Padma Purana · Chapter 1.15

bhīṣma uvāca/
kiṃ kṛtaṃ brahmaṇā brahmanpreṣya vārāṇasīpurīm/
janārdanena kiṃ karma śaṃkareṇa ca yanmune

kathaṃ yajñaḥ kṛtastena kasmiṃstīrthe vadasva me/
ke sadasyā ṛtvijaśca sarvāṃstānprabravīhi me

ke devāstarpitāstena etanme kautukaṃ mahat/
pulastya uvāca/
śrīnidhānaṃ puraṃ meroḥ śikhare ratnacitritam

anekāścaryanilayaṃbahupādapasaṃkulam/
vicitradhātubhiścitraṃ svacchasphaṭikanirmalam

latāvitānaśobhāḍhyaṃ śikhiśabdavināditam/
mṛgendraravavitrasta gajayūthasamākulam

nirjharāṃbuprapātottha śīkarāsāraśītalam/
vātāhatataruvrāta prasannāpānacitritam

mṛganābhivarāmoda vāsitāśeṣakānanam/
latāgṛharatiśrānta suptavidyādharādhvagam

pragītakinnaravrāta madhuradhvanināditam/
tasminnanekavinyāsa śobhitāśeṣabhūmikam

vairājaṃ nāma bhavanaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ/
tatra divyāṃganodgīta madhuradhvani nāditā

pārijātatarūtpanna maṃjarīdāmamālinī/
ratnaraśmisamūhottha bahuvarṇavicitritā

vinyastastaṃbhakoṭistu nirmalādarśaśobhitā/
apsaronṛtyavinyāsa vilāsollāsalāsitā

bahvātodyasamutpannasamūhasvananāditā/
layatālayutāneka gītavāditra śobhitā

sabhā kāṃtimatī nāma devānāṃ śarmadāyikā/
ṛṣisaṃghasamāyuktā munivṛṃdaniṣevitā

dvijātisāmaśabdena nāditā''naṃdadāyinī/
tasyāṃ niviṣṭo deveśassaṃdhyāsaktaḥ pitāmahaḥ

dhyāyati sma paraṃ devaṃ yenedaṃ nirmitaṃ jagat/
dhyāyato buddhirutpannā kathaṃ yajñaṃ karomyaham

kasminsthāne mayā yajñaḥ kāryaḥ kutra dharātale/
kāśīprayāgastuṃgā ca naimiṣaṃ śṛṃkhalaṃ tathā

kāṃcī bhadrā devikā ca kurukṣetraṃ sarasvatī/
prabhāsādīni tīrthāni pṛthivyāmiha madhyataḥ

kṣetrāṇi puṇyatīrthāni saṃti yānīha sarvaśaḥ/
madādeśācca rudreṇa kṛtānyanyāni bhūtale

yathāhaṃ sarvadeveṣu ādidevo vyavasthitaḥ/
tathā caikaṃ paraṃ tīrthamādibhūtaṃ karomyaham

ahaṃ yatra samutpannaḥ padmaṃ tadviṣṇunābhijam/
puṣkaraṃ procyate tīrthamṛṣibhirvedapāṭhakaiḥ

evaṃ ciṃtayatastasya brahmaṇastu prajāpateḥ/
matireṣā samutpannā vrajāmyeṣa dharātale

prāksthānaṃ sa samāsādya praviṣṭastadvanottamam/
nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpuṣpopaśobhitam

nānāpakṣiravākīrṇaṃ nānāmṛgagaṇākulam/
drumapuṣpabharāmodairvāsayadyatsurāsurān

buddhipūrvamiva nyastaiḥ puṣpairbhūṣitabhūtalam/
nānāgaṃdharasaiḥ pakvāpakvaiśca ṣaḍṛtūdbhavaiḥ

phalaiḥ suvarṇarūpāḍhyairghrāṇadṛṣṭimanoharaiḥ/
jīrṇaṃ patraṃ tṛṇaṃ yatra śuṣkakāṣṭhaphalāni ca

bahiḥ kṣipati jātāni mārutonugrahādiva/
nānāpuṣpasamūhānāṃ gaṃdhamādāya mārutaḥ

śītalo vāti khaṃ bhūmiṃ diśo yatrābhivāsayan/
haritasnigdha niśchidrairakīṭakavanotkaṭaiḥ

vṛkṣairanekasaṃjñairyadbhūṣitaṃ śikharānvitaiḥ/
arogairdarśanīyaiśca suvṛttaiḥ kaiścidujjvalaiḥ

kuṭuṃbamiva viprāṇāmṛtvigbhirbhāti sarvataḥ/
śobhaṃte dhātusaṃkāśairaṃkuraiḥ prāvṛtā drumāḥ

kulīnairiva niśchidraiḥ svaguṇaiḥ prāvṛtā narāḥ/
pavanāviddhaśikharaiḥ spṛśaṃtīva parasparam

ājighraṃtī vacā'nyonyaṃ puṣpaśākhāvataṃsakāḥ/
nāgavṛkṣāḥ kvacitpuṣpairdrumavānīrakesaraiḥ

nayanairiva śobhaṃte caṃcalaiḥ kṛṣṇatārakaiḥ/
puṣpasaṃpannaśikharāḥ karṇikāradrumāḥ kvacit

yugmayugmādvidhā ceha śobhanta iva daṃpatī/
supuṣpaprabhavāṭopaissiṃduvāra drupaṃktayaḥ

mūrtimatya ivābhāṃti pūjitā vanadevatāḥ/
kvacitkvacitkuṃdalatāḥ sapuṣpābharaṇojvalāḥ

dikṣu vṛkṣeṣu śobhaṃte bālacaṃdrā ivocchritāḥ/
sarjārjunāḥ kvacidbhānti vanoddeśeṣu puṣpitāḥ

dhautakauśeyavāsobhiḥ prāvṛtāḥ puruṣā iva/
atimuktakavallībhiḥ puṣpitābhistathā drumāḥ

upagūḍhā virājaṃte svanārībhiriva priyāḥ/
aparasparasaṃsaktaiḥ sālāśokāśca pallavaiḥ

hastairhastānspṛśaṃtīva suhṛdaścirasaṃgatāḥ/
phalapuṣpabharānamrāḥ panasāḥ saralārjunāḥ

anyonyamarcayaṃtīva puṣpaiścaiva phalaistathā/
mārutāvegasaṃśliṣṭaiḥ pādapāssālabāhubhiḥ

abhyāśamāgataṃ lokaṃ pratibhāvairivotthitāḥ/
puṣpāṇāmavarodhena suśobhārthaṃ niveśitāḥ

vasaṃtamahamāsādya puruṣānsparddhayaṃti hi/
puṣpaśobhābharanataiḥ śikharairvāyukaṃpitaiḥ

nṛtyaṃtīva narāḥ prītāḥ sragalaṃkṛtaśekharāḥ/
śṛṃgāgrapavanakṣiptāḥ puṣpāvaliyutā drumāḥ

savallīkāḥ pranṛtyaṃti mānavā iva sapriyāḥ/
svapuṣpanatavallībhiḥ pādapāḥ kvacidāvṛtāḥ

bhāṃti tārāgaṇaiścitraiḥ śaradīva nabhastalam/
drumāṇāmathavāgreṣu puṣpitā mālatī latāḥ

śekharāiva śobhaṃte racitā buddhipūrvakam/
haritāḥ kāṃcanacchāyāḥ phalitāḥ puṣpitā drumāḥ

sauhṛdaṃ darśayaṃtīva narāḥ sādhusamāgame/
puṣpakiṃjalkakapilā gatāḥ sarvadiśāsu ca

kadaṃbapuṣpasya jayaṃ ghoṣayaṃtīva ṣaṭpadāḥ/
kvacitpuṣpāsavakṣībāḥ saṃpataṃti tatastataḥ

puṃskokilagaṇāvṛkṣa gahaneṣviva sapriyāḥ/
śirīṣapuṣpasaṃkāśāḥ śukā mithunaśaḥ kvacit

kīrtayaṃti giraścitrāḥ pūjitā brāhmaṇā yathā/
sahacārisusaṃyuktā mayūrāścitrabarhiṇaḥ

vanāṃteṣvapi nṛtyaṃti śobhaṃta iva narttakāḥ/
kūjaṃtaḥpakṣisaṃghātā nānārutavirāviṇaḥ५०

kurvaṃti ramaṇīyaṃ vai ramaṇīyataraṃ vanam/
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nityaṃ pramuditāṃḍajam

tadvanaṃ naṃdanasamaṃ manodṛṣṭivivarddhanam/
padmayonistu bhagavāṃstathā rūpaṃ vanottamam

dadarśādarśavaddṛṣṭyā saumyayāpā payanniva/
tā vṛkṣapaṃktayaḥ sarvā dṛṣṭvā devaṃ tathāgatam

nivedya brahmaṇe bhaktyā mumucuḥ puṣpasaṃpadaḥ/
puṣpapratigrahaṃ kṛtvā pādapānāṃ pitāmahaḥ

varaṃ vṛṇīdhvaṃ bhadraṃ vaḥ pādapānityuvāca saḥ/
evamuktā bhagavatā taravo niravagrahāḥ

ūcuḥ prāṃjalayaḥ sarve namaskṛtvā viriṃcanam/
varaṃ dadāsi ceddeva prapannajanavatsala

ihaiva bhagavannityaṃ vane saṃnihito bhava/
eṣa naḥ paramaḥ kāmaḥ pitāmaha namostu te

tvaṃ cedvasasi deveśa vanesminviśvabhāvana/
sarvātmanā prapannānāṃ vāṃchatāmuttamaṃ varam

varakoṭibhiranyābhiralaṃ no dīyatāṃ varam/
sannidhānena tīrthebhya idaṃ syātpravaraṃ mahat

brahmovāca/
uttamaṃ sarvakṣetrāṇāṃ puṇyametadbhaviṣyati/
nityaṃ puṣpaphalopetā nityasusthirayauvanāḥ

kāmagāḥ kāmarūpāśca kāmarūpaphalapradāḥ/
kāmasaṃdarśanāḥ puṃsāṃ tapaḥsiddhyujvalā nṛṇām

śriyā paramayā yuktā matprasādādbhaviṣyatha/
evaṃ sa varado brahmā anujagrāha pādapān

sthitvā varṣa sahasraṃ tu puṣkaraṃ prakṣipadbhuvi/
kṣitirnipatitā tena vyakaṃpata rasātalam

vivaśāstatyajurvelāṃ sāgarāḥ kṣubhitormayaḥ/
śakrāśani hatānīva vyāghra vyālā vṛtāni ca

śikharāṇyapyaśīryaṃta parvatānāṃ sahasraśaḥ/
devasiddhavimānāni gaṃdharvanagarāṇi ca

pracelurbabhramuḥ peturviviśuśca dharātalam/
kapotameghāḥ khātpetuḥ puṭasaṃghātadarśinaḥ

jyotirgaṇāṃśchādayaṃto babhūvustīvra bhāskarāḥ/
mahatā tasya śabdena mūkāṃdhabadhirīkṛtam

babhūva vyākulaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram/
surāsurāṇāṃ sarveṣāṃ śarīrāṇi manāṃsi ca

avaseduśca kimiti kimityetanna jajñire/
dhairyamālaṃbya sarve'tha brahmāṇaṃ cāpyalokayan

na ca te tamapaśyaṃta kutra brahmāgato hyabhūt/
kimarthaṃ kaṃpitā bhūmirnimittotpātadarśanam

tāvadviṣṇurgatastatra yatra devā vyavasthitāḥ/
praṇipatya idaṃ vākyamuktavaṃto divaukasaḥ

kimetadbhagavanbrūhi nimittotpātadarśanam/
trailokyaṃ kaṃpitaṃ yena saṃyuktaṃ kāladharmaṇā

jātakalpāvasānaṃ tu bhinnamaryādasāgaram/
catvāro diggajāḥ kiṃ tu babhūvuracalāścalāḥ

samāvṛtā dharā kasmātsaptasāgaravāriṇā/
utpattirnāsti śabdasya bhagavanniḥ prayojanā

yādṛśo vā smṛtaḥ śabdo na bhūto na bhaviṣyati/
trailokyamākulaṃ yena cakre raudreṇa codyatā

śubho'śubho vā śabdoreyaṃ trailokyasya divaukasām/
bhagavanyadi jānāsi kimetatkathayasva naḥ

evamukto'bravīdviṣṇuḥ parameṇānubhāvitaḥ/
mā bhaiṣṭa marutaḥ sarve śṛṇudhvaṃ cātra kāraṇam

niścayenānuvijñāya vakṣyāmyeṣa yathāvidham/
padmahasto hi bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ

bhūpradeśe puṇyarāśau yajñaṃ kartuṃ vyavasthitaḥ/
avarohe parvatānāṃ vane cātīvaśobhane

kamalaṃ tasya hastāttu patitaṃ dharaṇītale/
tasya śabdo mahāneṣa yena yūyaṃ prakaṃpitāḥ

tatrāsau taruvṛṃdena puṣpāmodābhinaṃditaḥ/
anugṛhyātha bhagavānvanaṃ tatsamṛgāṃḍajam

jagato'nugrahārthāya vāsaṃ tatrānvarocayat/
puṣkaraṃ nāma tattīrthaṃ kṣetraṃ vṛṣabhameva ca

janitaṃ tadbhagavatā lokānāṃ hitakāriṇā/
brahmāṇaṃ tatra vai gatvā toṣayadhvaṃ mayā saha

ārādhyamāno bhagavānpradāsyati varānvarān/
ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ saha tairdevadānavaiḥ

jagāma tadvanoddeśaṃ yatrāste sa tu kaṃjajaḥ/
prahṛṣṭāstuṣṭamanasaḥ kokilālāpalāpitāḥ

puṣpoccayojjvalaṃ śastaṃ viviśurbrahmaṇo vanam/
saṃprāptaṃ sarvadevaistu vanaṃ naṃdanasaṃmitam

padminīmṛgapuṣpāḍhyaṃ sudṛḍhaṃ śuśubhe tadā/
praviśyātha vanaṃ devāḥ sarvapuṣpopaśobhitam

iha devostīti devā babhramuśca didṛkṣavaḥ/
mṛgayaṃtastataste tu sarve devāḥ savāsavāḥ

adbhutasya vanasyāṃtaṃ na te dadṛśurāśugāḥ/
vicinvadbhistadā devaṃ daivairvāyurvilokitaḥ

sa tānuvāca brahmāṇaṃ na drakṣyatha tapo vinā/
tadā khinnā vicinvaṃtastasminparvatarodhasi

dakṣiṇe cottare caiva aṃtarāle punaḥ punaḥ/
vāyūktaṃ hṛdaye kṛtvā vāyustānabravītpunaḥ

trividho darśanopāyo viriṃcerasya sarvadā/
śraddhā jñānena tapasā yogena ca nigadyate

sakalaṃ niṣkalaṃ caiva devaṃ paśyaṃti yoginaḥ/
tapasvinastu sakalaṃ jñānino niṣkalaṃ param

samutpanne tu vijñāne maṃdaśraddho na paśyati/
bhaktyā paramayā kṣipraṃ brahma paśyaṃti yoginaḥ

draṣṭavyo nirvikāro'sau pradhānapuruṣeśvaraḥ/
karmaṇā manasā vācā nityayuktāḥ pitāmaham

tapaścarata bhadraṃ vo brahmārādhanatatparāḥ/
brāhmīṃ dīkṣāṃ prapannānāṃ bhaktānāṃ ca dvijanmanām

sarvakālaṃ sa jānāti dātavyaṃ darśanaṃ mayā/
vāyostu vacanaṃ śrutvā hitametadavetya ca

brahmecchāviṣṭamatayo vākpatiṃ ca tato'bruvan/
prajñānavibudhāsmākaṃ brāhmīṃ dīkṣāṃ vidhatsva naḥ

sa didīkṣayiṣuḥ kṣipramamarānbrahmadīkṣayā/
vedoktena vidhānena dīkṣayāmāsa tānguruḥ

vinītaveṣāḥ praṇatā aṃtevāsitvamāyayuḥ/
brahmaprasādaṃ saṃprāptāḥ pauṣkaraṃ jñānamīritam१००

yajñaṃ cakāra vidhinā dhiṣaṇodhvaryusattamaḥ/
padmaṃ kṛtvā mṛṇālāḍhyaṃ padmadīkṣāprayogataḥ

anujagrāha devāṃstānsurecchā prerito muniḥ/
tebhyo dadau vivekibhyaḥ sa vedoktāvadhānavit

dīkṣāṃ vai vismayaṃ tyaktvā bṛhaspatirudāradhīḥ/
ekamagniṃ ca saṃskṛtya mahātmā tridivaukasām

prādādāṃgirasastuṣṭo jāpyaṃ vedoditaṃ tu yat/
trisuparṇaṃ trimadhu ca pāvamānīṃ ca pāvanīm

sa hi jāpyādikaṃ sarvamaśikṣayadudāradhīḥ/
āpo hiṣṭheti yatsnānaṃ brāhmaṃ tatparipaṭhyate

pāpaghnaṃ duṣṭaśamanaṃ puṣṭiśrībalavarddhanam/
siddhidaṃ kīrtidaṃ caiva kalikalmaṣanāśanam

tasmātsarvaprayatnena brāhmasnānaṃ samācaret/
kurvaṃto maunino dāṃtā dīkṣitāḥ kṣapiteṃdriyāḥ

sarve kamaṃḍaluyutā muktakakṣākṣamālinaḥ/
daṃḍinaścīravastrāśca jaṭābhiratiśobhitāḥ

snānācārāsanaratāḥ prayatnadhyānadhāriṇaḥ/
mano brahmaṇi saṃyojya niyatāhārakāṃkṣiṇaḥ

atiṣṭhandarśanālāpasaṃgadhyānavivarjitāḥ/
evaṃ vratadharāḥ sarve trikālaṃ snānakāriṇaḥ

bhaktyā paramayā yuktā vidhinā parameṇa ca/
kālena mahatā dhyānāddevajñānamanogatāḥ

brahmadhyānāgninirdagdhā yadā śuddhaikamānasāḥ/
avirbabhūva bhagavānsarveṣāṃ dṛṣṭigocaraḥ

tejasāpyāyitāstasya babhūvurbhrāṃtacetasaḥ/
tatovalaṃbya te dhairyamiṣṭaṃ devaṃ yathāvidhi

ṣaḍaṃgavedayogena hṛṣṭacittāstu tatparāḥ/
śirogatairaṃjalibhiḥ śirobhiśca mahīṃ gatāḥ

tuṣṭuvuḥ sṛṣṭikarttāraṃ sthitikartāramīśvaram/
devā ūcuḥ/
brahmaṇe brahmadehāya brahmaṇyāyā'jitāya ca

namaskurmaḥ suniyatāḥ kratuvedapradāyine/
lokānukaṃpine deva sṛṣṭirūpāya vai namaḥ

bhaktānukaṃpinetyarthaṃ vedajāpyastutāya ca/
bahurūpasvarūpāya rūpāṇāṃ śatadhāriṇe

sāvitrīpataye deva gāyatrīpataye namaḥ/
padmāsanāya padmāya padmavaktrāya te namaḥ

varadāya varārhāya kūrmāya ca mṛgāya ca/
jaṭāmakuṭayuktāya sruvasrucanidhāriṇe

mṛgāṃkamṛgadharmāya dharmanetrāya te namaḥ/
viśvanāmne'tha viśvāya viśveśāya namonamaḥ

dharmanetratrāṇamasmādadhikaṃ kartumarhasi/
vāṅmanaḥkāyabhāvaistvāṃ prapannāssmaḥ pitāmaha

evaṃ stutastadā devairbrahmā brahmavidāṃ varaḥ/
pradāsyāmi smṛto bāḍhamamoghaṃ darśanaṃ hi vaḥ

bruvaṃtu vāṃchitaṃ putrāḥ pradāsyāmi varānvarān/
evamuktā bhagavatā devā vacanamabruvan

eṣa evādya bhagavansuparyāpto mahānvaraḥ/
janito naḥ suśabdoyaṃ kamalaṃ kṣipatā tvayā

kimarthaṃ kaṃpitā bhūmirlokāścākulitāḥ kṛtāḥ/
naitannirarthakaṃ deva ucyatāmatra kāraṇam

brahmovāca/
yuṣmaddhitārthametadvai padmaṃ vinihitaṃ mayā/
devatānāṃ ca rakṣārthaṃ śrūyatāmatra kāraṇam

asuro vajranābho'yaṃ bālajīvāpahārakaḥ/
avasthitastvavaṣṭabhya rasātalatalāśrayam

yuṣmadāgamanaṃ jñātvā tapasthānnihitāyudhān/
haṃtukāmo durācāraḥ seṃdrānapi divaukasaḥ

ghātaḥ kamalapātena mayā tasya vinirmitaḥ/
sa rājyaiśvaryadarpiṣṭastenāsau nihato mayā

loke'sminsamaye bhaktā brāhmaṇā vedapāragāḥ/
maiva te durgatiṃ yāṃtu labhaṃtāṃ sugatiṃ punaḥ

devānāṃ dānavānāṃ ca manuṣyoragarakṣasām/
bhūtagrāmasya sarvasya samosmi tridivaukasaḥ

yuṣmaddhitārthaṃ pāpo'sau mayā maṃtreṇa ghātitaḥ/
prāptaḥ puṇyakṛtānlokānkamalasyāsya darśanāt

yanmayā padmamuktaṃ tu tenedaṃ puṣkaraṃ bhuvi/
khyātaṃ bhaviṣyate tīrthaṃ pāvanaṃ puṇyadaṃ mahat

pṛthivyāṃ sarvajaṃtūnāṃ puṇyadaṃ paripaṭhyate/
kṛto hyanugraho devā bhaktānāṃ bhaktimicchatām

vanesminnityavāsena vṛkṣairabhyarthitena ca/
mahākālo vane'trāgādāgatasya mamānaghāḥ

tapasyatāṃ ca bhavatāṃ mahajjñānaṃ pradarśitam/
kurudhvaṃ hṛdaye devāḥ svārthaṃ caiva parārthakam

bhavadbhirdarśanīyaṃ tu nānārūpadharairbhuvi/
dviṣanvai jñāninaṃ vipraṃ pāpenaivārdito naraḥ

na vimucyeta pāpena janmakoṭiśatairapi/
vedāṃgapāragaṃ vipraṃ na hanyānna ca dūṣayet

ekasminnihate yasmātkoṭirbhavati ghātitā/
ekaṃ vedāṃtagaṃ vipraṃ bhojayecchraddhayānvitaḥ

tasya bhuktā bhavetkoṭirviprāṇāṃ nātra saṃśayaḥ/
yaḥ pātrapūraṇīṃ bhikṣāṃ yatīnāṃ tu prayacchati

vimuktaḥ sarvapāpebhyo nā'sau durgatimāpnuyāt/
yathāhaṃ sarvadevānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ pitāmahaḥ

tathā jñānī sadā pūjyo nirmamo niḥ parigrahaḥ/
saṃsārabaṃdhamokṣārthaṃ brahmaguptamidaṃ vratam

mayā praṇītaṃ viprāṇāmapunarbhavakāraṇam/
agnihotramupādāya yastyajedajiteṃdriyaḥ

rauravaṃ sa prayātyāśu praṇīto yamakiṃkaraiḥ/
lokayātrāvitaṃḍaśca kṣudraṃ karma karoti yaḥ

sa rāgacittaḥ śṛṃgārī nārījana dhanapriyaḥ/
ekabhojī sumiṣṭāśī kṛṣivāṇijyasevakaḥ

avedo vedaniṃdī ca parabhāryāṃ ca sevate/
ityādidoṣaduṣṭo yastasya saṃbhāṣaṇādapi

naro narakagāmī syādyaśca sadvratadūṣakaḥ/
asaṃtuṣṭaṃ bhinnacittaṃ durmatiṃ pāpakāriṇam

na spṛśedaṃgasaṃgena spṛṣṭvā snānena śuddhyati/
evamuktvā sa bhagavānbrahmā tairamaraiḥ saha

kṣetraṃ niveśayāmāsa yathāvatkathayāmi te/
uttare caṃdranadyāstu prācī yāvatsarasvatī

pūrvaṃ tu naṃdanātkṛtsnaṃ yāvatkalpaṃ sapuṣkaram/
vedī hyeṣā kṛtā yajñe brahmaṇā lokakāriṇā१५०

jyeṣṭhaṃ tu prathamaṃ jñeyaṃ tīrthaṃ trailokyapāvanam/
khyātaṃ tadbrahmadaivatyaṃ madhyamaṃ vaiṣṇavaṃ tathā

kaniṣṭhaṃ rudradaivatyaṃ brahmapūrvamakārayat/
ādyametatparaṃ kṣetraṃ guhyaṃ vedeṣu paṭhyate

araṇyaṃ puṣkarākhyaṃ tu brahmā sannihitaḥ prabhuḥ/
anugraho bhūmibhāge kṛto vai brahmaṇā svayam

anugrahārthaṃ viprāṇāṃ sarveṣāṃ bhūmicāriṇām/
suvarṇavajraparyaṃtā vedikāṃkā mahī kṛtā

vicitrakuṭṭimāratnaiḥ kāritā sarvaśobhanā/
ramate tatra bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ

viṣṇurudrau tathā devau vasavopyaśvināvapi ?/
marutaśca maheṃdreṇa ramaṃte ca divaukasaḥ

etatte tathyamākhyātaṃ lokānugrahakāraṇam/
saṃhitānukrameṇātra maṃtraiśca vidhipūrvakam

vedānpaṭhaṃti ye viprā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ/
vasaṃti brahmasāmīpye sarve tenānubhāvitāḥ

bhīṣma uvāca/
bhagavankena vidhinā araṇye puṣkare naraiḥ/
brahmalokamabhīpsadbhirvastavyaṃ kṣetravāsibhiḥ

kiṃ manuṣyairutastrībhiruta varṇāśramānvitaiḥ/
vasadbhiḥ kimanuṣṭheyametatsarvaṃ bravīhi me

pulastya uvāca/
naraiḥ strībhiśca vastavyaṃ varṇāśramanivāsibhiḥ/
svadharmācāraniratairdaṃbhamohavivarjitaiḥ

karmaṇā manasā vācā brahmabhaktairjiteṃdriyaiḥ/
anasūyubhirakṣudraiḥ sarvabhūtahite rataiḥ

bhīṣma uvāca/
kiṃ kurvāṇo naraḥ karma brahmabhaktastvihocyate/
kīdṛśā brahmabhaktāśca smṛtā nṝṇāṃ vadasva me

pulastya uvāca/
trividhā bhaktiruddiṣṭā manovākkāyasaṃbhavā/
laukikī vaidikī cāpi bhavedādhyātmikī tathā

dhyānadhāraṇayā buddhyā vedārthasmaraṇe hi yat/
brahmaprītikarī caiṣā mānasī bhaktirucyate

maṃtravedanamaskārairagniśrāddhādiciṃtanaiḥ/
jāpyaiścāvaśyakaiścaiva vācikī bhaktiriṣyate

vratopavāsaniyataiściteṃdriyanirodhibhiḥ/
bhūṣaṇairhemaratnāḍhyaistathā cāṃdrāyaṇādibhiḥ

brahmakṛcchropavāsaiśca tathācānyaiḥ śubhavrataiḥ/
kāyikībhaktirākhyātā trividhā tu dvijanmanām

goghṛtakṣīradadhibhiḥ ratnadīpakuśodakaiḥ/
gaṃdhairmālyaiśca vividhairdhātubhiścopapāditaiḥ

ghṛtagugguludhūpaiśca kṛṣṇāgarusugaṃdhibhiḥ/
bhūṣaṇairhemaratnāḍhyaiścitrābhiḥ sragbhireva ca

nṛtyavāditragītaiśca sarvaratnopahārakaiḥ/
bhakṣyabhojyānnapānaiśca yā pūjā kriyate naraiḥ

pitāmahaṃ samuddiśya bhaktissā laukikī matā/
vedamaṃtrahaviryogairbhaktiryā vaidikī matā

darśe vā paurṇamāsyāṃ vā kartavyamagnihotrakam/
praśastaṃ dakṣiṇādānaṃ puroḍāśaṃ carukriyā

iṣṭirdhṛtiḥ somapānāṃ yajñīyaṃ karma sarvaśaḥ/
ṛgyajuḥsāmajāpyāni saṃhitādhyayanāni ca

kriyaṃte vidhimuddiśya sā bhaktirvaidikīṣyate/
agni bhūmyanilākāśāṃbuniśākarabhāskaram

samuddiśya kṛtaṃ karma tatsarvaṃ brahmadaivatam/
ādhyātmikī tu dvividhā brahmabhaktiḥ sthitā nṛpa

saṃkhyākhyā yogajā cānyā vibhāgaṃ tatra me śṛṇu/
caturviṃśatitatvāni pradhānādīni saṃkhyayā

acetanāni bhogyāni puruṣaḥ paṃcaviṃśakaḥ/
cetanaḥ puruṣo bhoktā na kartā tasya karmaṇaḥ

ātmā nityo'vyayaścaiva adhiṣṭhātā prayojakaḥ/
avyaktaḥ puruṣo nityaḥ kāraṇaṃ ca pitāmahaḥ

tatvasargo bhāvasargo bhūtasargaśca tattvataḥ/
saṃkhyayā parisaṃkhyāya pradhānaṃ ca guṇātmakam

sādharmyamānamaiśvaryaṃ pradhānaṃ ca vidharmi ca/
kāraṇatvaṃ ca brahmatvaṃ kāmyatvamidamucyate

prayojyatvaṃ pradhānasya vaidharmyamidamucyate/
sarvatrakartṛsyadbrahmapuruṣasyāpyakartṛtā

cetanatvaṃ pradhāne ca sādharmyamidamucyate/
tatvāṃtaraṃ ca tatvānāṃ karmakāraṇameva ca

prayojanaṃ ca naiyojyamaiśvaryaṃ tatvasaṃkhyayā/
saṃkhyāstītyucyate prājñairviniścityārthaciṃtakaiḥ

iti tatvasya saṃbhāraṃ tatvasaṃkhyā ca tatvataḥ/
brahmatatvādhikaṃ cāpi śrutvā tatvaṃ vidurbudhāḥ

sāṃkhyakṛdbhaktireṣā ca sadbhirādhyātmikī kṛtā/
yogajāmapi bhaktānāṃ śṛṇu bhaktiṃ pitāmahe

prāṇāyāmaparo nityaṃ dhyānavānniyateṃdriyaḥ/
bhaikṣyabhakṣī vratī vāpi sarvapratyāhṛteṃdriyaḥ

dhāraṇaṃ hṛdaye kuryāddhyāyamānaḥ prajeśvaram/
hṛtpadmakarṇikāsīnaṃ raktavaktraṃ sulocanam

parito dyotitamukhaṃ brahmasūtrakaṭītaṭam/
caturvaktraṃ caturbāhuṃ varadābhayahastakam

yogajā mānasī siddhirbrahmabhaktiḥ parā smṛtā/
ya evaṃ bhaktimāndeve brahmabhaktaḥ sa ucyate

vṛttiṃ ca śṛṇu rājeṃdra yā smṛtā kṣetravāsinām/
svayaṃ devena viprāṇāṃ viṣṇvādīnāṃ samāgame

kathitā vistarātpūrvaṃ sarveṣāṃ tatra sannidhau/
nirmamā nirahaṃkārā niḥsaṃgā niṣparigrahāḥ

baṃdhuvarge ca niḥsnehāssamaloṣṭāśmakāṃcanāḥ/
bhūtānāṃ karmabhirnityairvividhairabhayapradāḥ

prāṇāyāmaparā nityaṃ paradhyānaparāyaṇāḥ/
yājinaḥ śucayo nityaṃ yatidharmaparāyaṇāḥ

sāṃkhyayogavidhijñāśca dharmajñāśchinnasaṃśayāḥ/
yajaṃte vidhinānena ye viprāḥ kṣetravāsinaḥ

araṇye pauṣkare teṣāṃ mṛtānāṃ satphalaṃ śṛṇu/
vrajaṃti te suduṣprāpaṃ brahmasāyujyamakṣayam

yatprāpya na punarjanma labhante mṛtyudāyakam/
punarāvartanaṃ hitvā brāhmīvidyāṃ samāsthitāḥ

punarāvṛttiranyeṣāṃ prapaṃcāśramavāsinām/
gārhasthyavidhimāśritya ṣaṭkarmanirataḥ sadā

juhoti vidhinā samyaṅmaṃtrairyajñe nimaṃtritaḥ/
adhikaṃ phalamāpnoti sarvaduḥkhavivarjitaḥ

sarvalokeṣu cāpyasya gatirna pratihanyate/
divyenaiśvaryayogena svārūḍhaḥ saparigrahaḥ२००

bālasūryaprakāśena vimānena suvarcasā/
vṛtaḥ strīṇāṃ sahasraistu svaṃcchadagamanālayaḥ

vicaratyanivāryeṇa sarvalokānyadṛcchayā/
spṛhaṇīyatamaḥ puṃsāṃ sarvadharmottamo dhanī

svargacyutaḥ prajāyeta kule mahati rūpavān/
dharmajño dharmabhaktaśca sarvavidyārthapāragaḥ

tathaiva brahmacaryeṇa guruśuśrūṣaṇena ca/
vedādhyayanasaṃyukto bhaikṣyavṛtirjitendriyaḥ

nityaṃ satyavrate yuktaḥ svadharmeṣvapramādavān/
sarvakāmasamṛddhena sarvakāmāvalaṃbinā

sūryeṇeva dvitīyena vimānenānivāritaḥ/
guhyakānāmabrahmākhya gaṇāḥ paramasaṃmatāḥ

aprameyabalaiśvaryā devadānavapūjitāḥ/
teṣāṃ sa samatā yāti tulyaiśvaryasamanvitaḥ

devadānavamartyeṣu bhavatyaniyatāyudhaḥ/
varṣakoṭisahasrāṇi varṣakoṭiśatāni ca

evamaiśvaryasaṃyukto viṣṇuloke mahīyate/
uṣitvā'sau vibhūtyaivaṃ yadā pracyavate punaḥ

viṣṇulokātsvakṛtyena svargasthāneṣu jāyate

puṣkarāraṇyamāsādya brahmacaryāśrame sthitaḥ/
abhyāsena tu vedānāṃ vasati mriyatepi vā

mṛto'sau yāti divyena vimānena svatejasā/
pūrṇacaṃdraprakāśena śaśivatpriyadarśanaḥ

rudralokaṃ samāsādya guhyakaiḥ saha modate/
aiśvaryaṃ mahadāpnoti sarvasya jagataḥ prabhuḥ

bhuktvā yugasahasrāṇi rudraloke mahīyate/
pracyutastu punastasmādrudralokātkrameṇa tu

nityaṃ pramuditastatra bhuktvā sukhamanāmayam/
dvijānāṃ sadane divye kule mahati jāyate

mānuṣeṣu sa dharmmātmā surūpo vākpatirbhavet/
spṛhaṇīyavapuḥ strīṇāmmahābhogapatirbalī

vānaprasthasamācārī grāmyauṣadhivivarjitaḥ/
sarvalokeṣu cāpyasya gatirna pratihanyate

śīrṇaparṇaphalāhāraḥ puṣpamūlāṃbubhojanaḥ/
kāpotenāśmakuṭṭena daṃtolūkhalikena ca

vṛtyupāyena jīveta cīravalkalavāsasā/
jaṭītriṣavaṇasnāyī tyaktadoṣastu daṃḍavān

kṛcchravrataparo yastu śvapaco yadi vā paraḥ/
jalaśāyī paṃcatapā varṣāsvabhrāvagāhakaḥ

kīṭakaṃṭakapāṣāṇabhūmyāṃ tu śayanaṃ tathā/
sthānavīrāsanarataḥ saṃvibhāgī dṛḍhavrataḥ

araṇyauṣadhibhoktā ca sarvabhūtābhayapradaḥ/
nityaṃ dharmārjanarato jitakrodho jiteṃdriyaḥ

brahmabhaktaḥ kṣetravāsī puṣkare vasate muniḥ/
sarvasaṃgaparityāgī svārāmo vigataspṛhaḥ

yaścātra vasate bhīṣma śṛṇu tasyāpi yā gatiḥ/
taruṇārkaprakāśena vedikāstaṃbhaśobhinā

brahmabhakto vimānena yāti kāmapracāriṇām/
virājamāno nabhasi dvitīya iva caṃdramāḥ

gītavāditranṛtyajñairgaṃdharvāpsarasāṃgaṇaiḥ/
apsarobhiḥ samāyukto varṣakoṭiśatānyasau

yasya kasyāpi devasya lokaṃ yātyanivāritaḥ/
brahmaṇo'nugraheṇaiva tatratatra virājate

brahmalokāccyutaścāpi viṣṇulokaṃ sa gacchati/
viṣṇulokātparibhraṣṭo rudralokaṃ sa gacchati

tasmādapi cyutaḥ sthānāddvīpeṣu sa hi jāyate/
svargeṣu ca tathānyeṣu bhogānbhuktvā yathepsitān

bhuktvaiśvaryaṃ tatasteṣu punarmartyeṣu jāyate/
rājā vā rājaputro vā jāyate dhanavānsukhī

surūpaḥ subhagaḥ kāṃtaḥ kīrtimānbhaktibhāvitaḥ/
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā vā kṣetravāsinaḥ

svadharmaniratā rājansuvṛttāścirajīvinaḥ/
sarvātmanā brahmabhaktā bhūtānugrahakāriṇaḥ

puṣkare tu mahākṣetre ye vasaṃti mumukṣavaḥ/
mṛtāste brahmabhavanaṃ vimānairyāṃti śobhanaiḥ

apsarogaṇasaṃghuṣṭaiḥ kāmagaiḥ kāmarūpibhiḥ/
athavā sarvadīptāgnau svaśarīraṃ juhoti yaḥ

brahmadhyāyī mahāsatvassa brahmabhavanaṃ vrajet/
brahmaloko'kṣayastasya śāśvato vibhavaiḥ saha

sarvalokottamo ramyo bhavatīṣṭārthasādhakaḥ/
puṣkare tu mahāpuṇye prāṇānye salile tyajan

teṣāmapyakṣayo bhīṣma brahmaloko mahātmanām/
sākṣātpaśyaṃti te devaṃ sarvaduḥkhavināśanam

sarvāmarayutaṃ devaṃ rudraviṣṇugaṇairyutam/
anāśake mṛtāśśūdrāḥ puṣkare tu vane narāḥ

haṃsayuktaistato yāṃti vimānairarkasaprabhaiḥ/
nānāratnasuvarṇāḍhyairdṛḍhairgaṃdhādhivāsitaiḥ

anaupamyaguṇairanyairapsarogītanāditaiḥ/
patākādhvajavinyastairnānāghaṇṭānināditaiḥ

bahvāścaryasamopetaiḥ krīḍāvijñānaśālibhiḥ/
suprabhairguṇasaṃpannairmayūravaravāhibhiḥ

brahmaloke narā dhīrā ramaṃte nāśake mṛtāḥ/
tatroṣitvā ciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogānyathepsitān

dhanī vipnakule bhogī jāyate martyamāgataḥ/
kārīṣīṃ sādhayedyastu puṣkare tu vane naraḥ

sarvalokānparityajya brahmalokaṃ sa gacchati/
brahmaloke vasettāvadyāvatkalpakṣayo bhavet

naiva paśyati martyaṃ hi kliśyamānaṃ svakarmabhiḥ/
gatistasyā'pratihatā tiryagūrdhvamadhastathā

sa pūjyaḥ sarvalokeṣu yaśo vistārayanvaśī/
sadācāravidhiprajñaḥ sarvendriya manoharaḥ

nṛtyavāditragītajñaḥ subhagaḥ priyadarśanaḥ/
nityamamlānakusumo divyābharaṇabhūṣitaḥ

nīlotpaladalaśyāmo nīlakuṃcitamūrddhajaḥ/
ajaghanyāḥ sumadhyāśca sarvasaubhāgyapūritāḥ

sarvaiśvaryaguṇopetā yauvanenātigarvitāḥ/
striyaḥ sevaṃti tatrasthāḥ śayane ramayaṃti ca

vīṇāveṇuninādaiśca suptaḥ saṃpratibudhyate/
mahotsavasukhaṃ bhuṃkte duḥprāpyamakṛtātmabhiḥ२५०

prasādāddevadevasya brahmaṇaḥ śubhakāriṇaḥ/
bhīṣma uvāca/
ācārāḥ paramā dharmāḥ kṣetradharmaparāyaṇāḥ

svadharmācāraniratā jitakrodhā jiteṃdriyāḥ/
brahmalokaṃ vrajaṃtīti naitaccitraṃ mataṃ mama

asaṃśayaṃ ca gacchaṃti lokānanyānapi dvijāḥ/
vinā padmopavāsena tathaiva niyamena ca

striyo mlechāśca śūdrāśca pakṣiṇaḥ paśavo mṛgāḥ/
mūkā jaḍāndhabadhirāstapo niyamavarjitāḥ

teṣāṃ vada gatiṃ vipra puṣkare ye tvavasthitāḥ/
pulastya uvāca/
striyo mlecchāśca śūdrāśca paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ

puṣkare tu mṛtā bhīṣma brahmalokaṃ vrajaṃti te/
śarīrairdivyarūpaistu vimānai ravisaprabhaiḥ

divyavyūhasamāyuktaiḥ suvarṇavaraketanaiḥ/
suvarṇavajrasopānamaṇistaṃbhavibhūṣitaiḥ

sarvakāmopabhogāḍhyaiḥ kāmagaiḥ kāmarūpibhiḥ/
nānārasāḍhyaṃ gacchaṃti strīsahasrasamākulāḥ

brahmalokaṃ mahātmāno lokānanyānyathepsitān/
brahmalokāccyutāścāpi kramāddvīpeṣu yāṃti te

kule mahati vistīrṇe dhanī bhavati sa dvijaḥ/
tiryagyoni gatā ye tu sarpakīṭapipīlikāḥ

sthalajā jalajāścaiva svedāṃḍodbhijjarāyujāḥ/
sakāmā vāpyakāmā vā puṣkare tu vane mṛtāḥ

sūryaprabhavimānasthā brahmalokaṃ prayāṃti te/
kalau yuge mahāghore prajāḥ pāpasamīritāḥ

nānyenāsminnupāyena dharmaḥ svargaśca labhyate/
vasaṃti puṣkare ye tu brahmārcanaratā narāḥ

kalau yuge kṛtārthāste kliśyaṃtyanye nirarthakāḥ/
rātrau karoti yatpāpaṃ naraḥ paṃcabhiriṃdriyaiḥ

karmaṇā manasā vācā kāmakrodhavaśānugāḥ/
prātaḥ sa jalamāsādya puṣkare tu pitāmaham

abhigamya śucirbhūttvā tasmātpāpātpramucyate/
udaye'rkasya cārabhya yāvaddarśanamūrdhvagam

mānasākhye prasaṃciṃtya brahmayoge haredagham/
dṛṣṭvā viriṃciṃ madhyāhne naraḥ pāpātpramucyate

madhyāhnāstamayāntaṃ yadiṃdriyaiḥ pāpamācaret/
pitāmahasya saṃdhyāyāṃ darśanādeva mucyate

śabdādīnviṣayānsarvānbhuṃjānopi sakāmataḥ/
yaḥ puṣkare brahmabhakto nivasettapasi sthitaḥ

puṣkarāraṇyamadhyastho miṣṭānnāsvādabhojanaḥ/
trikālamapi bhuṃjāno vāyubhakṣasamo mataḥ

vasaṃti puṣkare ye tu narāḥ sukṛtakarmiṇaḥ/
te labhaṃte mahābhogānkṣetrasyāsya prabhāvataḥ

yathā mahodadhestulyo na cānyo'sti jalāśayaḥ/
tathā vai puṣkarasyāpi samaṃ tīrthaṃ na vidyate

puṣkarāraṇyasadṛśaṃ tīrthaṃ nāstyadhikaṃ guṇaiḥ/
atha te'nyānpravakṣyāmi kṣetre ye'sminvyavasthitāḥ

viṣṇunā sahitāḥ sarva iṃdrādyāśca divaukasaḥ/
gajavaktraḥ kumāraśca revaṃtaḥ sadivākaraḥ

śivadūtī tathā devī kanyā kṣemaṃkarī sadā/
alaṃ tapobhirniyamaiḥ sukriyārcanakāriṇām

vratopavāsakarmāṇi kṛtvānyatra mahāṃtyapi/
jyeṣṭhe tu puṣkarāraṇye yastiṣṭhati nirudyamaḥ

labhate sarvakāmitvaṃ yo'traivāste dvijaḥ sadā/
pitāmahasamaṃ yāti sthānaṃ paramamavyayam

kṛte dvādaśabhirvarṣaistretāyāṃ hāyanena tu/
māsena dvāpare bhīṣma ahorātreṇa tatkalau

phalaṃ saṃprāpyate loke kṣetresmiṃstīrthavāsibhiḥ/
ityevaṃ devadevena puroktaṃ brahmaṇā mama

nātaḥ parataraṃ kiṃcitkṣetramastīha bhūtale/
tasmātsarvaprayatnenāraṇyametatsamāśrayet

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ/
yathoktakāriṇaḥ sarve gacchaṃti paramāṃ gatim

ekasminnāśrame dharmaṃ yo'nutiṣṭhedyathāvidhi/
akāmadveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate

catuṣpathāhi niḥśreṇī brahmaṇeha pratiṣṭhitā/
etāmāśritya niśreṇīṃ brahmaloke mahīyate

āyuṣo'pi caturbhāgaṃ brahmacāryanasūyakaḥ/
gurau vā guruputre vā vaseddharmārthakovidaḥ

karmātirekeṇa guroradhyetavyaṃ bubhūṣatā/
dakṣiṇānāṃ pradāpī syādāhūto gurumāśrayet

jaghanyaśāyī pūrvaṃ syādutthāyī guruveśmani/
yacca śiṣyeṇa karttavyaṃ kāryamāsevanādikam

kṛtamityeva tatsarvaṃ kṛtvā tiṣṭhettu pārśvataḥ/
kiṃkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasukovidaḥ

śucirdakṣo guṇopeto brūyādiṣṭamathottaram/
cakṣuṣā gurumavyagro nirīkṣeta jiteṃdriyaḥ

nā'bhuktavati cāśnīyādapītavati no pibet/
na tiṣṭhati tathāsīta na suptenaiva saṃviśet

uttānābhyāṃ ca pāṇibhyāṃ pādāvasya mṛdu spṛśet/
dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayet

abhivādya guruṃ brūyādabhidhāṃ svāṃ bruvanniti/
idaṃ kariṣye bhagavannidaṃ cāpi mayā kṛtam

iti sarvaṃ ca vijñāpya nivedya gurave dhanam/
kuryātkṛtaṃ ca tatsarvamākhyeyaṃ gurave punaḥ

yāṃstu gaṃdhānrasānvāpi brahmacārī na sevate/
seveta tānsamāvṛtya iti dharmeṣu niścayaḥ

ye kecidvistareṇoktā niyamā brahmacāriṇaḥ/
tānsarvānanugṛhṇīyādbhaktaśśiṣyaśca vai guroḥ

sa eva gurave prītimupakṛtya yathābalam/
agrāmyeṣvāśrameṣveva śiṣyo varteta karmaṇā

vedavedau tathā vedānvedārthāṃśca tathā dvijaḥ/
bhikṣābhugapyadhaḥśāyī samadhītya gurormukhāt

vedavratopayogī ca caturthāṃśena yogataḥ/
gurave dakṣiṇāṃ datvā samāvartedyathāvidhi

dharmānvitairyuto dārairagnīnāvāhya pūjayet/
dvitīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī samācaret

gṛhasthavṛttayaḥ pūrvaṃ catasro munibhiḥ kṛtāḥ/
kusūladhānyā prathamā kuṃbhīdhānyā dvitīyakā

aśvastanī tṛtīyoktā kāpotyatha caturthikā/
tāsāṃ parāparā śreṣṭhā dharmato lokajittamā३००

ṣaṭkarmavarttakastvekastribhiranyaḥ prasarpate/
dvābhyāṃ caiva caturthastu dvijaḥ sa brahmaṇi sthitaḥ

gṛhamedhivratādanyanmahattīrthaṃ na cakṣate/
nātmārthe pācayedannaṃ na vṛthā ghātayetpaśum

prāṇī vā yadi vāprāṇī saṃskārādyajñamarhati/
na divā prasvapejjātu na pūrvāpararātrayoḥ

na bhuṃjītāṃtarākāle nānṛtaṃ tu vadediha/
na cāpyaśnanvasedvipro gṛhe kaścidapūjitaḥ

tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ smṛtāḥ/
vedavidyāvratasnātā śrotriyā vedapāragāḥ

svakarmajīvinodāṃtāḥ kriyāvaṃtastapasvinaḥ/
teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpyarhaṇārthaṃ vidhīyate

naśvaraissaṃprayātasya svadharmāpagatasya ca/
apaviddhāgnihotrasya gurorvālīkakāriṇaḥ

asatyābhiniveśasya nādhikārosti karmaṇoḥ/
saṃvibhāgotra bhūtānāṃ sarveṣāmeva śiṣyate

tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā/
vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ

amṛtaṃ yajñaśeṣaṃ syādbhojanaṃ haviṣā samam/
saṃbhuktaśeṣaṃ yośnāti tamāhurvighasāśinam

svadāranirato dāṃto dakṣotyarthaṃ jiteṃdriyaḥ/
ṛtvikpurohitācāryamātulātithisaṃhataiḥ

vṛddhabālāturairvaidyairjñātisaṃbaṃdhi bāṃdhavaiḥ/
mātrā pitrā ca jāmātrā bhrātrā putreṇa bhāryayā

duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret/
etānvimucya saṃvādānsarvapāpaiḥ pramucyate

etairjitaistu jayati sarvalokānna saṃśayaḥ/
ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatya prabhuḥ pitā

atithiḥ sarvalokeśa ṛtvigvedāśrayaḥ prabhuḥ/
jāmātāpsarasāṃloke jñātayo vaiśvadevikāḥ

saṃbaṃdhi bāṃdhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau/
vṛddhabālāturāścaiva ākāśe prabhaviṣṇavaḥ

purodhā ṛṣilokeśaḥ saṃśritāssādhyalokapāḥ/
aśvilokapatirvaidyo bhrātā tu vasulokapaḥ

caṃdralokeśvarī bhāryā duhitāpsarasāṃ gṛhe/
bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putra svakātanuḥ

kāyasthā dāsavargāśca duhitā kṛpaṇaṃ param/
tasmādetairadhikṣiptaḥ sahennityamasaṃjvaraḥ

gṛhadharmarato vidvāndharmaniṣṭho jitaklamaḥ/
nārabhedbahukāryāṇi dharmavānkiṃcidārabhet

gṛhasthavṛttayastisrastāsāṃ niśreyasaṃ paraṃ/
parasparaṃ tathaivāhuścāturāśramyameva ca

ye coktāni yamāsteṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūṣuṇā/
kuṃbhadhānyairuṃcchaśilaiḥ kāpotīṃ vṛttimāśritaiḥ

yasmiṃścaite vasaṃtyarthāstadrāṣṭramabhivardhate/
pūrvāparāndaśaparānpunāti ca pitāmahān

gṛhasthavṛttimapyetāṃ vartayedyo gatavyathaḥ/
sa cakradharalokānāṃ samānāmprāpnuyādgatim

jiteṃdriyāṇāmathavā gatireṣā vidhīyate/
svargaloko gṛhasthānāṃ pratiṣṭhā niyatātmanāṃ

brahmaṇābhihatā śreṇī hyeṣā yasyāḥ pramucyate/
dvitīyāṃ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate

tṛtīyāmapi vakṣyāmi vānaprasthāśramaṃ śṛṇu/
gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitamātmanaḥ

apatyasyaiva cāpatyaṃ vanameva tadāśrayet/
gṛhasthavratakhinnānāṃ vānaprasthāśramaukasāṃ

śrūyatāṃ bhīṣma bhadraṃ te sarvalokāśrayātmanāṃ/
dīkṣāpūrvaṃ nivṛttānāṃ puṇyadeśanivāsināṃ

prajñābalayujāṃ puṃsāṃ satyaśaucakṣamāvatāṃ/
tṛtīyamāyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vasan

tānevāgnīnparicaredyajamāno divaukasaḥ/
niyato niyatāhāro viṣṇubhaktiprasaktimān

tadāgnihotramātrāṇi yajñāṃgāni ca sarvaśaḥ/
akṛṣṭaṃ vai vrīhiyavaṃ nīvāraṃ vighasāni ca

grīṣme haviṣyaṃ prāyacchetsa māgheṣvapi paṃcasu/
vānaprasthāśramepyetāścatasro vṛttayaḥ smṛtāḥ

sadyaḥ prabhakṣakāḥ kecitkecinmāsikasaṃcayān/
vārṣikānsaṃcayānkecitkeciddvādaśavārṣikān

kurvantyatithipūjārthaṃ yajñatantrārthameva ca/
abhrāvakāśā varṣāsu hemaṃte jalasaṃśrayāḥ

grīṣme paṃcāgnitapasaḥ śaradyamṛtabhojanāḥ/
bhūmau viparivartaṃte tiṣṭhaṃti prapadairapi

sthānāsane ca vartante vasaneṣvapi saṃsthite/
daṃtolūkhalinaḥ kecidaśmakuṭṭāstathā pare

śuklapakṣe pibantyeke yavāgūṃ kvathitāṃ kvacit/
kṛṣṇapakṣe pibaṃtyeke bhuṃjate ca yathāgamam

mūlaireke phalaireke jalaireke dṛḍhavratāḥ/
varttayaṃti yathānyāyaṃ vaikhānasa dhṛtavratāḥ

etāścānyāśca vividhā dīkṣāsteṣāṃ manasvināṃ/
caturthaścaupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇo mataḥ

vānaprastho gṛhasthaśca satatonyaḥ pravarttate/
tasminneva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ

agastyaśca saptarṣayo madhucchaṃdo gaveṣaṇaḥ/
sāṃkṛtiḥ sadivo bhāṃḍiryavaprotho hyatharvaṇaḥ

ahovīryastathā kāmyaḥ sthāṇurmedhātithirbudhaḥ/
manovākaḥ śinīvākaḥ śūnyapālo kṛtavraṇaḥ

ete karmasu vidvāṃsastataḥ svargamupāgaman/
ete pratyakṣadharmāṇastathā yāyāvarāgaṇāḥ

ṛṣīṇāmugratapasāṃ dharmanaipuṇyadarśinām/
sureśvaraṃ samārādhya brāhmaṇā vanamāśritāḥ

apāsyoparatā māyāṃ brāhmaṇā vanamāśritāḥ/
anakṣatrāstathā dhṛṣyā dṛśyante proṣitā gaṇāḥ

jarayā tu paridyūnā vyādhinā paripīḍitāḥ/
caturthaṃ tvāśramaṃ śeṣaṃ vānaprasthāśramādyayuḥ

sadyaskārī sunirvāpya sarvavedasadakṣiṇām/
ātmayājī saumyamatirātmakrīḍātmasaṃśrayaḥ

ātmanyagniṃ samādhāya tyaktvāsarvaparigraham/
sadyaskaśca yajedyajñāniṣṭiṃ caiveha sarvadā

sadaiva yājināṃ yajñānātmanījyā pravarttate/
trīnevāgnīṃstyajetsamyagātmanyevātmanā kṣaṇāt३५०

prāpnuyādyena vā yacca tatprāśnīyādakutsayan/
keśalomanakhānnyasyedvānaprasthāśrame rataḥ

āśramādāśramaṃ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ/
abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo datvā pravrajeddvijaḥ

lokāstejomayāstasya pretya cānaṃtyamaśnute/
suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra carantumīhate

aroṣamoho gatasaṃdhivigrahaḥ sa cedudāsīnavadātmaciṃtayā/
yameṣu caivānyagateṣu na vyathaḥ svaśāstraśūnyo hṛdinātmavibhramaḥ

bhavedyatheṣṭāgatirātmayājinī nissaṃśaye dharmapare jitendriye/
ataḥparaṃ śreṣṭhamatīvasadguṇairadhiṣṭhitaṃ trīnativartya cāśramān

caturthamuktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam/
prāpya saṃskārametābhyāmāśramābhyāṃ tataḥ param

yatkāryaṃ paramātmārthaṃ tattvamekamanāḥ śṛṇu/
kāṣāyaṃ dhārayitvā tu śreṇīsthāneṣu ca triṣu

yo vrajecca paraṃ sthānaṃ pārivrājyamanuttamam/
tadbhāvanena saṃnyasya vartanaṃ śrūyatāṃ tathā

eka eva careddharmaṃ sidhyarthamasahāyavān/
ekaścarati yaḥ paśyanna jahāti na hīyate

anagniraniketastu grāmaṃ bhikṣārthamāśrayet/
aśvastanavidhānaḥ syānmunirbhāvasamanvitaḥ

laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛdannaṃ niṣevayet/
kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelamasahāyatā

upekṣā sarvabhūtānāmetāvadbhikṣu lakṣaṇam/
yasminvācaḥ praviśaṃti kūpe prāptā mṛtā iva

na vaktāraṃ punaryāṃti sa kaivalyāśrame vaset/
naiva paśyenna śṛṇuyādavācyaṃ jātu kasyacit

brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naitadbhūyātkathaṃcana/
yadbrāhmaṇasyānukūlaṃ tadeva satataṃ vadet

tūṣṇīmāsīta niṃdāyāṃ kurvanbhaiṣajyamātmanaḥ/
yena pūrṇamivākāśaṃ bhavatyekena sarvadā

śūnyaṃ yena samākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

yenakena cidāchinno yenakena cidāśitaḥ/
yatra kvacana śāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

aheriva janādbhītaḥ suhṛdo narakādiva/
kṛpaṇādiva nārībhyastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

na hṛṣyeta viṣīdeta mānito mānitastathā/
sarvabhūteṣvabhayadastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

nābhinaṃdeta maraṇaṃ nābhinaṃdeta jīvitam/
kālameva nirīkṣeta nirdeśaṃ kṛṣako yathā

anabhyāhatacittaśca dāṃtaścāhatadhīstathā/
vimuktaḥ sarvapāpebhyo naro gacchettato divam

abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ/
tasya dehavimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana

yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām/
sarvāṇyevāvalīyaṃte tathā jñānāni cetasi

evaṃ sarvamahiṃsāyāṃ dharmo'rthaśca mahīyate/
mṛtaḥ sa nityaṃ bhavati yo hiṃsāṃ pratipadyate

ahiṃsakastataḥ samyagdhṛtimānniyateṃdriyaḥ/
śaraṇyassarvabhūtānāṃ gatimāpnotyanuttamām

evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ/
na mṛtyuradhikobhāvaḥ somṛtatvaṃ ca gacchati

vimuktaḥ sarvasaṃgebhyo munirākāśavatsthitaḥ/
viṣṇupriyakaraḥ śāṃtastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmoratyarthameva ca/
ahorātrādi puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

nivāritasamāraṃbhaṃ nirnamaskāramastutim/
akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

sarvāṇi bhūtāni sukhaṃ ramaṃte sarvāṇi duḥkhāni bhṛśaṃ bhavaṃti/
teṣāṃ bhavotpādanajātakhedaḥ kuryāttu karmāṇi ca śraddadhānaḥ

dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ sarvāṇi dānānyadhitiṣṭhatīha/
tīkṣṇe tanuṃ yaḥ prathamaṃ juhoti sonaṃtamāpnotyabhayaṃ prajābhyaḥ

uttānamāsyena havirjuhoti anaṃtamāpnotyabhitaḥ pratiṣṭhām/
tasyāṃgasaṃgādabhiniṣkṛtaṃ ca vaiśvānaraṃ sarvamidaṃ prapede

prādeśamātraṃ hṛdabhisrutaṃ yattasminprāṇenātmayājī juhoti/
tasyāgnihotre hutamātmasaṃsthaṃ sarveṣu lokeṣu sadaiva teṣu

devaṃ vidhātuṃ trivṛtaṃ suvarṇaṃ ye vai vidustaṃ paramārthabhūtam/
te sarvabhūteṣu mahīyamānā devāḥ samarthā amṛtaṃ vrajaṃti

vedāṃśca vedyaṃ ca vidhiṃ ca kṛtsnamatho niruktaṃ paramārthatāṃ ca/
sarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda tasyābhisarve pracaraṃti nityam

bhūmāvasaktaṃ divi cāprameyaṃ hiraṇmayaṃ taṃ ca samaṃḍalāṃte/
pradakṣiṇaṃ dakṣiṇamaṃtarikṣe yo vedanāpyātmani dīptaraśmiḥ

āvartamānaṃ ca vivartamānaṃ ṣaṇnemi yaddvādaśāraṃ triparva/
yasyedamāsyaṃ paripāti viśvaṃ tatkālacakraṃ nihitaṃ guhāyām

yataḥ prasādaṃ jagataḥ śarīraṃ sarvāṃśca lokānadhigacchatīha/
tasminhi saṃtarpayatīha devānsa vai vimukto bhavatīha nityam

tejomayo nityamataḥ purāṇo loke bhavatyarthabhayādupaiti/
bhūtāni yasmānnabhayaṃ vrajaṃti bhūtebhyo yo no dvijate kadācit

agarhaṇīyo na ca garhatenyānsa vai vipraḥ pravaraṃ svātmanīkṣet/
vinītamohopyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra ca yorthamṛcchati

aroṣamohaḥ samaloṣṭakāṃcanaḥ prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥ/
apetaniṃdāstutirapriyāpriyaścarannudāsīnavadeva bhikṣuḥ

iti śrīpādmapurāṇe prathame sṛṣṭikhaṃḍe kṣetravāsamāhātmyaṃ nāma paṃcadaśodhyāyaḥ