Padma Purana · Chapter 1.19

bhīṣma uvāca/
puṣkarasya ca naṃdāyāḥ śrutaṃ māhātmyamuttamaṃ/
ṛṣikoṭiryadāyātā puṣkare mukhadarśanāt

sarvaiḥ surūpatā labdhā sarvametanmayā śrutaṃ/
yajñopavītairbhaktāni yāni tāni vadasva me

kathaṃ tīrthavibhāgastu kṛtastaissu mahātmabhiḥ/
āśrame yāni tīrthāni kṛtānyapi maharṣibhiḥ

padanyāsaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ viṣṇunā yajñaparvate/
nāgaistatra paṃcatīrthaṃ kṛtaṃ taistu mahāviṣaiḥ

piṃḍapradānavāpī ca kena pūrvaṃ vinirmitā/
udaṅmukhī bhūmigatā kathaṃ gaṃgāsarasvatī

brāhmaṇairvedavidvadbhiḥ kathaṃ yātrā tripuṣkare/
kartavyā yatphalaṃ tasyā jāyate tadvadasva me

pulastya uvāca/
praśnabhāro mahāneṣa bhavatā parikalpitaḥ/
tadekāgramanā bhūtvā śṛṇu tīrtha mahāphalaṃ

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyataṃ/
vidyātapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute

pratigrahādupāvṛttaḥ saṃtuṣṭo yenakena cit/
ahaṃkāranivṛttaśca sa tīrthaphalamaśnute

akrodhanaśca rājeṃdra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ/
ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute

ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyamidaṃ bharatasattama/
pūrvaṃ yatra mahārāja satre paitāmahe tathā

yatīnāmugratapasāṃ yeṣāṃ koṭiḥ samāgatā/
mukhadarśanamāśritya sthitāste jyeṣṭhapuṣkare

surūpatāṃ parāṃ labdhvā prītāste munisattamāḥ/
harṣeṇa mahatāviṣṭā brahmadarśanakāṃkṣiṇaḥ

yajñopavītaiste bhūmiṃ māpya sarve caturddiśaṃ/
kṛtvā tīrthaṃ vibhāgaṃ ca sthitā bhaktiparāyaṇāḥ

āsannaśca tatasteṣāṃ tadā tuṣṭaḥ pitāmahaḥ/
koṭiṃ kṛtvā tadā teṣāṃ mānaṃ dṛṣṭvā manīṣiṇāṃ

adyaprabhṛti yuṣmākaṃ dharmavṛddhirbhaviṣyati/
ihāgatya naro yo vai yadaṃgaṃ prathamaṃ jale

plāvaviṣyati rūpārthaṃ rūpitā tīrthakāritā/
bhaviṣyati na saṃdeho yojanāyatamaṃḍale

ardhayojanavistāraṃ dīrghaṃ sārdhaṃ hi yojanam/
etatpramāṇaṃ tīrthasya ṛṣikoṭipravarttitam

gamanādeva rājeṃdra puṣkarasya tvariṃdama/
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalamāpnoti mānavaḥ

sarasvatī mahāpuṇyā praviṣṭā jyeṣṭhapuṣkare/
tatrabrahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ

abhigacchaṃti rājeṃdra caitraśukla caturdaśīṃ/
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ

gomedhaṃ ca tadāpnoti kulaṃ caiva samuddharet/
evaṃ tīrthavibhāgastu kṛtastaistu maharṣibhiḥ

pitṝndevāṃśca santarpya viṣṇuloke mahīyate/
tatra snātvā bhavenmartyo vimalaścandramā yathā

brahmalokamavāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet/
nṛloke devadevasya tīrthaṃ trailokyaviśrutam

puṣkaraṃ nāma vikhyātaṃ mahāpātakanāśanam/
daśakoṭisahasrāṇi tīrthānāṃ vai mahīpate

sānnidhyaṃ puṣkare yeṣāṃ trisandhyaṃ kulanandana/
ādityā vasavo rudrāssādhyāśca sa marudgaṇāḥ

gandharvāpsarasaścaiva nityaṃ sannihitā vibhoḥ/
yatra devāstapastaptvā daityā brahmarṣayastathā

divya yogā mahārāja puṇyena mahatānvitāḥ/
manasāpyabhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ

pūyante sarvapāpāni nākapṛṣṭhe sa modate/
tasmiṃstīrthe mahārāja nityameva pitāmahaḥ

uvāsa paramaprīto devadānavasammataḥ/
puṣkareṣu mahārāja devāssarṣipurogamāḥ

siddhiṃ ca samanuprāptāḥ puṇyena mahatānvitāḥ/
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātpitṛdevārcane rataḥ

aśvamedhāddaśaguṇaṃ pravadaṃti manīṣiṇaḥ/
apyekaṃ bhojayedvipraṃ puṣkarāraṇyamāśritaḥ

annena tena saṃprītā koṭirbhavati pūjitā/
tenāsau karmaṇā bhīṣma pretya ceha ca modate

śākairmūlaiḥ phalairvāpi yena vā varttayetsvayam/
tadvai dadyādbrāhmaṇāya śraddhāvānanasūyakaḥ

tenaiva prāpnuyātprājño hayamedhaphalaṃ naraḥ/
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama

paitāmahaṃ saraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma nāmataḥ/
vaikhānasānāṃ siddhānāṃ munīnāṃ puṇyadaṃ hi yat

sarasvatī puṇyatamā yasmādyātā mahārṇavam/
ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ

khyāta ādivarāheti nāmnā tridaśapūjitaḥ/
hīnavarṇāśca ye varṇāstīrthe paitāmahe gatāḥ

na viyoniṃ vrajaṃtyete snātvā tīrthe mahātmanaḥ/
kārtikyāṃ ca viśeṣeṇa yobhigacchettu puṣkaraṃ

phalaṃ tatrākṣayaṃ tasya bhavatītyanuśuśruma/
sāyaṃprātaḥ smaredyastu puṣkarāṇi kṛtāṃjali

upaspṛṣṭaṃ bhavettena sarvatīrthe tu kaurava/
janmaprabhṛti yatpāpaṃ striyo vā puruṣasya vā

puṣkare snānamātreṇa sarvametatpraṇaśyati/
yathāsurāṇāṃ pravaraḥ sarveṣāṃ tu pitāmahaḥ

tathaiva puṣkaraṃ tīrthaṃ tīrthānāmādirucyate/
ta ddṛṣṭvā daśavarṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ

kratūnsarvānavāpnoti brahmalokaṃ sa gacchati/
yastu varṣaśataṃ pūrṇamagnihotramupāsate

kārtikīṃ vā vasedekāṃ puṣkare samameva tu/
puṣkare duṣkaro homaḥ puṣkare duṣkaraṃ tapaḥ

puṣkare duṣkaraṃ dānaṃ vāsaścaiva suduṣkaraḥ/
brāhmaṇo vedavidvāṃstu gatvā vai jyeṣṭhapuṣkaraṃ

snānādbhavenmokṣabhāgī śrāddhena pitṛtārakaḥ/
nāmamātropi yo vipro gatvā saṃdhyāmupāsate

varṣāṇi dvādaśaiveha tena saṃdhyā hyupāsitā/
bhavettu nātra saṃdehaḥ purā proktaṃ svayaṃbhuvā

sāvitrī kathito doṣaḥ kule tasya na jāyate/
yā patnī dadate bhartuḥ saṃdhyopāstiṃ kariṣyataḥ

karakeṇa tu tāmreṇa toyaṃ muktā divaṃ vrajet/
brahmalokamanuprāpya tiṣṭhati brahmaṇo dinaṃ५०

ekākinā gatenāpi saṃdhyā vaṃdyā yathākramaṃ/
pauṣkareṇātha toyena bhṛṃgāre nihitena tu

tenāpi dvādaśābdāni saṃdhyopāstā na saṃśayaḥ/
bhavetsamīpagā patnī kurvataḥ pitṛtarpaṇaṃ

dakṣiṇāṃ diśamāsthāya gāyatryā rājasattama/
pitṝṇāṃ paramā tṛptiḥ kriyate dvādaśābdikī

yugasahasraṃ piṇḍena śrāddhenānantyamaśnute/
etadarthaṃ hi vidvāṃsaḥ kurvaṃte dārasaṃgrahaṃ

tīrthe gattvā pradāsyāmaḥ piṃḍānvai śrāddhapūrvakaṃ/
teṣāṃ putrā dhanaṃ dhānyamavicchinnā ca saṃtatiḥ

bhavedvai nātra saṃdeha etadāha pitāmahaḥ/
tarpayitvā pitṝndevānagniṣṭomaphalaṃ labhet

āśramānapi te vacmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa/
agastyena kṛtaścātra āśramo devasaṃmitaḥ

saptarṣīṇāṃ purā cātra āśramo devasammataḥ/
brahmarṣīṇāṃ tathā cātra manūnāṃ paramastathā

nāgānāṃ ca purī ramyā yajñaparvatarodhasi/
agastyasya mahārāja prabhāvamamitātmanaḥ

kathayāmi samāsena śṛṇu tvaṃ susamāhitaḥ/
pūrvaṃ kṛtayuge bhīṣma dānavā yuddhadurmadāḥ

kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ/
te tu vṛtraṃ samāśritya devānhaṃtuṃ samudyatāḥ

tato devāḥ samudvignā brahmāṇamupatasthire/
kṛtāṃjalīṃstu tānsarvānparameṣṭhītyuvāca ha

viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yadvaḥ kāryaṃ cikīrṣitaṃ/
tamupāyaṃ pravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha

dadhīciriti vikhyāto mahānṛṣirudāradhīḥ/
taṃ gatvā sahitāssarve varaṃ ca pratiyācata

sa vo dāsyati dharmātmā suprītenāṃtarātmanā/
sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvairbhavadbhirjayakāṃkṣibhiḥ

svānyasthīni prayacchasva trailokyahitakāṃkṣayā/
sa śarīraṃ samutsṛjya svānyasthīni pradāsyati

tasyāsthibhirmahāghoraṃ vajraṃ saṃkriyatāṃ dṛḍhaṃ/
mahacchatruhanaṃ divyaṃ tadastramaśaniḥ smṛtaṃ

tena vajreṇa vai vṛtraṃ vadhiṣyati śatakratuḥ/
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ tasmātsarvaṃ vidhīyatāṃ

evamuktāstato devā anujñāpya pitāmahaṃ/
śatakratuṃ puraskṛtya dadhīcerāśramaṃ yayuḥ

sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtaṃ/
ṣaṭpadodgītaninadairudghuṣṭaṃ sāmagairiva

puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃ jīvakanāditam/
mahiṣaiśca varāhaiśca sṛmaraiścamarairapi

tatratatrānucaritaiḥ śārdūlabhayavarjitaiḥ/
kareṇubhirvāraṇaiśca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ

svarodgāraiśca krīḍadbhiḥ samaṃtādanunāditaṃ/
siṃhavyāghrairmahānādaṃ nadadbhiranunāditaṃ

mayūraiścāpi saṃlīnairguhākaṃdaravāsibhiḥ/
teṣu teṣu ca kuṃjeṣu nāditaṃ sumanoramaṃ

triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcyāśramamāgaman/
tatrāpaśyandadhīciṃ taṃ divākarasamaprabham

jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā caturbhujam/
tasya pādau surā rājannabhivaṃdya praṇamya ca/
ayācaṃta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā

tato dadhīciḥ paramapratītaḥ surottamāṃstānidamityuvāca/
karomi yadvo hitamadya devāḥ svaṃ vāpi dehaṃ tvahamutsṛjāmi

tānevamuktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ prāṇāṃstato'sau sahasotsasarja/
surāstadasthīni savāsavāste yathopayogaṃ jagṛhuḥ sma tasya

prahṛṣṭarūpāśca jayāya devāstvaṣṭāramāsādya tamarthamūcuḥ/
tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt

cakāra vajraṃ bhṛśamugravīryaṃ kṛtvā ca śastraṃ tamuvāca hṛṣṭaḥ/
anena śastrapravareṇa deva bhasmīkuruṣvādya surārimugraṃ

tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ tvaṃ praśādhi kṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ/
tvaṣṭrā tathoktastu puraṃdaraśca vajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato hyagṛhṇāt

tataḥ sa vajreṇayuto daivatairabhipūjitaḥ/
āsasāda tato vṛtraṃ sthitamāvṛtya rodasī

kālakeyairmahākāyaissamaṃtādabhirakṣitaṃ/
samudyata praharaṇaiḥ saśṛṃgairiva parvataiḥ

tato yuddhaṃ samabhavaddevānāṃ saha dānavaiḥ/
muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat

udyataiḥ pratisṛṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ/
āsītsutumulaḥ śabdaḥ śarīrairabhipāṭitaiḥ

śirobhiḥ prapatadbhiścāpyaṃtarikṣānmahītalaṃ/
tālairiva mahīpāla vṛtaṃ taireva dṛśyate

te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ/
tridaśānabhyavartanta dāvadagdhā iva drumāḥ

teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām/
na śekuḥ sahitāḥ soḍhuṃ bhagnāste prādravanbhayāt

tāndṛṣṭvā dravato bhītānsahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ/
vṛtraṃ ca varddhamānaṃ tu kaśmalaṃ mahadāviśat

taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ/
svatejo vyadadhācchakre balamasya vivardhayan

viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvāde vagaṇāstadā/
sarve tejassamādadhyustathā brahmarṣayo'malāḥ

sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha/
ṛṣibhiśca mahābhāgairbalavānsamapadyata

jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ taṃ nanāda vṛtrassumahāni nādam/
tasya praṇādena dharā diśaśca khaṃ dyaurnagāśceti cacāla sarvaṃ

tato maheṃdraḥ paramābhitaptaḥ śrutvā ravaṃ ghorataraṃ mahāṃtam/
bhayena magnastvaritaṃ mumoca vajraṃ mahāntaṃ khalu tasya śīrṣe

sa śakravajrābhihataḥ papāta mahāsvanaḥ kāṃcanamālyadhārī/
yathā mahāśailavaraḥ purastātsa maṃdaro viṣṇukarātpramuktaḥ

tasminhate daityavare bhayārtaḥ śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭuṃ/
vajraṃ ca mene svakarātpramuktaṃ vṛtraṃ bhayāccaiva hataṃ na paśyati

sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭāḥ saharṣayaścainamatho stuvaṃti/
śeṣāṃśca daityāṃstvaritaṃ sametya jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān

te vadhyamānāstridaśaistadānīṃ mahāsurā vāyusamānavegāḥ/
samudramevāviviśurbhayārtāḥ praviśya caivodadhimaprameyam

jhaṣākulaṃ ratnasamākulaṃ ca tadā sma maṃtraṃ sahitāḥ pracakruḥ/
tatra sma kecinmatiniścayajñāstāṃstānupāyānpariciṃtayaṃtaḥ

bhayārditā devanikāyataptāstrailokyanāśāya matiṃ pracakruḥ/
teṣāṃ tu tatra kṣayakālayogādghorāmatiściṃtayatāṃ babhūva१००

ye saṃti vidyātapasopapannāsteṣāṃ vināśaḥ prathamaṃ ca kāryaḥ/
lokāśca sarve tapasā dhriyaṃte tasmāttvaradhvaṃ tapasaḥ kṣayāya

ye saṃti keciddhi vasuṃdharāyāṃ tapasvino dharmavidaśca tajjñāḥ/
teṣāṃ vadhaścakriyatāṃ hi kṣipraṃ teṣu praṇaṣṭeṣu jagadvinaṣṭam

evaṃ hi sarve gatabuddhibhāvā jagadvināśe paramaprahṛṣṭāḥ/
durgaṃsamāśritya mahormimaṃtaṃ ratnākaraṃ vāruṇamālayaṃ sma

samudraṃ te samāsādya vāruṇaṃ tvaṃbhasāṃ nidhiṃ/
kāleyāssamapadyaṃta trailokyasya vināśane

te rātrau samabhikruddhā babhakṣustāṃstadā munīn/
āśrameṣu ca ye saṃti puṇyeṣvāyataneṣu ca

vasiṣṭhasyāśrame viprā bhakṣitāstairdurātmabhiḥ/
aśītiḥ śatamaṣṭau ca vane cānye tapasvinaḥ

cyavanasyāśramaṃ gatvā puṇyaṃ dvijaniṣevitam/
phalamūlāśanānāṃ hi munīnāṃ bhakṣitaṃ śataṃ

evaṃ rātrau sma kurvaṃto viviśuścārṇavaṃ divā/
bharadvājāśramaṃ gatvā niyatā brahmacāriṇaḥ

vātāhārāṃbubhakṣāśca viṃśatiśca niṣūditāḥ/
evaṃ krameṇa bhakṣārthaṃ munīnāṃ dānavāstadā

niśāyāṃ paryadhāvaṃta śaktā bhujabalāśrayāt/
kālena mahatā te vai jaghnurmunigaṇānbahūn

na caitānavabudhyaṃta manujā manujādhipa/
nisvādhyāyavaṣaṭkāraṃ naṣṭayajñotsavakriyam

jagadāsīnnirutsāhaṃ kāleyabhayapīḍitaṃ/
evaṃ prakṣīyamāṇāste mānavā manujeśvara

ātmatrāṇaparā bhītāḥ prādravaṃstu diśo daśa/
kecidguhāṃ praviviśurvikīrṇāścāpare dvijāḥ

apare ca bhayodvignā bhayātprāṇānsamatyajan/
kecittatra maheṣvāsāḥ śūrāḥ paramadarpitāḥ

mārgamāṇāḥ paraṃ yatnaṃdānavānāṃpracakrire/
nacaitānanujagmuste samudraṃ samupāśritān

śamaṃ na jagmuḥ paramamājagmuḥ kṣayameva ca/
jagatpraśamane jāte naṣṭayajñotsavakriye

ājagmuḥ paramodvignāstridaśā manujeśvara/
sametya samaheṃdrāstu bhayānmaṃtraṃ pracakrire

nārāyaṇaṃ puraskṛtya vaikuṃṭhamaparājitam/
tato devāssametāste tadocurmadhusūdanam

tvaṃ naḥ sraṣṭā ca goptā ca bhartā ca jagataḥ prabho/
tvayā sṛṣṭaṃ jagatsarvaṃ yacceṃgaṃ yacca neṅgati

tvayā bhūmiḥ purā naṣṭā samudrātpuṣkarekṣaṇa/
vārāhaṃ rūpamāsthāya jagadarthe samuddhṛtā

ādidaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā/
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā sūditaḥ puruṣottama

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliścāpi mahāsuraḥ/
vāmanaṃ vapurāsthāya trailokyādbhraṃśitastvayā

asuraḥ sumaheṣvāso jaṃbha ityabhiviśrutaḥ/
yajñakṣobhakaraḥ krūrastvamarairvinipātitaḥ

evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate/
asmākaṃ bhayabhītānāṃ tvaṃ gatirmadhusūdana

tasmāttvāṃ devadeveśa lokārthaṃ jñāpayāmahe/
rakṣa lokāṃśca devāṃśca śakraṃ ca mahato bhayāt

bhavatprasādādvartaṃte prajāssarvāścaturvidhāḥ/
svasthā bhavaṃti manujā havyakavyairdivaukasaḥ

lokā hyevaṃ pravartaṃte anyonyaṃ ca samāśritāḥ/
tvatprabhāvānnirudvignāstvayaiva parirakṣitāḥ

idaṃ ca samanuprāptaṃ lokānāṃ bhayamuttam/
jānīmo na ca kenaite vadhyaṃte brāhmaṇā niśi

brāhmaṇeṣu ca kṣīṇeṣu pṛthivī kṣayameṣyati/
tvatprasādānmahābāho lokāssarve jagatpate

vināśaṃ nādhigaccheyustvayā vai parirakṣitāḥ/
viṣṇu uvāca/
viditaṃ me surāssarvaṃ prajāyāḥ kṣayakāraṇam

bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ/
kālakeyā iti khyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ

te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā/
jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam

te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nānāgrāhasamākulam/
utsādanārthaṃ lokasya rātrau ghnaṃti munīniha

na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāṃtarhitā hi te/
samudrasya kṣaye buddhirbhavadbhiḥ pariciṃtyatām

etacchrutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam/
parameṣṭhinamāsādya agastyasyāśramaṃ yayuḥ

tatrāpaśyanmahātmānaṃ vāruṇaṃ dīptatejasam/
upāsyamānamṛṣibhirddevairiva pitāmaham

tebhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇimuttamam/
apramattaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svairanuṣṭhitaiḥ

devā ūcuḥ/
nahuṣeṇābhitaptānāṃ lokānāṃ tvaṃ gatiḥ purā/
bhraṃśitaśca suraiśvaryāllokārthaṃ lokakaṃṭakaḥ

krodhātpravṛddhaḥ sa mahānbhāskarasya nagottamaḥ/
vacastavānatikrāmanvindhyaḥ śailo na vardhate

tamasācchādite loke mṛtyunābhyarditāḥ prajāḥ/
tvāmeva nāthamāgamya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ

asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityameva bhavāngatiḥ/
tatastvadya prayācāmastvāṃ varaṃ varado hyasi

bhīṣma uvāca/
kimarthaṃ sahasā viṃdhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrcchitaḥ/
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune

pulastya uvāca/
adrirājaṃ mahāśailaṃ meruṃ kanakaparvatam/
udaye'stamaye bhānuḥ pradakṣiṇamavartata

taṃ dṛṣṭvā tu tadā viṃdhyaḥ śailaḥ sūryamathābravīt/
yathā hi merurbhavatā nityaśaḥ parigamyate

pradakṣiṇaṃ ca kriyate māmevaṃ kuru bhāskara/
evamuktastataḥ sūryaḥ śaileṃdraṃ pratyabhāṣata

nāhamātmecchayā śailaṃ karomyenaṃ pradakṣiṇam/
eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat

evamuktastadā krodhātpravṛddhaḥ sahasācalaḥ/
sūryācaṃdramasormārgaṃ roddhumicchanparaṃtapa

tato hi devāḥ sahitāstu sarve seṃdrāḥ samāgamya mahādrirājam/
nivārayāmāsurathotpataṃtaṃ na vai sa teṣāṃ vacanaṃ cakāra

tato hi jagmurmunimāśramasthaṃ tapasvināṃ dharmavatāṃ variṣṭham/
agastyamatyadbhutadīptavīryaṃ taṃ cāryamūcuḥ sahitāḥ surāste

devā ūcuḥ/
sūryācaṃdramasormārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā/
śailarāḍāvṛṇotyeṣa viṃdhyaḥ krodhavaśānugaḥ१५०

taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaścinmunīśvara/
tacchrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailamabhyagāt

sobhigamyābravīdviṃdhyaṃ sādaraṃ samupasthitam/
mārgamicchāmyahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama

dakṣiṇāmabhigaṃtāsmi diśaṃ kāryeṇa kenacit/
yāvadāgamanaṃ me syāttāvattvaṃ pratipālaya

nivṛtte mayi śaileṃdra tato vardhasva kāmataḥ/
pulastya uvāca/
adyāpi dakṣiṇāddeśādvāruṇirna nivartate

etatte sarvamākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate/
agastyasya prabhāveṇa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

kāleyāstu yathā rājansuraiḥ sarvairniṣūditāḥ/
agastyadvāramāsādya tanme nigadataḥ śṛṇu

tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇirabravīt/
kimarthaṃ samupāyātā varaṃ mattaḥ kimicchatha

evamuktāstadā tena devāstaṃ munimabruvan/
icchāma ekaṃ varamadbhutaṃ vayaṃ pibārṇavaṃ devamune mahātman

evaṃ tvayecchema kṛte maharṣe mahārṇavaṃ pīyamānaṃ samagram/
tato vihanyāma ca sānubaṃdhaṃ kāleyasaṃjñaṃ suravidviṣāṃ balam

tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā tatheti munirabravīt/
kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lokānāṃ sukhakārakam

evamuktvā tato'gacchatsamudraṃ nidhimaṃbhasām/
tapaḥsiddhaiśca munibhiḥ sārdhaṃ devaiśca suvrata

manuṣyoragagaṃdharvā yakṣāḥ kiṃpuruṣāstathā/
anujagmurmahātmānaṃ draṣṭukāmāstadadbhutam

tato'bhyapaśyatsahitaḥ samudraṃ bhīmaniḥsvanam/
nṛtyaṃtamiva cormībhirvalgaṃtamiva vāyunā

hasaṃtamiva phenaughaiḥ skhalaṃtaṃ kaṃdareṣu ca/
nānāgrāhasamākīrṇaṃ nānādvijagaṇairyutam

agastyasahitā devāḥ sagaṃdharvamahoragāḥ/
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ samāsedurmahodadhim

samudraṃ sa samāsādya vāruṇirbhagavānṛṣiḥ/
uvāca sahitāndevānṛṣīṃstāṃstu samāgatān

pātukāmaḥ samudraṃ ca agastya ṛṣisattamaḥ/
eṣa lokahitārthāya pibāmi varuṇālayam

bhavatāṃ yadanuṣṭheyaṃ tacchīghraṃ saṃvidhīyatām/
etāvaduktvā vacanaṃ maitrāvaruṇiragrataḥ

samudramapibatkruddhassarvalokasya paśyataḥ/
pīyamānaṃ samudraṃ tu dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ

vismayaṃ paramaṃ jagmusstutibhiścāpyapūjayan/
tvaṃ nastrātā vidhātā ca lokānāṃ lokabhāvanaḥ/
tvatprasādātsamutsedhamupagacchetsamaṃ jagat

saṃpūjyamānastridaśairmahātmā gaṃdharvamukhyeṣu nadatsu caiva/
divyaiśca puṣpairavakīryamāṇo mahārṇavaṃ niḥsalilaṃ cakāra

dṛṣṭvā kṛtaṃ niḥsalilaṃ mahārṇavaṃ surāḥ samastāḥ paramaprahṛṣṭāḥ/
pragṛhya divyāni varāyudhāni tāndānavānjaghnuradīnasattvāḥ

te vadhyamānāstridaśairmahātmabhirmahābalairvegayutairnadadbhiḥ/
na sehire vegavatāṃ mahātmanāṃ vegaṃ tadā dhārayituṃ divaukasām

te vadhyamānāstridaśairdānavā bhīmaniḥsvanāḥ/
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ muhūrttamiva bhārata

te pūrvaṃ tapasā dagdhā munibhirbhāvitātmabhiḥ/
yatamānāḥ paraṃ śaktyā tridaśairviniṣūditāḥ

te hemaniṣkābharaṇāḥ kuṃḍalāṃgadadhāriṇaḥ/
nihatā bahvaśobhaṃta puṣpitā iva kiṃśukāḥ

hataśiṣṭāstataḥ kecitkāleyadanujottamāḥ/
vidārya vasudhāṃ devīṃ pātālatalamāśritāḥ

nihatāndānavāndṛṣṭvā tridaśā munipuṃgavam/
tuṣṭuvurvividhairvākyairidaṃ caivābruvanvacaḥ

tvatprasādānmahābhāga lokaiḥ prāptaṃ mahatsukham/
tvattejasā ca nihatāḥ kāleyā bhīmavikramāḥ

pūrayasva mahāvipra samudraṃ lokabhāvanam/
yattvayā salilaṃ pītaṃ tadasminpunarutsṛja

evamuktaḥ pratyuvāca bhagavānmunipuṃgavaḥ/
jīrṇaṃ taddhi mayā toyamupāyonyaḥ praciṃtyatām

pūraṇārthaṃ samudrasya bhavadbhiryatnamāsthitaiḥ/
evaṃ śrutvā tu vacanaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ

vismitāśca viṣaṇṇāśca babhūvuḥ sahitāssurāḥ/
parasparamanujñāpya praṇamya munipuṃgavam

prajāḥ sarvā mahārāja viprā jagmuryathāgatam/
tridaśā viṣṇunā sārddhamanujagmuḥ pitāmaham

pūraṇārthaṃ samudrasya maṃtrayaṃtaḥ parasparam/
ūcuḥ prāṃjalayaḥ sarve sāgarasya hi pūraṇam

tānuvāca sametāṃstu brahmā lokapitāmahaḥ/
gacchadhvaṃ vibudhāssarve yathākāmaṃ yathepsitam

mahatā kālayogena prakṛtiṃ yāsyate'rṇavaḥ/
jñātīṃstu kāraṇaṃ kṛtvā mahārājo bhagīrathaḥ

gaṃgaughena samudraṃ ca punaḥ saṃpūrayiṣyati/
evaṃ te brahmaṇā devāḥ preṣitā ṛṣisattamāḥ

uvāca bhagavāṃstuṣṭastvagastyamṛṣisattamam/
devakāryaṃ tu bhavatā dānavānāṃ vināśanam

yatassaṃtāritā devāstena tuṣṭosmi vai mune/
abhipreto varo yaste yācayasva dadāmi tam

evamuktastadāgastyaḥ praṇipātapuraḥsaram/
ihasthena mayā deva devakāryamidaṃ kṛtam

sarvāśramāṇāṃ pravaro bhavatveṣa mamāśramaḥ/
tvayā coktastu bhagavanbhavitā nātra saṃśayaḥ

brahmovāca/
yātrāṃ tu puṣkare kṛtvā ihāgatya narāstu ye/
iha kuṃḍeṣu ye snānaṃ tarpaṇaṃ pitṛdevayoḥ

arcanaṃ caiva deveṣu sarvamakṣayakārakam/
arghyaṃ coccāvacaṃ gṛhya śaṣkulāpūpakāṃstataḥ

dāsyaṃti dvijamukhyebhyasteṣāṃ vāsastriviṣṭape/
śrāddhena pitarastṛptā yāvadābhūtasaṃplavam

kaṃdamūlaphalairvāpi tarpayiṣyati yo munim/
saptarṣisthānamāsādya modate śāsvatīḥ samāḥ

yajñaparvatamārūḍho dṛṣṭvā gaṃgāvinirgamam/
udaṅmukhī devanadī nirgatā puṣkaraṃ prati

atrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātpitṛdevārcane rataḥ/
aśvamedhaphalaṃ tasya bhavatyeva na saṃśayaḥ

yastvekaṃ bhojayedvipraṃ koṭirbhavati bhojitā/
akṣayaṃ tvannapānaṃ ca atra dattaṃ munīśvara

yo yamicchati kāmaṃ tu sarvaṃ tasya bhaviṣyati/
na viyoniṃ vrajatyatra snātamātro naro bhuvi२००

sthānānāṃ paramaṃ sthānaṃ tīrthānāṃ tīrthamuttamam/
mayā dattaṃ muniśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ

janmaprabhṛti yatpāpaṃ striyā vā puruṣasya vā/
atraiva snātamātrasya sarvametatpraṇaśyati

evamuktvā tu bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ/
jagāmāmaṃtrya sa munimagastyaṃ munisattamam

agastyopi sthitastatra āśrame sve paraṃtapa/
agastyasyāśramotpattireṣā te parikīrtitā

saptarṣīṇāmāśramāṃśca kīrttayiṣye kurūdvaha/
atriścaiva vasiṣṭhotha pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

aṃgirā gautamaścaiva sumatiḥ sumukhastathā/
viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaśca pratardanaḥ

raibhyo bṛhaspatiścaiva cyavanaḥ kaśyapo bhṛguḥ/
durvāsā jamadagniśca mārkaṇḍeyotha gālavaḥ

uśanātha bharadvājo yavakrītastathā muniḥ/
sthūlākṣaḥ sakalākṣaśca kaṇvo medhātithiḥ kṛtaḥ

nāradaḥ parvataścaiva svagaṃdhī cyavano dvijaḥ/
tṛṇāmbu śabalo dhaumyaḥ śatānaṃdo kṛtavraṇaḥ

jamadagnistathā rāmo hyaṣṭakaścaivamādayaḥ/
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva putraśiṣyaiḥ samanvitaḥ

ete tu puṣkaraṃ prāpya saptarṣīṇāmathāśrame/
veṣṭitā niyamaiścāpi dayāyuktāstapasvinaḥ

ānṛśaṃsyaṃ jayo dhairyaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamārjavam/
dayā dānaṃ japaścaiva sarveṣāṃ tatpratiṣṭhitaṃ

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate/
jñātvā tadittthaṃ munayaḥ paramārthaparāyaṇāḥ

na tatra nāstikā yāṃti na stenā nājiteṃdriyāḥ/
na nṛśaṃsā na piśunā na kṛtaghnā na māninaḥ

satya tejasvinaḥ śūrā dayāvaṃtaḥ kṣamāparāḥ/
yajvāno yajñaśīlāśca nirīhā nirupadravāḥ

nirmamā nirahaṃkārāstatra gacchaṃti puṣkare/
na rogo na jarāmṛtyurbhavitātra mahātmanāṃ

na tatra mūḍhā viśaṃti puruṣā viṣayātmakāḥ/
kāmalobhamadadroha krodhamohairupadrutāḥ

tulya mānāpamānāśca nirdvaṃdvāssaṃyateṃdriyāḥ/
dhyānayogaparāścaiva te tu gacchaṃti puṣkaraṃ

āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ vai dvijātayaḥ/
ye vartaṃte yamaṃ trātuṃ teṣāṃ lokā mahodayāḥ

ye na hiṃsaṃti bhūtāni karmaṇā manasā girā/
anṛśaṃsatarāḥ saṃtaḥ sarvadā ca priyaṃvadāḥ

agnihotraratā nityaṃ nityaṃ cātithipūjakāḥ/
nityaṃ svādhyāyavaṃtaśca nityaṃ snānaparāyaṇāḥ

mātṛvatsvasṛvaccaiva tathā duhitṛvacca ha/
paradārānprapaśyaṃti satataṃ vigataspṛhāḥ

yedhikṣiptā na kupyaṃti na hiṃsaṃti ca hiṃsitāḥ/
samaduḥkhasukhāḥ saṃto mahātmāno jiteṃdriyāḥ

te hi sarve prapaśyaṃti purā cerurmahīmimāṃ/
samādhinā ciṃtayaṃto brahmalokaṃ sanātanaṃ

athābhavadanāvṛṣṭiḥ kadācinmahatī tadā/
kṛcchraprāyo hyabhūttatra sarvalokaḥ kṣudhārditaḥ

tato niranne lokesmiṃścātmānaṃ te parīpsavaḥ/
mṛtaṃ kumāramādāya kṛcchraprāyāstadāpacan

atha paryacarattatra kliśyamānānhi tānṛṣīn/
dṛṣṭvā rājā viṣādārttaḥ provācedaṃ vacastadā

rājovāca/
pratigraho brāhmaṇānāṃ dṛṣṭā vṛttiraniṃditā/
tasmātpratigrahānmatto gṛhṇīdhvaṃ munisattamāḥ

varāngrāmānvrīhiyavānrasānratnāni kāṃcanaṃ/
gāśca dhenūśca tatsarvaṃ mā māṃsaṃ pacata dvijāḥ

ṛṣaya ūcuḥ/
rājanpratigraho ghoro madhvāsvādo viṣopamaḥ/
tajjānatāṃ naḥ kasmāttvaṃ kuruṣe sampralobhanaṃ

daśasūnā samaścakrī daśacakrisamo dhvajī/
daśadhvajisamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ

daśasūnā sahasrāṇi yo vāhayati śauṃḍikaḥ/
tena tulyastato rājā ghorastasya pratigrahaḥ

yo rājñaḥ pratigṛhṇāti brāhmaṇo lobhamohitaḥ/
tāmisrādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate

tadgaccha kuśalaṃ testu saha dānena pārthiva/
anyeṣāṃ dīyatāmetadityuktvā te vanaṃ yayuḥ

atha rājñaḥsamādeśāttatra gatvātha maṃtriṇaḥ/
uduṃbarāṇi vyakiranhemagarbhāṇi bhūtale

tato hyannaṃ vicinvaṃto gṛhṇaṃścoduṃbarāṇyapi/
gurūṇi hi viditvā tu na grāhyāṇyatrirabravīt

atriruvāca/
nāsmahe mūḍhavijñānā nāsmahe maṃdabuddhayaḥ/
haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jñāninaḥ

ihaivedaṃ vasuprītyai pretya vaikuṃṭhitodayaṃ/
tasmānna grāhyamevaitatsukhamānaṃtyamicchatā

śatenaguṇitaṃ niṣkaṃ sahasreṇa samanvitam/
yaścānyataḥ pratīcchetsa pāpiṣṭāṃ labhate gatim

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ/
nūnaṃ naikasya paryāptamiti matvā śamaṃ vrajet

vasiṣṭha uvāca/
tapasāṃ saṃcayo yasya dravyāṇāṃ yasya saṃcayaḥ/
tapaḥsaṃcaya eveha viśiṣṭo dhanasaṃcayāt

tyajataḥ saṃcayānsarvānyāṃti nāśamupadravāḥ/
nahi saṃcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ

yathāyathā na gṛhṇāti brāhmaṇo'satpratigraham/
tathā tasya hi saṃtoṣādbrāhmaṃ tejo vivarddhate

akiṃcanatvaṃ rājyaṃ ca tulayā samatolayat/
akiṃcanatvamadhikaṃ rājyādapi hitātmanaḥ

kaśyapa uvāca/
anartho brāhmaṇasyaiṣa yastvarthanicayo mahān

arthaiśvaryavimūḍho hi śreyaso bhraśyate dvijaḥ/
arthasaṃpadvimohāya vimoho narakāya ca

tasmādarthamanarthākhyaṃ śreyorthī dūratastyajet/
yasya dharmārthamarthehā tasyānīhā garīyasī

prakṣālanāddhi paṃkasya dūrādasparśanaṃ varaṃ/
yorthena sādhyate dharmaḥ kṣayiṣṇuḥ sa prakīrtitaḥ

yaḥ parārthe parityāgaḥ sokṣayo muktilakṣaṇaḥ/
bharadvāja uvāca/
jīryaṃti jīryataḥ keśā daṃtā jīryaṃti jīryataḥ

dhanāśā jīvitāśā ca jīryato'pi na jīryati/
cakṣuḥ śrotre ca jīryete tṛṣṇaikā nirupadravā२५०

sūcyā sūtraṃ yathā vastre samānayati sūcakaḥ/
tadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyopanīyate

yathā śṛṃgaṃ ruroḥ kāye varddhamāne ca varddhate/
anaṃtapārā duṣpūrā tṛṣṇā duḥkhaśatāvahā

adharmabahulā caiva tasmāttāṃ parivarjayet/
gautama uvāca/
saṃtuṣṭaḥ ko na śaknoti phalaiścāpyativartitum

lubdhaiṃdriyalaulyena saṃkaṭānyavagāhate/
sarvatra saṃpadastasya saṃtuṣṭaṃ yasya mānasaṃ

upānadgūḍhapādasya tasya carmāvṛteva bhūḥ/
saṃtoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāṃtacetasāṃ

kutastaddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām/
asaṃtoṣaḥ paraṃ duḥkhaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham

sukhārthī puruṣastasmātsaṃtuṣṭaḥ saṃtataṃ bhavet/
viśvāmitra uvāca/
kāmaṃ kāmayamānasya yadi kāmaḥ samṛddhyati

athainamaparaḥ kāmo bhūyo vidhyati bāṇavat/
na jātukāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati

haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate/
kāmānabhilaṣanmohānna naraḥ sukhamedhate

śyenālayatarucchāyāṃ vrajanniva kapiṃjalaḥ/
catussāgaraparyantāṃ yo bhuṃkte pṛthivīmimām

tulyāśmakāñcanoyaśca sakṛtārtho na pārthivaḥ/
jamadagniruvāca/
pratigrahasamarthopi nādatte yaḥ pratigraham

ye lokā dānaśīlānāṃ sa tānāpnoti śāśvatān/
yorthānicchennṛpādvipraḥ śocitavyo maharṣibhiḥ

na sa paśyati mūḍhātmā narake yātanābhayam/
pratigrahasamarthopi na prasajyetpratigrahe

pratigraheṇa viprāṇāṃ brāhmaṃ tejaḥ praśāmyati/
pratigrahasamarthānāṃ nivṛttānāṃ pratigrahāt

ya eva dadatāṃ lokāsta evāpratigṛhṇatām/
arundhatyuvāca/
bisataṃturyathānityamaṃbhasthassatataṃ viśet

tṛṣṇā caivamanādyaṃtā tathā dehagatā sadā/
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ

yosau prāṇāṃtiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukhaṃ/
cāṃḍāla uvāca/
ugrādito bhayādyasmādbibhyatī me maheśvarāḥ

balīyaso durbalavattasmāccaiva bibhemyaham/
paśusakha uvāca/
yadācaraṃti vidvāṃsaḥ sadā dharmaparāyaṇāḥ

tadeva viduṣā kāryamātmano hitamicchatā/
ityuktvā hemagarbhāṇi tyaktvā tāni phalāni vai

ṛṣayo jagmuranyatra sarva eva dṛḍhavratāḥ/
tataste vicaraṃto vai madhyamaṃ puṣkaraṃ gatāḥ

dadṛśuḥ sahasā prāptaṃ parivrājaṃ śunaḥsakhaṃ/
teneha sahitāstatra gatvā kiṃcidvanāṃtaraṃ

saraḥ paramapaśyaṃta vṛtaṃ padmairjalāśayam/
niviṣṭāḥ sarasastīre ciṃtayaṃto gatiṃ śubhām

śunaḥsakho munīnsarvānuvāca kṣudhitāṃstadā/
sarve vadaṃtu sahitāḥ kīdṛśī kṣutpravedanā

tamūcuḥ sahitāste tu parivrājaṃ śunaḥsakhaṃ/
ṛṣaya ūcuḥ/
śaktikhaḍgagadābhiśca cakratomarasāyakaiḥ

bādhite vedanā yā tu kṣudhayā sāpi nirjitā/
śvāsakuṣṭhakṣayāṣṭhīlī jvarāpasmāra śūlakaiḥ

vyādhibhirjanitā sāpi kṣudhāyā nādhikā bhavet/
hiraṇyāṃgadakeyūramakuṭojjvalakuṃḍalāḥ

kṣudhāyāṃ na virājaṃte tatra ye saṃsthitā narāḥ/
yathā bhūmigataṃ toyaṃ raviraśmirvikarṣati

tadvaccharīrajā nāḍyaḥ śoṣyaṃte jaṭharāgninā/
na śṛṇoti na cāghrāti cakṣuṣā naiva paśyati

dahyate kṣīyate mūḍhaḥ śuṣyate kṣudhayārditaḥ/
na pūrvāṃ dakṣiṇāṃ cāpi paścimāṃ nottarāmapi

na cādho naiva corddhvaṃ ca kṣudhāviṣṭo hi viṃdati/
mūkatvaṃ badhiratvaṃ ca jaḍatvamatha paṃgutā

bhairavatvamamaryādaṃ kṣudhāyāṃ saṃpravarddhate/
janakaṃ jananīṃ putrānbhāryāṃ duhitaraṃ tathā

bhrātaraṃ svajanaṃ vāpi tyajati kṣudhayārditaḥ/
na pitṝnpūjayetsamyakdevaṃ cāpi guruṃ tathā

ṛṣīnupagatāṃścāpi kṣudhāviṣṭo na viṃdati/
evamannavihīnasya bhavaṃtyetāni dehināṃ

tadevaṃ saṃprayaccheta annaṃ śraddhāsamanvitaḥ/
brahmabhūtastataḥ sotha brahmaṇā saha modate

susaṃskṛtaṃ ca yopyannaṃ dadyādaharahardvije/
yaḥ paṭhedannadānaṃ tu śrāddhe caiva viśeṣataḥ

ekāgramānaso bhūtvā amāvasyeṃdusaṃkṣaye/
bhūtopaghātasaṃpūrṇe śrāddhe śrāvayate sadā

pitarastasya tuṣyaṃti yāvajjīvaṃ na saṃśayaḥ/
devadvijasamīpasthonnasyadātā vimucyate

prabuddho vā pramatto vā prasaṃgādāgatopi vā/
bhaktyā virahito vāpi śṛṇvanpāpādvimucyate

dānena saṃyutā viprāḥ sukhino dharmabhāginaḥ/
yamo damo vai niyamaḥ proktastatvārthadarśibhiḥ

brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ/
damastejo varddhayati pavitro dama uttamaḥ

vipāpmā caiva tejasvī puruṣo damato bhavet/
ye kecinniyamā loke ye ca dharmāśśubhānvayāḥ

sarvayajñaphalaṃ cāpi damastebhyo viśiṣyate/
tapo yajñastathā dānaṃ damādeva pravartate

kimaraṇyetvadāṃtasya dāṃtasyāpi kimāśrame/
yatrayatra vaseddāṃtastadaraṇyaṃ mahāśramaḥ

śīlavṛttasametasya nigṛhīteṃdriyasya ca/
ārjave vartamānasya āśramaiḥ kiṃ prayojanam

vanepi doṣāḥ prabhavaṃti rāgiṇāṃ gṛhepi paṃceṃdriyanigrahastapaḥ/
akutsite karmaṇi yaḥ pravartate nivṛttarāgasya gṛhaṃ tapovanam

sukarmadharmārjitajīvitānāṃ sadā ca saṃtuṣya gṛhe ratānām/
jiteṃdriyāṇāmatithipriyāṇāṃ gṛhepi dharmo niyamasthitānām

na śabdaśāstre niratasya mokṣo na varṇasaṃge niratasya caiva/
na bhojanācchādana tatparasya na lokavṛttagrahaṇeratasya

ekāṃtaśīlasya dṛḍhavratasya sarvendriyaprītinivartakasya/
adhyātmayoge gatamānasasya mokṣo dhruvaṃ nityamahiṃsakasya

sukhaṃ ca dāṃtaḥ svapiti sukhena pratibudhyate/
samaḥ sarveṣu bhūteṣu mano yasya prabudhyate

na rathena sukhaṃ yāti na hayena na daṃtinā/
yathātmanā vinītena sukhaṃ yāti mahāpathe ३००

na tu kuryāddhariḥ spṛṣṭaḥ sarpo vāpyatiroṣitaḥ/
arirvā nityasaṃkruddho yathātmā damavarjitaḥ

na yamaṃ yamamityāhurātmā vai yama ucyate/
ātmā vai yamito yena sa yamastu viśiṣyate

yamo yama iti prokto vṛthā tūdvijate janaḥ/
ātmā vai yamito yena yamastasya karoti kim

kravyādebhyaśca bhūtebhyo'dāntebhyaśca sadā bhayam/
teṣāṃ vipratiṣedhārthaṃ daṃḍaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā

daṃḍo rakṣati bhūtāni daṃḍaḥ pālayate prajāḥ/
nivārayati pāpiṣṭhāndaṃḍo durjaya eva vā

śyāmo yuvā lohitākṣaḥ sarvabhūtabhayāvahaḥ/
daṃḍaḥ śāstā manuṣyāṇāṃ yasmindharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

athāśrameṣu sarveṣu dama evottamaṃ vratam/
tāni liṃgāni vakṣyāmi yairdāṃta iti kīrtyate

akārpaṇyamapāruṣyaṃ saṃtoṣaḥ suvidhānatā/
anasūyā guroḥ pūjā dayā bhūteṣvapaiśunam

ṣaḍbhireṣa damaḥ prokta ṛṣibhiḥ śāṃtabuddhibhiḥ/
dayādhīnau dharmamokṣau tathā svargaśca pārthiva

apamāne na kupyeta saṃmāne na prahṛṣyati/
samaduḥkhasukho dhīraḥ sa śāṃta iti kīrtyate

śete sukhaṃ hi śāṃtastu sukhaṃ hi pratibudhyate/
śreyastaramatastiṣṭhedavamantā vinaśyati

apamānitastu na dhyāyettasya pāpaṃ kadācana/
svadharmamapi cāvekṣya paradharmaṃ na dūṣayet

ātmānamapi jānīyātparaṃ doṣaistu nākṣipet/
maṃtrairhīnaṃ kriyābhirvā janmanāpyathavā punaḥ

damaśchādayate sarvaṃ hīnamaṃgaṃ paṭo yathā/
adhīyate nirarthante nābhijānaṃti ye damam

śrutasya hi damo mūlaṃ damo dharmaḥ sanātanaḥ/
yo hyātmanastulayate suvarṇaṃ tulayā damam

sa tena dhṛtimānkhyāto na tu dravyeṇa mohitaḥ/
vratānāmapi sarveṣāṃ dama eva parāyaṇam

yadyadhīte ṣaḍaṃgāni vedatattvārthaviddvijaḥ/
damena tu vihīnaśca pūjyatvaṃ neha gacchati

damenahīnaṃ na punaṃti vedā yadyapyadhītāḥ saha ṣaḍbhiraṃgaiḥ/
sāṃkhyaṃ ca yogaśca kulaṃ ca janma tīrthābhiṣekaśca nirarthakāni

amṛtasyeva tṛpyeta apamānasya yogavit/
viṣavacca jugupseta saṃmānasya sadā dvijaḥ

apamānāttapovṛddhiḥ saṃmānācca tapaḥkṣayaḥ/
arcitaḥ pūjito vipro dugdhā gauriva gacchati

punarāpyāyate dhenuḥ satṛṇaiḥ salilairyathā/
evaṃ japaiśca homaiśca punarāpyāyate dvijaḥ

ākrośakasamo loke suhṛdanyo na vidyate/
yastu duṣkṛtamādāya sukṛtaṃ svaṃ prayacchati

ākrośamānānnākrośenmanyuṃ svaṃ vinivartayet/
sanniyamya tadātmānamamṛtenābhiṣiṃcati

kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelamasahāyatā/
anapekṣā brahmacaryaṃ nayanti paramāṃ gatim

kāmakrodhau vinirjitya kimaraṇye kariṣyati/
abhyāsena tu vai śāstraṃ kulaṃ śīlena dhāryate

guṇairmantrā vidhāryante krodhassattvena dhāryate/
yastu krodhaṃ samutpannaṃ saṃdhārayati cātmanaḥ

akrodhena jayedvīraḥ kastena sadṛśo bhuvi/
yastu krodhaṃ samutpannaṃ saṃtaṃ saṃyamya tiṣṭhati

taṃ satsāratamammanye nāsminsīdati yaḥ pumān/
eṣa paitāmaho guhyo brahmarāśissanātanaḥ

dharmasya niyamo yo hi mayā te kathito bhṛśam/
anye ca yajvanāṃ lokā anye cāpi tapasvināṃ

anye damavatāṃ lokāste vai paramapūjitāḥ/
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopapadyate

yadidaṃ kṣamayā yuktamaśaktammanyate janaḥ/
na caiṣa doṣo maṃtavyaḥ kṣamā prajñāvatāṃ balam

praśamaṃ yobhijānāti iṣṭāpūrtaṃ mahīyate/
yatkrodhayukto japati juhoti ca yadarcati

sarvaṃ kṣarati tattasya bhinnakuṃbhādivodakam/
damādhyāyamimaṃ puṇyaṃ prātarutthāya yaḥ paṭhet

sa dharmanāvamāruhya durgāṇyati tariṣyati/
damādhyāyamimaṃ puṇyaṃ satataṃ śrāvayedidvajaḥ

sa brahmalokamāpnoti tasmānna cyavate punaḥ/
śrūyatāṃ dharmasarvasvaṃ śrutvā caitatpradhāryatām

ātmanaḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācaret/
mātṛvatparadārāṃśca paradravyāṇi loṣṭhavat

ātmavatsarvabhūtāni yaḥ paśyati sa paśyati/
pacanaṃ vaiśvadevārthe parārthe yacca jīvitam

etadbhavecca sarvasvaṃ dhātūnāmiva kāṃcanam/
sarvabhūtahitaṃ rājannadhītyāmṛtamaśnute

evaṃ vai dharmasarvasvamuktvā te tu śunaḥsakham/
tenaiva sahitāḥ sarve niviṣṭāssarasastaṭe

saropaśyansuvistīrṇaṃ padmotpalajalāvṛtam/
tatrāvatāraṃ kṛtvā te bisāni ca kalāpaśaḥ

tīre nikṣipya sarasaścakruḥ puṇyāṃ jalakriyām/
athottīrya jalāttasmātte sametya parasparam

bisānyetānyapaśyaṃta idaṃ vacanamabruvan/
ṛṣaya ūcuḥ/
kena kṣudhābhitaptānāmasmākaṃ pāpakarmaṇām

nṛśaṃsenāpanītāni bisānyāhārakāṃkṣiṇā/
te śaṃkamānāstvanyonyaṃ paryapṛcchandvijottamāḥ

cakruśca niścayaṃ sarve śapathaṃ prati pārthiva/
kaśyapa uvāca/
sarvatra sarvaṃ haratu nyāsalopaṃ karotu ca

kūṭasākṣitvamabhyetu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
daṃbhena dharmaṃ caratu rājānaṃ copasevatām

madhumāṃsaṃ samaśnātu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
anṛtaṃ bhāṣatu sadā viṣayāṃścopasevatu

dadātu kanyāṃ śulkena bisastainyaṃ karoti yaḥ/
vasiṣṭha uvāca/
anṛtau maithunaṃ yātu divāsvapnaṃ niṣevatu

anyonyātithitāmetu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
ekakūpe vasedgrāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ

tasya sālokyatāṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
bharadvāja uvāca/
nṛśaṃsasso'stu sarveṣu samṛdhyā cāpyahaṃkṛtaḥ

matsarī piśunaścaiva bisastainyaṃ karoti yaḥ/
pratyākrośatvavākruṣṭastāḍayatvanyatāḍitaḥ३५०

vikrīṇātu rasāṃścaiva bisastainyaṃ karoti yaḥ/
gautama uvāca/
atithiṃ tvāgataṃ prāpya pākabhedaṃ karotu saḥ

śūdrānnaṃ ca sadāśnātu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
datvā dānaṃ kīrtayatu parabhāryāsu tuṣyatu

ekākīmiṣṭamaśnīyādbisastainyaṃ karoti yaḥ/
viśvāmitra uvāca/
nityakāmaparaḥ sostu divase caiva maithunī

nityaṃ tu pātakī caiva bisastainyaṃ karoti yaḥ/
parāpavādaṃ vadatu paradārāṃśca sevatu

paraniṃdārataścāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
mātaraṃ pitaraṃ caiva sovamanyatu durmatiḥ

samātaryanyabuddhisyād bisastainyaṃ karoti yaḥ/
parapākaṃ sadāśnātu paranārīṃ ca sevatu

vedavikrayakṛccāstu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
jamadagniruvāca/
parasya yātu preṣyatvaṃ sa tu janmani janmani

sarvadharmakriyāhīno bisastainyaṃ karoti yaḥ/
śunaḥsakha uvāca/
nyāyena vedānadhyetu gṛhasthostu priyātithiḥ

satyaṃ vadatu vājasraṃ bisastainyaṃ karoti yaḥ/
agniṃ juhotu vidhivadyajñaṃ yajatu nityaśaḥ

brahmaṇassadanaṃ yātu bisastainyaṃ karoti yaḥ/
ṛṣaya ūcuḥ/
iṣṭameva dvijātīnāṃ yadidaṃ śapathīkṛtaṃ

tvayā kṛtaṃ bisastainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥsakha/
śunaḥsakha uvāca/
mayā hyaṃtarhitānyāsanbisānīmāni vo dvijāḥ

dharmaṃ ca śrotukāmena jānīdhvaṃ māṃ ca vāsavam/
alobhādakṣayālokā jitā vo munisattamāḥ

vimānamadhitiṣṭhadhvaṃ gacchāmastridaśālayam/
tato maharṣayaste tu vijñāyātha puraṃdaram

ūcuḥ puraṃdaraṃ cedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradāḥ/
ihāgatya naro yastu madhyamaṃ puṣkaraṃ viśet

trirātropoṣito bhūtvā labhedāvaśyakaṃ phalam/
dvādaśavārṣikīdīkṣā smṛtā yātu vanaukasāṃ

tasyāḥ phalaṃ samagraṃ ca labhediha na saṃśayaḥ/
nāsau durgatimāpnoti svagaṇaiḥ saha modate

viriñcisthānamāsādya tiṣṭhedvai brahmaṇo dinam/
pulastya uvāca/
iṃdreṇa saha saṃprītāstadā jagmustriviṣṭapam

evaṃ vilobhyamānāste lobhairbahuvidhairiha/
naiva lobhaṃ tathā cakrustena jagmustriviṣṭapam

idaṃ yaḥ śṛṇuyānnityamṛṣīṇāṃ caritaṃ śubham/
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargaloke mahīyate

iti śrīpādmapurāṇe prathame sṛṣṭikhaṃḍe saptarṣisaṃvādonāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ