Padma Purana · Chapter 1.13

pulastya uvāca/
kroṣṭoḥ śṛṇu tvaṃ rājeṃdra vaṃśamuttamapūruṣam/
yasyānvavāye saṃbhūto viṣṇurvṛṣṇikulodvahaḥ

kroṣṭorevābhavatputro vṛjinīvānmahāyaśāḥ/
tasya putrobhavatsvātiḥ kuśaṃkustatsutobhavat

kuśaṃkorabhavatputro nāmnā citrarathosya tu/
śaśabiṃduriti khyātaścakravartī babhūva ha

atrānuvaṃśaślokoyaṃ gītastasya purābhavat/
śaśabiṃdostu putrāṇāṃ śatānāmabhavacchatam

dhīmatāṃ cārurūpāṇāṃ bhūridraviṇatejasām/
teṣāṃ śatapradhānānāṃ pṛthusāhvā mahābalāḥ

pṛthuśravāḥ pṛthuyaśāḥ pṛthutejāḥ pṛthūdbhavaḥ/
pṛthukīrtiḥ pṛthumato rājānaḥ śaśabiṃdavaḥ

śaṃsaṃti ca purāṇajñāḥ pṛthuśravasamuttamam/
tataścāsyābhavanputrāḥ uśanā śatrutāpanaḥ

putraścośanasastasya śineyurnāmasattamaḥ/
āsītśineyoḥ putro yaḥ sa rukmakavaco mataḥ

nihatya rukmakavaco yuddhe yuddhaviśāradaḥ/
dhanvino vividhairbāṇairavāpya pṛthivīmimām

aśvamedhe 'dadādrājā brāhmaṇebhyaśca dakṣiṇāṃ/
jajñe tu rukmakavacātparāvṛtparavīrahā

tatputrā jajñire paṃca mahāvīryaparākramāḥ/
rukmeṣuḥ pṛthurukmaśca jyāmaghaḥ parigho hariḥ

parighaṃ ca hariṃ caiva videhe sthāpayatpitā/
rukmeṣurabhavadrājā pṛthurukmastathāśrayaḥ

tābhyāṃ pravrājito rājyājjyāmaghovasadāśrame/
praśāṃtaścāśramasthastu brāhmaṇena vibodhitaḥ

jagāma dhanurādāya deśamanyaṃ dhvajī rathī/
narmadātaṭa ekākī kevalaṃ vṛttikarśitaḥ

ṛkṣavaṃtaṃ giriṃ gatvā muktamanyairupāviśat/
jyāmaghasyābhavadbhāryā śaibyā pariṇatā satī

aputropyabhavadrājā bhāryāmanyāmaciṃtayan/
tasyāsīdvijayo yuddhe tatra kanyāmavāpya saḥ

bhāryāmuvāca saṃtrāsātsnuṣeyaṃ te śucismite/
evamuktvābravīdenaṃ kasya keyaṃ snuṣeti vai

rājovāca/
yaste janiṣyate putrastasya bhāryā bhaviṣyati/
tasyāḥ sā tapasogreṇa kanyāyāḥ saṃprasūyata

putraṃ vidarbhaṃ subhagaṃ śaibyā pariṇatā satī/
rājaputryāṃ tu vidvāṃsau snuṣāyāṃ krathakauśikau

lomapādaṃ tṛtīyaṃ tu putraṃ paramadhārmikam/
paścādvidarbho janayacchūraṃ raṇaviśāradam

lomapādātmajo babhrurdhṛtistasya tu cātmajaḥ/
kauśikasyātmajaścedistasmāccaidyanṛpāḥ smṛtāḥ

kratho vidarbhaputro yaḥ kuṃtistasyātmajobhavat/
kuṃterdhṛṣṭastato jajñe dhṛṣṭātsṛṣṭaḥ pratāpavān

sṛṣṭasya putro dharmātmā nivṛttiḥ paravīrahā/
nivṛttiputro dāśārho nāmnā sa tu vidūrathaḥ

dāśārhaputro bhīmastu bhīmājjīmūta ucyate/
jīmūtaputro vikṛtistasyabhīmarathaḥ sutaḥ

atha bhīmarathasyāpi putro navarathaḥ kila/
tasya cāsīddaśarathaḥ śakunistasya cātmajaḥ

tasmātkaraṃbhastasmācca devarāto babhūva ha/
devakṣatrobhavadrājā devarātānmahāyaśāḥ

devagarbhasamo jajñe devakṣatrasya naṃdanaḥ/
madhurnāmamahātejā madhoḥ kuruvaśaḥ smṛtaḥ

āsītkuruvaśātputraḥ puruhotraḥ pratāpavān/
aṃśurjajñetha vaidarbhyāṃ dravaṃtyāṃ puruhotrataḥ

vetrakī tvabhavadbhāryā aṃśostasyāṃ vyajāyata/
sātvataḥ satvasaṃpannaḥ sātvatānkīrtivarddhanaḥ

imāṃ visṛṣṭiṃ vijñāya jyāmaghasya mahātmanaḥ/
prajāvāneti sāyujyaṃ rājñaḥ somasya dhīmataḥ

sātvatānsatvasaṃpannā kausalyā suṣuve sutān/
teṣāṃ sargāśca catvāro vistareṇaiva tānśṛṇu

bhajamānasya sṛṃjayyāṃ bhājanāmā sutobhavat/
sṛṃjayasya sutāyāṃ tu bhājakāstu tatobhavan

tasya bhājasya bhārye dve suṣuvāte sutānbahūn/
nemiṃ cakṛkaṇaṃ caiva vṛṣṇiṃ parapuraṃjayaṃ

te bhājakāḥ smṛtā yasmādbhajamānādvi jajñire/
devāvṛdhaḥ pṛthurnāma madhūnāṃ mitravarddhanaḥ

aputrastvabhavadrājā cacāra paramaṃ tapaḥ/
putraḥ sarvaguṇopeto mama bhūyāditi spṛhan

saṃyojya kṛṣṇamevātha parṇāśāyā jalaṃ spṛśan/
sā toyasparśanāttasya sāṃnidhyaṃ nimnagā hyagāt

kalyāṇaṃ caratastasya śuśoca nimnagātataḥ/
ciṃtayātha parītātmā jagāmātha viniścayam

bhūtvā gacchāmyahaṃ nārī yasyāmevaṃ vidhaḥ sutaḥ/
jāyeta tasmādadyāhaṃ bhavāmyasya sutapradā

atha bhūtvā kumārī sā bibhratī paramaṃ vapuḥ/
jñāpayāmāsa rājānaṃ tāmiyeṣa nṛpastataḥ

athasānavamemāsisuṣuvesaritāṃvarā/
putraṃ sarvaguṇopetaṃ babhruṃ devāvṛdhātparam

atra vaṃśe purāṇajñā bruvaṃtīti pariśrutam/
guṇāndevāvṛdhasyātha kīrttayaṃto mahātmanaḥ

babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devairdevāvṛdhaḥ samaḥ/
ṣaṣṭiḥ śataṃ ca putrāṇāṃ sahasrāṇi ca saptatiḥ

etemṛtatvaṃ saṃprāptā babhrordevāvṛdhādapi/
yajñadānatapodhīmānbrahmaṇyassudṛḍhavrataḥ

rūpavāṃśca mahātejā bhojotomṛtakāvatīm/
śarakāntasya duhitā suṣuve caturaḥ sutān

kukuraṃ bhajamānaṃ ca śyāmaṃ kaṃbalabarhiṣam/
kukurasyātmajo vṛṣṭirvṛṣṭestu tanayo dhṛtiḥ

kapotaromā tasyāpi tittiristasya cātmajaḥ/
tasyāsīdbahuputrastu vidvānputro nariḥ kila

khyāyate tasya nāmānyaccaṃdanodakaduṃdubhiḥ/
asyāsīdabhijitputrastato jātaḥ punarvasuḥ

aputrohyabhijitpūrvamṛṣibhiḥ prerito mudā/
aśvamedhaṃtuputrārthamājuhāvanarottamaḥ

tasya madhye vicarataḥ sabhāmadhyātsamutthitaḥ/
andhastu vidvāndharmajño yajñadātā punarvasuḥ

tasyāsītputramithunaṃ vasoścārijitaḥ kila/
āhukaścāhukī caiva khyātā matimatāṃ vara५०

imāṃścodāharaṃtyatra ślokāṃścātirasātmakān/
sopāsaṃgānukarṣāṇāṃ tanutrāṇāṃ varūthinām

rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ sahasrāṇi daśaiva tu/
nāsatyavādino bhojā nāyajñā nāsahasradāḥ

nāśucirnāpyavidvāṃso na bhojādadhikobhavat/
āhukāṃ tamanuprāpta ityeṣonvaya ucyate

āhukaścāpyavaṃtīṣu svasāraṃ cāhukīṃ dadau/
āhukasyaiva duhitā putrau dvau samasūyata

devakaṃ cograsenaṃ ca devagarbhasamāvubhau/
devakasya sutāścaiva jajñire tridaśopamāḥ

devavānupadevaśca sudevo devarakṣitaḥ/
teṣāṃ svasāraḥ saptaiva vasudevāya tā dadau

devakī śrutadevā ca yaśodā ca śrutiśravā/
śrīdevā copadevā ca surūpā ceti saptamī

navograsenasya sutāḥ kaṃsasteṣāṃ ca pūrvajaḥ/
nyagrodhastu sunāmā ca kaṃkaḥ śaṃkuḥ subhūśca yaḥ

anyastu rāṣṭrapālaśca baddhamuṣṭiḥ samuṣṭikaḥ/
teṣāṃ svasāraḥ paṃcāsankaṃsā kaṃsavatī tathā

surabhī rāṣṭrapālī ca kaṃkā ceti varāṃganāḥ/
ugrasenaḥ sahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ

bhajamānasya putrobhūdrathimukhyo vidūrathaḥ/
rājādhidevaḥ śūraśca vidūrathasutobhavat

rājādhidevasya sutau jajñāte vīrasaṃmatau/
kṣatravratetiniratau śoṇāśvaḥ śvetavāhanaḥ

śoṇāśvasya sutāḥ paṃca śūrā raṇaviśāradāḥ/
śamī ca rājaśarmā ca nimūrttaḥ śatrujicchuciḥ

śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ/
pratikṣatrasuto bhojo hṛdīkastasya cātmajaḥ/
hṛdīkasyābhavanputrā daśa bhīmaparākramāḥ

kṛtavarmāgrajasteṣāṃ śatadhanvā ca sattamaḥ/
devārhaśca subhānuśca bhīṣaṇaśca mahābalaḥ

ajātaśca vijātaśca karakaśca karaṃdhamaḥ/
devārhasya suto vidvānjajñe kaṃbalabarhiṣaḥ

asamaujāstatastasya samaujāśca sutāvubhau/
ajātaputrasya sutau prajāyete samaujasau

samaujaḥ putrā vikhyātāstrayaḥ paramadhārmikāḥ/
sudaṃśaśca suvaṃśaśca kṛṣṇa ityanunāmataḥ

aṃdhakānāmimaṃ vaṃśaṃ yaḥ kīrtayati nityaśaḥ/
ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ prajāmāpnotyayaṃ tataḥ

gāṃdhārī caiva mādrī ca kroṣṭorbhārye babhūvatuḥ/
gāṃdhārī janayāmāsa sunitraṃ mitravatsalam

mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato vai devamīḍhuṣaṃ/
anamitraṃ śiniṃ caiva paṃcātra kṛtalakṣaṇāḥ

anamitrasuto nighno nighnasyāpi ca dvau sutau/
prasenaśca mahāvīryaḥ śaktisenaśca tāvubhau

syamaṃtakaṃ prasenasya maṇiratnamanuttamaṃ/
pṛthivyāṃ maṇiratnānāṃ rājeti samudāhṛtam

hṛdi kṛtvā subahuśo maṇiṃ taṃ sa vyarājata/
maṇiratnaṃ yayācetha rājārthaṃ śauriruttamam

goviṃdaśca na taṃ lebhe śaktopi na jahāra saḥ/
kadācinmṛgayāṃ yātaḥ prasenastena bhūṣitaḥ

bile śabdaṃ sa śuśrāva kṛtaṃ sattvena kenacit/
tataḥ praviśya sa bilaṃ praseno hyṛkṣamāsadat

ṛkṣaḥ prasenaṃ ca tathā ṛkṣaṃ cāpi prasenajit/
āsādya yuyudhāte tau parasparajayecchayā

hatvā ṛkṣaḥ prasenaṃ ca tatastaṃ maṇimādadāt/
prasenaṃ tu hataṃ śrutvā goviṃdaḥ pariśaṃkitaḥ

satrājitrā tu tadbhrātrā yādavaiśca tathāparaiḥ/
goviṃdena hato nūnaṃ praseno maṇikāraṇāt

prasenastu gatoraṇyaṃ maṇiratnena bhūṣitaḥ/
taṃ dṛṣṭvā nijaghānātha na tyajantaṃ syamaṃtakam

jaghānaivāpradānena śatrubhūtaṃ ca keśavaḥ/
iti pravādassarvatra khyātassatrājitā kṛtaḥ

atha dīrgheṇa kālena mṛgayāṃ nirgataḥ punaḥ/
yadṛcchayā ca goviṃdo bilābhyāśamathāgamat

tataśśabdaṃ yathāpūrvaṃ sa cakre ṛkṣarāḍbalī/
śabdaṃ śrutvā tu goviṃdaḥ khaṅgapāṇiḥ praviśya ca

apaśyajjāṃbavaṃtaṃ ca ṛkṣarājaṃ mahābalaṃ/
tatastūrṇaṃ hṛṣīkeśastamṛkṣamatiraṃhasā

jāṃbavaṃtaṃ sa jagrāha krodhasaṃraktalocanaḥ/
dṛṣṭvā cainaṃ tathā viṣṇuṃ karmabhirvaiṣṇavīṃ tanuṃ

tuṣṭāva ṛkṣarājopi viṣṇusūktena satvaraṃ/
tatastu bhagavāṃstuṣṭo vareṇa samarocayat

jāmbavānuvāca/
iṣṭaṃ cakraprahāreṇa tvatto me maraṇaṃ śubham/
kanyā ceyaṃ mama sutā bharttāraṃ tvāmavāpnuyāt

yoyaṃ maṇiḥ prasenāttu hatvā caivāptavānaham/
sa tvayā gṛhyatāṃ nātha maṇireṣo'tra varttate

ityukto jāṃbavaṃtaṃ vai hatvā cakreṇa keśavaḥ/
kṛtakāryo mahābāhuḥ kanyāṃ caivādadau tadā

tataḥ satrājite caitanmaṇiratnaṃ sa vai dadau/
yallabdhamṛkṣarājācca sarvayādavasannidhau

tena mithyāpravādena saṃtaptoyaṃ janārdanaḥ/
tataste yādavāḥ sarve vāsudevamathābruvan

asmākaṃ manasi hyāsītprasenastu tvayā hataḥ/
ekaikasyāstu suṃdaryo daśa satrājitaḥ sutāḥ

satyotpannāssutāstasya śatamekaṃ ca viśrutāḥ/
vikhyātāśca mahāvīryā bhaṃgakāraśca pūrvajaḥ

satyā vratavatī svapnā bhaṃgakārasya pūrvajā/
suṣuvustāḥ kumārāṃśca śinīvālaḥ pratāpavān

abhaṃgo yuyudhānaśca śinistasyātmajobhavat/
tasmādyugaṃdharaḥ putrāśśataṃ tasya prakīrtitāḥ

anamitrāhvayo yo vai vikhyāto vṛṣṇivaṃśajaḥ/
anamitrātśinirjajñe kaniṣṭho vṛṣṇinaṃdanaḥ

anamitrācca saṃjajñe vṛṣṇivīro yudhājitaḥ/
anyau ca tanayau vīrā vṛṣabhaścitra eva ca

ṛṣabhaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmaniṃditāṃ/
jayaṃtaśca jayaṃtīṃ ca śubhāṃ bhāryāmaviṃdata

jayaṃtasya jayaṃtyāṃ vai putraḥ samabhavattataḥ/
sadā yajvātidhīraśca śrutavānatithipriyaḥ

akrūraḥ suṣuve tasmātsudakṣo bhūridakṣiṇaḥ/
ratnakanyā ca śaibyā ca akrūrastāmavāptavān१००

putrānutpādayāmāsa ekādaśamahābalān/
upalaṃbhaṃ sadālaṃbhamutkalaṃ cāryyaśaiśavaṃ

sudhīraṃ ca sadāyakṣaṃ śatrughnaṃ vārimejayaṃ/
dharmadṛṣṭiṃ ca dharmaṃ ca sṛṣṭimauliṃ tathaiva ca

sarve ca pratihartāro ratnānāṃ jajñire ca te/
akrūrācchūrasenāyāṃ sutau dvau kulanaṃdanau

devavānupadevaśca jajñāte devasaṃmatau/
aśvinyāṃ tricatuḥ putrāḥ pṛthurvipṛthureva ca

aśvagrīvo śvabāhuśca supārśvaka gaveṣaṇau/
riṣṭanemiḥ suvarcā ca sudharmā mṛdureva ca

abhūmirbahubhūmiśca śraviṣṭhā śravaṇe striyau/
imāṃ mithyābhiśaptiṃ yo veda kṛṣṇasya buddhimān

na sa mithyābhiśāpena abhigamyaśca kenacit/
ekṣvākī suṣuve putraṃ śūramadbhutamīḍhuṣam

mīḍhuṣā jajñire śūrā bhojāyāṃ puruṣā daśa/
vasudevo mahābāhuḥ pūrvamānakaduṃdubhiḥ

devabhāgastathā jajñe tathā devaśravāḥ punaḥ/
anāvṛṣṭiṃ kuniścaiva naṃdiścaiva sakṛdyaśāḥ

śyāmaḥ śamīkaḥ saptākhyaḥ paṃca cāsya varāṃganāḥ/
śrutakīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevī śrutaśravāḥ

rājādhidevī ca tathā paṃcaitā vīramātaraḥ/
vṛddhasya śrutadevī tu kārūṣaṃ suṣuve nṛpam

kaikeyācchrutakīrtestu jajñe saṃtardano nṛpaḥ/
śrutaśravasi caidyasya sunīthaḥ samapadyata

rājādhidevyāḥ saṃbhūto dharmādbhayavivarjitaḥ/
śūraḥ sakhyena baddhosau kuṃtibhoje pṛthāṃ dadau

evaṃ kuṃtī samākhyā ca vasudevasvasā pṛthā/
kuṃtibhojodadāttāṃ tu pāṃḍorbhāryāmaniṃditām

pāṇḍvarthesūta devī sā devaputrānmahārathān/
dharmādyudhiṣṭhiro jajñe vātājjajñe vṛkodaraḥ

iṃdrāddhanaṃjayaścaiva śakratulyaparākramaḥ/
yo'sau tripuruṣājjātastribhiraṃśairmahārathaḥ

devakāryakaraścaiva sarvadānavasūdanaḥ/
avadhyāścāpi śakrasya dānavā yena ghātitāḥ

sthāpitassa tu śakreṇa labdhavarcāstriviṣṭape/
mādravatyāṃ tu janitāvaśvināviti naḥ śrutam

nakulaḥ sahadevaśca rūpasatvaguṇānvitau/
rohiṇī pauravī nāma bhāryā cānakaduṃdubheḥ

lebhe ceṣṭaṃ sutaṃ rāmaṃ sāraṇaṃ ca raṇapriyam/
durdharaṃ damanaṃ caiva piṃḍārakamahāhanuṃ

atha māyātvamāvāsyā devakī yā bhaviṣyati/
tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ pūrvaṃ tu sa prajāpatiḥ

anujātābhavatkṛṣṇā subhadrā bhadrabhāṣiṇī/
vijayo rocamānastu vardhamānaśca devalaḥ

ete sarve mahātmāna upadevyāṃ prajajñire/
agāvahaṃ mahātmānaṃ bṛhaddevī vyajāyata

bṛhaddevyāṃ svayaṃ jajñe mandako nāma nāmataḥ/
saptamaṃ devakī putraṃ remaṃtaṃ saṣuve sutam

gaveṣaṇaṃ mahābhāgaṃ saṃgrāmeṣvaparājitam/
śrutadevyā vihāre tu vane vicaratā purā

vaiśyāyāṃ samadhācchauriḥ putraṃ kauśikamagrajam/
śrutaṃdharā tu rājñī tu sauragaṃdhaparigrahaḥ

putraṃ ca kapilaṃ caiva vasudevātmajo balī/
janānāṃ ca viṣādobhūtprathamaḥ sa dhanurddharaḥ

saubhadraścābhavaścaiva mahāsatvau babhūvatuḥ/
devabhāgasutaścāpi prastāvaḥ sa budhaḥ smṛtaḥ

paṇḍitaṃ prathamaṃ bāhu devaśravasamuttamam/
ikṣvākukulato yasya manasvinyā yaśasvinī

nivṛttaśatruḥ śatrughnaḥ śraddhā tasmādajāyata/
gaṃḍūṣāyāmapatyāni kṛṣṇastuṣṭaḥ śataṃ dadau

sa caṃdraṃ tu mahābhāgaṃ vīryavaṃtaṃ mahābalam/
raṃtipālaśca raṃtiśca naṃdanasya sutāvubhau

śamīkaputrāścatvāro vikrāṃtāḥ sumahābalāḥ/
virajaśca dhanuścaiva vyomastasya sa sṛṃjayaḥ

anapatyobhavadvyomaḥ sṛṃjayasya dhanaṃjayaḥ/
yo jāyamāno bhojatvaṃ rājarṣitvamavāptavān

kṛṣṇasya janmābhyudayaṃ yaḥ kīrtayati nityaśaḥ/
śṛṇoti vā naro nityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

atha devo mahādevaḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ/
vihārārthaṃ sa devosau mānuṣeṣvapyajāyata

devakyāṃ vasudevena tapasā puṣkarekṣaṇaḥ/
caturbāhustu saṃjāto divyarūpo janāśrayaḥ

śrīvatsalakṣaṇaṃ devaṃ dṛṣṭvā devaiḥ salakṣaṇam/
uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho

bhītohaṃ deva kaṃsasya tatastvetadbravīmi te/
mama putrā hatāstena śreṣṭhāḥ ṣaḍbhīmavikramāḥ

vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ saṃharadacyutaḥ/
anujñāpya tu taṃ śaurirnandagopagṛhenayat

datvā taṃ naṃdagopāya rakṣyatāmiti cābravīt/
atastusarvakalyāṇaṃ yādavānāṃ bhaviṣyati

ayaṃ tu garbho devakyā yāvatkaṃsaṃ haniṣyati/
tāvatpṛthivyāṃ bhavitā kṣemo bhārāvahaḥ param

ye vai duṣṭāstu rājānastāṃstu sarvānhaniṣyati/
kauravāṇāṃ raṇe bhūte sarvakṣatrasamāgame

sārathyamarjunasyāyaṃ svayaṃ devaḥ kariṣyati/
niḥkṣatriyāṃ dharāṃ kṛtvā bhokṣyate śeṣatāṃ gatām

sarvaṃ yadukulaṃ caiva devalokaṃ nayiṣyati/
bhīṣma uvāca/
ka eṣa vasudevastu devakī kā yaśasvinī

naṃdagopaśca kaścaiva yaśodā kā mahāvratā/
yā viṣṇuṃ poṣitavatī yāṃ sa mātetyabhāṣata

yā garbhaṃ janayāmāsa yā cainaṃ samavarddhayat/
pulastya uvāca/
puruṣaḥ kaśyapaścāsāvaditistatpriyā smṛtā

kaśyapo brahmaṇoṃśastu pṛthivyā aditistathā/
naṃdo droṇassamākhyāto yaśodātha dharābhavat

athakāmānmahābāhurdevakyāḥ samapūrayat/
ye tayā kāṃkṣitāḥ pūrvamajāttasmānmahātmanaḥ

aciraṃ sa mahādevaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanuṃ/
mohayansarvabhūtāni yogādyogī samāyayau

naṣṭe dharme tathā yajñe viṣṇurvṛṣṇikule vibhuḥ/
kartuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam१५०

rukmiṇī satyabhāmā ca satyā nāgnijitī tathā/
sumitrā ca tathā śaibyā gāṃdhārī lakṣmaṇā tathā

subhīmā ca tathā mādrī kauśalyā vijayā tathā/
evamādīni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

rukmiṇī janayāmāsa putrānśṛṇu viśāradān/
cārudeṣṇaṃ raṇeśūraṃ pradyumnañca mahābalam

sucāruṃ cārubhadrañca sadaśvaṃ hrasvameva ca/
saptamañcāruguptañca cārubhadrañca cārukaṃ

cāruhāsaṃ kaniṣṭhañca kanyāñcārumatīṃ tathā/
jajñire satyabhāmāyā bhānurbhīmarathaḥ kṣaṇaḥ

rohito dīptimāṃścaiva tāmrabaṃdho jalaṃdhamaḥ/
catasro jajñire teṣāṃ svasāraśca yavīyasīḥ

jāṃbavatyāḥ suto jajñe sāṃbaścaivātiśobhanaḥ/
sauraśāstrasya karttā vai pratimā maṃdirasya ca

mūlasthāne niveśaśca kṛtastena mahātmanā/
tuṣṭena devadevena kuṣṭharogo vināśitaḥ

sumitraṃ cārumitraṃ ca mitraviṃdā vyajāyata/
mitrabāhuḥ sunīthaśca nāgnajityāṃ babhūvatuḥ

evamādīni putrāṇāṃsahasrāṇi niśāmaya/
aśītiśca sahasrāṇāṃ vāsudevasutāstathā

pradyumnasya ca dāyādo vaidarbhyāṃ buddhisattamaḥ/
aniruddho raṇe yoddhā jajñesya mṛgaketanaḥ

kāmyā supārśvatanayā sāṃbāllebhe tarasvinam/
sattvaprakṛtayo devāḥ parāḥ paṃca prakīrtitāḥ

tisraḥ koṭyaḥ pravīrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanāṃ/
ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi vīryavaṃto mahābalāḥ

devāṃśāḥ sarva eveha utpannāste mahaujasaḥ/
daivāsure hatā ye vā asurāstu mahābalāḥ

ihotpannā manuṣyeṣu bādhaṃte sarvamānavān/
teṣāmuddharaṇārthāya utpannā yādave kule

kulānāṃ śatamekaṃ ca yādavānāṃ mahātmanām/
viṣṇusteṣāṃ praṇetā ca prabhutve ca vyavasthitaḥ

nideśasthāyinastasya ṛddhyaṃte sarvayādavāḥ/
bhīṣma uvāca/
saptarṣayaḥ kuberaśca yakṣo maṇidharastathā

sātyakirnāradaścaiva śivo dhanvaṃtaristathā/
ādidevastathāviṣṇurebhistu saha daivataiḥ

kimarthaṃ sahasaṃbhūtāḥ surasambhūtayaḥ kṣitau/
bhaviṣyāḥ kati vā cāsya prādurbhāvā mahātmanaḥ

sarvakṣetreṣu sarveṣu kimarthamiha jāyate/
yadarthamiha saṃbhūto viṣṇurvṛṣṇyaṃdhake kule

punaḥpunarmanuṣyeṣu tanme tvaṃ brūhi pṛcchataḥ/
pulastya uvāca/
śṛṇu bhūpa pravakṣyāmi rahasyātirahasyakam/
yathā divyatanurviṣṇurmānuṣeṣviha jāyate

yugāṃte tu parāvṛtte kāle praśithile prabhuḥ/
devāsuramanuṣyeṣu jāyate harirīśvaraḥ

hiraṇyakaśipurdaityastrailokyasya praśāsitā/
balinādhiṣṭhite caiva punarlokatraye kramāt

sakhyamāsītparamakaṃ devānāmasuraiḥ saha/
yugākhyā daśa saṃpūrṇā āsīdavyākulaṃ jagat

nideśasthāyinaścāpi tayordevāsurā svayaṃ/
baddho balirvimardoyaṃ susaṃvṛttaḥ sudāruṇaḥ

devānāmasurāṇāṃ ca ghoraḥ kṣayakaro mahān/
kartuṃ dharmavyavasthāṃ ca jāyate mānuṣeṣviha

bhṛgoḥ śāpanimittaṃ tu devāsurakṛte tadā/
bhīṣma uvāca/
kathaṃ devāsurakṛte harirdehamavāptavān

daivāsuraṃ yathāvṛttaṃ tanme kathaya suvrata/
pulastya uvāca/
teṣāṃ jayanimittaṃ vai saṃgrāmā syuḥ sudāruṇāḥ

avatārā daśadvau ca śuddhā manvaṃtare smṛtāḥ/
nāmadheyaṃ samāsena śṛṇu teṣāṃ vivakṣitam

prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ/
tṛtīyastu varāhaśca caturtho'mṛtamaṃthanaḥ

saṃgrāmaḥ paṃcamaścaiva sughorastārakāmayaḥ/
ṣaṣṭho hyāḍībakākhyaśca saptamastraipurastathā

aṣṭamaścāṃdhakavadho navamo vṛtraghātanaḥ/
dhvajaśca daśamasteṣāṃ hālāhalastataḥ paraṃ

prathito dvādaśasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalastathā/
hiraṇyakaśipurdaityo narasiṃhena sūditaḥ

vāmanena balirbaddhastrailokyākramaṇe purā/
hiraṇyākṣo hato dvaṃdve prativāde tu daivataiḥ

daṃṣṭrayā tu varāheṇa samudrastho dvidhā kṛtaḥ/
prahlādo nirjito yuddhe iṃdreṇāmṛtamaṃthane

virocanastu prāhlādirnityamindravadhodyataḥ/
iṃdreṇaiva ca vikramya nihatastārakāmaye

aśaknuvatsu deveṣu tripuraṃ soḍhumāsuram/
mohayitvā'mṛte pīte gorūpeṇāsurāriṇā

nāsanjīvayituṃ śakyā bhūyo bhūyomṛtāsurāḥ/
nihatā dānavāḥ sarve trailokye tryaṃbakeṇa tu

asurāśca piśācāśca dānavāścāṃdhake vadhe/
hatā devamanuṣyaiste pitṛbhiścaiva sarvaśaḥ

saṃpṛkto dānavairvṛtro ghore kolāhale hataḥ/
tadā viṣṇusahāyena maheṃdreṇa nipātitaḥ

hatastato maheṃdreṇa māyāchannastu yogavit/
vajreṇa kṣaṇamāviśya vipracittiḥ sahānugaḥ

daityāśca dānavāścaiva saṃyutāḥ kṛtsnaśastu te/
ete daivā'surāvṛttāḥ saṃgrāmādvā daśaiva tu

devāsurakṣayakarāḥ prajānāṃ ca hitāya vai/
hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau

dvisaptatiṃ tathānyāni niyutānyadhikāni tu/
aśīti ca sahasrāṇi trailokyaiśvaryavānabhūt

paryāyeṇa tu rājābhūdbalirvarṣārbudaṃ punaḥ/
ṣaṣṭhiṃ caiva sahasrāṇi niyutāni ca viṃśatiṃ

balirājyādhikāre tu yāvatkālaśca kīrtitaḥ/
tāvatkālaṃ tu prahlādo nirvṛto hyasuraiḥ saha

jayārthamete vijñeyā asurāṇāṃ mahaujasaḥ/
trailokyamidamavyagraṃ maheṃdreṇānupālyate

asampannamidaṃ sarvaṃ yāvadvarṣāyutaṃ punaḥ/
paryāyeṇaiva samprāpte trailokyaṃ pākaśāsane

tato'surānparityajya yajño devānagacchata/
yajñe devānatha gate ditijāḥ kāvyamabruvan

daityā ūcuḥ-/
hṛtaṃ maghavatā rājyaṃ tyaktvā yajñaḥ surāngataḥ/
sthātuṃ na śuknumo hyatra praviśāmo rasātalam२००

evamuktobravīdetānviṣaṇṇānsāṃtvayangirā/
mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vo'surāḥ

maṃtrāścauṣadhayaścaiva dharāyāṃ yattu vartate/
mayi tiṣṭhati tatsarvaṃ pādamātraṃ sureṣu vai

tatsarvaṃ ca pradāsyāmi yuṣmadarthe dhṛtaṃ mayā/
tato devāstutāndṛṣṭvā dhṛtānkāvyena dhīmatā

amaṃtrayaṃta devā vai saṃvignāstajjighṛkṣayā/
kāvyo hyeṣa idaṃ sarvaṃ vyāvartayati no balāt

sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvanna cyāvayeta vai/
prasahya jitvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe

tato devāstu saṃrabdhā dānavānupasṛtya ha/
tataste vadhyamānāstaiḥ kāvyamevābhidudruvuḥ

tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devairabhidrutān/
rakṣākāryeṇa saṃhṛtya devebhyastānsurārditān

kāvyaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ devā nirviśaṃkāstu te jahuḥ/
tataḥ kāvyonuciṃtyātha brahmaṇo vacanaṃ hitam

tānuvāca tataḥ kāvyaḥ pūrvavṛttamanusmaran/
trailokyaṃ vo hṛtaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥ kramaiḥ

balirbaddho hato jaṃbho nihataśca virocanaḥ/
mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surairhatāḥ

taistairupāyairbhūyiṣṭhā nihatāstu pradhānataḥ/
kecicchiṣṭāśca yūyaṃ vai yuddhaṃ nāstīti me matam

nītayo vo vidhātavyā upāse kālaparyayāt/
yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ maṃtrārthaṃ vijayāvaham

apratīpāṃstato devānmaṃtrānprāpya maheśvarāt/
yotsyāmahe punardevaistataḥ prāpsyatha vai jayam

tataste kṛtasaṃvādā devānūcustadāsurāḥ/
nyastaśastrā vayaṃ sarve niḥssannāhā rathairvinā

vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalaistathā/
devāsteṣāṃ vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtaṃ tataḥ

tatonyavartayansarve vijvarā muditāśca te/
nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ

tatastānabravītkāvya upādhvaṃ tapasi sthitāḥ/
nirutsiktāstapoyuktāḥ kālaṃ kāryārthasādhakam

piturāśramasaṃsthā vai māṃ pratīkṣatha dānavāḥ/
tānuddiśyāsurānkāvyo mahādevaṃ prapadyata

śukra uvāca/
maṃtrānicchāmyahaṃ deva yena santi bṛhaspatau/
parābhavāya devānāmasurāṇāṃ jayāya ca

evamuktobravīddevo vrataṃ tvaṃ cara bhārgava/
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu kaṇadhūmamadhaḥ śirāḥ

yadi pāsyasi bhadraṃ te tato maṃtrānavāpsyasi/
tatheti samanujñāpya śukrastu bhṛgunaṃdanaḥ

pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabravīdvacaḥ/
vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayādiṣṭodya vai prabho

ādiṣṭo devadevena kṛtavānbhārgavo muniḥ/
tadā tasmingate śukre asurāṇāṃ hitāya vai

maṃtrārthe tanute kāvyo brahmacaryaṃ maheśvarāt/
tadbuddhvā nītipūrvaṃ vai rājanyāstu tadā sukhaṃ

asmiṃśchidre tadāmarṣāddevāstānabhidudruvuḥ/
daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve bṛhaspatipuraḥsarāḥ

dṛṣṭvā suragaṇā devānpragṛhītāyudhānpunaḥ/
utpetussahasā sarve saṃtrastāstānvacobruvat

daityā ūcuḥ/
nyastaśastrā vayaṃ devā ācārye vratamāsthite/
datvā bhavaṃtastvabhayaṃ saṃprāptā no jighāṃsayā

anamarṣā vayaṃ sarve tyaktaśastrāśca saṃsthitāḥ/
cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ

raṇe vijetuṃ devāṃśca na śakṣyāmaḥ kathaṃcana/
ayuddhena prapatsyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram

jñāpayāmaḥ kṛcchramidaṃ yāvannābhyeti no guruḥ/
nivṛtte ca tathā śukre yotsyāmo daṃśitāyudhāḥ

evamuktvā ca tenyonyaṃ śaraṇaṃ kāvyamātaram/
prāpadyaṃta tato bhītāstebhyo'dādabhayaṃ tu sā

na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ/
matsannidhau varttatāṃ vo na bhīrbhaviturmahati

tayābhirakṣitāṃstāṃśca dṛṣṭvā devāstadā'surān/
abhijagmuḥ prasahyaitānavicārya balābalam

tatastānbadhyamānāṃstu devairdṛṣṭvāsurāṃstadā/
devī kruddhābravīddevānnidrayā mohayāmyaham

saṃbhṛtya sarvasaṃbhārānnidrāṃ sā vyasṛjattadā/
tastaṃbha devī ca balādyogayuktā tapodhanā

tatastaṃ stabhitaṃ dṛṣṭvā indraṃ devāśca mūḍhavat/
prādravaṃta tato bhītā indraṃ dṛṣṭvā vaśīkṛtam

gateṣu surasaṃgheṣu viṣṇuriṃdramabhāṣata/
viṣṇuruvāca/
māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te rakṣiṣye tvāṃ surottama

evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa puraṃdaraḥ/
viṣṇusaṃrakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco'bravīt

eṣa tvāṃ viṣṇunā sārdhaṃ dahāmi maghavanbalāt/
miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam

tayābhibhūtau tau devāviṃdraviṣṇū babhūvatuḥ/
kathaṃ mucyeya sahito viṣṇuriṃdramabhāṣata

iṃdrobravījjahi hyenāṃ yāvannau na dahetprabho/
viśeṣeṇābhibhūtosmi jahīmāṃ jahi mā ciram

tataḥ samīkṣya viṣṇustāṃstrīvadhe kṛcchramāsthitaḥ/
abhidhyāya tataḥ śakramāpannaṃ satvaraṃ prabhuḥ

tataḥ sa tvarayāyuktaḥ śīghrakārī bhayānvitaḥ/
jñātvā viṣṇustatastasyāḥ krūraṃ devyāścikīrṣitam

kruddhaśca cakramādāya śiraściccheda vai bhayāt/
taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhṛgurīśvaraḥ

tato hi śapto bhṛguṇā viṣṇurbhāryāvadhe kṛte/
bhṛguruvāca/
yattvayā jānatā dharmamavadhyā strī niṣūditā

tasmāttvaṃ saptakṛtvo hi mānuṣeṣūpayāsyasi/
tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥpunaḥ

lokasya ca hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha/
atha vyāhṛtya viṣṇuṃ sa tadādāya śiraḥ svayam

samānīya tataḥ kāyaṃ pāṇau gṛhyedamabravīt/
bhṛguruvāca/
eṣā tvaṃ viṣṇunā devi hatā saṃjīvayāmyahaṃ

yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate caritopi vā/
tena satyena jīvasva yadi satyaṃ bravīmyaham

tatastāṃ prokṣya śītādbhirjīvajīveti sobravīt/
tatobhivyāhṛte tasmindevī saṃjīvitā tadā२५०

tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva/
sādhusādhviti dṛṣṭvaiva vacastāṃ sarvatobruvan

evaṃ pratyāhṛtā tena devī sā bhṛguṇā tadā/
miṣatāṃ daivatānāṃ hi tadadbhutamivābhavat

asaṃbhrāṃtena bhṛguṇā patnī saṃjīvitā punaḥ/
dṛṣṭvā ceṃdro nālabhata śarma kāvyabhayātpunaḥ

prajāgare tataśceṃdro jayaṃtīmidamabravīt/
saṃdhikāmobhyadhādvākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ

indra uvāca/
eṣa kāvyo hyaniṃdrāya vrataṃ carati dāruṇam/
tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto matimatā dṛḍham

taistairmanonukūlaiśca upacārairataṃdritā/
ārādhaya tathā putri yathā tuṣyeta sa dvijaḥ

gaccha tvaṃ tasya dattāsi prayatnaṃ kuru matkṛte/
evamuktā jayaṃtī sā vacaḥ saṃgṛhya vai pituḥ

agacchadyatra ghoraṃ sa tapo hyārabhya tiṣṭhati/
taṃ dṛṣṭvā ca pibaṃtaṃ sā kaṇadhūmamadhomukham

yakṣeṇa pātyamānaṃ ca kuṃḍadhāreṇa pāvanam/
dṛṣṭvā taṃ yatamānaṃ tu devī kāvyamavasthitam

śatrūpaghāte śrāmyaṃntaṃ durbalasthitimāsthitam/
pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā

gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvaṃtī valgubhāṣiṇī/
gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā tvacaḥ sukhaiḥ

vratacaryānukūlābhirupāsya bahulāḥ samāḥ/
pūrṇe dhūmavrate tasminghore varṣasahasrake

vareṇa chaṃdayāmāsa śivaḥ prītobhavattadā/
maheśvara uvāca/
etadvrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kenacit

tasmādvai tapasā buddhyā śrutena ca balena ca/
tejasā ca surānsarvāṃstvamekobhibhaviṣyasi

yacca kiṃcinmayi brahmanvidyate bhṛgunaṃdana/
pratidāsyāmi tatsarvaṃ tvayā vācyaṃ na kasyacit

kiṃ bhāṣitena bahunā avadhyastvaṃ bhaviṣyasi/
tāndatvā tu varāṃstasmai bhārgavāya punaḥ punaḥ

prajeśatvaṃ dhaneśatvamavadhyatvaṃ ca vai dadau/
etānlabdhvā varānkāvyaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

evamābhāṣya deveśamīśvaraṃ nīlalohitam/
prajñānvitastatastasmai prāñjali praṇato 'bhavat

tataḥ soṃ'tarhite deve jayaṃtīmidamabravīt/
kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā

mahatā tapasā yuktā kimarthaṃ māṃ jigīṣasi/
anayā saṃsthitā bhaktyā praśrayeṇa damena ca

snehena caiva suśroṇi prītosmi varavarṇini/
kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ samudyataḥ

taṃ te saṃpādayāmyadya yadyapi syātsuduṣkaram/
evamuktābravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi

cikīrṣitaṃ hi me brahmaṃstvaṃ vai vada yathātatham/
evamuktobravīdenaṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā

mayā saha tvaṃ suśroṇi śatavarṣāṇi bhāmini/
sarvabhūtairadṛśyāṃtaḥ saṃprayogamihecchasi

devi iṃdīvaraśyāme varārhe vāmalocane/
evaṃ vṛṇoṣi kāmāṃstvaṃ dade vai valgubhāṣite

evaṃ bhavatu gacchāva gṛhaṃ me mattakāśini/
tataḥ sa gṛhamāgamya jayaṃtyā saha cośanā

tayā sahāvasaddevyā śatavarṣāṇi bhārgavaḥ/
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃśitavrataḥ

kṛtārthamāgataṃ jñātvā śukraṃ sarve ditessutāḥ/
abhijagmurgṛhaṃ tasya muditāste didṛkṣavaḥ

gatā yadā na paśyaṃti māyayā saṃvṛtaṃ gurum/
lakṣaṇaṃ tasya cābuddhvā nādyāgacchati no guruḥ

evaṃ te svāni dhiṣṇyāni gatāḥ sarve yathāgatāḥ/
tato devagaṇāssarve gatvāṃgirasamabruvan

dānavālaye tu bhagavāngatvā tatra ca tāṃ camūm/
mohayitvātmavaśagāṃ kṣiprameva tathā kuru

dhiṣaṇastānsurānāha evameva vrajāmyaham/
tena gatvā dānaveṃdraḥ prahlādo vai vaśīkṛtaḥ

śukro bhūtvā sthitastatra paurohityaṃ cakāra saḥ/
sthito varṣaśataṃ sāgramuśanā tāvadāgataḥ

danuputraistato dṛṣṭaḥ sabhāyāṃ tu bṛhaspatiḥ/
uśanā eka evātra dvitīyaḥ kimihāgataḥ

sumahatkautukaṃ cātra bhavitā vigraho dṛḍham/
kiṃ vadiṣyati lokoyaṃ dvāri yoyaṃ vyavasthitaḥ

sabhāyāmāsthito yoyaṃ guruḥ kiṃ no vadiṣyati/
evaṃ prajalpatāṃ teṣāṃ danūnāṃ kavirāgataḥ

svarūpadhāriṇaṃ tatra dṛṣṭvāsīnaṃ bṛhaspatim/
uvāca vacanaṃ kruddhaḥ kimarthaṃ tvamihāgataḥ

śiṣyānmohayase me tvaṃ yuktaṃ suragurostava/
mūḍhāste tvāṃ na jānaṃti tvanmāyāmohitā dhruvam

tanna yuktaṃ tava brahmanparaśiṣyapradharṣaṇam/
vraja tvaṃ devalokaṃ svaṃ tiṣṭha dharmamavāpsyasi

śiṣyo hi me kacaḥ pūrvaṃ hato dānavapuṃgavaiḥ/
vidyārthī tanayo brahmaṃstavāyogyā gatistviha

śrutvā tu tasya tadvākyaṃ smitaṃ kṛtvāvadadguruḥ/
saṃti corāḥ pṛthivyāṃ yeparadravyāpahāriṇaḥ

evaṃ vidhānadṛṣṭāśca rūpadehāpahāriṇaḥ/
vṛtraghātena ceṃdrasya brahmahahatyā purābhavat

lokāyatika śāstreṇa bhavatā sā tiraskṛtā/
jānāmi tvāmāṃgirasaṃ devācāryaṃ bṛhaspatim

madrūpadhāriṇaṃ prāptaṃ sarve paśyata dānavāḥ/
eṣa vo mohanāyālaṃ prāpto viṣṇuviceṣṭitaiḥ

tadenaṃ śṛṃkhalairbaddhvā kṣipeta lavaṇārṇave/
punarevābravīcchukraḥ purodhāyaṃ divaukasām

mohitānūnametena kṣayaṃ yāsyatha dānavāḥ/
bho ahaṃ dānaveṃdreha vaṃcito'smi durātmanā

kimarthaṃ bhavatā tyaktaḥ kṛtaścānyaḥ purohitaḥ/
devācāryaॐgiraḥputraeṣaevabṛhaspatiḥ

vaṃcitosi na saṃdeho hitārthaṃ tu divaukasām/
tyajasvainaṃ mahābhāga śatrupakṣajayāvaham

anuśiṣyabhayādyātaḥ pūrvamevamahaṃ prabho/
jalamadhyesthitaḥ pīto mahādevena śaṃbhunā

udarasthasya me jātaṃ sāgraṃ varṣaśataṃ kila/
udarācchukrarūpeṇa śiśnenāhaṃ visarjitaḥ३००

varadaḥ prāha māṃ devaśśukreṣṭaṃ tvaṃ varaṃ vṛṇu/
mayāvṛto varaṃ rājandevadevaḥ pinākadhṛt

manasā ciṃtitā hyarthā mānase ye sthitā varāḥ/
bhavaṃtu mayi te sarve prasādāttava śaṃkara

evamastviti devena preṣito'smi tavāṃtikam/
tāvadatrābhavaccāyaṃ purodhāste bṛhaspatiḥ

dṛṣṭaḥ satyaṃ dānaveṃdra mayoktaṃ tvaṃ niśāmaya/
bṛhaspatistadā vākyaṃ prahlādaṃ pratyabhāṣata

nāhametaṃ prajānāmi devaṃ vā dānavaṃ naram/
madrūpadhāriṇaṃ rājanvaṃcanārthaṃ tavāgatam

tataste dānavāḥ sarve sādhusādhviti vādinaḥ/
purodhāḥ paurviko nostu yo vā ko vā bhavatviti

nānena kāryamasmākaṃ yā tu hyeṣa yathāgataḥ/
sakrodhamaśapatkāvyo dānaveṃdrānsamāgatān

tyakto yathāhaṃ yuṣmābhistathā sarvāṃścirādiva/
gataśrīkāngataprāṇānpaśyeyaṃ duḥkhajīvikān

sughorāmāpadaṃ prāptānacirādeva sarvaśaḥ/
evamuktvā gataḥ kāvyo yadṛcchātastapovanam

tasmingate tataḥ śukre sthitastatra bṛhaspatiḥ/
pālayandānavāṃstatra kiṃcitkālamatiṣṭhata

tato bahutithe kāle atikrāṃte nareśvara/
saṃbhūya dānavāḥ sarve paryapṛchaṃstadā gurum

saṃsāresminnasāre tu kiṃcijjñānaṃ prayaccha naḥ/
yena mokṣaṃ vrajāmaśca prasādāttava suvrata

tataḥ suraguruḥ prāha kāvyarūpī tadā guruḥ/
mamāpyeṣā matiḥ pūrvaṃ yā yuṣmābhirudāhṛtā

kṣaṇaṃ kurvaṃtu sahitāśśucībhūya samāhitāḥ/
jñānaṃ vakṣyāmi vo daityā ahaṃ vai mokṣadāyi yat

eṣā śrutirvaidikī yā ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā/
vaiśvānaraprasādāttu duḥkhadā prāṇināmiha

yajñaśrāddhaṃ kṛtaṃ kṣudrairaihikasvārthatatparaiḥ/
ye tvamī vaiṣṇavā dharmā ye ca rudrakṛtāstathā

kudharmā dārasahitairhiṃsāprāyāḥ kṛtāhitaiḥ/
arddhanārīśvaro rudra kathaṃ mokṣaṃ gamiṣyati

vṛto bhūtagaṇairbhūribhūṣitaścāsthibhistathā/
na svargo naiva mokṣotra lokāḥ kliśyaṃti vai tathā

hiṃsāyāmāsthito viṣṇuḥ kathaṃ mokṣaṃ gamiṣyati/
rajoguṇātmako brahmā svāṃ sṛṣṭimupajīvati

devarṣayotha ye cānye vaidikaṃ pakṣamāśritāḥ/
hiṃsāprāyāḥ sadā krūrā māṃsādāḥ pāpakāriṇaḥ

surāstu madyapānena māṃsādā brāhmaṇāstvamī/
dharmeṇānena kaḥ svargaṃ kathaṃ mokṣaṃ gamiṣyati

yacca yajñādikaṃ karma smārtaṃ śrāddhādikaṃ tathā/
tatra naivāpavargosti yatraiṣā śrūyate śrutiḥ

yajñaṃ kṛtvā paśuṃ hatvā kṛtvā rudhirakardamam/
yadyevaṃ gamyate svargo narakaḥ kena gamyate

yadi bhuktamihānyena tṛptiranyasya jāyate/
dadyātpravasataḥ śrāddhaṃ na sa bhojanamāharet

ākāśagāmino viprāḥ patitā māṃsabhakṣaṇāt/
teṣāṃ na vidyate svargo mokṣo naiveha dānavāḥ

jātasya jīvitaṃ jaṃtoriṣṭaṃ sarvasya jāyate/
ātmamāṃsopamaṃ māṃsaṃ kathaṃ khādeta paṃḍitaḥ

yonijāstu kathaṃ yoniṃ sevaṃte jaṃtavastvamī/
maithunena kathaṃ svargaṃ yāsyaṃte dānaveśvara/
mṛdbhasmanā yatraśuddhistatra śuddhistu kā bhavet

viparītatamaṃ lokaṃ paśya dānava yādṛśam/
viṇmūtrasya kṛtotsarge śiśnāpāne tu śodhanam

bhukte vā bhojane rājankathaṃ nāpānaśiśnayoḥ

kriyate śodhanaṃ tadvadviparītā sthitistviyam/
yatra prakṣālanaṃ proktaṃ tatra tenaiva kurvate

tārāṃ bṛṃhaspaterbhāryāṃ hṛtvā somaḥ purā gataḥ/
tasyāṃ jāto budhaḥ putro gururjagrāha tāṃ punaḥ

gautamasya muneḥ patnīmahalyāṃ nāma nāmataḥ/
agṛhṇāttāṃ svayaṃ śakraḥ paśya dharmo yathāvidhaḥ

etadanyacca jagati dṛśyate pāpadāyakam/
evaṃvidho yatra dharmaḥ paramārtho matastu kaḥ

vadasva tvaṃ dānaveṃdra vada bhūyo vadāmi te/
gurostu gaditaṃ śrutvā paramārthānvitaṃ vacaḥ

jātakautūhalāstatra viviktāstu bhavārṇavāt/
dānavā ūcuḥ/
dīkṣayasva guro sarvānprapannānbhaktitaḥ sthitān

yena vai na punarmohaṃ vrajāmastava śāsanāt/
suviraktāḥ sma saṃsāre śokamohapradāyini

uddharasva guro sarvānkeśākarṣeṇa kūpataḥ/
kasya devasya śaraṇaṃ gacchāmo brāhmaṇottama

daivataṃ ca prapannānāṃ prakāśaya mahāmate/
smaraṇenopavāsena dhyānadhāraṇayā tathā

pūjopahāre ca kṛte apavargastu labhyate/
viraktāssma kuṭuṃbe tu bhūyo nātra yatāmahe

evaṃ caiva guruśchannastairukto danupuṃgavaiḥ/
ciṃtayāmāsa tatkāryaṃ kathametatkaromyaham

kathamete mayā pāpāḥ kartavyā narakaukasaḥ/
viḍaṃbanācchruterbāhyāstrailokye hāsyakāriṇaḥ

ityuktvā dhiṣaṇo rājaṃścintayāmāsa keśavam/
tasya tacciṃtitaṃ jñātvā māyāmohaṃ janārdanaḥ

samutpādya dadau tasya prāha cedaṃ bṛhaspatim/
māyāmohoyamakhilāṃstāndaityānmohayiṣyati

bhavatā sahitaḥ sarvānvedamārgabahiṣkṛtān/
evamādiśya bhagavānaṃtarddhānaṃ jagāma ha

tapasyabhiratānsotha māyāmoho gato'surān/
teṣāṃ samīpamāgatya bṛhaspatiruvāca ha

anugrahārthaṃ yuṣmākaṃ bhaktyā prītastvihāgataḥ/
yogī digambaro muṇḍo barhipatradharo hyayam

ityukte guruṇā paścānmāyāmohobravīdvacaḥ/
bho bho daityādhipatayaḥ prabrūta tapasi sthitāḥ

ehikārthaṃ tu pārakyaṃ tapasaḥ phalamicchatha/
dānavā ūcuḥ/
pārakyadharmalābhāya tapaścaryā hi no matā

asmābhiriyamārabdhā kiṃ vā tatra vivakṣitam/
digaṃbara uvāca/
kurudhvaṃ mama vākyāni yadi muktimabhīpsatha

ārhataṃ sarvametacca muktidvāramasaṃvṛtam/
dharmādvimukterarhoyaṃ naitasmādaparaḥ paraḥ३५०

atraivāvasthitāḥ svargaṃ muktiṃ cāpi gamiṣyatha/
evaṃprakārairbahubhirmuktidarśanavarjitaiḥ

māyāmohena te daityāḥ vedamārgabahiṣkṛtāḥ/
dharmāyaitadadharmāya sadetadasadityapi

vimuktaye tvidaṃ naitadvimuktiṃ saṃprayacchati/
paramārthoyamatyarthaṃ paramārtho na cāpyayam

kāryametadakāryaṃ hi naitadetatsphuṭaṃ tvidam/
digvāsasāmayaṃ dharmo dharmoyaṃ bahuvāsasām

ityanekārthavādāṃstu māyāmohena te yataḥ/
uktāstato'khilā daityāḥ svadharmāṃstyājitā nṛpa

arhadhvaṃ māmakaṃ dharmaṃ māyāmohena te yataḥ/
uktāstamāśritā dharmamārhatāstena tebhavan

trayīmārgaṃ samutsṛjya māyāmohena tesurāḥ/
kāritāstanmayā hyāsaṃstathānye tatprabodhitāḥ

tairapyanye pare taiśca tairanyonyaistathāpare/
namo'rhate ceti sarve saṃgame sthiravādinaḥ

alpairahobhiḥ saṃtyaktā tairdaityaiḥ prāyaśastrayī/
punaśca raktāṃbaradhṛnmāyāmoho jitekṣaṇaḥ

sonyānapyasurāngatvā ūcenyanmadhurākṣaram/
svargārthaṃ yadi vo vāñchā nirvāṇārthāya vā punaḥ

tadalaṃ paśughātādi duṣṭadharmairnibodhata/
vijñānamayametadvai tvaśeṣamadhigacchata

budhyadhvaṃ me vacaḥ samyagbudhairevamihoditam/
jagadetadanādhāraṃ bhrāṃtijñānānutatparam

rāgādiduṣṭamatyarthaṃ bhrāmyate bhavasaṃkaṭe/
nānāprakāraṃ vacanaṃ sa teṣāṃ muktiyojitam

tathā tathāvadaddharmaṃ tatyajuste yathāyathā/
kecidviniṃdāṃ vedānāṃ devānāmapare nṛpa

yajñakarmakalāpasya tathā cānye dvijanmanām/
naitadyuktisahaṃ vākyaṃ hiṃsā dharmāya jāyate

havīṃṣyanaladagdhāni phalānyarhaṃti kovidāḥ/
nihatasya paśoryajñe svargaprāptiryadīṣyate

svapitā yajamānena kiṃ vā tatra na hanyate/
tṛptaye jāyate puṃso bhuktamanyena cedyadi

dadyācchrāddhaṃ pravasato na vaheyuḥ pravāsinaḥ/
yajñairanekairdevatvamavāpyeṃdreṇa bhujyate

śamyādi yadi cetkāṣṭhaṃ tadvaraṃ patrabhukpaśuḥ/
janā śraddheyamityetadavagamya tu tadvacaḥ

upekṣya śreyase vākyaṃ rocatāṃ yanmayeritam/
na hyāptavādā nabhaso nipataṃti mahāsurāḥ

yuktimadvacanaṃ grāhyaṃ mayānyaiśca bhavadvidhaiḥ/
dānavā ūcuḥ/
tatvavāde vayaṃ sarve prapannāstava bhaktitaḥ

kuruṣvānugrahaṃ cādya prasannosi yadi prabho/
saṃbhārānāharāmodya dīkṣāyogyāṃśca sarvaśaḥ

prasādāttava yenāśu mokṣo hastagato bhavet/
tatastānabravītsarvānmāyāmohosurāṃstadā

prapannaḥ śāsanaṃ hyeṣa madīyo gururagryadhīḥ/
dīkṣāṃ dāsyati yuṣmākaṃ nideśānmama sattamaḥ

etāndīkṣaya bho brahmanvacanānmama putrakān/
gate mohe dānavāste bhārgavaṃ vākyamabruvan

dehi dīkṣāṃ mahābhāga sarvasaṃsāramocanīm/
tathetyāhośanā daityāngacchāmo narmadāmanu

bhobhostyajata vāsāṃsi dīkṣāṃ kārayitāsmi vaḥ/
evaṃ te dānavā bhīṣma bhṛgurūpeṇa dhīmatā

āṃgirasena te tatra kṛtā digvāsasosurāḥ/
barhipicchadhvajaṃ teṣāṃ guṃjikā cārumālikāṃ

datvā cakāra teṣāṃ tu śiraso luṃcanaṃ tataḥ/
keśasyotpāṭanaṃ caiva paramaṃ dharmasādhanam

dhanānāmīśvaro devo dhanadaḥ keśaluṃcanāt/
siddhiṃ paramikāṃ prāptāḥ sadā veṣasya dhāraṇāt

nityatvaṃ labhyate hyevaṃ purā prāhārhataḥ svayam/
vālotpāṭena devatvaṃ mānuṣairlabhyate tviha

kiṃ na kurvīta tattasmānmahāpuṇyapradaṃ yataḥ/
manoratho hi devānāṃ loke vai mānuṣe kadā

asminsyādbhārate varṣe janmanaḥ śrāvake kule/
tapasā yuñjmahesmānvai keśotpāṭanapūrvakam

tīrthaṃkarāścaturviṃśattathā taistu puraskṛtāḥ/
chāyākṛtaṃ phaṇīṃdreṇa dhyānamārgapradarśakam

stuvantaṃ maṃtravādena svargo hastagatorhataṃ/
mokṣo vā bhavitā nūnaṃ vicāraḥ kotra kathyate

kadā syāmarṣayo bhūtvā sūryāgnisamatejasaḥ/
japtvā virāgiṇaścaivamanupaṃcāṃgakaṃ tathā

tathā tapasyatāṃ mṛtyuṃ gatānāṃ kālaparyayāt/
pāṣāṇena śirobhagnaṃ bhavate puṇyakarmaṇām

araṇye nirjane vāsaḥkadā vai bhavitā hi naḥ/
karṇajapyaṃ śrāvakāśca kariṣyaṃti samāhitāḥ

bhobho ṛṣe na gaṃtavyaṃ mokṣamārgī yato bhavān/
labdhāni yāni sthānāni bhūyovṛttikarāṇi ca

tyājyāni tena caitāni satyameva vaco hi naḥ/
asmadīyena tapasā niyamairvividhaistathā

vrajadhvaṃ cottamaṃ sthānaṃ mokṣamārgaṃ ca yaṃ budhāḥ/
viṃdaṃti bhaktibhāvena tapoyuktāstapasvinaḥ

akṣeṣu nigraho yatra dayābhūteṣu sarvadā/
tattapodharmamityuktaṃ sarvā cānyā viḍaṃbanā

jñātvaitadbhavatā sādhyaṃ gaṃtavyaṃ paramaṃ padam/
yāṃ vai tīrthaṃkarā yātā yāṃ gatiṃ yogino gatāḥ

evaṃ vai devatāḥ pūrvaṃ vidyādharamahoragāḥ/
manorathābhilāṣāṃste ciṃtayaṃto divāniśam

yadyeṣaṇā vai yuṣmākaṃ saṃsāraviratau kṛtā/
parityajadhvaṃ dārāṇi svargamārgārgalāni ca

yasyāṃ yonau pitā yātastāṃ yoniṃ sevase katham/
ātmamāṃsopamaṃ māṃsaṃ kathaṃ khādaṃti jaṃtavaḥ

tataste dānavā bhīṣmā ūcuḥ sarve guruṃ vacaḥ/
dīkṣasva no mahābhāga bhrūṇakānagrataḥ sthitān

tathā kṛtvā sa tānāha samayena purohitaḥ/
praṇāmo nānyadeveṣu kartavyo vaḥ kadācana

ekasthāne yadā bhaktaṃ bhoktavyaṃ karasaṃpuṭe/
tatrasthāne sthitaṃ toyaṃ keśakīṭavivarjitam

tulyaṃ priyāpriyaṃ kāryaṃ nānyadṛṣṭihataṃ kvacit/
bhoktavyametena vibho ācāreṇa tathā kuru४००

bhavadhvaṃ sahitā yūyaṃ te tathā mokṣabhāginaḥ/
evamuktvā sa niyamānkṛtvā tāndanupuṃgavān

jagāma dhiṣaṇo rājandevalokaṃ divaukasām/
ācacakṣe sa tatsarvaṃ dānavānāṃ ca kāritam

tataste tvasurā jagmurnarmadāmabhito vasan/
dṛṣṭvā tāndānavāṃstatra prahlādena vinā kṛtān

devarājastato hṛṣṭo namuciṃ prāha vai vacaḥ/
hiraṇyākṣaṃ yajñahanaṃ dharmaghnaṃ vedaniṃdakam

rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ praghasaṃ vighasaṃ tathā/
muciṃ caiva tathā bāṇaṃ virocanamathāpi vā

mahiṣākṣaṃ bāṣkalaṃ ca pracaṃḍaṃ caṃḍakaṃ tathā/
rocamānaṃ tathātyugraṃ suṣeṇaṃ dānavottamam

etāndṛṣṭvā tathā cānyāndānaveṃdrānathābravīt/
indra uvāca/
dānaveṃdrāḥ purā jātāḥ kṛtaṃ rājyaṃ triviṣṭape

idānīṃ kathamevedaṃ vrataṃ vedavilopakam/
bhavadbhiḥ kartumārabdhaṃ nagnamuṃḍikamaṃḍalu

mayūradhvajadhāritvaṃ kathaṃ caiveha tiṣṭhatha/
dānavā ūcuḥ/
tyaktaḥ sarvāsurabhāva ṛṣidharme vayaṃ sthitāḥ

dharmavṛddhikaraṃ karma carāmaḥ sarvajaṃtuṣu/
trailokyarājyamakhilaṃ bhuṃkṣva śakra vrajasva ca

tatheti coktvā maghavā punaryātastriviṣṭapam/
evaṃ te mohitāḥ sarve bhīṣma devapurodhasā

narmadā saritaṃ prāpya sthitā dānavasattamāḥ/
jñātvā śukreṇa te sarve vṛttāṃtamanubodhitāḥ

tadā trailokyaharaṇe cakruḥ krūrāṃ punarmatim

iti śrīpadmapurāṇe prathame sṛṣṭikhaṃḍe avatāracaritaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ