyaṃ nṛtyedyathā bhīma tathā tvaṃ vaktumarhasi/
gatvā rudro muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭamatīva hi

bho bho viprarṣabha tvaṃ hi nṛtyase kena hetunā/
nṛtyamānena bhavatā jagatsarvaṃ ca nṛtyati

tenāyaṃ vāritaḥ prāha nṛtyanvai munisattamaḥ/
muniruvāca/
kiṃ na paśyasi me deva karācchākarasosravat

taṃ tu dṛṣṭvāpra nṛttohaṃ harṣeṇa mahatāvṛtaḥ/
taṃ prahasyābravīddevo muniṃ rāgeṇa mohitam

ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīha prapaśya māṃ/
evamukto muniśreṣṭho mahādevena kaurava

dhyāyamānastadā koyaṃ pratiṣiddhosmi yena hi/
aṃgulyagreṇa rājeṃdra svāṃguṣṭhastāḍitastathā

tato bhasmakṣatādrājannirgataṃ himapāṃḍuraṃ/
taddṛṣṭvā vrīḍitaścāsau prāha tatpādayoḥ patan

nānyaddevādahaṃ manye rudrātparataraṃ mahat/
carācarasya jagato gatistvamasi śūladhṛt

tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ vadaṃtīha manīṣiṇaḥ/
tvāmeva sarvaṃ viśati punareva yugakṣaye

devairapi na śakyastvaṃ parijñātuṃ mayā kutaḥ/
tvayi sarve ca dṛśyante surā brahmādayopi ye

sarvastvamasi devānāṃ kartā kārayitā ca yaḥ/
tvatprasādātsurāḥ sarve bhavaṃtīhākutobhayāḥ

evaṃ stutvā mahādevamṛṣiśca praṇatobravīt/
bhagavaṃstvatprasādena tapo na kṣīyate tviha

tato devaḥ prītamanāstamṛṣiṃ punarabravīt/
tapaste varddhatāṃ vipra matprasādātsahasradhā

prācīmeveha vatsyāmi tvayā sārddhamahaṃ sadā/
sarasvatī mahāpuṇyā kṣetre cāsminviśeṣataḥ

na tasya durlarbhaṃ kiṃcidiha loke paratra ca/
sarasvatyuttare tīre yastyajedātmanastanum१५०

prācītaṭe jāpyaparo na ceha mriyate punaḥ/
āpluto vājimedhasya phalamāpsyati puṣkalaṃ

niyamaiścopavāsaiśca karśayandehamātmanaḥ/
jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraśca tāpasaḥ

tathā sthaṃḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pṛthak/
karoti yo dvijaśreṣṭho niyamāṃstānvratāni ca

sa yāti śuddhadehaśca brahmaṇaḥ paramaṃ padaṃ/
tasmiṃstīrthe tu yairdattaṃ tilamātraṃ tu kāṃcanaṃ

merudānasamaṃ tatsyātpurā prāha prajāpatiḥ/
tasmiṃstīrthe tu ye śrāddhaṃ kariṣyaṃti hi mānavāḥ

ekaviṃśakulopetāḥ svargaṃ yāsyaṃti te narāḥ/
pitṝṇāṃ ca śubhaṃ tīrthaṃ piṃḍenaikena tarpitāḥ

brahmalokaṃ gamiṣyaṃti svaputreṇeha tāritāḥ/
bhūyaścānnaṃ na cecchaṃti mokṣamārgaṃ vrajaṃti te

prācīnatvaṃ sarasvatyā yathā bhūtaṃ śṛṇuṣva tat/
sarasvatī purā proktā devaiḥ sarvaiḥ savāsavaiḥ

taṭaṃ tvayā prayātavyaṃ pratīcyāṃ lavaṇodadheḥ/
vaḍavāgnimimaṃ nītvā samudre nikṣipasva ha

evaṃ kṛte surāḥ sarve bhavaṃti bhayavarjitāḥ/
anyathā vāḍavāgnistu dahate svena tejasā

tasmādrakṣasva vibudhānetasmādacirādbhayāt/
māteva bhava suśroṇi surāṇāmabhayapradā

evamuktā tu sā devī viṣṇunā prabhaviṣṇunā/
āha nāhaṃ svataṃtrāsmi pitā me vriyatāṃ svarāṭ

tadājñākāriṇī nityaṃ kumārīha dhṛtavratā/
pitrādeśādvinā nāhaṃ padamekamapi kvacit

gacchāmi tasmātkopyanya upāyaściṃtyatāmaho/
tadāśayaṃ viditvāhuste sametya pitāmahaṃ

nānyena śakyate netuṃ vaḍavāgniḥ pitāmaha/
adṛṣṭadoṣāmmuktvaikāṃ kumārīṃ tanayāṃ tava

sarasvatīṃ samānīya kṛtvāṃke varavarṇinīṃ/
śirasyāghrāyasasnehamuvācāthasarasvatīm

māṃ ca devi surāḥ prāhuḥ sa tvaṃ brūhi yaśasvinīm/
nītvā vinikṣipedenaṃ bāḍavaṃ lavaṇāṃbuni

piturvākyaṃ hi tacchrutvā viyuktā kurarī yathā/
pitrā tadaiva sā kanyā rurude dīnamānasā

śobhate tanmukhaṃ tasyāḥ śokabāṣpāvilekṣaṇaṃ/
sitaṃ vikasitaṃ tadvatpadmaṃ toyakaṇokṣitam

tattathāvidhamālokya pitāmahapurassarāḥ/
vibudhāḥ śokabhāvasya sarve vaśamupāgatāḥ

saṃstabhya hṛdayaṃ tasyāḥ śokasaṃtāpitaṃ tadā/
pitāmahastāmuvāca mā rodīrnāsti te bhayam

māna lābhaśca bhavitā tava devānubhāvataḥ/
nītvā kṣārodamadhye tu kṣipasva jvalanaṃ sute

evamuktā tu sā bālā bāṣpākulitalocanā/
praṇamya padmajanmānaṃ gacchāmyuktavatī tu sā

mā bhairuktā punastaistu pitrā cāpi tathaiva sā/
tyaktvā bhayaṃ hṛṣṭamanāḥ prayātuṃ samavasthitā

tasyāḥ prayāṇasamaye śaṃkhaduṃdubhinisvanaiḥ/
maṃgalānāṃ ca nirghoṣairjagadāpūritaṃ śubhaiḥ

sitāṃbaradharādhanyā sitacaṃdanamaṃḍitā/
śaradaṃbujasacchāya tārahāravibhūṣitā

saṃpūrṇacaṃdravadanā padmapatrāyatekṣaṇā/
śubhāṃ kīrtiṃ sureśasya pūrayaṃtī diśo daśa

svatejasā taddhṛdayānniḥsṛtā bhāsayajjagat/
anuvrajantī tāṃ gaṃgā tayoktā varavarṇinī

drakṣyāmi tvāṃ punarahaṃ prayāsi kutra me sakhi/
evamuktā tu sā gaṃgā provāca madhurāṃ giram

yadaivāyāsyasi prācīṃ diśaṃ māṃ paśyase śubhe/
vibudhaistvaṃ parivṛtā darśanaṃ tava saṃśraye

udaṅmukhī tadā bhūtvā tyaja śokaṃ śucismite/
ahaṃ codaṅmukhī puṇyā tvaṃ tu prācī sarasvati

tatra kratuśataṃ puṇyaṃ snānadānena suvrate/
śrāddhadāne tathā nityaṃ pitṝṇāṃ dattamakṣayam

ye kariṣyaṃti manujā vimuktāstte ṛṇaistribhiḥ/
mokṣamārgaṃ gamiṣyaṃti vicāro nātra vidyate

tāmuvāca tato gaṃgā punardarśanamastu te/
gaccha svamālayaṃ bhadre smartavyāhaṃ tvayānaghe

yamunāpi tathaivaṃ sā gāyatrī ca manoramā/
sāvitryā sahitāḥ sarvāḥ sakhīṃ saṃpraiṣayaṃstathā

tato visṛjya tāndevānnadī bhūtvā sarasvatī/
uttaṃkasyāśramapada udbhūtā sā manasvinī

adhastātplakṣavṛkṣasya avaropya ca tāṃ tanum/
avatīrṇā mahābhāgā devānāṃ paśyatāṃ tadā

viṣṇurūpastaruḥ sotra sarvadevaistu vaṃditaḥ/
saṃsevyaśca dvijairnityaṃ phalahetormahodayaḥ

anekaśākhāvitataścaturmukha ivāparaḥ/
tatkoṭarakuṭīkoṭi praviṣṭānāṃ dvijanmanām

śrūyaṃte vividhā vācaḥ surāṇāṃ raktacetasām/
vanaspatirapuṣpopi puṣpitaścopalakṣyate

jātīcaṃpakavatpuṣpaiḥ śākhālagnaiḥ śukaiḥ śubhaiḥ/
ketakībhiḥ surabhibhiraśobhata saridvarā

kokilābhissa māleva phenakaiḥ puṣpiteva sā/
hareṇeva yathā gaṃgā plakṣeṇaiva hi sā tathā

tatrāṃbhasthā tadā devaṃ provācātha janārdanam/
samarpayasva taṃ vahniṃ devādeśaṃ karomyaham

evamuktena sā tena pratyuktā viṣṇunā tadā/
na te dāhabhayaṃ tyājyastvayāyaṃ vahnirāṭsvayam

paścimaṃ sāgaraṃ netuṃ vāḍavajvalanaṃ śubhe/
evaṃ krameṇa gacchaṃtyā tadāpaṃ prāpsyate śubhe

tatastaṃ śātakuṃbhasthaṃ kṛtvāsau vaḍavānalaṃ/
samarpayata goviṃdaḥ sarasvatyā mahodare

sā taṃ gṛhītvā suśroṇī pratīcyabhimukhī yayau/
aṃtarddhānena saṃprāptā puṣkaraṃ sā mahānadī

maryādāparvate tasminsaṃbhūtā vimalā sarit/
puṣkarāraṇyaṃ vipulaṃ surasiddhaniṣevitam

pitāmahena yatrāsīdyajñasatraṃ niṣevitam/
sidhyarthaṃ munimukhyānāmāgatāsau mahānadī

yeṣu tatra kṛto homaḥ kuṃḍeṣvāsīdviriṃcinā/
tāni sarvāṇi saṃplāvya toyenāpyudgatā hi sā२००

tatra kṣetre mahāpuṇyā puṣkare sā tathotthitā/
tena tatpūraṇaṃ proktaṃ vāyunā jagadāyuṣā

sāpi tatkṣetramāsādya puṇyaṃ puṇyā mahānadī/
sarasvatī sthitā devī martyānāṃ pāpanāśinī

tatra ye śubhakarmāṇaḥ puṣkarasthāṃ sarasvatīm/
paśyaṃti te na paśyaṃti sughorāṃ tāmadhogatiṃ

yaḥ punastatra bhāvena naraḥ snānaṃ samācaret/
sa brahmalokamāsādya brahmaṇā saha modate

yastu dadyāttatra dadhi brāhmaṇāya manoramam/
sopyagnilokamāsādya bhuṃkte bhogānsuśobhanān

varaṃ prāvaraṇaṃ yopi bhaktyā dadyāddvijātaye/
sopi sadvastradānasya phalaṃ daśaguṇaṃ labhet

jyeṣṭhakuṃḍe naraḥ snātvā yaḥ saṃtarpayate pitṝn/
sa tānuddharate sarvānnarakādapi śuddhadhīḥ

kṣetre paitāmahe pūte puṇyāṃ prāpya sarasvatīm/
naraḥ kiṃ prārthayedanyattīrthaṃ brahmasutobravīt

tasmātsarveṣu tīrtheṣu snātaḥ prāpnoti yatphalam/
tatsarvaṃ prāpnuyānmartyo jyeṣṭhakuṃḍe sakṛtplutaḥ

kimatra bahunoktena kṣetraṃ tīrthaṃ gatiśśubhā/
yenaitattritayaṃ prāptaṃ prāptā tena gatiḥ parā

kāle kṣetre tathā tīrthe snātvā hutvāpi tatra yaḥ/
prayacchate dvijāyārthaṃ sonaṃtaṃ sukhamaśnute

kārttike māsi śukle ca vaiśākhe śaśibhūṣaṇe/
caṃdrasūryoparāge ca kāle ca kurujāṃgale

kṣetreṣveteṣu tīrthāni yānyuktāni munīśvaraiḥ/
teṣāṃ puṇyatamaṃ tīrthamidamāha pitāmahaḥ

kuṃḍe tu madhyame snātvā kārtikyāṃ yaḥ pumāndvije/
prayacchate cāpi dravyaṃ sośvamedhamavāpnuyāt

evaṃ kaniṣṭhakepyatra kuṃḍe snātvā samādhinā/
yaḥ prayacchati viprāya surūpāmapi śālikām

sa prayāti naraḥ kṣipramagnilokaṃ manoramam/
triḥsaptakulasaṃyukto bhuṃkte tatra mahāphalam

tasmātsarvaprayatnena gamanāya matiḥ sthirā/
puruṣeṇa tu kartavyā puṣkarāvāptaye śubhā

puṣkarāraṇyamāsādya prācī yatra sarasvatī/
matiḥ smṛtiḥ śubhā prajñā medhā buddhirdayāparā

sarasvatyāstu paryāyāṣṣaḍete saṃprakīrtitāḥ/
tataḥ prabhṛti yatrāsau prācībhūtā sarasvatī

tatrasthaṃ tajjalaṃ yepi paśyaṃti taṭasaṃsthitāḥ/
tepyaśvamedhasyaphalaṃ labhaṃte nātra saṃśayaḥ

yovatīrya punastatra kaścitsnānaṃ samācaret/
naraḥ samādhiyukto vai brahmaṇonucaro bhavet

śākādināpi hi pitṝnyastatrārcayate naraḥ/
sopyeti vipulānbhogāṃsteṣāmevānubhāvataḥ

ye punarvidhinā tatra śrāddhaṃ kurvaṃti mānavāḥ/
te nayaṃti pitṝnsvargaṃ narakādapi duḥkhadāt

tṛpyaṃti pitarastasya yastatra kuśamiśritam/
snātvā prayacchate toyaṃ pūtaṃ teṣāṃ tilānvitam

sarveṣāmeva tīrthānāmidamevādhikaṃ smṛtam/
āditīrthamidaṃ tasmāttīrthānāṃ bhuvi viśrutam

dharmāpavargayoḥnakrīḍānanidhibhūtamavasthitam/
sarasvatyānapunaścaivanasametaṃnaguṇavattaram

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇāmapi dāyakam/
yepyatra malanāśāya pumāṃso viviśurjalam

gopradānasamaṃ teṣāṃ sukhenaiva phalaṃ bhavet/
suvarṇadānena samamevamāhurmanīṣiṇaḥ

tarpaṇātpiṇḍadānācca narakeṣvapi saṃsthitāḥ/
svargaṃ prayānti pitarastatra putreṇa tāritāḥ

puṣkarepi sarasvatyāṃ ye pibanti jalaṃ janāḥ/
te labhante'kṣayānlokānbrahmaviśveśavaṃditān

svarganiśreṇikābhūtā puṣkare ca sarasvatī/
sā puṇyavadbhissaṃprāptuṃ puṃbhiśśakyā mahānadī

munibhardharmatattvajñaistatra tatra niṣevitā/
tasmātsarvatra sā devī pavitrā sarvatassthitā

puṣkare tu viśeṣeṇa pūtātpūtatamā hi sā/
nadī sarasvatī puṇyā sulabhā jagati sthitā

durlabhā sā kurukṣetre prabhāse puṣkare tathā/
tattīrthaṃ sarvatīrthānāṃ pravaraṃ vihitaṃ bhuvi

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇāmapi sādhakam/
prācīṃ sarasvatīṃ prāpya yonyattīrthaṃ hi mārgate

sa karasthaṃ samutsṛjya hyamṛtaṃ viṣamicchati/
jyeṣṭhe jyeṣṭhā prayāgasya madhyame madhyamā smṛtā

pradakṣiṇaṃ tato gacchetkanīyāṃsaṃ vicakṣaṇaḥ/
triṣvapyeteṣu snāyīta kuryāccāpi pradakṣiṇam

prayacchati pitṛbhyo yastoyaṃ teṣāṃ tilānvitam/
tepi tuṣṭāḥ punastasya prayacchaṃtyamitaṃ phalam

yaḥ snātvā prayato nityaṃ tataḥ paśyetpitāmaham/
anulomavilomābhyāṃ tathā vyastasamastayoḥ

snātavyaṃ puṣkare nityaṃ brahmalokamabhīpsitā/
trīṇi śṛṃgāṇi śubhrāṇi trīṇi prasravaṇāni ca

puṣkarāṇi prasiddhāni na vidmastatra kāraṇaṃ/
kanīyāṃsaṃ madhyamaṃ ca tṛtīyaṃ jyeṣṭhapuṣkaraṃ

śṛṃgaśadbābhidhānāni śubhaprasravaṇāni ca/
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ saṃkalpairaphalaṃ naraḥ

yastatra saṃtyajeddehaṃ mokṣaṃ prāpnotyasaṃśayam/
prayataḥ saṃyatastasyāṃ snātvā dadyādvije śubhām

gāmekāṃ maṃtrapūtāṃ ca lokānāpnotimokṣadān/
kimatra bahunoktena rātrāvapi hi yorthine

arthaṃ prayacchate snātvā sonantaṃ sukhamaśnute/
tatra dānaṃ praśaṃsaṃti tilānāṃ munisattamāḥ

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ snānaṃ ca vihitaṃ sadā/
piṇyākena guḍenāpi piṃḍaṃ yotra prayacchati

pitṝṇāṃ prayato bhūtvā pitṛlokaṃ sa yachati/
puṣkarāraṇyamāsādya punastasmātsarasvatī

aṃtarddhānaṃ gatā gaṃtuṃ pravṛttāgapaścimāmukhī/
nātidūre tatastasya puṣkarasya suśobhanā

kharjūravanamāsādya phalapuṣpopaśobhitaṃ/
tatroṣitvā punardevī vane munimanorame

sarvartukusumākīrṇe siddhacāraṇasevite/
naṃdā nāma saricchreṣṭhā triṣulokeṣu viśrutā२५०

mīnanakrajhaṣopetā vimalodakapūritā/
sūta uvāca/
atha devavrataḥprāha kimanyā sā saridvarā

etanme kautukaṃ brahmannaṃdā śabdā sarasvatī/
yathābhūtā yena kṛtā kāraṇena saridvarā

evamukte pulastyaḥ sa bhīṣmāyaitatpurātanaṃ/
ākhyātumupacakrāma naṃdā nāma yatassmṛtaṃ

kṣatravratadharo nityamāsīdrājā prabhaṃjanaḥ/
pravṛttosau mṛgānhaṃtuṃ vane tasminmahābalaḥ

sa dadarśa tatastasminmṛgīṃ gulmāṃtare sthitāṃ/
mārgaṇena sutīkṣṇena tāṃ vivyādha purogatāṃ

sā vilokya diśaḥ sarvāstaṃ dṛṣṭvā śarapāṇinaṃ/
āha kiṃ te kṛtaṃ mūḍha tvayaitatkarmaduṣkaraṃ

stanaṃ tāvatprayacchāmi sutasyādhomukhī sthitā/
māṃsalobhena viddhāhaṃ tarasā hyakutobhayā

pibaṃtaṃ guptavatsaṃ ca gūḍhamaithunamāgataṃ/
evaṃvidhaṃ mṛgaṃ rājanna hanyātprāṅmayā śrutaṃ

stanaṃ tu tanayasyāsya prayacchaṃtī tvayā hatā/
bāṇenāśanikalpena nirdoṣā vanamāgatā

tasmāttvamapi durbuddhe kravyādatvamavāpsyasi/
vanesminkaṃṭakākīrṇe vyāghrarūpaṃ tvamāpnuhi

śāpapradānaṃ śrutvaivaṃ sa rājāpurataḥ sthitaḥ/
provāca prāṃjalirbhūtvā tāṃ mṛgīṃ vyathitendriyaḥ

stanaṃ tu tanayasyeha prayacchaṃtī na me matā/
ajñānena hatā bhadre prasīda susamādhinā

vyāghrarūpamahaṃ tyaktvā prāpsyāmi mānuṣaṃ kadā/
evaṃvidhasya śāpasya vimokṣaṃ śaṃsa me mṛgi

evamukte mṛgī tasya provāca vacanaṃ śubham/
rājannabdaśatāṃte tu śāpasyāgatayā gavā

naṃdayā saha saṃvādamāsādyāṃto bhaviṣyati/
mṛgyokte vacane rājā vyāghra evābhavattadā

nakhadaṃṣṭrāyudhopeto vyāghrarūpoti bhīṣaṇaḥ/
tatrāsau bhakṣayannāste mṛgānhatvā catuṣpadaḥ

dvipadānapi tatrasthānkālena kramayojitān/
evaṃ tatra vane tasya saṃvatsaraśataṃ gatam

ātmānaṃ niṃdamānasya mṛgamāṃsāni khādataḥ/
kadāhaṃ mānuṣaṃ bhāvaṃ gamiṣyāmīdṛśaṃ punaḥ

kutsitaṃ na kariṣyāmi viyonikaraṇaṃ mahat/
kurvatā māṃsalobhena mṛgayāṃ paridhāvatā

āpadāsahitaṃ prāptaṃ mānuṣāṇāṃ bhayāvaham/
darśanaṃ duḥkhadaṃ mahyaṃ mṛgāṇāṃ mānuṣaiḥ saha

pāpena pāpatāṃ nīto hyapāpe'pi satāṃ kule/
utpanno vikṛtiṃ nītaḥ paśya kālasya paryayam

tasmānme sukṛtaṃ nāsti hiṃsāpyekā vigarhitā/
tayā tu prāpyate duḥkhaṃ na ca mokṣo bhaviṣyati

kathaṃ me bhavitā mokṣaḥ kathaṃ satyā mṛgī bhavet/
gate varṣaśate tasya vasatastadvane tadā

āyātaṃ gokulaṃ kāle yavasodakakāraṇāt/
govāṭavāṭīsaṃsthānaṃ tattatra samavasthitam

vanopakaṇṭhe maṃthānaraveṇāpūritaṃ ca yat/
kṣībairgopaiḥ samākīrṇaṃ pādapairapitadvanam

niśivaṃśaravopetaṃ gopīnāṃ ca śubhapradam/
evaṃ tu vasatastasya kharjūravanasaṃsadi

hṛṣṭā tuṣṭā ca puṣṭā ca naṃdā vai nāma nāmataḥ/
gomaṃḍalasya sāmukhyā haṃsavarṇā ghaṭasravā

dīrghaghoṇā vibhaktāṃgī baṃdhurāṃgī tanutvacā/
nīlakaṃṭhā śubhagrīvā ghaṃṭālī madhurasvanā

sā ca yūthasya sarvasya puraścarati nirbhayā/
ghāsasthānaṃ carecchannaṃ gatvaikā ca yathāsukham

yatheṣṭakāmā surabhī channaṃ carati vai tṛṇam/
rohito nāma tatrānyaḥ parvataḥ saritastaṭe

anekakaṃdaradarī guhāsatva niṣevitaḥ/
tasya pūrvottarebhāge ghore tṛṇasamākule

saṃkaṭe viṣame durge bhairave lomaharṣaṇe/
mṛgasiṃhasamākīrṇe bahu śvāpada sevite

vallīvṛkṣādigahane śivāśata ninādite/
durgesminvasate raudraḥ kāmarūpī bhayaṃkaraḥ

dvīpī śoṇita digdhāṃso ghoradaṃṣṭrānakhāyudhaḥ/
naṃdo nāma sa dharmātmā sa ca gopīhite rataḥ

acchinnāgraistṛṇairdīrghairgodhanaṃ parirakṣati/
tasya yūthaparibhraṣṭā sānaṃdā tṛṇalipsayā

caraṃtī vyāghrapurataḥ sā dhenuḥ pratyupasthitā/
abhyadravacca tāṃ dvīpī tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt

tvamadya vihito bhakṣaḥ svayaṃ prāptāsi dhenuke/
dvīpinaśca vacaḥ śrutvā niṣṭhuraṃ romaharṣaṇaṃ

śuklarūpānvitaṃ bālaṃ bhadramiṃdusamaprabham/
vatsaṃ smarati sā dhenuḥ snehāktā gadgadākṣaram

dahyaṃtī putraśokena naṃdā sā putravatsalā/
rudaṃtī karuṇaṃ caiva nirāśā putradarśane

dvīpī dṛṣṭvā tu tāṃ dhenuṃ kraṃdamānāṃ suduḥkhitām/
uvāca vacanaṃ ghoraṃ dhenuke kiṃ prarudyate

daivātsukhopapannāsi bhakṣastvaṃ me yadṛcchayā/
rudaṃtyā vā hasaṃtyā vā tavāttaṃ jīvitaṃ bhavet

vihitaṃ bhujyate loke svayaṃprāptāsi dhenuke/
mṛtyuste vihitodyaiva vṛthā kimanuśocasi

papraccha tāṃ punardvīpī kimarthaṃ ruditaṃ tvayā/
kautukaṃ cātra me jātaṃ mahanme kathayasva vai

vyāghrasya vacanaṃ śrutvā naṃdā vākyamathābravīt/
kṣaṃtumarhasi me nātha kāmarūpinnamostu te

tvāṃ samāsādya lokasya paritrāṇaṃ na vidyate/
jīvitārthaṃ na śocāmi prāptavyaṃ maraṇaṃ mayā

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca/
tasmādaparihāryerthe na śocāmi mṛgādhipa

devairapi yathā sarvairmarttavyamavaśairdhruvam/
tasmāttu nāhamevaikā vyāghra śocāmi jīvitam

kiṃtu snehena vai sādho duḥkhena ruditaṃ mayā/
asti me hṛdi saṃtāpastaṃ ca tvaṃ śrotumarhasi

prathame vayasi prāpte prasūtāhaṃ mṛgādhipa/
iṣṭaḥ prathamajātaśca sutastu mama bālakaḥ

kṣīrapāyī ca me vatsastṛṇaṃ nādyāpi jighrati/
sa ca gopakule baddhaḥ kṣudhārto māmavekṣate३००

tamahaṃ cānuśocāmi kathaṃ jīviṣyate sutaḥ/
tasyecchāmi stanaṃ dātuṃ putrasnehavaśaṃ gatā

pāyayitvā stanaṃ vatsamavalihya ca mūrddhani/
sakhīnāmarpayitvā tu saṃdiśya ca hitāhitam

punaḥ pratyāgamiṣyāmi yatheṣṭaṃ bhakṣayiṣyasi/
sa naṃdāyā vacaḥ śrutvā mṛgeṃdraḥ punarabravīt

kiṃ te putreṇa karttavyaṃ maraṇaṃ kiṃ na budhyase/
trasyaṃti sarvabhūtāni mriyaṃte māṃ nirīkṣya ca

tvaṃ punaḥ kṛpayāviṣṭā putraputreti bhāṣase/
na putrā na tapo dānaṃ na mātā na pitā guruḥ

śaknuvaṃti paritrātuṃ naraṃ kālaprapīḍitam/
kathaṃ tvaṃ gokulaṃ gatvā gopījanasamākulam

vṛṣabhairnāditaṃ divyaṃ bālavatsavibhūṣitam/
bhūṣaṇaṃ devalokasya svargatulyaṃ na saṃśayaḥ

nityaṃ pramuditaṃ divyaṃ sarvadevaprapūjitam/
yatpavitraṃ pavitrāṇāṃ maṃgalānāṃ ca maṃgalam

yattīrthaṃ sarvatīrthānāṃ dhanyānāṃ dhanyamuttamam/
samastaguṇasaṃpannamīśvarāyatanaṃ mahat

yatkhyātaṃ sarvatīrthānāṃ bhūmisvargamanuttamam/
gopīmaṃthanaśabdena bālavatsaraveṇa ca

gavāṃ huṃkāraśabdena alakṣmīḥ pratihanyate/
yatra vatsāśca huṃkāraṃ karuṇaṃ mātṛkāṃkṣayā

yadgopaiḥ pālitaṃ śūrairbāhuyuddhakṛtaśramaiḥ/
pragītanṛtyasaṃlāpaṃ naṃditāsphoṭanāditam

itastataḥ sthitairvatsairnardyamānaṃ samaṃtataḥ/
sarovadrājate goṣṭaṃ caladbhiriva paṃkajaiḥ

taṃ śrīniketanaṃ saumyaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam/
golokapratimaṃ dṛṣṭvā kathaṃ pratyāgamiṣyasi

paṃcabhūtāni me bhadre pibaṃtu rudhiraṃ tava/
na nirviṇṇāni bhūtāni vāṅmātreṇa karomyaham

naṃdovāca/
evaṃ prathamavatsāyā mṛgeṃdra śṛṇu me vacaḥ/
dṛṣṭvā sakhīḥ sutaṃ bālaṃ gopāṃśca pratipālakān

gopījanamupāmaṃtrya jananīṃ ca viśeṣataḥ/
śapathairāgamiṣyāmi manyase yadi muṃca māṃ

yatpāpaṃ brahmavadhyāyāṃ mātṛpitṛvadheṣu ca/
tena pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ

yatpāpaṃ lubdhakānāṃ tu mlecchānāṃ garadāyinām/
tena pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ

goṣu vighnāṃśca ye kuryuḥ svapaṃtīṃ tāḍayaṃti ca/
tena pāpe nalipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ

sakṛddatvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātumicchati/
tasya pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ

yastvanarhānbalīvardānviṣame vāhayetpumān/
kathāyāṃ kathyamānāyāṃ vighnaṃ kārayate tu yaḥ

tena pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ/
gṛhe yasyāgataṃ mitraṃ nirāśaṃ pratigacchati

tasya pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ/
ityetaiḥ pātakairghorairāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

budhvā saṃpratyayaṃ dvīpī punarvacanamabravīt/
vyāghra uvāca/
saṃjātaḥ pratyayosmākaṃ śapathairdhenuke tava

kadācinmanyase gatvā mūrkhoyaṃ vaṃcito mayā/
atrāpi kecidvakṣyaṃti śapathe nāsti pātakam

kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ muktau tathaiva ca/
prāṇatyāge samutpanne śraddhātavyaṃ na ca tvayā

lokesminnāstikāḥ kecinmūrkhāḥ paṃḍitamāninaḥ/
bhrāmayiṣyaṃti te cittaṃ cakrārūḍhamiva kṣaṇāt

kutarkahetuvṛttāṃtairajñānāvṛtacetasaḥ/
mohayaṃti narāḥ kṣudrā āgamānaviśāradāḥ

atathyānyapi tathyāni darśayaṃtyatipeśalāḥ/
same nimnonnatānīva citrakarmavido janāḥ

prāyaḥ kṛtārtho lokoyaṃ manyate nopakāriṇam/
vatsaḥ kṣīrakṣayaṃ dṛṣṭvā parityajati mātaram

na taṃ paśyāmi lokesminkṛte pratikaroti yaḥ/
sarvasya hi kṛtārthasya matiranyā pravartate

ṛṣidevāsuranaraiḥ śapathāḥ kāryasiddhaye/
kṛtāḥ parasparaṃ pūrvaṃ tānna manyāmahe vayam

satyenāpi śapedyastu devāgnigurusannidhau/
tasya vaivasvato rājā dharmasyārddhaṃ nikṛṃtati

mā te buddhirbhavedevaṃ śapathaireṣa vaṃcitaḥ/
tvayaiva darśitaṃ sarvaṃ yatheṣṭaṃ kuru sāṃprataṃ

naṃdovāca/
evameva mahāsādho kastvāṃ vaṃcayituṃ kṣamaḥ/
ātmaiva vaṃcitastena yaḥ paraṃ vaṃcayiṣyati

dvīpyuvāca/
dhenuke paśya gaccha tvaṃ putrakaṃ putravatsale/
pāyayitvā stanaṃ vatsamavalihya ca mūrddhani

mātaraṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sakhīsvajanabāṃdhavān/
satyamevāgrataḥ kṛtvā śīghramāgamanaṃ kuru

evaṃ sā śapathaṃ kṛtvā dhenurvai satyavādinī/
anujñātā mṛgeṃdreṇa prayātā putravatsalā

aśrupūrṇamukhīdīnā vepamānā suduḥkhitā/
haṃbhāravaṃ pramuṃcaṃtī patitā śokasāgare

karīva caraṇagrāhaṃ gṛhītaḥ salilāśaye/
aśaktā svaparitrāṇe vilapaṃtī muhurmuhuḥ

sā tatra gokulaṃ prāptā harinnadyāstaṭe sthitam/
śrutvā vatsaṃ tu krośaṃtaṃ paryadhāvata saṃmukhī

upasṛpya ca taṃ bālaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇam/
saṃprāpya mātaraṃ vatsaḥ śaṃkitaḥ paripṛcchati

na te paśyāmyahaṃ svāsthyaṃ dhairyaṃ naivādya lakṣaye/
udvignā cāpi te dṛṣṭirbhītā cātīva lakṣyase

nandovāca/
piba putra stanaṃ medya kāraṇaṃ yadi pṛcchasi/
aśaktāhaṃ tavākhyātuṃ kuru tṛptiṃ yathepsitām

apaścimaṃ tu te putra durlabhaṃ mātṛdarśanam/
ekāhamadya me pītvā prabhāte kasya pāsyasi

tvāṃ tyaktvā putra gaṃtavyaṃ śapathairāgatā hyaham/
kṣutkṣāmasya ca vyāghrasya dātavyamātmajīvitam

naṃdāyāśca vacaḥ śrutvā vatso vacanamabravīt/
vatsa uvāca/
ahaṃ tatra gamiṣyāmi yatra tvaṃ gaṃtumicchasi

ślāghyaṃ mamāpi maraṇaṃ tvayā saha na saṃśayaḥ/
ekākināpi martavyaṃ mayārtena tvayā vinā

yadi māṃ saṃhitaṃ mātarvane vyāghro haniṣyati/
yā gatirmātṛbhaktānāṃ dhruvaṃ sā me bhaviṣyati३५०

tasmādavaśyaṃ yāsyāmi tvayā saha na saṃśayaḥ/
athavā tiṣṭha mātastvaṃ śapathāḥ saṃtu te mama

jananyā ca viyuktasya jīvite kiṃ prayojanam/
anāthasya vane nityaṃ ko me nātho bhaviṣyati

nāsti mātṛsamo baṃdhurbālānāṃ kṣīrajīvinām/
nāsti mātṛsamo nātho nāsti mātṛsamā gatiḥ

nāsti mātṛsamaḥ sneho nāsti mātṛsamaṃ mukham/
nāsti mātṛsamo deva ihaloke paratra ca

evaṃ vai paramo dharmaḥ prajāpativinirmitaḥ/
ye tiṣṭhaṃti sadā putrāste yāṃti paramāṃ gatim

naṃdovāca/
mamaiva vihito mṛtyurna tvaṃ putrāgamiṣyasi/
na cāyamanyajīvānāṃ mṛtyuḥ syādanyamṛtyunā

apaścimamimaṃ putra mātṛsaṃdeśamuttamam/
atrātiṣṭhasva madvākyāttataḥ śuśūṣaṇaṃ punaḥ

jalesthale ca vicaranpramādaṃ tāta mā kuru/
pramādātsarvabhūtāni vinaśyaṃti na saṃśayaḥ

na ca lobhena cartavyaṃ viṣamasthaṃ tṝṇaṃ kvacit/
lobhādvināśaḥ sarveṣāmihaloke paratra ca

samudramaṭavīṃ putra viśaṃti lobhamohitāḥ/
lobhādakāryamatyugraṃ vidvānapi samācaret

lobhātpramādādvisraṃbhāttribhirnāśo bhavennṝṇām/
tasmāllobhaṃ na kurvīta na pramādaṃ na viśvaset

ātmā hi satataṃ putra rakṣitavyaḥ prayatnaḥ/
sarvebhyaḥ śvāpadebhyaśca mlecchacorādisaṃkaṭāt

tiraścāṃ pāpayonīnāmekatra vasatāmapi/
viparītāni cittāni vijñāyaṃte na putraka

nakhināṃ ca nadīnāṃ ca śṛṃgiṇāṃ śastradhāriṇām/
na viśvāsastvayā kāryaḥ strīṇāṃ preṣyajanasya ca

na viśvasedaviśvaste viśvastenāti viśvaset/
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛṃtati

na viśvasetsvadehepi baliṣṭhe bhītacetasi/
vakṣyaṃti gūḍhamatyarthaṃ suptaṃ mattaṃ pramādataḥ

gaṃdhaḥ sarvatra satatamāghrātavyaḥ prayatnataḥ/
gāvaḥ paśyaṃti gaṃdhena rājānaścāracakṣuṣā

naikastiṣṭhedvaneghore dharmamekaṃ ca ciṃtayet/
nacodvegastvayākāryaḥ sarvasya maraṇaṃ dhruvaṃ

yathā hi pathikaḥ kaścicchāyāmāśritya tiṣṭhati/
viśramya ca punaryāti tadvadbhūtasamāgamaḥ

putra nityaṃ jagatsarvaṃ tatraikaḥ śocase kathaṃ/
tāvattvaṃ śokamutsṛjya madvākyamanupālaya

śirasyāghrāya taṃ putramavalihya ca mūrddhani/
śokena mahatāviṣṭā bāṣpavyākulalocanā

viniḥśvasaṃtī nāgīva dīrghamuṣṇaṃ muhurmuhuḥ/
putrahīnaṃ jagacchūnyaṃ prapaśyaṃtīva sā'bhavat

mahāpaṃkanimagneva tiṣṭhaṃtī cāvasīdatī/
vilapya naṃdinī putramuvācedaṃ punarvacaḥ

nāsti putrasamaḥ sneho nāstiputrasamaṃ sukhaṃ/
nāsti putrasamā prītirnāsti putrasamā gatiḥ

aputrasya jagacchūnyamaputrasya gṛhe'sukham/
putreṇa labhate lokamaputro narakaṃ vrajet

loko vadati vākyāni caṃdanaṃ kila śītalaṃ/
putragātrapariṣvaṃgaścaṃdanādatiśītalaḥ

iti putraguṇānuktvā nirīkṣya ca punaḥpunaḥ/
svamātaraṃ sakhīrgopīstvaramāṇā ca pṛcchati

yūthasyāgre caraṃtīṃ māmāsasāda mṛgādhipaḥ/
muktāhaṃ tena śapathaiḥ punaryāsyāmi tatra vai

sutaṃ ca mātaraṃ caiva sakhīrdraṣṭuṃ ca gokulaṃ/
āgatā satyavākyena punaryāsyāmi tatra vai

mātaḥ kṣamasva tatsarvaṃ dauḥśīlyādi kṛtaṃ mama/
bālastavāyaṃ dauhitraḥ kimatrānyadbravīmyahaṃ

vipule caṃpake mātarbhadre surabhi mānini/
vasudhāre priyānaṃde mahānaṃde ghaṭasrave

ajñānājjñānato vāpi yaduktaṃ kiṃcidapriyaṃ/
tatkṣamadhvaṃ mahābhāgā yaccānyacca kṛtaṃ mayā

sarvāḥ sarvaguṇopetāḥ sarvā lokasya mātaraḥ/
sarvāḥ sarvapradā nityaṃ rakṣadhvaṃ mama bālakaṃ

anāthaṃ vikalaṃ dīnaṃ rakṣadhvaṃ mama putrakaṃ/
mātṛśokābhisaṃtaptaṃ bhaginyaḥ pālayiṣyatha

yasmādanāthamabalaṃ putravatpālayiṣyatha/
kṣamadhvaṃ ca mahābhāgā yāsyāmi satyasaṃśrayāt

na ciṃtā mahatī kāryā sakhībhiśca kathaṃcana/
prathamasyāsya jātasya sthitaṃ maraṇamagrataḥ

śrutvā tu naṃdāvacanaṃ mātā sakhyaśca duḥkhitāḥ/
viṣādaṃ paramaṃ jagmuridamūcuśca vismitāḥ

aho'tra mahadāścaryaṃ yadvyāghravacanaṃ tvayā/
prakartumudyataṃ bhīmaṃ naṃdā tvaṃ satyavādinī

śapathaiḥ satyavākyena vaṃcayitvā mahābhayaṃ/
nāśanīyaṃ prayatnena na gaṃtavyaṃ kathaṃcana

naṃde na caiva gaṃtavyamadharmaḥ kriyate tvayā/
yadbālaṃ svasutaṃ tyaktvā satyalobhena gamyate

atra gāthā purā proktā ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ/
prāṇatyāge samutpanne śapathairnāsti pātakaṃ

uktvānṛtaṃ bhavedyatra prāṇināṃ prāṇarakṣaṇaṃ/
anṛtaṃ tatra satyaṃ syātsatyamapyanṛtaṃ bhavet

kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ muktau tathaiva ca/
brāhmaṇānāṃ vipattau ca śapathairnāsti pātakaṃ

naṃdovāca/
pareṣāṃ prāṇarakṣārthaṃ vadāmyevānṛtaṃ vacaḥ/
nātmārthamutsahe vaktuṃ jīvitārthe kathaṃcana

ekaḥ saṃśliṣyate garbhe maraṇe bharaṇe tathā/
bhuṃkte caikaḥ sukhaṃ duḥkhamataḥ satyaṃ vadāmyaham

satye pratiṣṭhitā lokā dharmaḥ satye pratiṣṭhitaḥ/
udadhissatyavākyena maryādāṃ na vilaṃghate

viṣṇave pṛthivīṃ datvā bali pātālamāśritaḥ/
chadmanāpi balirbaddhaḥ satyavākyaṃ na cātyajat

pravardhamānaḥ śaileṃdraḥ śataśṛṃgaḥ samutthitaḥ/
satyena saṃsthito viṃdhyaḥ prabandhaṃ nātivartate

svargāpavarganarakāḥ satyavāci pratiṣṭhitāḥ/
yastu lopayate vācamaśeṣaṃ tena lopitaṃ

yo'nyathā saṃtamātmānamanyathā pratipadyate/
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā४००

yāsyāmi narakaṃ ghoraṃ vilopyātmānamātmanā/
tasya vaivasvato rājā dharmasyārdhaṃ nikṛṃtati

agādhe salile śuddhe satya tīrthe kṣamā hrade/
snātvā pāpavinirmuktaḥ prayāti paramāṃ gatiṃ

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtaṃ/
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate

satyaṃ sādhuphalaṃ śrutaṃ ca paramaṃ kleśādibhirvarjitaṃ/
sādhūnāṃ nikaṭaṃ satāṃ kuladhanaṃ sarvāśramāṇāṃ phalaṃ/
yasmāttaṃ samavāpya gacchati divaṃ saṃtyajyate'sau kathaṃ/
lokairatra samāgame pratidinaṃ satyaṃ vadadhvaṃ dhruvaṃ

sakhya ūcuḥ/
naṃde sā tvaṃ namaskāryā sarvairapi surāsuraiḥ/
yā tvaṃ paramasatvena prāṇāṃstyajasi dustyajān

brūmaḥ kiṃ tatra kalyāṇi yā tvaṃ dharmadhuraṃdharā/
tyāgenānena nā'prāpyaṃ trailokye vastu kiṃcana

aviyogaṃ ca paśyāmastyāgādasmātsutena hi/
nāryāḥ kalyāṇacittāyānāpadaḥ saṃti kutracit

dṛṣṭvā gopījanaṃ sarvaṃ parikramya ca gokulaṃ/
naṃdā saṃprasthitā devānvṛkṣāṃścāpṛcchya sā punaḥ

kṣitiṃ varuṇamagniṃ ca vāyuṃ cāpi niśākaraṃ/
daśadigdevatāvṛkṣānnakṣatrāṇi grahaiḥ saha

sarvānvijñāpayāmāsa praṇipatya muhurmuhuḥ/
ye saṃśritā vane siddhāḥ sarvāśca vanadevatāḥ

vane caraṃtaṃ ca tṛṇaṃ te rakṣaṃtu sutaṃ mama/
caṃpakāśoka punnāgāssaralārjunakiṃśukāḥ

śṛṇvaṃtu pādapāḥ sarve saṃdeśaṃ mama viklavaṃ/
vatsamekākinaṃ dīnaṃ caraṃtaṃ viṣame vane

rakṣadhvaṃ vatsakaṃ bālaṃ snehātputramivaurasaṃ/
mātrāpitrāvihīnaṃ ca anāthaṃ dīnamānasaṃ

vicaraṃtamimāṃ bhūmiṃ kraṃdamānaṃ suduḥkhitaṃ/
tasyeha kraṃdamānasya matputrasya mahāvane

mahāśokābhibhūtasya kṣutpipāsāturasya ca/
śūnyasyaikākinaḥ sarvaṃ jagacchūnyaṃ prapaśyataḥ

caramāṇasya kartavyaṃ sānukrośaistu rakṣaṇaṃ/
saṃdiśya naṃdā prītyaivaṃ putrasnehavaśaṃ gatā

śokāgninā ca sandīptā vicchinnā putradarśane/
viyuktā cakravākīva lateva patitā taroḥ

aṃdheva dṛṣṭirahitā praskhalaṃtī pade pade/
agacchatsā punastatra yatrāsau piśitāśanaḥ

āste visphūrjitamukhastīkṣṇadaṃṣṭro bhayāvahaḥ/
tāvattasyāḥ suto vatsa ūrddhvapucchotivegavān

āgatya māturagresau mṛgeṃdrasyāgrato'bhavat/
āgataṃ tu sutaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ tamagrataḥ sthitaṃ

vyāghraṃ dṛṣṭvā tu sā dhenuridaṃ vacanamabravīt/
bhobho mṛgeṃdrāgatāhaṃ satyadharmavrate sthitā

kuru tṛptiṃ yathākāmamasmanmāṃsena sāṃpratam/
saṃtarpaya svabhūtāni piba tvaṃ śoṇitaṃ mama

mṛtāyāṃ tu mayi tvaṃ bho bhakṣayemaṃ tu bālakam/
dvīpyuvāca/
svāgataṃ tava kalyāṇi dhenuke satyavādinī

na hi satyavatāṃ kiṃcidaśubhaṃ bhavati kvacit/
tvayoktaṃ dhenuke pūrvaṃ satyaṃ pratyāgame punaḥ

tena me kautukaṃ prāptaṃ prāptā gacchetkathaṃ punaḥ/
tava satyaparīkṣārthaṃ preṣitāsi mayā punaḥ

anyathā māṃ samāsādya jīvaṃtī yāsyase katham/
yacca naḥ kautukaṃ jātaṃ satyamanveṣaṇaṃ mama

tasmādanena satyena muktāsi ca mayā'dhunā/
bhaginī bhavatī mahyaṃ bhāgineyaḥ sutastava

dattopadeśasya śubhe mama pāpiṣṭhakarmaṇaḥ/
satye pratiṣṭhitā lokā dharmaḥ satye pratiṣṭhitaḥ

satyena gauḥ kṣīradhārāṃ pramuṃcati haviḥ priyām/
sa vai dhanyatamo gopo yastvatkṣīreṇa jīvati

bhūmipradeśā dhanyāste satṛṇā vīrudhaḥ śubhe/
te dhanyāśca kṛtārthāśca taireva sukṛtaṃ kṛtam

tairāptaṃ janmanaḥ sāraṃ ye pibaṃti payastava/
mṛgeṃdraḥ pratyayaṃ gatvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ

pratyādeśo'yamasmākaṃ satyaṃ devaiḥ pradarśitaḥ/
satyamiṣṭaṃ gavāṃ dṛṣṭvā na me vāñchāsti jīvitum

tatkariṣyāmyahaṃ karma yena mucyeya kilbiṣāt/
mayā jīvasahasrāṇi bhakṣitāni śatāni ca

gatiṃ kāmiha gacchāmi dṛṣṭvā goḥ satyamīdṛśam/
ahaṃ pāpo durācāro nṛśaṃso jīvaghātakaḥ

kāṃstu lokāngamiṣyāmi kṛtvā karma sudāruṇam/
gamiṣye puṇyatīrthāni kariṣye pāpaśodhanam

patiṣye girimāruhya pravekṣye vā hutāśanam/
dheno'dya yanmayā kāryaṃ tapaḥ pāpādviśuddhaye

tadādiśasva saṃkṣepānna kālo vistarasya tu/
dhenuruvāca/
tapaḥ kṛte praśaṃsaṃti tretāyāṃ jñānameva ca

dvāpare yajñamityāhurdānamekaṃ kalau yuge/
sarveṣāmeva dānānāmidamevaikamuttamam

abhayaṃ sarvabhūtānāṃ nāsti dānamataḥ param/
carācarāṇāṃ bhūtānāmabhayaṃ yaḥ prayacchati

sa ca sarvabhayānmuktaḥ paraṃ brahmādhigacchati/
nāstyahiṃsā samaṃ dānaṃ nāstyahiṃsā samaṃ tapaḥ

yathā hastipadeṣvanyatpadaṃ sarvaṃ pralīyate/
sarve dharmāstathā vyāghra pralīyaṃte hyahiṃsayā

yogavṛkṣasya chāyā yā tāpatrayavināśinī/
dharmajñāne ca puṣpāṇi svargamokṣau phalāni ca

duḥkhatrayābhitaptasya chāyā yogataroḥ smṛtā/
na bādhyate punarduḥkhaiḥ prāpya nirvāṇamuttamam

ityetatparamaṃ śreyaḥ kīrtitaṃ te samāsataḥ/
jñātaṃ caiva tvayā sarvaṃ kevalaṃ māṃ tu pṛcchasi

dvīpyuvāca/
ahaṃ mṛgyā purā śapto vyāghrarūpeṇa saṃsthitaḥ/
tataḥ prāṇivadhātsarvamaśeṣaṃ mama vismṛtam

tvatsaṃparkopadeśābhyāṃ saṃjātaṃ smaraṇaṃ punaḥ/
tvaṃ cāpyanena satyena gamiṣyasi parāṃ gatiṃ

tadahaṃ tvāṃ punaḥ pṛcche praśnamekaṃ hṛdi sthitam/
sāgraṃ varṣaśataṃ jātaṃ ciṃtayānasya me śubhe

bhavatyā bhāgyayogena kadācitsvargaśobhane/
kṛtaṃ dharmasya saṃsthānaṃ satāṃ mārge pratiṣṭhitam

kiṃ te'bhidhānaṃ kalyāṇi brūhi me'jñasya suvrate/
naṃdovāca/
mama naṃdeti saṃjñā tu kṛtā naṃdena svāminā

sāṃprataṃ bhakṣayāmīti hyatiṣṭhaḥ kena hetunā/
naṃdeti śrutvā tannāma muktaśāpaḥ prabhaṃjanaḥ४५०

punarnṛpatvamāpanno balarūpasamanvitaḥ/
etasminnaṃtare dharmastāṃ jñātvā satyavādinīm

draṣṭuṃ samāgatastatra prābravīcca payasvinīm/
tava satyavratāddhṛṣṭo dharmohamiha cāgataḥ

naṃde vṛṇīṣva bhadraṃ te varaṃ varatamaṃ hi yat/
evamuktā hi sā devī naṃdā taṃ prārthayadvaram

tavānubhāvātsasutā gacchāmi padamuttamam/
bhavedidaṃ śubhaṃ tīrthaṃ munīnāṃ dharmadāyakam

mannāmnā ca saridiyaṃ naṃdā nāma sarasvatī/
varapradānāddeveśa tadetatprārthitaṃ mayā

pulastya uvāca/
sā tatkṣaṇādgatā devī sthānaṃ satyavatāṃ śubham/
prabhaṃjanopi tadrājyaṃ saṃprāptaḥ prāgupārjitam

naṃdā yena gatā svargaṃ naṃdāṃ prāpya sarasvatīm/
tenākhyayā budhaistasyāḥ proktā naṃdā sarasvatī

sarasvatī punastasmādvanātkharjūrasaṃjñitāt/
dakṣiṇena punaryātā plāvayaṃtī dharātalam

āgacchannapi yastasyā nāma gṛhṇāti mānavaḥ/
jīvansukhaṃ sa āpnoti mṛto bhavati khecaraḥ

tatra ye śubhakarmāṇastyajaṃti svāṃ tanuṃ narāḥ/
te vidyādhararājāno bhavaṃti sukhino janāḥ

narāṇāṃ svarganiḥśreṇī snānātpānātsarasvatī/
tatra snānaṃ prakurvanti yeṣṭamyāṃ susamāhitāḥ

te mṛtāḥ svargamāsādya modaṃte sumanoramāḥ/
sarasvatī sadā strīṇāṃ tatra saubhāgyadāyikā

upoṣitā tṛtīyāyāmapi saubhāgyabhājanā/
tatra taddarśanenāpi mucyate pāpasaṃcayāt

spṛśaṃti ye narāḥ kecittepi jñeyā munīśvarāḥ/
rajatasya pradānena rūpavānjāyate naraḥ

puṇyā puṇyajalopetā nadīyaṃ brahmaṇaḥ sutā/
naṃdā nāmeti vipulā pravṛttā dakṣiṇāmukhī

gatvā tato nātidūraṃ punaryātā parāṅmukhī/
tataḥ prabhṛti sā devī prasabhaṃ prakaṭā sthitā

tasyāstaṭeṣu puṇyeṣu tīrthānyāyatanāni ca/
saṃsevitāni munibhiḥ siddhaiścāpi samaṃtataḥ

teṣu sarveṣu bhavati dharmahetussarasvatī/
snānātpānātpradānādvā hiraṇyasya mahānadī

hāṭakakṣitigaurīṇāṃ naṃdātīrthe mahodayaṃ/
dānaṃ dattaṃ naraiḥ snātairjanayatyakṣayaṃ phalaṃ

dhānyapradānaṃ pravadaṃti śastaṃ vasupradānaṃ ca tathā munīṃdrāḥ /
yaisteṣu tīrtheṣu naraiḥ pradattaṃ taddharmahetuḥ pravaraṃ pradiṣṭam

prāyopaveśaṃ prayataḥ prayatnādyastatra kuryātpramadā pumānvā/
tīrtheṣu sāyujyamavāpya so'yaṃ bhuṅkte phalaṃ brahmagṛhe yatheṣṭaṃ

tasyopakaṃṭhe tu mṛtāstu ye vai karmakṣayātsthāvarajaṃgamāśca/
taiścāpi sarvaiḥ sahasā prasahya labhyeta yajñasya phalaṃ durāpam

tatastu sā dharmaphalapradā bhavejjanmādi duḥkhārdita cetasāṃ nṛṇām/
sarvātmanā puṇyaphalā sarasvatī sevyā prayatnātpuruṣairmahānadī

iti śrīpādmapurāṇe prathame sṛṣṭikhaṃḍe naṃdāprācīmāhātmyeṣṭādaśo'dhyāyaḥ