પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.15

ભીષ્મ ઉવાચ।
કિં કૃતં બ્રહ્મણા બ્રહ્મન્પ્રેષ્ય વારાણસીપુરીમ્।
જનાર્દનેન કિં કર્મ શંકરેણ ચ યન્મુને

કથં યજ્ઞઃ કૃતસ્તેન કસ્મિંસ્તીર્થે વદસ્વ મે।
કે સદસ્યા ઋત્વિજશ્ચ સર્વાંસ્તાન્પ્રબ્રવીહિ મે

કે દેવાસ્તર્પિતાસ્તેન એતન્મે કૌતુકં મહત્।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
શ્રીનિધાનં પુરં મેરોઃ શિખરે રત્નચિત્રિતમ્

અનેકાશ્ચર્યનિલયંબહુપાદપસંકુલમ્।
વિચિત્રધાતુભિશ્ચિત્રં સ્વચ્છસ્ફટિકનિર્મલમ્

લતાવિતાનશોભાઢ્યં શિખિશબ્દવિનાદિતમ્।
મૃગેન્દ્રરવવિત્રસ્ત ગજયૂથસમાકુલમ્

નિર્ઝરાંબુપ્રપાતોત્થ શીકરાસારશીતલમ્।
વાતાહતતરુવ્રાત પ્રસન્નાપાનચિત્રિતમ્

મૃગનાભિવરામોદ વાસિતાશેષકાનનમ્।
લતાગૃહરતિશ્રાન્ત સુપ્તવિદ્યાધરાધ્વગમ્

પ્રગીતકિન્નરવ્રાત મધુરધ્વનિનાદિતમ્।
તસ્મિન્નનેકવિન્યાસ શોભિતાશેષભૂમિકમ્

વૈરાજં નામ ભવનં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ।
તત્ર દિવ્યાંગનોદ્ગીત મધુરધ્વનિ નાદિતા

પારિજાતતરૂત્પન્ન મંજરીદામમાલિની।
રત્નરશ્મિસમૂહોત્થ બહુવર્ણવિચિત્રિતા

વિન્યસ્તસ્તંભકોટિસ્તુ નિર્મલાદર્શશોભિતા।
અપ્સરોનૃત્યવિન્યાસ વિલાસોલ્લાસલાસિતા

બહ્વાતોદ્યસમુત્પન્નસમૂહસ્વનનાદિતા।
લયતાલયુતાનેક ગીતવાદિત્ર શોભિતા

સભા કાંતિમતી નામ દેવાનાં શર્મદાયિકા।
ઋષિસંઘસમાયુક્તા મુનિવૃંદનિષેવિતા

દ્વિજાતિસામશબ્દેન નાદિતાઽઽનંદદાયિની।
તસ્યાં નિવિષ્ટો દેવેશસ્સંધ્યાસક્તઃ પિતામહઃ

ધ્યાયતિ સ્મ પરં દેવં યેનેદં નિર્મિતં જગત્।
ધ્યાયતો બુદ્ધિરુત્પન્ના કથં યજ્ઞં કરોમ્યહમ્

કસ્મિન્સ્થાને મયા યજ્ઞઃ કાર્યઃ કુત્ર ધરાતલે।
કાશીપ્રયાગસ્તુંગા ચ નૈમિષં શૃંખલં તથા

કાંચી ભદ્રા દેવિકા ચ કુરુક્ષેત્રં સરસ્વતી।
પ્રભાસાદીનિ તીર્થાનિ પૃથિવ્યામિહ મધ્યતઃ

ક્ષેત્રાણિ પુણ્યતીર્થાનિ સંતિ યાનીહ સર્વશઃ।
મદાદેશાચ્ચ રુદ્રેણ કૃતાન્યન્યાનિ ભૂતલે

યથાહં સર્વદેવેષુ આદિદેવો વ્યવસ્થિતઃ।
તથા ચૈકં પરં તીર્થમાદિભૂતં કરોમ્યહમ્

અહં યત્ર સમુત્પન્નઃ પદ્મં તદ્વિષ્ણુનાભિજમ્।
પુષ્કરં પ્રોચ્યતે તીર્થમૃષિભિર્વેદપાઠકૈઃ

એવં ચિંતયતસ્તસ્ય બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાપતેઃ।
મતિરેષા સમુત્પન્ના વ્રજામ્યેષ ધરાતલે

પ્રાક્સ્થાનં સ સમાસાદ્ય પ્રવિષ્ટસ્તદ્વનોત્તમમ્।
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાપુષ્પોપશોભિતમ્

નાનાપક્ષિરવાકીર્ણં નાનામૃગગણાકુલમ્।
દ્રુમપુષ્પભરામોદૈર્વાસયદ્યત્સુરાસુરાન્

બુદ્ધિપૂર્વમિવ ન્યસ્તૈઃ પુષ્પૈર્ભૂષિતભૂતલમ્।
નાનાગંધરસૈઃ પક્વાપક્વૈશ્ચ ષડૃતૂદ્ભવૈઃ

ફલૈઃ સુવર્ણરૂપાઢ્યૈર્ઘ્રાણદૃષ્ટિમનોહરૈઃ।
જીર્ણં પત્રં તૃણં યત્ર શુષ્કકાષ્ઠફલાનિ ચ

બહિઃ ક્ષિપતિ જાતાનિ મારુતોનુગ્રહાદિવ।
નાનાપુષ્પસમૂહાનાં ગંધમાદાય મારુતઃ

શીતલો વાતિ ખં ભૂમિં દિશો યત્રાભિવાસયન્।
હરિતસ્નિગ્ધ નિશ્છિદ્રૈરકીટકવનોત્કટૈઃ

વૃક્ષૈરનેકસંજ્ઞૈર્યદ્ભૂષિતં શિખરાન્વિતૈઃ।
અરોગૈર્દર્શનીયૈશ્ચ સુવૃત્તૈઃ કૈશ્ચિદુજ્જ્વલૈઃ

કુટુંબમિવ વિપ્રાણામૃત્વિગ્ભિર્ભાતિ સર્વતઃ।
શોભંતે ધાતુસંકાશૈરંકુરૈઃ પ્રાવૃતા દ્રુમાઃ

કુલીનૈરિવ નિશ્છિદ્રૈઃ સ્વગુણૈઃ પ્રાવૃતા નરાઃ।
પવનાવિદ્ધશિખરૈઃ સ્પૃશંતીવ પરસ્પરમ્

આજિઘ્રંતી વચાઽન્યોન્યં પુષ્પશાખાવતંસકાઃ।
નાગવૃક્ષાઃ ક્વચિત્પુષ્પૈર્દ્રુમવાનીરકેસરૈઃ

નયનૈરિવ શોભંતે ચંચલૈઃ કૃષ્ણતારકૈઃ।
પુષ્પસંપન્નશિખરાઃ કર્ણિકારદ્રુમાઃ ક્વચિત્

યુગ્મયુગ્માદ્વિધા ચેહ શોભન્ત ઇવ દંપતી।
સુપુષ્પપ્રભવાટોપૈસ્સિંદુવાર દ્રુપંક્તયઃ

મૂર્તિમત્ય ઇવાભાંતિ પૂજિતા વનદેવતાઃ।
ક્વચિત્ક્વચિત્કુંદલતાઃ સપુષ્પાભરણોજ્વલાઃ

દિક્ષુ વૃક્ષેષુ શોભંતે બાલચંદ્રા ઇવોચ્છ્રિતાઃ।
સર્જાર્જુનાઃ ક્વચિદ્ભાન્તિ વનોદ્દેશેષુ પુષ્પિતાઃ

ધૌતકૌશેયવાસોભિઃ પ્રાવૃતાઃ પુરુષા ઇવ।
અતિમુક્તકવલ્લીભિઃ પુષ્પિતાભિસ્તથા દ્રુમાઃ

ઉપગૂઢા વિરાજંતે સ્વનારીભિરિવ પ્રિયાઃ।
અપરસ્પરસંસક્તૈઃ સાલાશોકાશ્ચ પલ્લવૈઃ

હસ્તૈર્હસ્તાન્સ્પૃશંતીવ સુહૃદશ્ચિરસંગતાઃ।
ફલપુષ્પભરાનમ્રાઃ પનસાઃ સરલાર્જુનાઃ

અન્યોન્યમર્ચયંતીવ પુષ્પૈશ્ચૈવ ફલૈસ્તથા।
મારુતાવેગસંશ્લિષ્ટૈઃ પાદપાસ્સાલબાહુભિઃ

અભ્યાશમાગતં લોકં પ્રતિભાવૈરિવોત્થિતાઃ।
પુષ્પાણામવરોધેન સુશોભાર્થં નિવેશિતાઃ

વસંતમહમાસાદ્ય પુરુષાન્સ્પર્દ્ધયંતિ હિ।
પુષ્પશોભાભરનતૈઃ શિખરૈર્વાયુકંપિતૈઃ

નૃત્યંતીવ નરાઃ પ્રીતાઃ સ્રગલંકૃતશેખરાઃ।
શૃંગાગ્રપવનક્ષિપ્તાઃ પુષ્પાવલિયુતા દ્રુમાઃ

સવલ્લીકાઃ પ્રનૃત્યંતિ માનવા ઇવ સપ્રિયાઃ।
સ્વપુષ્પનતવલ્લીભિઃ પાદપાઃ ક્વચિદાવૃતાઃ

ભાંતિ તારાગણૈશ્ચિત્રૈઃ શરદીવ નભસ્તલમ્।
દ્રુમાણામથવાગ્રેષુ પુષ્પિતા માલતી લતાઃ

શેખરાઇવ શોભંતે રચિતા બુદ્ધિપૂર્વકમ્।
હરિતાઃ કાંચનચ્છાયાઃ ફલિતાઃ પુષ્પિતા દ્રુમાઃ

સૌહૃદં દર્શયંતીવ નરાઃ સાધુસમાગમે।
પુષ્પકિંજલ્કકપિલા ગતાઃ સર્વદિશાસુ ચ

કદંબપુષ્પસ્ય જયં ઘોષયંતીવ ષટ્પદાઃ।
ક્વચિત્પુષ્પાસવક્ષીબાઃ સંપતંતિ તતસ્તતઃ

પુંસ્કોકિલગણાવૃક્ષ ગહનેષ્વિવ સપ્રિયાઃ।
શિરીષપુષ્પસંકાશાઃ શુકા મિથુનશઃ ક્વચિત્

કીર્તયંતિ ગિરશ્ચિત્રાઃ પૂજિતા બ્રાહ્મણા યથા।
સહચારિસુસંયુક્તા મયૂરાશ્ચિત્રબર્હિણઃ

વનાંતેષ્વપિ નૃત્યંતિ શોભંત ઇવ નર્ત્તકાઃ।
કૂજંતઃપક્ષિસંઘાતા નાનારુતવિરાવિણઃ૫૦

કુર્વંતિ રમણીયં વૈ રમણીયતરં વનમ્।
નાનામૃગગણાકીર્ણં નિત્યં પ્રમુદિતાંડજમ્

તદ્વનં નંદનસમં મનોદૃષ્ટિવિવર્દ્ધનમ્।
પદ્મયોનિસ્તુ ભગવાંસ્તથા રૂપં વનોત્તમમ્

દદર્શાદર્શવદ્દૃષ્ટ્યા સૌમ્યયાપા પયન્નિવ।
તા વૃક્ષપંક્તયઃ સર્વા દૃષ્ટ્વા દેવં તથાગતમ્

નિવેદ્ય બ્રહ્મણે ભક્ત્યા મુમુચુઃ પુષ્પસંપદઃ।
પુષ્પપ્રતિગ્રહં કૃત્વા પાદપાનાં પિતામહઃ

વરં વૃણીધ્વં ભદ્રં વઃ પાદપાનિત્યુવાચ સઃ।
એવમુક્તા ભગવતા તરવો નિરવગ્રહાઃ

ઊચુઃ પ્રાંજલયઃ સર્વે નમસ્કૃત્વા વિરિંચનમ્।
વરં દદાસિ ચેદ્દેવ પ્રપન્નજનવત્સલ

ઇહૈવ ભગવન્નિત્યં વને સંનિહિતો ભવ।
એષ નઃ પરમઃ કામઃ પિતામહ નમોસ્તુ તે

ત્વં ચેદ્વસસિ દેવેશ વનેસ્મિન્વિશ્વભાવન।
સર્વાત્મના પ્રપન્નાનાં વાંછતામુત્તમં વરમ્

વરકોટિભિરન્યાભિરલં નો દીયતાં વરમ્।
સન્નિધાનેન તીર્થેભ્ય ઇદં સ્યાત્પ્રવરં મહત્

બ્રહ્મોવાચ।
ઉત્તમં સર્વક્ષેત્રાણાં પુણ્યમેતદ્ભવિષ્યતિ।
નિત્યં પુષ્પફલોપેતા નિત્યસુસ્થિરયૌવનાઃ

કામગાઃ કામરૂપાશ્ચ કામરૂપફલપ્રદાઃ।
કામસંદર્શનાઃ પુંસાં તપઃસિદ્ધ્યુજ્વલા નૃણામ્

શ્રિયા પરમયા યુક્તા મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યથ।
એવં સ વરદો બ્રહ્મા અનુજગ્રાહ પાદપાન્

સ્થિત્વા વર્ષ સહસ્રં તુ પુષ્કરં પ્રક્ષિપદ્ભુવિ।
ક્ષિતિર્નિપતિતા તેન વ્યકંપત રસાતલમ્

વિવશાસ્તત્યજુર્વેલાં સાગરાઃ ક્ષુભિતોર્મયઃ।
શક્રાશનિ હતાનીવ વ્યાઘ્ર વ્યાલા વૃતાનિ ચ

શિખરાણ્યપ્યશીર્યંત પર્વતાનાં સહસ્રશઃ।
દેવસિદ્ધવિમાનાનિ ગંધર્વનગરાણિ ચ

પ્રચેલુર્બભ્રમુઃ પેતુર્વિવિશુશ્ચ ધરાતલમ્।
કપોતમેઘાઃ ખાત્પેતુઃ પુટસંઘાતદર્શિનઃ

જ્યોતિર્ગણાંશ્છાદયંતો બભૂવુસ્તીવ્ર ભાસ્કરાઃ।
મહતા તસ્ય શબ્દેન મૂકાંધબધિરીકૃતમ્

બભૂવ વ્યાકુલં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્।
સુરાસુરાણાં સર્વેષાં શરીરાણિ મનાંસિ ચ

અવસેદુશ્ચ કિમિતિ કિમિત્યેતન્ન જજ્ઞિરે।
ધૈર્યમાલંબ્ય સર્વેઽથ બ્રહ્માણં ચાપ્યલોકયન્

ન ચ તે તમપશ્યંત કુત્ર બ્રહ્માગતો હ્યભૂત્।
કિમર્થં કંપિતા ભૂમિર્નિમિત્તોત્પાતદર્શનમ્

તાવદ્વિષ્ણુર્ગતસ્તત્ર યત્ર દેવા વ્યવસ્થિતાઃ।
પ્રણિપત્ય ઇદં વાક્યમુક્તવંતો દિવૌકસઃ

કિમેતદ્ભગવન્બ્રૂહિ નિમિત્તોત્પાતદર્શનમ્।
ત્રૈલોક્યં કંપિતં યેન સંયુક્તં કાલધર્મણા

જાતકલ્પાવસાનં તુ ભિન્નમર્યાદસાગરમ્।
ચત્વારો દિગ્ગજાઃ કિં તુ બભૂવુરચલાશ્ચલાઃ

સમાવૃતા ધરા કસ્માત્સપ્તસાગરવારિણા।
ઉત્પત્તિર્નાસ્તિ શબ્દસ્ય ભગવન્નિઃ પ્રયોજના

યાદૃશો વા સ્મૃતઃ શબ્દો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ।
ત્રૈલોક્યમાકુલં યેન ચક્રે રૌદ્રેણ ચોદ્યતા

શુભોઽશુભો વા શબ્દોરેયં ત્રૈલોક્યસ્ય દિવૌકસામ્।
ભગવન્યદિ જાનાસિ કિમેતત્કથયસ્વ નઃ

એવમુક્તોઽબ્રવીદ્વિષ્ણુઃ પરમેણાનુભાવિતઃ।
મા ભૈષ્ટ મરુતઃ સર્વે શૃણુધ્વં ચાત્ર કારણમ્

નિશ્ચયેનાનુવિજ્ઞાય વક્ષ્યામ્યેષ યથાવિધમ્।
પદ્મહસ્તો હિ ભગવાન્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

ભૂપ્રદેશે પુણ્યરાશૌ યજ્ઞં કર્તું વ્યવસ્થિતઃ।
અવરોહે પર્વતાનાં વને ચાતીવશોભને

કમલં તસ્ય હસ્તાત્તુ પતિતં ધરણીતલે।
તસ્ય શબ્દો મહાનેષ યેન યૂયં પ્રકંપિતાઃ

તત્રાસૌ તરુવૃંદેન પુષ્પામોદાભિનંદિતઃ।
અનુગૃહ્યાથ ભગવાન્વનં તત્સમૃગાંડજમ્

જગતોઽનુગ્રહાર્થાય વાસં તત્રાન્વરોચયત્।
પુષ્કરં નામ તત્તીર્થં ક્ષેત્રં વૃષભમેવ ચ

જનિતં તદ્ભગવતા લોકાનાં હિતકારિણા।
બ્રહ્માણં તત્ર વૈ ગત્વા તોષયધ્વં મયા સહ

આરાધ્યમાનો ભગવાન્પ્રદાસ્યતિ વરાન્વરાન્।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્વિષ્ણુઃ સહ તૈર્દેવદાનવૈઃ

જગામ તદ્વનોદ્દેશં યત્રાસ્તે સ તુ કંજજઃ।
પ્રહૃષ્ટાસ્તુષ્ટમનસઃ કોકિલાલાપલાપિતાઃ

પુષ્પોચ્ચયોજ્જ્વલં શસ્તં વિવિશુર્બ્રહ્મણો વનમ્।
સંપ્રાપ્તં સર્વદેવૈસ્તુ વનં નંદનસંમિતમ્

પદ્મિનીમૃગપુષ્પાઢ્યં સુદૃઢં શુશુભે તદા।
પ્રવિશ્યાથ વનં દેવાઃ સર્વપુષ્પોપશોભિતમ્

ઇહ દેવોસ્તીતિ દેવા બભ્રમુશ્ચ દિદૃક્ષવઃ।
મૃગયંતસ્તતસ્તે તુ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

અદ્ભુતસ્ય વનસ્યાંતં ન તે દદૃશુરાશુગાઃ।
વિચિન્વદ્ભિસ્તદા દેવં દૈવૈર્વાયુર્વિલોકિતઃ

સ તાનુવાચ બ્રહ્માણં ન દ્રક્ષ્યથ તપો વિના।
તદા ખિન્ના વિચિન્વંતસ્તસ્મિન્પર્વતરોધસિ

દક્ષિણે ચોત્તરે ચૈવ અંતરાલે પુનઃ પુનઃ।
વાયૂક્તં હૃદયે કૃત્વા વાયુસ્તાનબ્રવીત્પુનઃ

ત્રિવિધો દર્શનોપાયો વિરિંચેરસ્ય સર્વદા।
શ્રદ્ધા જ્ઞાનેન તપસા યોગેન ચ નિગદ્યતે

સકલં નિષ્કલં ચૈવ દેવં પશ્યંતિ યોગિનઃ।
તપસ્વિનસ્તુ સકલં જ્ઞાનિનો નિષ્કલં પરમ્

સમુત્પન્ને તુ વિજ્ઞાને મંદશ્રદ્ધો ન પશ્યતિ।
ભક્ત્યા પરમયા ક્ષિપ્રં બ્રહ્મ પશ્યંતિ યોગિનઃ

દ્રષ્ટવ્યો નિર્વિકારોઽસૌ પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ।
કર્મણા મનસા વાચા નિત્યયુક્તાઃ પિતામહમ્

તપશ્ચરત ભદ્રં વો બ્રહ્મારાધનતત્પરાઃ।
બ્રાહ્મીં દીક્ષાં પ્રપન્નાનાં ભક્તાનાં ચ દ્વિજન્મનામ્

સર્વકાલં સ જાનાતિ દાતવ્યં દર્શનં મયા।
વાયોસ્તુ વચનં શ્રુત્વા હિતમેતદવેત્ય ચ

બ્રહ્મેચ્છાવિષ્ટમતયો વાક્પતિં ચ તતોઽબ્રુવન્।
પ્રજ્ઞાનવિબુધાસ્માકં બ્રાહ્મીં દીક્ષાં વિધત્સ્વ નઃ

સ દિદીક્ષયિષુઃ ક્ષિપ્રમમરાન્બ્રહ્મદીક્ષયા।
વેદોક્તેન વિધાનેન દીક્ષયામાસ તાન્ગુરુઃ

વિનીતવેષાઃ પ્રણતા અંતેવાસિત્વમાયયુઃ।
બ્રહ્મપ્રસાદં સંપ્રાપ્તાઃ પૌષ્કરં જ્ઞાનમીરિતમ્૧૦૦

યજ્ઞં ચકાર વિધિના ધિષણોધ્વર્યુસત્તમઃ।
પદ્મં કૃત્વા મૃણાલાઢ્યં પદ્મદીક્ષાપ્રયોગતઃ

અનુજગ્રાહ દેવાંસ્તાન્સુરેચ્છા પ્રેરિતો મુનિઃ।
તેભ્યો દદૌ વિવેકિભ્યઃ સ વેદોક્તાવધાનવિત્

દીક્ષાં વૈ વિસ્મયં ત્યક્ત્વા બૃહસ્પતિરુદારધીઃ।
એકમગ્નિં ચ સંસ્કૃત્ય મહાત્મા ત્રિદિવૌકસામ્

પ્રાદાદાંગિરસસ્તુષ્ટો જાપ્યં વેદોદિતં તુ યત્।
ત્રિસુપર્ણં ત્રિમધુ ચ પાવમાનીં ચ પાવનીમ્

સ હિ જાપ્યાદિકં સર્વમશિક્ષયદુદારધીઃ।
આપો હિષ્ઠેતિ યત્સ્નાનં બ્રાહ્મં તત્પરિપઠ્યતે

પાપઘ્નં દુષ્ટશમનં પુષ્ટિશ્રીબલવર્દ્ધનમ્।
સિદ્ધિદં કીર્તિદં ચૈવ કલિકલ્મષનાશનમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન બ્રાહ્મસ્નાનં સમાચરેત્।
કુર્વંતો મૌનિનો દાંતા દીક્ષિતાઃ ક્ષપિતેંદ્રિયાઃ

સર્વે કમંડલુયુતા મુક્તકક્ષાક્ષમાલિનઃ।
દંડિનશ્ચીરવસ્ત્રાશ્ચ જટાભિરતિશોભિતાઃ

સ્નાનાચારાસનરતાઃ પ્રયત્નધ્યાનધારિણઃ।
મનો બ્રહ્મણિ સંયોજ્ય નિયતાહારકાંક્ષિણઃ

અતિષ્ઠન્દર્શનાલાપસંગધ્યાનવિવર્જિતાઃ।
એવં વ્રતધરાઃ સર્વે ત્રિકાલં સ્નાનકારિણઃ

ભક્ત્યા પરમયા યુક્તા વિધિના પરમેણ ચ।
કાલેન મહતા ધ્યાનાદ્દેવજ્ઞાનમનોગતાઃ

બ્રહ્મધ્યાનાગ્નિનિર્દગ્ધા યદા શુદ્ધૈકમાનસાઃ।
અવિર્બભૂવ ભગવાન્સર્વેષાં દૃષ્ટિગોચરઃ

તેજસાપ્યાયિતાસ્તસ્ય બભૂવુર્ભ્રાંતચેતસઃ।
તતોવલંબ્ય તે ધૈર્યમિષ્ટં દેવં યથાવિધિ

ષડંગવેદયોગેન હૃષ્ટચિત્તાસ્તુ તત્પરાઃ।
શિરોગતૈરંજલિભિઃ શિરોભિશ્ચ મહીં ગતાઃ

તુષ્ટુવુઃ સૃષ્ટિકર્ત્તારં સ્થિતિકર્તારમીશ્વરમ્।
દેવા ઊચુઃ।
બ્રહ્મણે બ્રહ્મદેહાય બ્રહ્મણ્યાયાઽજિતાય ચ

નમસ્કુર્મઃ સુનિયતાઃ ક્રતુવેદપ્રદાયિને।
લોકાનુકંપિને દેવ સૃષ્ટિરૂપાય વૈ નમઃ

ભક્તાનુકંપિનેત્યર્થં વેદજાપ્યસ્તુતાય ચ।
બહુરૂપસ્વરૂપાય રૂપાણાં શતધારિણે

સાવિત્રીપતયે દેવ ગાયત્રીપતયે નમઃ।
પદ્માસનાય પદ્માય પદ્મવક્ત્રાય તે નમઃ

વરદાય વરાર્હાય કૂર્માય ચ મૃગાય ચ।
જટામકુટયુક્તાય સ્રુવસ્રુચનિધારિણે

મૃગાંકમૃગધર્માય ધર્મનેત્રાય તે નમઃ।
વિશ્વનામ્નેઽથ વિશ્વાય વિશ્વેશાય નમોનમઃ

ધર્મનેત્રત્રાણમસ્માદધિકં કર્તુમર્હસિ।
વાઙ્મનઃકાયભાવૈસ્ત્વાં પ્રપન્નાસ્સ્મઃ પિતામહ

એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ।
પ્રદાસ્યામિ સ્મૃતો બાઢમમોઘં દર્શનં હિ વઃ

બ્રુવંતુ વાંછિતં પુત્રાઃ પ્રદાસ્યામિ વરાન્વરાન્।
એવમુક્તા ભગવતા દેવા વચનમબ્રુવન્

એષ એવાદ્ય ભગવન્સુપર્યાપ્તો મહાન્વરઃ।
જનિતો નઃ સુશબ્દોયં કમલં ક્ષિપતા ત્વયા

કિમર્થં કંપિતા ભૂમિર્લોકાશ્ચાકુલિતાઃ કૃતાઃ।
નૈતન્નિરર્થકં દેવ ઉચ્યતામત્ર કારણમ્

બ્રહ્મોવાચ।
યુષ્મદ્ધિતાર્થમેતદ્વૈ પદ્મં વિનિહિતં મયા।
દેવતાનાં ચ રક્ષાર્થં શ્રૂયતામત્ર કારણમ્

અસુરો વજ્રનાભોઽયં બાલજીવાપહારકઃ।
અવસ્થિતસ્ત્વવષ્ટભ્ય રસાતલતલાશ્રયમ્

યુષ્મદાગમનં જ્ઞાત્વા તપસ્થાન્નિહિતાયુધાન્।
હંતુકામો દુરાચારઃ સેંદ્રાનપિ દિવૌકસઃ

ઘાતઃ કમલપાતેન મયા તસ્ય વિનિર્મિતઃ।
સ રાજ્યૈશ્વર્યદર્પિષ્ટસ્તેનાસૌ નિહતો મયા

લોકેઽસ્મિન્સમયે ભક્તા બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ।
મૈવ તે દુર્ગતિં યાંતુ લભંતાં સુગતિં પુનઃ

દેવાનાં દાનવાનાં ચ મનુષ્યોરગરક્ષસામ્।
ભૂતગ્રામસ્ય સર્વસ્ય સમોસ્મિ ત્રિદિવૌકસઃ

યુષ્મદ્ધિતાર્થં પાપોઽસૌ મયા મંત્રેણ ઘાતિતઃ।
પ્રાપ્તઃ પુણ્યકૃતાન્લોકાન્કમલસ્યાસ્ય દર્શનાત્

યન્મયા પદ્મમુક્તં તુ તેનેદં પુષ્કરં ભુવિ।
ખ્યાતં ભવિષ્યતે તીર્થં પાવનં પુણ્યદં મહત્

પૃથિવ્યાં સર્વજંતૂનાં પુણ્યદં પરિપઠ્યતે।
કૃતો હ્યનુગ્રહો દેવા ભક્તાનાં ભક્તિમિચ્છતામ્

વનેસ્મિન્નિત્યવાસેન વૃક્ષૈરભ્યર્થિતેન ચ।
મહાકાલો વનેઽત્રાગાદાગતસ્ય મમાનઘાઃ

તપસ્યતાં ચ ભવતાં મહજ્જ્ઞાનં પ્રદર્શિતમ્।
કુરુધ્વં હૃદયે દેવાઃ સ્વાર્થં ચૈવ પરાર્થકમ્

ભવદ્ભિર્દર્શનીયં તુ નાનારૂપધરૈર્ભુવિ।
દ્વિષન્વૈ જ્ઞાનિનં વિપ્રં પાપેનૈવાર્દિતો નરઃ

ન વિમુચ્યેત પાપેન જન્મકોટિશતૈરપિ।
વેદાંગપારગં વિપ્રં ન હન્યાન્ન ચ દૂષયેત્

એકસ્મિન્નિહતે યસ્માત્કોટિર્ભવતિ ઘાતિતા।
એકં વેદાંતગં વિપ્રં ભોજયેચ્છ્રદ્ધયાન્વિતઃ

તસ્ય ભુક્તા ભવેત્કોટિર્વિપ્રાણાં નાત્ર સંશયઃ।
યઃ પાત્રપૂરણીં ભિક્ષાં યતીનાં તુ પ્રયચ્છતિ

વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો નાઽસૌ દુર્ગતિમાપ્નુયાત્।
યથાહં સર્વદેવાનાં જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ પિતામહઃ

તથા જ્ઞાની સદા પૂજ્યો નિર્મમો નિઃ પરિગ્રહઃ।
સંસારબંધમોક્ષાર્થં બ્રહ્મગુપ્તમિદં વ્રતમ્

મયા પ્રણીતં વિપ્રાણામપુનર્ભવકારણમ્।
અગ્નિહોત્રમુપાદાય યસ્ત્યજેદજિતેંદ્રિયઃ

રૌરવં સ પ્રયાત્યાશુ પ્રણીતો યમકિંકરૈઃ।
લોકયાત્રાવિતંડશ્ચ ક્ષુદ્રં કર્મ કરોતિ યઃ

સ રાગચિત્તઃ શૃંગારી નારીજન ધનપ્રિયઃ।
એકભોજી સુમિષ્ટાશી કૃષિવાણિજ્યસેવકઃ

અવેદો વેદનિંદી ચ પરભાર્યાં ચ સેવતે।
ઇત્યાદિદોષદુષ્ટો યસ્તસ્ય સંભાષણાદપિ

નરો નરકગામી સ્યાદ્યશ્ચ સદ્વ્રતદૂષકઃ।
અસંતુષ્ટં ભિન્નચિત્તં દુર્મતિં પાપકારિણમ્

ન સ્પૃશેદંગસંગેન સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનેન શુદ્ધ્યતિ।
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્બ્રહ્મા તૈરમરૈઃ સહ

ક્ષેત્રં નિવેશયામાસ યથાવત્કથયામિ તે।
ઉત્તરે ચંદ્રનદ્યાસ્તુ પ્રાચી યાવત્સરસ્વતી

પૂર્વં તુ નંદનાત્કૃત્સ્નં યાવત્કલ્પં સપુષ્કરમ્।
વેદી હ્યેષા કૃતા યજ્ઞે બ્રહ્મણા લોકકારિણા૧૫૦

જ્યેષ્ઠં તુ પ્રથમં જ્ઞેયં તીર્થં ત્રૈલોક્યપાવનમ્।
ખ્યાતં તદ્બ્રહ્મદૈવત્યં મધ્યમં વૈષ્ણવં તથા

કનિષ્ઠં રુદ્રદૈવત્યં બ્રહ્મપૂર્વમકારયત્।
આદ્યમેતત્પરં ક્ષેત્રં ગુહ્યં વેદેષુ પઠ્યતે

અરણ્યં પુષ્કરાખ્યં તુ બ્રહ્મા સન્નિહિતઃ પ્રભુઃ।
અનુગ્રહો ભૂમિભાગે કૃતો વૈ બ્રહ્મણા સ્વયમ્

અનુગ્રહાર્થં વિપ્રાણાં સર્વેષાં ભૂમિચારિણામ્।
સુવર્ણવજ્રપર્યંતા વેદિકાંકા મહી કૃતા

વિચિત્રકુટ્ટિમારત્નૈઃ કારિતા સર્વશોભના।
રમતે તત્ર ભગવાન્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

વિષ્ણુરુદ્રૌ તથા દેવૌ વસવોપ્યશ્વિનાવપિ ?।
મરુતશ્ચ મહેંદ્રેણ રમંતે ચ દિવૌકસઃ

એતત્તે તથ્યમાખ્યાતં લોકાનુગ્રહકારણમ્।
સંહિતાનુક્રમેણાત્ર મંત્રૈશ્ચ વિધિપૂર્વકમ્

વેદાન્પઠંતિ યે વિપ્રા ગુરુશુશ્રૂષણે રતાઃ।
વસંતિ બ્રહ્મસામીપ્યે સર્વે તેનાનુભાવિતાઃ

ભીષ્મ ઉવાચ।
ભગવન્કેન વિધિના અરણ્યે પુષ્કરે નરૈઃ।
બ્રહ્મલોકમભીપ્સદ્ભિર્વસ્તવ્યં ક્ષેત્રવાસિભિઃ

કિં મનુષ્યૈરુતસ્ત્રીભિરુત વર્ણાશ્રમાન્વિતૈઃ।
વસદ્ભિઃ કિમનુષ્ઠેયમેતત્સર્વં બ્રવીહિ મે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
નરૈઃ સ્ત્રીભિશ્ચ વસ્તવ્યં વર્ણાશ્રમનિવાસિભિઃ।
સ્વધર્માચારનિરતૈર્દંભમોહવિવર્જિતૈઃ

કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મભક્તૈર્જિતેંદ્રિયૈઃ।
અનસૂયુભિરક્ષુદ્રૈઃ સર્વભૂતહિતે રતૈઃ

ભીષ્મ ઉવાચ।
કિં કુર્વાણો નરઃ કર્મ બ્રહ્મભક્તસ્ત્વિહોચ્યતે।
કીદૃશા બ્રહ્મભક્તાશ્ચ સ્મૃતા નૄણાં વદસ્વ મે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
ત્રિવિધા ભક્તિરુદ્દિષ્ટા મનોવાક્કાયસંભવા।
લૌકિકી વૈદિકી ચાપિ ભવેદાધ્યાત્મિકી તથા

ધ્યાનધારણયા બુદ્ધ્યા વેદાર્થસ્મરણે હિ યત્।
બ્રહ્મપ્રીતિકરી ચૈષા માનસી ભક્તિરુચ્યતે

મંત્રવેદનમસ્કારૈરગ્નિશ્રાદ્ધાદિચિંતનૈઃ।
જાપ્યૈશ્ચાવશ્યકૈશ્ચૈવ વાચિકી ભક્તિરિષ્યતે

વ્રતોપવાસનિયતૈશ્ચિતેંદ્રિયનિરોધિભિઃ।
ભૂષણૈર્હેમરત્નાઢ્યૈસ્તથા ચાંદ્રાયણાદિભિઃ

બ્રહ્મકૃચ્છ્રોપવાસૈશ્ચ તથાચાન્યૈઃ શુભવ્રતૈઃ।
કાયિકીભક્તિરાખ્યાતા ત્રિવિધા તુ દ્વિજન્મનામ્

ગોઘૃતક્ષીરદધિભિઃ રત્નદીપકુશોદકૈઃ।
ગંધૈર્માલ્યૈશ્ચ વિવિધૈર્ધાતુભિશ્ચોપપાદિતૈઃ

ઘૃતગુગ્ગુલુધૂપૈશ્ચ કૃષ્ણાગરુસુગંધિભિઃ।
ભૂષણૈર્હેમરત્નાઢ્યૈશ્ચિત્રાભિઃ સ્રગ્ભિરેવ ચ

નૃત્યવાદિત્રગીતૈશ્ચ સર્વરત્નોપહારકૈઃ।
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનૈશ્ચ યા પૂજા ક્રિયતે નરૈઃ

પિતામહં સમુદ્દિશ્ય ભક્તિસ્સા લૌકિકી મતા।
વેદમંત્રહવિર્યોગૈર્ભક્તિર્યા વૈદિકી મતા

દર્શે વા પૌર્ણમાસ્યાં વા કર્તવ્યમગ્નિહોત્રકમ્।
પ્રશસ્તં દક્ષિણાદાનં પુરોડાશં ચરુક્રિયા

ઇષ્ટિર્ધૃતિઃ સોમપાનાં યજ્ઞીયં કર્મ સર્વશઃ।
ઋગ્યજુઃસામજાપ્યાનિ સંહિતાધ્યયનાનિ ચ

ક્રિયંતે વિધિમુદ્દિશ્ય સા ભક્તિર્વૈદિકીષ્યતે।
અગ્નિ ભૂમ્યનિલાકાશાંબુનિશાકરભાસ્કરમ્

સમુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મ તત્સર્વં બ્રહ્મદૈવતમ્।
આધ્યાત્મિકી તુ દ્વિવિધા બ્રહ્મભક્તિઃ સ્થિતા નૃપ

સંખ્યાખ્યા યોગજા ચાન્યા વિભાગં તત્ર મે શૃણુ।
ચતુર્વિંશતિતત્વાનિ પ્રધાનાદીનિ સંખ્યયા

અચેતનાનિ ભોગ્યાનિ પુરુષઃ પંચવિંશકઃ।
ચેતનઃ પુરુષો ભોક્તા ન કર્તા તસ્ય કર્મણઃ

આત્મા નિત્યોઽવ્યયશ્ચૈવ અધિષ્ઠાતા પ્રયોજકઃ।
અવ્યક્તઃ પુરુષો નિત્યઃ કારણં ચ પિતામહઃ

તત્વસર્ગો ભાવસર્ગો ભૂતસર્ગશ્ચ તત્ત્વતઃ।
સંખ્યયા પરિસંખ્યાય પ્રધાનં ચ ગુણાત્મકમ્

સાધર્મ્યમાનમૈશ્વર્યં પ્રધાનં ચ વિધર્મિ ચ।
કારણત્વં ચ બ્રહ્મત્વં કામ્યત્વમિદમુચ્યતે

પ્રયોજ્યત્વં પ્રધાનસ્ય વૈધર્મ્યમિદમુચ્યતે।
સર્વત્રકર્તૃસ્યદ્બ્રહ્મપુરુષસ્યાપ્યકર્તૃતા

ચેતનત્વં પ્રધાને ચ સાધર્મ્યમિદમુચ્યતે।
તત્વાંતરં ચ તત્વાનાં કર્મકારણમેવ ચ

પ્રયોજનં ચ નૈયોજ્યમૈશ્વર્યં તત્વસંખ્યયા।
સંખ્યાસ્તીત્યુચ્યતે પ્રાજ્ઞૈર્વિનિશ્ચિત્યાર્થચિંતકૈઃ

ઇતિ તત્વસ્ય સંભારં તત્વસંખ્યા ચ તત્વતઃ।
બ્રહ્મતત્વાધિકં ચાપિ શ્રુત્વા તત્વં વિદુર્બુધાઃ

સાંખ્યકૃદ્ભક્તિરેષા ચ સદ્ભિરાધ્યાત્મિકી કૃતા।
યોગજામપિ ભક્તાનાં શૃણુ ભક્તિં પિતામહે

પ્રાણાયામપરો નિત્યં ધ્યાનવાન્નિયતેંદ્રિયઃ।
ભૈક્ષ્યભક્ષી વ્રતી વાપિ સર્વપ્રત્યાહૃતેંદ્રિયઃ

ધારણં હૃદયે કુર્યાદ્ધ્યાયમાનઃ પ્રજેશ્વરમ્।
હૃત્પદ્મકર્ણિકાસીનં રક્તવક્ત્રં સુલોચનમ્

પરિતો દ્યોતિતમુખં બ્રહ્મસૂત્રકટીતટમ્।
ચતુર્વક્ત્રં ચતુર્બાહું વરદાભયહસ્તકમ્

યોગજા માનસી સિદ્ધિર્બ્રહ્મભક્તિઃ પરા સ્મૃતા।
ય એવં ભક્તિમાન્દેવે બ્રહ્મભક્તઃ સ ઉચ્યતે

વૃત્તિં ચ શૃણુ રાજેંદ્ર યા સ્મૃતા ક્ષેત્રવાસિનામ્।
સ્વયં દેવેન વિપ્રાણાં વિષ્ણ્વાદીનાં સમાગમે

કથિતા વિસ્તરાત્પૂર્વં સર્વેષાં તત્ર સન્નિધૌ।
નિર્મમા નિરહંકારા નિઃસંગા નિષ્પરિગ્રહાઃ

બંધુવર્ગે ચ નિઃસ્નેહાસ્સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ।
ભૂતાનાં કર્મભિર્નિત્યૈર્વિવિધૈરભયપ્રદાઃ

પ્રાણાયામપરા નિત્યં પરધ્યાનપરાયણાઃ।
યાજિનઃ શુચયો નિત્યં યતિધર્મપરાયણાઃ

સાંખ્યયોગવિધિજ્ઞાશ્ચ ધર્મજ્ઞાશ્છિન્નસંશયાઃ।
યજંતે વિધિનાનેન યે વિપ્રાઃ ક્ષેત્રવાસિનઃ

અરણ્યે પૌષ્કરે તેષાં મૃતાનાં સત્ફલં શૃણુ।
વ્રજંતિ તે સુદુષ્પ્રાપં બ્રહ્મસાયુજ્યમક્ષયમ્

યત્પ્રાપ્ય ન પુનર્જન્મ લભન્તે મૃત્યુદાયકમ્।
પુનરાવર્તનં હિત્વા બ્રાહ્મીવિદ્યાં સમાસ્થિતાઃ

પુનરાવૃત્તિરન્યેષાં પ્રપંચાશ્રમવાસિનામ્।
ગાર્હસ્થ્યવિધિમાશ્રિત્ય ષટ્કર્મનિરતઃ સદા

જુહોતિ વિધિના સમ્યઙ્મંત્રૈર્યજ્ઞે નિમંત્રિતઃ।
અધિકં ફલમાપ્નોતિ સર્વદુઃખવિવર્જિતઃ

સર્વલોકેષુ ચાપ્યસ્ય ગતિર્ન પ્રતિહન્યતે।
દિવ્યેનૈશ્વર્યયોગેન સ્વારૂઢઃ સપરિગ્રહઃ૨૦૦

બાલસૂર્યપ્રકાશેન વિમાનેન સુવર્ચસા।
વૃતઃ સ્ત્રીણાં સહસ્રૈસ્તુ સ્વંચ્છદગમનાલયઃ

વિચરત્યનિવાર્યેણ સર્વલોકાન્યદૃચ્છયા।
સ્પૃહણીયતમઃ પુંસાં સર્વધર્મોત્તમો ધની

સ્વર્ગચ્યુતઃ પ્રજાયેત કુલે મહતિ રૂપવાન્।
ધર્મજ્ઞો ધર્મભક્તશ્ચ સર્વવિદ્યાર્થપારગઃ

તથૈવ બ્રહ્મચર્યેણ ગુરુશુશ્રૂષણેન ચ।
વેદાધ્યયનસંયુક્તો ભૈક્ષ્યવૃતિર્જિતેન્દ્રિયઃ

નિત્યં સત્યવ્રતે યુક્તઃ સ્વધર્મેષ્વપ્રમાદવાન્।
સર્વકામસમૃદ્ધેન સર્વકામાવલંબિના

સૂર્યેણેવ દ્વિતીયેન વિમાનેનાનિવારિતઃ।
ગુહ્યકાનામબ્રહ્માખ્ય ગણાઃ પરમસંમતાઃ

અપ્રમેયબલૈશ્વર્યા દેવદાનવપૂજિતાઃ।
તેષાં સ સમતા યાતિ તુલ્યૈશ્વર્યસમન્વિતઃ

દેવદાનવમર્ત્યેષુ ભવત્યનિયતાયુધઃ।
વર્ષકોટિસહસ્રાણિ વર્ષકોટિશતાનિ ચ

એવમૈશ્વર્યસંયુક્તો વિષ્ણુલોકે મહીયતે।
ઉષિત્વાઽસૌ વિભૂત્યૈવં યદા પ્રચ્યવતે પુનઃ

વિષ્ણુલોકાત્સ્વકૃત્યેન સ્વર્ગસ્થાનેષુ જાયતે

પુષ્કરારણ્યમાસાદ્ય બ્રહ્મચર્યાશ્રમે સ્થિતઃ।
અભ્યાસેન તુ વેદાનાં વસતિ મ્રિયતેપિ વા

મૃતોઽસૌ યાતિ દિવ્યેન વિમાનેન સ્વતેજસા।
પૂર્ણચંદ્રપ્રકાશેન શશિવત્પ્રિયદર્શનઃ

રુદ્રલોકં સમાસાદ્ય ગુહ્યકૈઃ સહ મોદતે।
ઐશ્વર્યં મહદાપ્નોતિ સર્વસ્ય જગતઃ પ્રભુઃ

ભુક્ત્વા યુગસહસ્રાણિ રુદ્રલોકે મહીયતે।
પ્રચ્યુતસ્તુ પુનસ્તસ્માદ્રુદ્રલોકાત્ક્રમેણ તુ

નિત્યં પ્રમુદિતસ્તત્ર ભુક્ત્વા સુખમનામયમ્।
દ્વિજાનાં સદને દિવ્યે કુલે મહતિ જાયતે

માનુષેષુ સ ધર્મ્માત્મા સુરૂપો વાક્પતિર્ભવેત્।
સ્પૃહણીયવપુઃ સ્ત્રીણામ્મહાભોગપતિર્બલી

વાનપ્રસ્થસમાચારી ગ્રામ્યૌષધિવિવર્જિતઃ।
સર્વલોકેષુ ચાપ્યસ્ય ગતિર્ન પ્રતિહન્યતે

શીર્ણપર્ણફલાહારઃ પુષ્પમૂલાંબુભોજનઃ।
કાપોતેનાશ્મકુટ્ટેન દંતોલૂખલિકેન ચ

વૃત્યુપાયેન જીવેત ચીરવલ્કલવાસસા।
જટીત્રિષવણસ્નાયી ત્યક્તદોષસ્તુ દંડવાન્

કૃચ્છ્રવ્રતપરો યસ્તુ શ્વપચો યદિ વા પરઃ।
જલશાયી પંચતપા વર્ષાસ્વભ્રાવગાહકઃ

કીટકંટકપાષાણભૂમ્યાં તુ શયનં તથા।
સ્થાનવીરાસનરતઃ સંવિભાગી દૃઢવ્રતઃ

અરણ્યૌષધિભોક્તા ચ સર્વભૂતાભયપ્રદઃ।
નિત્યં ધર્માર્જનરતો જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ

બ્રહ્મભક્તઃ ક્ષેત્રવાસી પુષ્કરે વસતે મુનિઃ।
સર્વસંગપરિત્યાગી સ્વારામો વિગતસ્પૃહઃ

યશ્ચાત્ર વસતે ભીષ્મ શૃણુ તસ્યાપિ યા ગતિઃ।
તરુણાર્કપ્રકાશેન વેદિકાસ્તંભશોભિના

બ્રહ્મભક્તો વિમાનેન યાતિ કામપ્રચારિણામ્।
વિરાજમાનો નભસિ દ્વિતીય ઇવ ચંદ્રમાઃ

ગીતવાદિત્રનૃત્યજ્ઞૈર્ગંધર્વાપ્સરસાંગણૈઃ।
અપ્સરોભિઃ સમાયુક્તો વર્ષકોટિશતાન્યસૌ

યસ્ય કસ્યાપિ દેવસ્ય લોકં યાત્યનિવારિતઃ।
બ્રહ્મણોઽનુગ્રહેણૈવ તત્રતત્ર વિરાજતે

બ્રહ્મલોકાચ્ચ્યુતશ્ચાપિ વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ।
વિષ્ણુલોકાત્પરિભ્રષ્ટો રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ

તસ્માદપિ ચ્યુતઃ સ્થાનાદ્દ્વીપેષુ સ હિ જાયતે।
સ્વર્ગેષુ ચ તથાન્યેષુ ભોગાન્ભુક્ત્વા યથેપ્સિતાન્

ભુક્ત્વૈશ્વર્યં તતસ્તેષુ પુનર્મર્ત્યેષુ જાયતે।
રાજા વા રાજપુત્રો વા જાયતે ધનવાન્સુખી

સુરૂપઃ સુભગઃ કાંતઃ કીર્તિમાન્ભક્તિભાવિતઃ।
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા વા ક્ષેત્રવાસિનઃ

સ્વધર્મનિરતા રાજન્સુવૃત્તાશ્ચિરજીવિનઃ।
સર્વાત્મના બ્રહ્મભક્તા ભૂતાનુગ્રહકારિણઃ

પુષ્કરે તુ મહાક્ષેત્રે યે વસંતિ મુમુક્ષવઃ।
મૃતાસ્તે બ્રહ્મભવનં વિમાનૈર્યાંતિ શોભનૈઃ

અપ્સરોગણસંઘુષ્ટૈઃ કામગૈઃ કામરૂપિભિઃ।
અથવા સર્વદીપ્તાગ્નૌ સ્વશરીરં જુહોતિ યઃ

બ્રહ્મધ્યાયી મહાસત્વસ્સ બ્રહ્મભવનં વ્રજેત્।
બ્રહ્મલોકોઽક્ષયસ્તસ્ય શાશ્વતો વિભવૈઃ સહ

સર્વલોકોત્તમો રમ્યો ભવતીષ્ટાર્થસાધકઃ।
પુષ્કરે તુ મહાપુણ્યે પ્રાણાન્યે સલિલે ત્યજન્

તેષામપ્યક્ષયો ભીષ્મ બ્રહ્મલોકો મહાત્મનામ્।
સાક્ષાત્પશ્યંતિ તે દેવં સર્વદુઃખવિનાશનમ્

સર્વામરયુતં દેવં રુદ્રવિષ્ણુગણૈર્યુતમ્।
અનાશકે મૃતાશ્શૂદ્રાઃ પુષ્કરે તુ વને નરાઃ

હંસયુક્તૈસ્તતો યાંતિ વિમાનૈરર્કસપ્રભૈઃ।
નાનારત્નસુવર્ણાઢ્યૈર્દૃઢૈર્ગંધાધિવાસિતૈઃ

અનૌપમ્યગુણૈરન્યૈરપ્સરોગીતનાદિતૈઃ।
પતાકાધ્વજવિન્યસ્તૈર્નાનાઘણ્ટાનિનાદિતૈઃ

બહ્વાશ્ચર્યસમોપેતૈઃ ક્રીડાવિજ્ઞાનશાલિભિઃ।
સુપ્રભૈર્ગુણસંપન્નૈર્મયૂરવરવાહિભિઃ

બ્રહ્મલોકે નરા ધીરા રમંતે નાશકે મૃતાઃ।
તત્રોષિત્વા ચિરં કાલં ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્

ધની વિપ્નકુલે ભોગી જાયતે મર્ત્યમાગતઃ।
કારીષીં સાધયેદ્યસ્તુ પુષ્કરે તુ વને નરઃ

સર્વલોકાન્પરિત્યજ્ય બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ।
બ્રહ્મલોકે વસેત્તાવદ્યાવત્કલ્પક્ષયો ભવેત્

નૈવ પશ્યતિ મર્ત્યં હિ ક્લિશ્યમાનં સ્વકર્મભિઃ।
ગતિસ્તસ્યાઽપ્રતિહતા તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા

સ પૂજ્યઃ સર્વલોકેષુ યશો વિસ્તારયન્વશી।
સદાચારવિધિપ્રજ્ઞઃ સર્વેન્દ્રિય મનોહરઃ

નૃત્યવાદિત્રગીતજ્ઞઃ સુભગઃ પ્રિયદર્શનઃ।
નિત્યમમ્લાનકુસુમો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ

નીલોત્પલદલશ્યામો નીલકુંચિતમૂર્દ્ધજઃ।
અજઘન્યાઃ સુમધ્યાશ્ચ સર્વસૌભાગ્યપૂરિતાઃ

સર્વૈશ્વર્યગુણોપેતા યૌવનેનાતિગર્વિતાઃ।
સ્ત્રિયઃ સેવંતિ તત્રસ્થાઃ શયને રમયંતિ ચ

વીણાવેણુનિનાદૈશ્ચ સુપ્તઃ સંપ્રતિબુધ્યતે।
મહોત્સવસુખં ભુંક્તે દુઃપ્રાપ્યમકૃતાત્મભિઃ૨૫૦

પ્રસાદાદ્દેવદેવસ્ય બ્રહ્મણઃ શુભકારિણઃ।
ભીષ્મ ઉવાચ।
આચારાઃ પરમા ધર્માઃ ક્ષેત્રધર્મપરાયણાઃ

સ્વધર્માચારનિરતા જિતક્રોધા જિતેંદ્રિયાઃ।
બ્રહ્મલોકં વ્રજંતીતિ નૈતચ્ચિત્રં મતં મમ

અસંશયં ચ ગચ્છંતિ લોકાનન્યાનપિ દ્વિજાઃ।
વિના પદ્મોપવાસેન તથૈવ નિયમેન ચ

સ્ત્રિયો મ્લેછાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પક્ષિણઃ પશવો મૃગાઃ।
મૂકા જડાન્ધબધિરાસ્તપો નિયમવર્જિતાઃ

તેષાં વદ ગતિં વિપ્ર પુષ્કરે યે ત્વવસ્થિતાઃ।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ પશવઃ પક્ષિણો મૃગાઃ

પુષ્કરે તુ મૃતા ભીષ્મ બ્રહ્મલોકં વ્રજંતિ તે।
શરીરૈર્દિવ્યરૂપૈસ્તુ વિમાનૈ રવિસપ્રભૈઃ

દિવ્યવ્યૂહસમાયુક્તૈઃ સુવર્ણવરકેતનૈઃ।
સુવર્ણવજ્રસોપાનમણિસ્તંભવિભૂષિતૈઃ

સર્વકામોપભોગાઢ્યૈઃ કામગૈઃ કામરૂપિભિઃ।
નાનારસાઢ્યં ગચ્છંતિ સ્ત્રીસહસ્રસમાકુલાઃ

બ્રહ્મલોકં મહાત્માનો લોકાનન્યાન્યથેપ્સિતાન્।
બ્રહ્મલોકાચ્ચ્યુતાશ્ચાપિ ક્રમાદ્દ્વીપેષુ યાંતિ તે

કુલે મહતિ વિસ્તીર્ણે ધની ભવતિ સ દ્વિજઃ।
તિર્યગ્યોનિ ગતા યે તુ સર્પકીટપિપીલિકાઃ

સ્થલજા જલજાશ્ચૈવ સ્વેદાંડોદ્ભિજ્જરાયુજાઃ।
સકામા વાપ્યકામા વા પુષ્કરે તુ વને મૃતાઃ

સૂર્યપ્રભવિમાનસ્થા બ્રહ્મલોકં પ્રયાંતિ તે।
કલૌ યુગે મહાઘોરે પ્રજાઃ પાપસમીરિતાઃ

નાન્યેનાસ્મિન્નુપાયેન ધર્મઃ સ્વર્ગશ્ચ લભ્યતે।
વસંતિ પુષ્કરે યે તુ બ્રહ્માર્ચનરતા નરાઃ

કલૌ યુગે કૃતાર્થાસ્તે ક્લિશ્યંત્યન્યે નિરર્થકાઃ।
રાત્રૌ કરોતિ યત્પાપં નરઃ પંચભિરિંદ્રિયૈઃ

કર્મણા મનસા વાચા કામક્રોધવશાનુગાઃ।
પ્રાતઃ સ જલમાસાદ્ય પુષ્કરે તુ પિતામહમ્

અભિગમ્ય શુચિર્ભૂત્ત્વા તસ્માત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે।
ઉદયેઽર્કસ્ય ચારભ્ય યાવદ્દર્શનમૂર્ધ્વગમ્

માનસાખ્યે પ્રસંચિંત્ય બ્રહ્મયોગે હરેદઘમ્।
દૃષ્ટ્વા વિરિંચિં મધ્યાહ્ને નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે

મધ્યાહ્નાસ્તમયાન્તં યદિંદ્રિયૈઃ પાપમાચરેત્।
પિતામહસ્ય સંધ્યાયાં દર્શનાદેવ મુચ્યતે

શબ્દાદીન્વિષયાન્સર્વાન્ભુંજાનોપિ સકામતઃ।
યઃ પુષ્કરે બ્રહ્મભક્તો નિવસેત્તપસિ સ્થિતઃ

પુષ્કરારણ્યમધ્યસ્થો મિષ્ટાન્નાસ્વાદભોજનઃ।
ત્રિકાલમપિ ભુંજાનો વાયુભક્ષસમો મતઃ

વસંતિ પુષ્કરે યે તુ નરાઃ સુકૃતકર્મિણઃ।
તે લભંતે મહાભોગાન્ક્ષેત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

યથા મહોદધેસ્તુલ્યો ન ચાન્યોઽસ્તિ જલાશયઃ।
તથા વૈ પુષ્કરસ્યાપિ સમં તીર્થં ન વિદ્યતે

પુષ્કરારણ્યસદૃશં તીર્થં નાસ્ત્યધિકં ગુણૈઃ।
અથ તેઽન્યાન્પ્રવક્ષ્યામિ ક્ષેત્રે યેઽસ્મિન્વ્યવસ્થિતાઃ

વિષ્ણુના સહિતાઃ સર્વ ઇંદ્રાદ્યાશ્ચ દિવૌકસઃ।
ગજવક્ત્રઃ કુમારશ્ચ રેવંતઃ સદિવાકરઃ

શિવદૂતી તથા દેવી કન્યા ક્ષેમંકરી સદા।
અલં તપોભિર્નિયમૈઃ સુક્રિયાર્ચનકારિણામ્

વ્રતોપવાસકર્માણિ કૃત્વાન્યત્ર મહાંત્યપિ।
જ્યેષ્ઠે તુ પુષ્કરારણ્યે યસ્તિષ્ઠતિ નિરુદ્યમઃ

લભતે સર્વકામિત્વં યોઽત્રૈવાસ્તે દ્વિજઃ સદા।
પિતામહસમં યાતિ સ્થાનં પરમમવ્યયમ્

કૃતે દ્વાદશભિર્વર્ષૈસ્ત્રેતાયાં હાયનેન તુ।
માસેન દ્વાપરે ભીષ્મ અહોરાત્રેણ તત્કલૌ

ફલં સંપ્રાપ્યતે લોકે ક્ષેત્રેસ્મિંસ્તીર્થવાસિભિઃ।
ઇત્યેવં દેવદેવેન પુરોક્તં બ્રહ્મણા મમ

નાતઃ પરતરં કિંચિત્ક્ષેત્રમસ્તીહ ભૂતલે।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેનારણ્યમેતત્સમાશ્રયેત્

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થોઽથ ભિક્ષુકઃ।
યથોક્તકારિણઃ સર્વે ગચ્છંતિ પરમાં ગતિમ્

એકસ્મિન્નાશ્રમે ધર્મં યોઽનુતિષ્ઠેદ્યથાવિધિ।
અકામદ્વેષસંયુક્તઃ સ પરત્ર મહીયતે

ચતુષ્પથાહિ નિઃશ્રેણી બ્રહ્મણેહ પ્રતિષ્ઠિતા।
એતામાશ્રિત્ય નિશ્રેણીં બ્રહ્મલોકે મહીયતે

આયુષોઽપિ ચતુર્ભાગં બ્રહ્મચાર્યનસૂયકઃ।
ગુરૌ વા ગુરુપુત્રે વા વસેદ્ધર્માર્થકોવિદઃ

કર્માતિરેકેણ ગુરોરધ્યેતવ્યં બુભૂષતા।
દક્ષિણાનાં પ્રદાપી સ્યાદાહૂતો ગુરુમાશ્રયેત્

જઘન્યશાયી પૂર્વં સ્યાદુત્થાયી ગુરુવેશ્મનિ।
યચ્ચ શિષ્યેણ કર્ત્તવ્યં કાર્યમાસેવનાદિકમ્

કૃતમિત્યેવ તત્સર્વં કૃત્વા તિષ્ઠેત્તુ પાર્શ્વતઃ।
કિંકરઃ સર્વકારી ચ સર્વકર્મસુકોવિદઃ

શુચિર્દક્ષો ગુણોપેતો બ્રૂયાદિષ્ટમથોત્તરમ્।
ચક્ષુષા ગુરુમવ્યગ્રો નિરીક્ષેત જિતેંદ્રિયઃ

નાઽભુક્તવતિ ચાશ્નીયાદપીતવતિ નો પિબેત્।
ન તિષ્ઠતિ તથાસીત ન સુપ્તેનૈવ સંવિશેત્

ઉત્તાનાભ્યાં ચ પાણિભ્યાં પાદાવસ્ય મૃદુ સ્પૃશેત્।
દક્ષિણં દક્ષિણેનૈવ સવ્યં સવ્યેન પીડયેત્

અભિવાદ્ય ગુરું બ્રૂયાદભિધાં સ્વાં બ્રુવન્નિતિ।
ઇદં કરિષ્યે ભગવન્નિદં ચાપિ મયા કૃતમ્

ઇતિ સર્વં ચ વિજ્ઞાપ્ય નિવેદ્ય ગુરવે ધનમ્।
કુર્યાત્કૃતં ચ તત્સર્વમાખ્યેયં ગુરવે પુનઃ

યાંસ્તુ ગંધાન્રસાન્વાપિ બ્રહ્મચારી ન સેવતે।
સેવેત તાન્સમાવૃત્ય ઇતિ ધર્મેષુ નિશ્ચયઃ

યે કેચિદ્વિસ્તરેણોક્તા નિયમા બ્રહ્મચારિણઃ।
તાન્સર્વાનનુગૃહ્ણીયાદ્ભક્તશ્શિષ્યશ્ચ વૈ ગુરોઃ

સ એવ ગુરવે પ્રીતિમુપકૃત્ય યથાબલમ્।
અગ્રામ્યેષ્વાશ્રમેષ્વેવ શિષ્યો વર્તેત કર્મણા

વેદવેદૌ તથા વેદાન્વેદાર્થાંશ્ચ તથા દ્વિજઃ।
ભિક્ષાભુગપ્યધઃશાયી સમધીત્ય ગુરોર્મુખાત્

વેદવ્રતોપયોગી ચ ચતુર્થાંશેન યોગતઃ।
ગુરવે દક્ષિણાં દત્વા સમાવર્તેદ્યથાવિધિ

ધર્માન્વિતૈર્યુતો દારૈરગ્નીનાવાહ્ય પૂજયેત્।
દ્વિતીયમાયુષો ભાગં ગૃહમેધી સમાચરેત્

ગૃહસ્થવૃત્તયઃ પૂર્વં ચતસ્રો મુનિભિઃ કૃતાઃ।
કુસૂલધાન્યા પ્રથમા કુંભીધાન્યા દ્વિતીયકા

અશ્વસ્તની તૃતીયોક્તા કાપોત્યથ ચતુર્થિકા।
તાસાં પરાપરા શ્રેષ્ઠા ધર્મતો લોકજિત્તમા૩૦૦

ષટ્કર્મવર્ત્તકસ્ત્વેકસ્ત્રિભિરન્યઃ પ્રસર્પતે।
દ્વાભ્યાં ચૈવ ચતુર્થસ્તુ દ્વિજઃ સ બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ

ગૃહમેધિવ્રતાદન્યન્મહત્તીર્થં ન ચક્ષતે।
નાત્માર્થે પાચયેદન્નં ન વૃથા ઘાતયેત્પશુમ્

પ્રાણી વા યદિ વાપ્રાણી સંસ્કારાદ્યજ્ઞમર્હતિ।
ન દિવા પ્રસ્વપેજ્જાતુ ન પૂર્વાપરરાત્રયોઃ

ન ભુંજીતાંતરાકાલે નાનૃતં તુ વદેદિહ।
ન ચાપ્યશ્નન્વસેદ્વિપ્રો ગૃહે કશ્ચિદપૂજિતઃ

તથાસ્યાતિથયઃ પૂજ્યા હવ્યકવ્યવહાઃ સ્મૃતાઃ।
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતા શ્રોત્રિયા વેદપારગાઃ

સ્વકર્મજીવિનોદાંતાઃ ક્રિયાવંતસ્તપસ્વિનઃ।
તેષાં હવ્યં ચ કવ્યં ચાપ્યર્હણાર્થં વિધીયતે

નશ્વરૈસ્સંપ્રયાતસ્ય સ્વધર્માપગતસ્ય ચ।
અપવિદ્ધાગ્નિહોત્રસ્ય ગુરોર્વાલીકકારિણઃ

અસત્યાભિનિવેશસ્ય નાધિકારોસ્તિ કર્મણોઃ।
સંવિભાગોત્ર ભૂતાનાં સર્વેષામેવ શિષ્યતે

તથૈવાપચમાનેભ્યઃ પ્રદેયં ગૃહમેધિના।
વિઘસાશી ભવેન્નિત્યં નિત્યં ચામૃતભોજનઃ

અમૃતં યજ્ઞશેષં સ્યાદ્ભોજનં હવિષા સમમ્।
સંભુક્તશેષં યોશ્નાતિ તમાહુર્વિઘસાશિનમ્

સ્વદારનિરતો દાંતો દક્ષોત્યર્થં જિતેંદ્રિયઃ।
ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યમાતુલાતિથિસંહતૈઃ

વૃદ્ધબાલાતુરૈર્વૈદ્યૈર્જ્ઞાતિસંબંધિ બાંધવૈઃ।
માત્રા પિત્રા ચ જામાત્રા ભ્રાત્રા પુત્રેણ ભાર્યયા

દુહિત્રા દાસવર્ગેણ વિવાદં ન સમાચરેત્।
એતાન્વિમુચ્ય સંવાદાન્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

એતૈર્જિતૈસ્તુ જયતિ સર્વલોકાન્ન સંશયઃ।
આચાર્યો બ્રહ્મલોકેશઃ પ્રાજાપત્ય પ્રભુઃ પિતા

અતિથિઃ સર્વલોકેશ ઋત્વિગ્વેદાશ્રયઃ પ્રભુઃ।
જામાતાપ્સરસાંલોકે જ્ઞાતયો વૈશ્વદેવિકાઃ

સંબંધિ બાંધવા દિક્ષુ પૃથિવ્યાં માતૃમાતુલૌ।
વૃદ્ધબાલાતુરાશ્ચૈવ આકાશે પ્રભવિષ્ણવઃ

પુરોધા ઋષિલોકેશઃ સંશ્રિતાસ્સાધ્યલોકપાઃ।
અશ્વિલોકપતિર્વૈદ્યો ભ્રાતા તુ વસુલોકપઃ

ચંદ્રલોકેશ્વરી ભાર્યા દુહિતાપ્સરસાં ગૃહે।
ભ્રાતા જ્યેષ્ઠઃ સમઃ પિત્રા ભાર્યા પુત્ર સ્વકાતનુઃ

કાયસ્થા દાસવર્ગાશ્ચ દુહિતા કૃપણં પરમ્।
તસ્માદેતૈરધિક્ષિપ્તઃ સહેન્નિત્યમસંજ્વરઃ

ગૃહધર્મરતો વિદ્વાન્ધર્મનિષ્ઠો જિતક્લમઃ।
નારભેદ્બહુકાર્યાણિ ધર્મવાન્કિંચિદારભેત્

ગૃહસ્થવૃત્તયસ્તિસ્રસ્તાસાં નિશ્રેયસં પરં।
પરસ્પરં તથૈવાહુશ્ચાતુરાશ્રમ્યમેવ ચ

યે ચોક્તાનિ યમાસ્તેષાં સર્વં કાર્યં બુભૂષુણા।
કુંભધાન્યૈરુંચ્છશિલૈઃ કાપોતીં વૃત્તિમાશ્રિતૈઃ

યસ્મિંશ્ચૈતે વસંત્યર્થાસ્તદ્રાષ્ટ્રમભિવર્ધતે।
પૂર્વાપરાન્દશપરાન્પુનાતિ ચ પિતામહાન્

ગૃહસ્થવૃત્તિમપ્યેતાં વર્તયેદ્યો ગતવ્યથઃ।
સ ચક્રધરલોકાનાં સમાનામ્પ્રાપ્નુયાદ્ગતિમ્

જિતેંદ્રિયાણામથવા ગતિરેષા વિધીયતે।
સ્વર્ગલોકો ગૃહસ્થાનાં પ્રતિષ્ઠા નિયતાત્મનાં

બ્રહ્મણાભિહતા શ્રેણી હ્યેષા યસ્યાઃ પ્રમુચ્યતે।
દ્વિતીયાં ક્રમશઃ પ્રાપ્ય સ્વર્ગલોકે મહીયતે

તૃતીયામપિ વક્ષ્યામિ વાનપ્રસ્થાશ્રમં શૃણુ।
ગૃહસ્થસ્તુ યદા પશ્યેદ્વલીપલિતમાત્મનઃ

અપત્યસ્યૈવ ચાપત્યં વનમેવ તદાશ્રયેત્।
ગૃહસ્થવ્રતખિન્નાનાં વાનપ્રસ્થાશ્રમૌકસાં

શ્રૂયતાં ભીષ્મ ભદ્રં તે સર્વલોકાશ્રયાત્મનાં।
દીક્ષાપૂર્વં નિવૃત્તાનાં પુણ્યદેશનિવાસિનાં

પ્રજ્ઞાબલયુજાં પુંસાં સત્યશૌચક્ષમાવતાં।
તૃતીયમાયુષો ભાગં વાનપ્રસ્થાશ્રમે વસન્

તાનેવાગ્નીન્પરિચરેદ્યજમાનો દિવૌકસઃ।
નિયતો નિયતાહારો વિષ્ણુભક્તિપ્રસક્તિમાન્

તદાગ્નિહોત્રમાત્રાણિ યજ્ઞાંગાનિ ચ સર્વશઃ।
અકૃષ્ટં વૈ વ્રીહિયવં નીવારં વિઘસાનિ ચ

ગ્રીષ્મે હવિષ્યં પ્રાયચ્છેત્સ માઘેષ્વપિ પંચસુ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમેપ્યેતાશ્ચતસ્રો વૃત્તયઃ સ્મૃતાઃ

સદ્યઃ પ્રભક્ષકાઃ કેચિત્કેચિન્માસિકસંચયાન્।
વાર્ષિકાન્સંચયાન્કેચિત્કેચિદ્દ્વાદશવાર્ષિકાન્

કુર્વન્ત્યતિથિપૂજાર્થં યજ્ઞતન્ત્રાર્થમેવ ચ।
અભ્રાવકાશા વર્ષાસુ હેમંતે જલસંશ્રયાઃ

ગ્રીષ્મે પંચાગ્નિતપસઃ શરદ્યમૃતભોજનાઃ।
ભૂમૌ વિપરિવર્તંતે તિષ્ઠંતિ પ્રપદૈરપિ

સ્થાનાસને ચ વર્તન્તે વસનેષ્વપિ સંસ્થિતે।
દંતોલૂખલિનઃ કેચિદશ્મકુટ્ટાસ્તથા પરે

શુક્લપક્ષે પિબન્ત્યેકે યવાગૂં ક્વથિતાં ક્વચિત્।
કૃષ્ણપક્ષે પિબંત્યેકે ભુંજતે ચ યથાગમમ્

મૂલૈરેકે ફલૈરેકે જલૈરેકે દૃઢવ્રતાઃ।
વર્ત્તયંતિ યથાન્યાયં વૈખાનસ ધૃતવ્રતાઃ

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ વિવિધા દીક્ષાસ્તેષાં મનસ્વિનાં।
ચતુર્થશ્ચૌપનિષદો ધર્મઃ સાધારણો મતઃ

વાનપ્રસ્થો ગૃહસ્થશ્ચ સતતોન્યઃ પ્રવર્ત્તતે।
તસ્મિન્નેવ યુગે તાત વિપ્રૈઃ સર્વાર્થદર્શિભિઃ

અગસ્ત્યશ્ચ સપ્તર્ષયો મધુચ્છંદો ગવેષણઃ।
સાંકૃતિઃ સદિવો ભાંડિર્યવપ્રોથો હ્યથર્વણઃ

અહોવીર્યસ્તથા કામ્યઃ સ્થાણુર્મેધાતિથિર્બુધઃ।
મનોવાકઃ શિનીવાકઃ શૂન્યપાલો કૃતવ્રણઃ

એતે કર્મસુ વિદ્વાંસસ્તતઃ સ્વર્ગમુપાગમન્।
એતે પ્રત્યક્ષધર્માણસ્તથા યાયાવરાગણાઃ

ઋષીણામુગ્રતપસાં ધર્મનૈપુણ્યદર્શિનામ્।
સુરેશ્વરં સમારાધ્ય બ્રાહ્મણા વનમાશ્રિતાઃ

અપાસ્યોપરતા માયાં બ્રાહ્મણા વનમાશ્રિતાઃ।
અનક્ષત્રાસ્તથા ધૃષ્યા દૃશ્યન્તે પ્રોષિતા ગણાઃ

જરયા તુ પરિદ્યૂના વ્યાધિના પરિપીડિતાઃ।
ચતુર્થં ત્વાશ્રમં શેષં વાનપ્રસ્થાશ્રમાદ્યયુઃ

સદ્યસ્કારી સુનિર્વાપ્ય સર્વવેદસદક્ષિણામ્।
આત્મયાજી સૌમ્યમતિરાત્મક્રીડાત્મસંશ્રયઃ

આત્મન્યગ્નિં સમાધાય ત્યક્ત્વાસર્વપરિગ્રહમ્।
સદ્યસ્કશ્ચ યજેદ્યજ્ઞાનિષ્ટિં ચૈવેહ સર્વદા

સદૈવ યાજિનાં યજ્ઞાનાત્મનીજ્યા પ્રવર્ત્તતે।
ત્રીનેવાગ્નીંસ્ત્યજેત્સમ્યગાત્મન્યેવાત્મના ક્ષણાત્૩૫૦

પ્રાપ્નુયાદ્યેન વા યચ્ચ તત્પ્રાશ્નીયાદકુત્સયન્।
કેશલોમનખાન્ન્યસ્યેદ્વાનપ્રસ્થાશ્રમે રતઃ

આશ્રમાદાશ્રમં સદ્યઃ પૂતો ગચ્છતિ કર્મભિઃ।
અભયં સર્વભૂતેભ્યો યો દત્વા પ્રવ્રજેદ્દ્વિજઃ

લોકાસ્તેજોમયાસ્તસ્ય પ્રેત્ય ચાનંત્યમશ્નુતે।
સુશીલવૃત્તો વ્યપનીતકલ્મષો ન ચેહ નામુત્ર ચરન્તુમીહતે

અરોષમોહો ગતસંધિવિગ્રહઃ સ ચેદુદાસીનવદાત્મચિંતયા।
યમેષુ ચૈવાન્યગતેષુ ન વ્યથઃ સ્વશાસ્ત્રશૂન્યો હૃદિનાત્મવિભ્રમઃ

ભવેદ્યથેષ્ટાગતિરાત્મયાજિની નિસ્સંશયે ધર્મપરે જિતેન્દ્રિયે।
અતઃપરં શ્રેષ્ઠમતીવસદ્ગુણૈરધિષ્ઠિતં ત્રીનતિવર્ત્ય ચાશ્રમાન્

ચતુર્થમુક્તં પરમાશ્રમં શૃણુ પ્રકીર્ત્યમાનં પરમં પરાયણમ્।
પ્રાપ્ય સંસ્કારમેતાભ્યામાશ્રમાભ્યાં તતઃ પરમ્

યત્કાર્યં પરમાત્માર્થં તત્ત્વમેકમનાઃ શૃણુ।
કાષાયં ધારયિત્વા તુ શ્રેણીસ્થાનેષુ ચ ત્રિષુ

યો વ્રજેચ્ચ પરં સ્થાનં પારિવ્રાજ્યમનુત્તમમ્।
તદ્ભાવનેન સંન્યસ્ય વર્તનં શ્રૂયતાં તથા

એક એવ ચરેદ્ધર્મં સિધ્યર્થમસહાયવાન્।
એકશ્ચરતિ યઃ પશ્યન્ન જહાતિ ન હીયતે

અનગ્નિરનિકેતસ્તુ ગ્રામં ભિક્ષાર્થમાશ્રયેત્।
અશ્વસ્તનવિધાનઃ સ્યાન્મુનિર્ભાવસમન્વિતઃ

લઘ્વાશી નિયતાહારઃ સકૃદન્નં નિષેવયેત્।
કપાલં વૃક્ષમૂલાનિ કુચેલમસહાયતા

ઉપેક્ષા સર્વભૂતાનામેતાવદ્ભિક્ષુ લક્ષણમ્।
યસ્મિન્વાચઃ પ્રવિશંતિ કૂપે પ્રાપ્તા મૃતા ઇવ

ન વક્તારં પુનર્યાંતિ સ કૈવલ્યાશ્રમે વસેત્।
નૈવ પશ્યેન્ન શૃણુયાદવાચ્યં જાતુ કસ્યચિત્

બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ નૈતદ્ભૂયાત્કથંચન।
યદ્બ્રાહ્મણસ્યાનુકૂલં તદેવ સતતં વદેત્

તૂષ્ણીમાસીત નિંદાયાં કુર્વન્ભૈષજ્યમાત્મનઃ।
યેન પૂર્ણમિવાકાશં ભવત્યેકેન સર્વદા

શૂન્યં યેન સમાકીર્ણં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

યેનકેન ચિદાછિન્નો યેનકેન ચિદાશિતઃ।
યત્ર ક્વચન શાયી ચ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

અહેરિવ જનાદ્ભીતઃ સુહૃદો નરકાદિવ।
કૃપણાદિવ નારીભ્યસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

ન હૃષ્યેત વિષીદેત માનિતો માનિતસ્તથા।
સર્વભૂતેષ્વભયદસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

નાભિનંદેત મરણં નાભિનંદેત જીવિતમ્।
કાલમેવ નિરીક્ષેત નિર્દેશં કૃષકો યથા

અનભ્યાહતચિત્તશ્ચ દાંતશ્ચાહતધીસ્તથા।
વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો નરો ગચ્છેત્તતો દિવમ્

અભયં સર્વભૂતેભ્યો ભૂતાનામભયં યતઃ।
તસ્ય દેહવિમુક્તસ્ય ભયં નાસ્તિ કુતશ્ચન

યથા નાગપદેઽન્યાનિ પદાનિ પદગામિનામ્।
સર્વાણ્યેવાવલીયંતે તથા જ્ઞાનાનિ ચેતસિ

એવં સર્વમહિંસાયાં ધર્મોઽર્થશ્ચ મહીયતે।
મૃતઃ સ નિત્યં ભવતિ યો હિંસાં પ્રતિપદ્યતે

અહિંસકસ્તતઃ સમ્યગ્ધૃતિમાન્નિયતેંદ્રિયઃ।
શરણ્યસ્સર્વભૂતાનાં ગતિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્

એવં પ્રજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય નિર્ભયસ્ય મનીષિણઃ।
ન મૃત્યુરધિકોભાવઃ સોમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

વિમુક્તઃ સર્વસંગેભ્યો મુનિરાકાશવત્સ્થિતઃ।
વિષ્ણુપ્રિયકરઃ શાંતસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

જીવિતં યસ્ય ધર્માર્થં ધર્મોરત્યર્થમેવ ચ।
અહોરાત્રાદિ પુણ્યાર્થં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

નિવારિતસમારંભં નિર્નમસ્કારમસ્તુતિમ્।
અક્ષીણં ક્ષીણકર્માણં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

સર્વાણિ ભૂતાનિ સુખં રમંતે સર્વાણિ દુઃખાનિ ભૃશં ભવંતિ।
તેષાં ભવોત્પાદનજાતખેદઃ કુર્યાત્તુ કર્માણિ ચ શ્રદ્દધાનઃ

દાનં હિ ભૂતાભયદક્ષિણાયાઃ સર્વાણિ દાનાન્યધિતિષ્ઠતીહ।
તીક્ષ્ણે તનું યઃ પ્રથમં જુહોતિ સોનંતમાપ્નોત્યભયં પ્રજાભ્યઃ

ઉત્તાનમાસ્યેન હવિર્જુહોતિ અનંતમાપ્નોત્યભિતઃ પ્રતિષ્ઠામ્।
તસ્યાંગસંગાદભિનિષ્કૃતં ચ વૈશ્વાનરં સર્વમિદં પ્રપેદે

પ્રાદેશમાત્રં હૃદભિસ્રુતં યત્તસ્મિન્પ્રાણેનાત્મયાજી જુહોતિ।
તસ્યાગ્નિહોત્રે હુતમાત્મસંસ્થં સર્વેષુ લોકેષુ સદૈવ તેષુ

દેવં વિધાતું ત્રિવૃતં સુવર્ણં યે વૈ વિદુસ્તં પરમાર્થભૂતમ્।
તે સર્વભૂતેષુ મહીયમાના દેવાઃ સમર્થા અમૃતં વ્રજંતિ

વેદાંશ્ચ વેદ્યં ચ વિધિં ચ કૃત્સ્નમથો નિરુક્તં પરમાર્થતાં ચ।
સર્વં શરીરાત્મનિ યઃ પ્રવેદ તસ્યાભિસર્વે પ્રચરંતિ નિત્યમ્

ભૂમાવસક્તં દિવિ ચાપ્રમેયં હિરણ્મયં તં ચ સમંડલાંતે।
પ્રદક્ષિણં દક્ષિણમંતરિક્ષે યો વેદનાપ્યાત્મનિ દીપ્તરશ્મિઃ

આવર્તમાનં ચ વિવર્તમાનં ષણ્નેમિ યદ્દ્વાદશારં ત્રિપર્વ।
યસ્યેદમાસ્યં પરિપાતિ વિશ્વં તત્કાલચક્રં નિહિતં ગુહાયામ્

યતઃ પ્રસાદં જગતઃ શરીરં સર્વાંશ્ચ લોકાનધિગચ્છતીહ।
તસ્મિન્હિ સંતર્પયતીહ દેવાન્સ વૈ વિમુક્તો ભવતીહ નિત્યમ્

તેજોમયો નિત્યમતઃ પુરાણો લોકે ભવત્યર્થભયાદુપૈતિ।
ભૂતાનિ યસ્માન્નભયં વ્રજંતિ ભૂતેભ્યો યો નો દ્વિજતે કદાચિત્

અગર્હણીયો ન ચ ગર્હતેન્યાન્સ વૈ વિપ્રઃ પ્રવરં સ્વાત્મનીક્ષેત્।
વિનીતમોહોપ્યપનીતકલ્મષો ન ચેહ નામુત્ર ચ યોર્થમૃચ્છતિ

અરોષમોહઃ સમલોષ્ટકાંચનઃ પ્રહીણશોકો ગતસંધિવિગ્રહઃ।
અપેતનિંદાસ્તુતિરપ્રિયાપ્રિયશ્ચરન્નુદાસીનવદેવ ભિક્ષુઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે ક્ષેત્રવાસમાહાત્મ્યં નામ પંચદશોધ્યાયઃ