ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 81100

કારણે ચ બાધિતે કાર્યં બાધિતમેવ યથા સ્વપ્નાન્તિકદૃષ્ટપયોદપટલબાધે
તદાશ્રયો વિદ્યુદુદ્યોતઃ ।
હર્ષાશ્રુપ્રભૃતયસ્તુ ન સુખકાર્યાઃ કિં તુ સુખજ્ઞાનકાર્યા ઇતિ ન તાવન્માત્રેણ તત્સંભવોપપત્તિઃ ।
તસ્માત્ સ્વપ્નાન્તિકોદાહરણબલેન જ્ઞાનમાત્રકાર્યતો સુખસ્ય સિધ્યતીતિ મનોરથાદ્યુદાહૃત્ય પરિહૃતમ્ ॥
ચતુર્ધા ખલુ સંસારિણાં સુખમુત્પદ્યતે ।
કિઞ્ચિદભ્યાસાદ્ યથા મૃગયાદિષુ ; કિઞ્ચિદભિમાનાદ્ યથા ચન્દનાદિષુ ; કિઞ્ચિત વિષયસંભોગાદ્ યથા સુરભિમધુરગૌરગાન્ધારાદિષુ ; કિઞ્ચિન્મનોરથાદિસંપ્રત્યયમાત્રાદ્ યથા ભવિષ્યત્પુત્રાદિજન્મદિનમહોત્સવાનુચિન્તનાદિષુ ।
તે ચામી સ્વરૂપભેદવન્તો ઽનુભૂયન્તે ।
ન હિ યથા મનોરથેષુ સુખં તથા વિષયસંભોગે ।
તથા સતિ તત્પરિત્યાગેનાન્યોપાદાનવૈયર્થ્યાત્ ।
તાવદેવ હિ બુભુક્ષિતો મોદકાન્ મનોરથયતિ
યાવદમી નાસ્ય પરમાર્થતઃ સન્નિધીયન્તે ।
અથ મનોરથવ્યસનમપહાય તત્રૈવ નિયમતઃ પ્રવર્તતે, તદેકજાતીયત્વે સર્વમસમઞ્જસં સ્યાત્ ।
જાતિભેદે તુ કારણભેદો ઽવશ્યાભ્યુપેતવ્ય ઇત્યર્થઃ ॥
તદત્રેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય સત્ત્વમનુવિધત્વે સુખોત્પત્તિરિતિ સિદ્ધાન્તિનો વિવક્ષિતમ્ ।
તચ્ચાન્યથાસિદ્ધમિતિ મન્વાનઃ પુનઃ પૂર્વોક્તં સ્મારયતિ---જ્ઞાનમાત્રમેવેતિ ।
નાત્ર તત્સત્ત્વાનુવિધાનમાત્રં વિવક્ષિતમ્ ।
કિં નામ? જાતિભેદઃ
કારણભેદમાક્ષિપતિ ।
સ ચ કારણભેદો ઽનુવિહિતભાવાભાવ એવ સિધ્યતીત્યત્ર વિવક્ષિતમિતિ પ્રતિપિપાદયિષુરુક્તમ્ એવાનુભાષતે ।
ન, વિષયાસન્નિધાન ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્---તાદૃશસ્ય સુખભેદસ્ય અનુત્પાદાદિતિ ।
યાદૃશ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુત્પદ્યત ઇતિ શેષઃ ॥
શઙ્કતે--વિષયેતિ ।
જ્ઞાનાભેદે હિ ભિન્નજાતીયં સુખં કારણાન્તરં ભિન્નમાક્ષિપેત્ ।
ઇહ તુ જ્ઞાનમેવ ભિન્નજાતીયમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--હન્તેશ્વરસ્યાપીતિ ।
નનુ વિષયસાક્ષાત્કારો ઽપીષ્ટોપલબ્ધિલક્ષણઃ સુખહેતુઃ ।
સ ચ તાદૃશો નાસ્તીશ્વરે તસ્ય બુભુક્ષાવિરહાત્ , કથં તસ્ય સુખોત્પાદપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--યોગર્દ્ધિસમ્પન્નાનામિતિ ।
નનુ તે ઽપ્યલંપ્રત્યયવન્તઃ કથમિવ સુખભાજો ભવેયુરિત્યત આહ--અસત્યામિતિ ।
ન હિ તે સર્વદૈવ પ્રતિપક્ષધારણાવન્તો મા ભૂદમીષાં સર્વદા ભોગવિરહાદ્ ધર્માધર્મપ્રચયતાદવસ્થ્યમ્ ।
તસ્માદ્ યદા પ્રતિપક્ષધારણા નાસ્તિ તદા વિષયસાક્ષાત્કારમાત્રાદેવ તેષાં સુખં પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ॥
ન ચ વાચ્યમ્, યદિ ભવેદેવં કીદૃશો દોષ ઇતિ ।
કાયવ્યૂહે શરીરેન્દ્રિયનિર્માણવૈયર્થ્યપ્રસડ્ગાત્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટસાક્ષાત્કારસ્ય એકસ્મિન્નેવ શરીરે મનસૈવ સિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચેન્દ્રિયાણામર્થાનાં ચ પરસ્પરમસન્નિકૃષ્ટાનામેવ સત્તામાત્રૈણ ક્વચિદાત્મધર્મસમુત્પાદે સામર્થ્યમધિગતમ્, તસ્માદ્ યોગર્દ્ધિમતાં સત્યપિ વિષયસાક્ષાત્કારે ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાભાવાત્ સુખં નાસ્તીત્યભિપ્રેત્યોપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
તદયં પ્રમાણાર્થઃ, યોગર્દ્ધીનીન્દ્રિયાણિ સુખદુઃખસમુત્પાદપ્રયોજનાનિ, સુખદુઃખતબ્દોધાન્યત્વે સત્યન્યત્રાચારિતાર્થત્વાત્,
ઇષ્ટાનિષ્ટોપલબ્ધિવત્ ।
ન ચાયમસિદ્ધઃ ।
અન્યત્ર હિ ચરિતાર્થત્વં સાક્ષાત્કારે સંભાવ્યેત, સ તુ યોગજધર્મસહકૃતેન મનસૈવ જનિતઃ ।
તે ચ સુખદુઃખે સન્નિકૃષ્ટૈરેવેન્દ્રિયૈર્જન્યેતે, બાહ્યેન્દ્રિયજન્યત્વે સત્યાત્મઘર્મત્વાત્, અસ્માદાદિવિષયસાક્ષાત્કારવદિતિ ।

સો ઽયં સન્નિકર્ષો યદા નાસ્તિ તદા તેષામપિ ન સુખાદિકમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્--સ ચેતિ ॥
નન્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્મા વિષયસાક્ષાત્કારઃ સુખાદિહેતુઃ, ન ચ તથા સિદ્ધાનામસ્તિ, અતો ન તેષાં સુખોત્પાદપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--અપિ ચેતિ ।
ન તાવદિન્દ્રિયજન્યાજન્યયોઃ સાક્ષાત્કારયોઃ કશ્ચિદાજાનતો વિશેષઃ, કિં તુ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષરૂપકારણસમ્બન્ધ એવ વિશેષઃ ।
સ ચ યદિ કાર્યે વિવક્ષિતઃ, કથં ન તસ્ય કારણતા સુખાદિકં પ્રતિ? અવિવક્ષિતશ્ચેત્, સિદ્ધાનામપિ તદુત્પાદપ્રસડ્ગો દુર્વારઃ, તુલ્યયોગક્ષેમત્વાત્ ।
તસ્માત્ ચરમભાવિન્યેવ સાક્ષાત્કારે સતિ કિમિન્દ્રિયેણેત્યહૃદયસ્યાભિપ્રાયઃ અવશિષ્યતે ।
તત્ર ચાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રૈવાર્થે વૃદ્ધસંમતિમાહ--સ્રગાદીતિ ।
અત્ર સ્રગાદીતિ કારણચક્રકથનમ્ ।
યદુત્પદ્યત ઇત્યનુકૂલપ્રવેદનીયં સ્વરૂપમ્ ।
અનુગ્રહાદીતિ કાર્યમ્ ।
અનુગ્રહો ભોગાપરનામા સુખપ્રત્યયઃ ।
અભિષ્વઙ્ગઃ પુનઃ પુનઃ સુખપ્રવાહસ્યાવિચ્છેદેચ્છા ।
પ્રસાદઃ સુખવિષયગ્રહણપાટવમિતિ ॥
નન્વવ્યપદેશ્યવ્યવસાયાત્મકપદયોઃ સંગ્રાહ્યં વ્યવચ્છેદ્યં વા ન પશ્યામ્ઃ પ્રત્યુત પરસ્પરવિરુદ્ધયોરનયોરેકસ્મિન્ પ્રત્યક્ષે ઽસમાવેશ એવેત્યત આહ--ઇહ દ્વયીતિ ।
સંગૃહીતાપિ સ્વશબ્દેનોપાત્તા કિમિતિ ચેદિતિ શડ્કાશેષઃ ।
ઉત્તરમ્--તત્ર વિપ્રતિપત્તેઃ ।
યતસ્તત્ર વિપ્રતિપત્તિસ્તતસ્તાં નિષેદ્ધુમિત્યર્થઃ ।
વ્યપદિશ્યતે વ્યવચ્છિદ્યતે ઽનેનેતિ વ્યપદેશઃ, સા ચ વ્યવચ્છિત્તિર્વ્યાવૃત્તિપ્રતીતિરૂભાભ્યાં ક્રિયત ઇતિ તદુભયમાહ--વિશેષણમિતિ ॥
તત્ર સમાનાધિકરણં વ્યવચ્છેદકં વિશેષણમ્ ।
વ્યધિકરણં તૂપલક્ષણમ્ ।
યથા દણ્ડી દેવદત્તો જટાભિસ્તાતસ ઇતિ ।
ન તુ સેદવ વિશેષણમ્, અતિવ્યાપકતયા અલક્ષણત્વાત્ ।
લક્ષણવિશેષણમેતદિતિ ચેત્? અથ લક્ષણં કિમ્? સ્વોપરક્તપ્રતીતિજનકત્વમિતિ ચેત્? એતદેવ કિમુક્તં સ્યાત્ અવચ્છેદકત્વમન્યદ્વા? ન તાવદાદ્યઃ, ઉપલક્ષણસ્યાપ્યવચ્છેદકત્વાત્ ।
અત એવ સદિતિ વિશેષણમિતિ ચેત્--ન, સતો ઽપિ કસ્યચિદુપલક્ષણત્વેનેષ્ટત્વાત્ ।
અન્યુત્તુ સમાનાધિકરણવ્યવચ્છેદકત્વાન્નાન્યત્ ।
તસ્માત્ સદ્ વા અસદ્ વા સમાનાધિકરણં વ્યવચ્છેદકં વિશેષણં વિપરીતમુપલક્ષણમિતિ ।
અત એવ વિશેષણમાત્રમુદાહરન્નોપલક્ષણમ્, તત્ કસ્ય હોતોઃ? તદેવ વ્યાધિકરણતયોપલક્ષણ
યતઃ ।
વ્યપદેશ્યં વિશેષ્યમિતિ યાવદિતિ ।
વ્યવચ્છેદ્યમિતિ યાવદિત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
નામધેયાન્વિતાઃ નામધેયાત્માન ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ વ્યતિરેકતો દર્શયતિ--નાસ્તીતિ ।
નામધેયેન સહ વિયુજ્યતે વિભિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તૈરિત્યત્ર કારણતાભ્રમો મા ભૂદિત્યેતદર્થમુપેતદેનાપૂર્ય વ્યાચષ્ટે--અર્થા હીતિ ।
તદયં સમુદાયાર્થઃ ।
નામધેયાત્માનોર્ઽથાસ્તત્સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
યત્ પુનર્યદાત્મકં ન ભવતિ ન તત્ તત્સામાનાધિકરણ્યેન
પ્રતીયતે ।

યથા ગોરશ્વસામાનાધિકરણ્યેન ।
પ્રતીયન્તે ચાર્થાઃ શબ્દસામાનાધિકરણ્યેન તસ્માત્ તદાત્માન ઇતિ ॥
નનુ ગવાશ્વાદીનાં સામાનાધિકરણ્યવ્યાવૃત્તિ કિમભેદવ્યાવૃત્તેરૂત તત્પ્રતીત્યોરૂપાયોપેયભાવવ્યાવૃત્તેરિતિ સંદિહ્યત ઇત્યત આહ--ન ચેતિ ।
અપિ ચ યદિ શબ્દાર્થયોઃ સામાનાધિકરણ્યે ઉપાયોપેયભાવ ઉપાધિઃ સ્યાત્, ઉપાયત્વનિવૃત્તાવેવ તદપિ નિવર્તેત, ન ચ નિવર્તત ઇત્યત આહ--અપિ ચેતિ ॥
હેત્વન્તરમાહ--કિં ચેતિ ।
ઉત્કર્ષઃ પ્રાશસ્ત્યમ્ ।
ઉપકર્ષો ઽપ્રાશસ્ત્યમ્ ।
ન ચેદં વ્યવહારમાત્રમ્ ।
શબ્દનિબન્ધનો
હ્યુત્કર્ષાપકર્ષવ્યવહારઃ તથાભૂતવસ્તુપ્રત્યયાદેવ ભવિષ્યતિ ।
યથા ષડ્જાદ્યુત્કર્ષાપકર્ષવ્યવહારનિબન્ધનો મયૂરાદ્યુત્કર્ષાપકર્ષવ્યવહાર ઇતિ દૃષ્ટાન્તાર્થં ષડ્જાદિષ્વિત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા નામધેયતાદાત્મ્યપ્રસાધનપ્રસ્તાવે કિમનેન ।
અત એવ સિદ્ધાન્તે સંજ્ઞાનિવેશનમિત્યાહ ।
પ્રયોગસ્તુ નામધેયાત્માનોર્ઽથા તદુત્કર્ષાપકર્ષાનુવિધાયિત્વાત્ ।
યત્ પુનર્યદાત્મકં ન ભવતિ ન તત્ તદુત્કર્ષાદ્યનુવિધાયિ, યથા ગૌરશ્વસ્યેતિ ॥
નનુ યદ્યર્થપ્રત્યયો નામધેયોત્કાર્ષાદ્યવિધત્તે તત્ તસ્યૈવ તાદાત્મ્યમસ્તુ, કિમાયાતમર્થસ્યેત્યત આહ--પ્રત્યયસ્યેતિ ।
સાક્ષાદનભિધાને ઽપિ ગુણગુણ્યાદેરપિ યોગ્યતયા સપક્ષત્વેન તદ્ગતસામાનાધિકરણ્યેન વિરોધ ઉભ્દાવયિતું ન શક્યત ઇતિ તદુપેક્ષ્યાન્યથા શઙ્કતે--અસ્તીતિ ।
અસ્તિ હિ શુક્લભાસ્વરત્વાદિભિઃ યુક્તિકાગતૈ રજતત્વસ્ય સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયો નતુ તાદાત્મ્યં પરસ્પરં ધર્મિણોરિત્યર્થઃ ।
પુનરુક્તભ્રમો મા ભૂદિત્યેતદર્થમ્ આહ--ઉક્તમપિ વ્યપદેશમિતિ ।
વ્યાખ્યાનસ્ય ચૈતત્ પ્રયોજનમ્, યદ્ધેત્વન્તરસૂચનમ્, તથા ચ પ્રયોગઃ, રૂપાદ્યર્થવિષયં જ્ઞાનં રૂપાદિશબ્દવિષયમ્, નિયમતસ્તેન વ્યપદિશ્યમાનત્વાત્, યત્ તુ યદ્વિષયં ન ભવતિ, ન તન્નિયમતસ્તેન વ્યપદિશ્યતે યથા રૂપવિજ્ઞાનં રસેનેતિ ।
અનુવિદ્ધતા સંશ્લેષલક્ષણાર્થેનૈવ વિજ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ, કુતસ્તરાં તદાત્મનાપિ શબ્દેન ભવિષ્યતીત્યત ઉક્તમિવેતિ ।
યથા હ્યર્થો જ્ઞાનાન્તર્નિવિષ્ટ ઇવ વિષયતયા
પરિસ્ફુરતિ, તથા શબ્દો ઽપીત્યર્થઃ ।
શબ્દાનુવ્યાધવદેવ શબ્દસંભિન્નવિષયમેવેત્યર્થઃ ।
ન ચેદમપ્રામાણિકં, યદવોચત્ પ્રમાણમિત્યાદિશેષૌ ।
શબ્દસ્યાનુભવઃ, સંસ્કારઃ, સ્મરણં, સમુચ્ચારણેચ્છા, પ્રયત્નઃ, સ્થાનાભિઘાતઃ, શબ્દાભિવ્યક્તિરિતિ સ્વાત્માન્યેવ ક્રમાવગમઃ ।
તદતો બાલે ઽપિ પ્રથમતઃ શબ્દમુચ્ચારયતિ એષ એવ ક્રમ ઉન્નીયત ઇત્યર્થઃ ॥
પ્રથમે પક્ષે ઽસિદ્ધો હેતુઃ અપ્રસિદ્ધવિશેષણશ્ચ પક્ષઃ શબ્દબ્રહ્મણ એવ વાજિવિષાણાયમાનત્વાત્ ।
દૃશ્યત્વાદૃશ્યત્વલક્ષણવિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદાપાદકત્વાત્ વિપરીતપ્રમાણોપપત્તિશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દ્વિતીયે તુ ભાગાસિદ્ધો હેતુરિત્યર્થઃ ।
ન હિ અવિશદે ઽપિ બાલમૂકાદિશબ્દે પ્રમાણમસ્તિ ।
ન હિ ભાવના વા તજ્જનિતા સ્મૃતિર્વા પૂર્વાનુભૂતસ્ય સત્તાયામ્ ઇદાનીમનુભૂયમાનસંભેદે વા પ્રમાણમસ્તિ ।
તથા સતિ વિનષ્ટો ઘટઃ સ્મર્યમાણત્વાત્ સન્નેવ સ્યાત્ ।
અનુભૂયમાનં ન ભૂતલં ઘટસંભિન્નં ભવેદેવં ચોચ્છિન્નમઘટં ભૂતલમિતિ ।
તસ્માદભ્યુપેત્ય વિરુદ્ધધર્માધ્યાસવાદો મન્તવ્યઃ ॥
નનુ બાલેનાનુભૂયમાનં રૂપં તાવદ્ વિશદમેવ ।
તતશ્ચ તદાત્મા રૂપશબ્દો ઽપિ કથમવિશદઃ સ્યાત્, કથં ચાપ્રામાણિકો રૂપસ્ય પ્રામાણિકત્વાત્, કેવલમવ્યુત્પન્નો ઽપિ શબ્દેન વ્યવહરેદિતિ પ્રસજ્યેત, તદસંબદ્ધમ્ ।
ન હિ શબ્દાત્મતાપ્રત્યયં વ્યવહારાઙ્ગમ્ આચક્ષ્મહે, કિં તુ સમ્બન્ધગ્રહણમિત્યત આહ--ન ચેતિ ॥
અયમપ્યભ્યુપગમવાદ એવ ।
શબ્દો હિ વક્તૃવક્ત્રાવરુદ્ધનભોભાગાવચ્છિન્નતયા શ્રોત્રેણ પ્રતીયતે ઽપ્રતીયમાને ઽપ્યર્થે ।

અર્થો ઽપિ પુરોવર્તિતયા ચક્ષુષા પ્રતીયતે ઽનવગતે ઽપિ શબ્દે ।
તદયં બાલો યદ્ રૂપં પશ્યતિ સ એવ રૂપશબ્દ ઇતિ લોષ્ટલડ્ડુકદૃષ્ટાન્તમનુહરતીતિ ।
સો ઽયં ભેદપ્રત્યયો ભ્રાનત ઇતિ યદિ શઙ્કતે તત્રાહ--ન ચેતિ ।
અયમપ્યભ્યુપગમવાદ એવ, ન હ્યસ્તિ ભ્રાન્તત્વે ઽસ્ય પ્રમાણમ્ ॥
સ્યાદેતત્, બાલમૂકાદિજ્ઞાનાનાં શબ્દસંભેદસ્તાવત્ સાન્દેહિક એવાસ્તુ, વ્યુત્પન્નાનાં પુનઃ સવિકલ્પા ધિયઃ શબ્દસામાનાધિકરણ્યેન જાયમાનાઃ શબ્દાત્મકત્વમર્થસ્ય વ્યવસ્થાપયન્તુ ।
તથા સતિ બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનાનાં
તદ્વિષયત્વાત્ શબ્દસંભિન્નવિષયત્વમર્થતઃ સિદ્ધં ભવતીત્યત આહ--સામાનાધિકરણ્યનિરાસાયેતિ ।
સાસ્નાદિમદ્રૂપસ્યેતિ ।
ન તુ ગકારાદિરૂપસ્યેતિ તાત્પર્યમ્ ।
અયં શબ્દો ગકારાદ્યાકારો ન તુ સાસ્નાદ્યાકાર ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
નનુ યો ડિત્થ ઇતિ ડિત્થશબ્દમેવોચ્ચારયસિ, ન ત્વયં ડિત્થશબ્દ ઇતિ તમેવ નિષેધસિ ચેતિ કિમિદમિત્યત આહ--ઔત્સર્ગિકં હીતિ ।
અર્થપરતા હ્યસ્ય સ્વપરતાનિષેધેનૈવાવિરોધતઃ સિદ્ધ્યતીત્યર્થઃ ।
તત્ કિં સર્વત્રૈવમેવ? નેત્યત આહ--ક્વચિત્ પુનરિતિ ॥
યત્ર તર્હિ અસંભદેન સંકેતગ્રહે નિત્યાદિપદાનિ સન્તિ, તત્રાસંકેતિતત્વાન્ન તાવદર્થપરઃ, સ્વપરો ઽપિ યદિ ન સ્યાદ્ વ્યર્થઃ પ્રયોગઃ સ્યાદિત્યત આહ--યત્રાપીતિ ।
યથા હિ ગૌર્વાહીક ઇત્યત્ર ગોત્વં ગોગુણયોગલક્ષકત્વેન વાહિકોપાધિર્ન તત્સમવાયાત્, તાદાત્મ્યાદ્ વા, તથા હિ ડિત્થો ઽયમિત્યત્રાપિ ડિત્થશબ્દો વાચ્યત્વોપલક્ષકતયા પિણ્ડોપાધિર્ન તુ તત્સમવાયાત્ તાદાત્મ્યાદ્ વેતિ ।
યથા ચાત્ર વાહીકે ગૌરિતિ પ્રત્યયાભાવઃ પ્રમાણમ્, તથાત્રાપિ વૃક્ષવિશૈષે ડિત્થો ઽયમિતિ પ્રત્યયાભાવઃ પ્રમાણમિતિ સમુદાયાર્થઃ ॥
નનુ શબ્દપુરઃસરત્વનિયમાદ્ વિકલ્પસ્ય તદુપાયતા વા તદ્વિષયત્વં વા સ્યાત્, તત્પુરઃસરત્વનિયમસ્યાતદુપાયાદતદ્વિષયત્વાન્નિયમતો વ્યાવૃત્તેઃ તત્ર યદ્યર્થવિકલ્પસ્તચ્છબ્દવિપયસ્તદા સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ ।
અથોપાયસ્તદા જ્ઞાતો ઽજ્ઞાતો વા? અજ્ઞાતત્વે નિર્વિકલ્પકત્વાનુપપત્તિરેવ, તસ્માત્ શબ્દ ઉપાયો ભવન્ જ્ઞાત એવ વક્તવ્યઃ ।
ન ચાસન્નિહિતે જ્ઞાનમસ્તિ ।
તસ્માદર્થતાદાત્મ્યાત્ શબ્દસ્યાર્થસન્નિધાનમેવ તત્સન્નિધિઃ ઇત્યર્થાલોચનમેવ તદાલોચનમિત્યનિચ્છતાપિ સ્વીકર્તવ્યમિત્યત આહ--યત્ત્વિતિ ॥
ન તાવત્ શબ્દઃ પૂર્વં નિયમતો ભવતિ વિકલ્પસ્ય ।
કિં નામ? વ્યુત્પન્નસ્ય શબ્દસ્મરણપુરઃસરત્વં નિયમવદ્ દૃષ્ટમ્ ।
ન ચૈતાવતૈવ ઘટજ્ઞાનસ્ય ઘટશબ્દવિષયત્વમ્ ।
તથા સતિ ઘટાભાવજ્ઞાનસ્યાપિ ઘટવિષયતા સ્યાત્, તત્સ્મરણપુરઃસરત્વાત્ ।
તસ્માદ્ ઘટે વિકલ્પયિતતવ્યે અનુપાયો વિષયશ્ચ ઘટશબ્દઃ કિમિતિ નિયમતઃ સ્મર્યત ઇત્યવશિષ્યતે ।
તત્રેયં સ્મરણપરિપાટી કથિતેતિ ।
શબ્દપુરઃસરા શબ્દસ્મરણપુરઃસરા ઇત્યર્થઃ ॥
અત્રૈવ વૃદ્ધસંમતિમાહ--યદાહુરિતિ ।
પ્રતિસમ્બન્ધિપિણ્ડદર્શનસહકૃતસ્તત્સંસ્કારઃ સ્મૃતિં જનયતિ, ધૂમાનુભવસહકૃત ઇવ મહાનસસ્થદહનાનુભવપ્રભવઃ સંસ્કારઃ તત્સ્મૃતિમ્ ।
ન ચૈતાવતા નિયમેવ શબ્દસ્મરણપિણ્ડવિકલ્પયોરૂપાયોપેયભાવઃ, શબ્દસ્ય વા વિકલ્પવિષયત્વં સિધ્યતિ, યેન તયોસ્તાદાત્મ્યમાશડ્ક્યેત ।
તથા સતિ વહ્નિસ્મરણધૂમવિકલ્પયોરપિ તથાભાવઃ સ્યાત્, વહ્નેરપિ વા ધૂમવિકલ્પવિષયતા ભવેદિતિ વાર્ત્તિકાર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
સર્વ એવ વ્યવહારઃ સ્વાર્થઃ પરાર્થો વા વિકલ્પસાધ્યો ન ત્વાલોચનેનાપિ કશ્ચિદર્થઃ સાધયિતવ્યો ઽસ્તિ ।
અતો નિષ્પ્રયોજનમિદં કથમુત્પદ્યત ઇત્યત આહ--તસ્માદિતિ ।
ન તાવત્ સર્વસ્યૈવોત્પત્તિમતઃ પ્રયોજનં પિશિતચક્ષુષઃ સાક્ષાત્કુર્મઃ ।
ન ચ પ્રયોજનાપ્રતિપત્તિમાત્રેણ પટુતરપ્રત્યક્ષપરિકલિતમપિ કાર્યં નાનુમન્યામહે ।
તદેતત્ પ્રયોજનાપ્રતિપત્તિલક્ષણમલીકમુત્તરમ્ ।
તથાપિ સ્ફુટં સવિકલ્પકોત્પત્તિરેવાસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇતિ સાદર્શિતેતિ ॥
નામધેયસ્મરણાયેતિ ।
નામાવચ્છિન્ને વિકલ્પે કર્તવ્યે યતો ન વિશિષ્યતે વિશેષેણ ન ગૃહ્યતે, અતો વૈધર્મ્યસ્ય યોગ્યપ્રમાણબાધિતત્વાત્ તદર્થજ્ઞાનં તાદૃગેવ ભવતિ તત્સમાનજાતીયમેવ ભવતીત્યર્થઃ ।

અતો ભાષ્યપૌનરૂક્ત્યં પરિહરતો ન સાધ્યાવિશિષ્ટો હેતુરિતિ ॥
વ્યપદેશવ્યાખ્યયા ભાષ્યકારેણ સૂચિતં હેતું સ્ફુટયતિ--નન્વિતિ ।
અર્થવ્યપદેશાકારમ્ અર્થવ્યપદેશવિષયમ્ ।
વિષયિરૂપજ્ઞાનસ્ય તાવદ્રૂપવિષયતોભયવાદિસિદ્ધા ।
તસ્ય ચ તદ્વ્યપદેશવિષયતા તદા સ્યાત્ યદિ રૂપતદ્વ્યપદેશયોરભેદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
અન્યેનાન્યસ્ય વ્યપદેશે અતિપ્રસડ્ગો વ્યવહારવિલોપશ્ચ વિપ્રલમ્ભાદિત્યત્ર તન્નામધેયત્વાદેવ નિયમ ઇતિ સ્ફુટં ભાષ્ય એવ ।
સ્વરૂપેણૈવ વિષયેણૈવ વા કિમિતિ જ્ઞાનં ન વ્યપદિશ્યત ઇત્યેતદ્ વિવૃણ્વન્ પરિહરતિ--અર્થાકારમેવેતિ ।
આત્માનં પ્રતિ તાવત્ સ્વરૂપેણૈવ જ્ઞાનમજ્ઞાનાદ્ વ્યવચ્છિદ્યતે, જ્ઞાનાન્તરાત્ તુ વિષયેણાપીત્યેતત્ કો નામ નાભ્યુપૈતિ? પરસ્ય તુ નિત્યપરોક્ષં પરજ્ઞાનમ્ ।
અત એવ તદ્વિષયો ઽપિ તત્ કથં સ્વરૂપવિષયાભ્યાં પરો બોધ્યતામ્? કથં વા અબોધિતો વ્યવહરતામ્? તસ્માત્ તજ્જ્ઞાનવાચકેન જ્ઞાનમર્થવાચકેન ચાર્યમસૌ પ્રતિપાદ્યઃ ।
ન ચાજ્ઞાતેન
વાચકેન વાચ્યમધિગત્તુમર્હતીત્યવર્જનીયતયા પ્રતિપાદકો વાચકમુચ્ચારયતિ ।
નચૈતાવતા અર્થશબ્દયોરભેદસિદ્ધિઃ ।
ન હિ પ્રમાણવ્યતિરેકેણ પ્રમેયમધિગન્તું ન શક્યતે ઇત્યેતાવતૈવ તયોરભેદઃ સ્યાદિતિ તદિદમુક્તમ્--અન્યથા અશક્યત્વાદિતિ ॥
નનુ કદાચિદર્થજ્ઞાનકાલે ઽપિ શબ્દો વ્યાપ્રિયત એવ, યદા પ્રયોજકવૃદ્ધાત્ પ્રયોજ્યવૃદ્ધોર્ઽથમધિગચ્છતીત્ય આહ--પ્રતીયમાનતયા વિષયતયેત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ઉત્કર્ષાપકર્ષાદ્યનુવિધાયિત્વં હેતુઃ કીદૃગિત્યત આહ--તદનેનેતિ ।
ન તાવત્ તારતમત્વાદેરૂત્કર્ષાન્મયૂરાદેરિવ ગવાદેરપ્યુત્કર્ષઃ પ્રતીયતે ।
ન હિ ગોશબ્દે કર્ણજપિતે ઽપભ્રષ્ટે વા અણીયાન્ ગૌઃ કૃશ ઉપહતાકૃતિર્વિકૃતો વા પ્રતીયતે, વિપરીતે વા વિપરીતઃ ।
નાપિ સાધુત્વાદિભેદવતો ગોશબ્દસ્ય પ્રાશસ્ત્યમપ્રાશસ્ત્યં ચ કિઞ્ચિદસ્તિ ।
નન્દાભદ્રેત્યાદિમઙ્ગલસંજ્ઞાનિવેશસ્ય ત્વર્થમઙ્ગલ્યાદિવ્યભિચારઃ સ્ફુટતર એવ, અભદ્રાદાવપિ ભદ્રાદિવ્યપદેશાત્ ।
તસ્માદ્ વ્યવહારોત્કર્ષાપકર્ષમાત્રેણ નોભદસિદ્ધિરતિપ્રસડ્ગાદિત્યર્થઃ ॥
અસ્યૈવ સાક્ષાદવ્યપદેશ્યપદાત્ પ્રતીયમાનસ્યૈવ ।
શબ્દાનુવ્યાધરહિતતા શબ્દાર્થાનુવ્યાધરહિતતોપપત્તિરિત્યતો ઽસ્ય નિરાકરણં સૂચિતમિતિ પૂર્વોક્તેન ન વિરોધઃ ॥
નનુ વાર્ત્તિકતાત્પર્યવ્યાખ્યાનમુપક્રમ્ય ભાષ્યવ્યાખ્યા અકાણ્ડકૂષ્માણ્ડપતનવૃત્તાન્તમનુહરતીત્યત આહ--તદેતભ્દાષ્યમિતિ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકં વ્યાખ્યાતુમયમસ્માકં ભાષ્યવ્યાખ્યાપરિશ્રમ ઇત્યર્થઃ ।
શબ્દો હિ યત્કાર્યો યત્કારણં યદ્ગ્રાહ્યો યત્પ્રમાણં યદ્વિરોધિ યદ્ધર્મા યદ્રૂપો યદ્વિષયઃ, તદકાર્યસ્તદકારણં તદગ્રાહ્યસ્તદપ્રમાણં તદવિરોધ્યતદ્ધર્માતદ્રૂપો ઽતદ્વિષયોર્ઽથઃ પ્રત્યક્ષત એવાવસીયતે ।
તદેતદસ્યાર્થજ્ઞાનસ્ય વિષયભેદાનુવિધાયિત્વં શબ્દાભ્દેદગ્રાહકત્વમ્ ।
યદિ પુનરેષા પ્રતીતિર્ભેદમુલ્લિખન્ત્યપ્યવધીર્યતે, તદોક્તધર્માણામવિરોધે ધર્મિપરિવર્તેનાપ્યુપલમ્ભાઃ સ્યુઃ ॥
તત્રોદાહરણાર્થં કાંશ્ચિદાહ--ચાક્ષુષં હીતિ ।
ચાક્ષુષં હિ ચક્ષુષૈવ જન્યતે, રૂપ એવ નિયતમ્ રૂપેણેવ નિરૂપ્યતે; ન શબ્દે પ્રવર્તતે, ન શબ્દેનૈવ નિરૂપ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
વિષયિવિષયાનિયમપ્રસડ્ગામુક્ત્વા કર્મકરણાનિયમપ્રસઙ્ગમાહ--અપિ ચેતિ ।
નનુ શ્રોત્રમેવાસ્ય કદાચિન્નાસ્તીત્યત આહ--અસ્તિ હીતિ ।
કિમત્ર પ્રમાણમત આહ"--શબ્દજ્ઞાનં ચેતિ ।
નનુ લોચનાભાવે ઽપ્યગ્રહણમુપપદ્યત ઇત્યત આહ--અસ્તિ હીતિ ।
કિમત્ર પ્રમાણમત આહ--રૂપજ્ઞાનં ચેતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
અર્થસામાન્યસ્ય સર્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ શબ્દસામાન્યમપિ સર્વેન્દ્રિયૈર્ગૃહ્યેત, શબ્દસામાન્યસ્ય વા શ્રોત્રેન્દ્રિયૈકવેદ્યત્વાત્ અર્થસામાન્યમપિ શ્રોત્રેન્દ્રિયૈકવેદ્યં ભવેત્ ।
તથા ચેન્દ્રિયાન્તરાણાં વૈયર્થ્યમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ ॥
ઇતરેતરાભાવવત્તાવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગમાહ--અશબ્દ ઇતિ ।

ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
અનુત્પન્નો વિનષ્ટો ઽત્યન્તાસન્નિત્યત્રાપ્યભાવત્રયે વિવક્ષિતવિપરીતમાપદ્યત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઇતરેતરાભાવવ્યપદેશે વિરોધપ્રસઙ્ગમાહ--અભાવ ઇતિ ।
અત્રાપ્યનુત્પાદો વિનાશો ઽત્યન્તાભાવ ઇતિ વિરુદ્ધં સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઇહ હ્યર્થશબ્દેનેન્દ્રિયગ્રાહ્ય એવાભિપ્રેતોર્ઽયમાણતયેતિ વ્યાખ્યાનાત્ ।
ઇન્દ્રિયસ્ય ચ ગ્રાહ્યઃ સ એવ યસ્તજ્જન્યજ્ઞાનવિષયઃ ।
તદમી ચક્ષુરાદિસન્નિકૃષ્ટા અપ્યન્યવિષયજ્ઞાનાપેક્ષાયા
અતદર્થા એવ ।
એવં ચેન્દ્રિયગતિજ્ઞાને કઃ પ્રત્યક્ષતાયાઃ પ્રસઙ્ગઃ?
ન હિ તદપેક્ષયા ધટાદયસ્તદર્થાઃ ।
તસ્માદપ્રસક્તે ઽપ્યર્થશબ્દસ્ય પદાર્થમાત્રપરત્વમભ્યુપગમ્ય પરિહારે ગત્યન્તરં વાર્ત્તિકકૃતા દર્શિતમ્ ।
તચ્ચ દુઃખબોધમિતિ વ્યાચષ્ટે--નૈતદિતિ ।
નૈતદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુપજાયતે સત્તામાત્રવ્યવસ્થિતાત્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો હ્યજ્ઞાયમાન એવ સત્તામાત્રવ્યવસ્થિતઃ પ્રત્યક્ષે વિવક્ષિતઃ ।
અનુમાને તુ લિઙ્ગસ્ય જ્ઞાયમાનત્વમેવ વિવક્ષિતમ્, ન તુ સત્તેત્યર્થઃ ॥
નન્વનુમાને ઽપિ લિડ્ગાસત્તૈવ કિ ન વિવક્ષિતેત્યત આહ--અત એવેતિ ।
તત્સ્મરણમાત્રાદેવેતિ ।
માત્રગ્રહણં સત્તામમિપ્રેત્ય નત્વનુમેયજ્ઞાનં પ્રતિ કારણતામમિપ્રેત્ય, ધૂમસ્યૈવ જ્ઞાયમાનસ્ય તત્કારણત્વાત્ ।
અન્યથા તત્કાલાનનુવિધાનપ્રસડ્ગાત્ ।
ચત્ર હિ વિષયાનપેક્ષં જ્ઞાનમેવ કારણં તત્ર ન વિષયકાલાનુવિધાનમ્ ।
યથા અભાવજ્ઞાને પ્રતિયોગિજ્ઞાનજન્યે પ્રતિયોગિનઃ ।
અપિ ચ લિડ્ગાનપેક્ષસ્ય લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય લિડ્ગિજ્ઞાનજનકત્વે પ્રમાણાદીનાં ગતિદ્વયવાદો ઽપિ તત્ર તત્ર ન સ્યાત્ ॥
તદયમર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાત્ સત્તામાત્રવ્યવસ્થિતાદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં તત્સાધકતમં પ્રત્યક્ષમ્ ।
લિડ્ગાત્ તુ
પઞ્ચરૂપસમ્પન્નાદપિ જ્ઞાયમાનાદેવાસતો ઽપિ યદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં તદનુમાનમિતિ ॥
નન્વિન્દ્રિયવિષયેષ્વિત્યધ્યાહારસ્તર્હિ સૂત્રે પૂર્વેષાં કિં મૂલમ્ ઇત્યત આહ--ઇમં ચેતિ ।
ન હ્યનુમેયસ્યેન્દ્રિયેણ સન્નિકર્ષાદિતિ વદતા હ્યેવમુક્તં યસ્યેન્દ્રિયેણ સન્નિકર્ષાત્ તજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે નાસૌ તસ્ય વિષયઃ, યસ્તુ વિષયો ન તસ્યેન્દ્રિયેણ સન્નિકર્ષાત્ ઇદં જાયતે ।
તસ્માદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુપજાતં વિજ્ઞાનં યદિ તદર્થવિષયમેવ ભવતિ, તદા તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન ચૈતત્ સૂત્રાત્ લભ્યતે ।
તસ્માદ્ વાર્ત્તિકકૃતા એવ કૃતો ઽયમધ્યાહાર ઇતિ કેશ્ચિદ્ બુદ્ધમ્ ।
સ
ચાયમસઙ્ગતો બોધઃ, અધ્યાહારસ્યોભયથાપ્યનુપપત્તેઃ, તદ્વ્યાવર્ત્યસ્યાન્યથૈવ વ્યાવર્તિતત્વાદપ્રસક્તેશ્ચત્યર્થઃ ॥
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુત્પન્નસ્ય હિ જ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારસંભાદવ્યભિચારીતિ વિશેષણં યદ્યપિ નાનુપપન્નમ્, તથાપ્યેતદ્વ્યાવર્ત્ત્યસ્ય સામાન્યલક્ષણેનૈવ વ્યાવૃત્તત્વાત્ નિષ્પ્રયોજનમિદમ્ ।
અવશ્યં ચ તદનુવર્તનીયમ્ ।
ન હિ યત ઇત્યધ્યાહૃતપદેન કરણમાત્રં પરામૃશ્યતે તસ્યાપ્રકૃતત્વાત્, કિં તુ પ્રમાકરણમ્ ।
તથા ચાયમર્થઃ, ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનં યતઃ પ્રમાણાદ્ ભવતિ તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
એવં ચ વ્યભિચારિણિ કઃ પ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--યદ્યપીતિ ॥
નન્વવ્યભિચારિપદકરણં પ્રમાણપદાનુવર્તનં વેતિ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇત્યત આહ--અન્યથેતિ ।
અવ્યભિચારિપદં પ્રમાણપરમિત્યર્થઃ, પ્રમાણસ્યૈવાવ્યભિચારિત્વાત્ ।

યદ્યપિ તત્ર તત્પૂર્વકમિતિ લક્ષણપદપર્યાલોચનયૈવ વ્યભિચારિનિરાસઃ,
ન હ્યુક્તરૂપે દ્વે પ્રત્યક્ષે પૂર્વં યસ્ય જ્ઞાનસ્ય તદ્વ્યભિચારિણીમપિ પ્રમાં જનયેત્ ।
અત એવ તદર્થં તત્ર સામાન્યલક્ષણાનુવર્તનમસારમેવ ।
તથાપ્યેવંભૂતપ્રત્યક્ષદ્વયજનિતે સંસ્કારે નિર્ણયે ચ અનુમાનત્વપ્રસઙ્ગસ્તદવસ્થ એવ ।
તસ્માત્ તન્નિવૃત્ત્યર્થં પ્રમાણપદં ન કૃતં ચેદવશ્યમનુવર્તનીયમિત્યર્થઃ ।
યદ્યેવં કિમવ્યભિચારિપદપ્રયોજનમિત્યત આહ--તથાપીતિ નોપયુજ્યતે ન ચ શક્યતે પરસ્પરાશ્રયપ્રસડ્ગાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથાપિ નિયમો ન સ્ફુટીભૂત ઇત્યત આહ--તત્રેતિ ॥
નન્વનુમાનવદવ્યભિચારસિદ્ધ્યા ફલસિદ્ધિર્ન પ્રત્યક્ષે યથા, તથા શબ્દે ઽપિ ।
તતસ્તદવબોધનાર્થ તત્રાપ્યવ્યભિચારિપદાવતારપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--શબ્દાદૌ ત્વિતિ ।
પ્રત્યક્ષે ફલાવ્યભિચારનિર્ણયેનૈવાવ્યભિચારનિશ્ચય
ઇતિ નિયમો નાન્યત્રેત્યર્થઃ ।
અવ્યભિચારિપદોપાદાનં ફલવિશેષણતયેતિ શેષઃ ।
અયં ચ નિયમઃ સ્વરૂપતો ઽપિ ફલદ્વારૈવ પ્રત્યક્ષમુન્નીયતે, ન ત્વન્યથેતિ ।
અનુમાનાદિકં તુ પ્રતીતં સત્ફલાય કલ્પતે, ન ત્વન્યથેતિ નિયમે સતિ સ્યાદિતિ ।
અયમપ્યર્થાક્ષિપ્તતયા પ્રાગેવ દર્શિતો દ્વયીતિ ।
અપરમપ્યુત્પત્તિજ્ઞપ્તિભ્યાં નિયમદ્વયં શ્લિષ્ટમાહ--અથવેતિ ॥
કારણમુત્પાદકં પ્રત્યાયકં ચ ઉભયં સાધયતિ---ન હીતિ ।
ઉપાધિશડ્કાનિવૃત્ત્યર્થં તર્કસહાયત્વોપવર્ણનમ્ ॥
આગમસ્યાપિ ચ વક્તૃશ્રોતૃગતત્વેન પ્રત્યક્ષાપેક્ષા ઉત્પત્તૌ જ્ઞપ્તૌ ચ ચતો ઽતઃ સંમુગ્ધમાહ--એવમિતિ ।
તથાપ્યયમર્થઃ કથમવ્યભિચારિપદોપાદાનમાત્રત્ લભ્યત ઇત્યત આહ--ન હીતિ ।
તદયં સંક્ષેપઃ ।
સો ઽયં સૂત્રકારસ્યેહ વિશેષતઃ પ્રયત્નો જ્ઞાપયતિ યદેતસ્મિન્નવ્યભિચારિણ્યન્યત્ર વ્યભિચારશડ્કૈવ નાસ્તિ, અત ઇહૈવ તદ્ગ્રહાય વિશેષતો યતિતવ્યમિતિ ।
યદ્યપિ જ્ઞાપ્તિપક્ષે લૌકિકવચસાં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદિના વ્યભિચારાભાવગ્રહઃ, તથાપિ પારલૌકિકાગમાવ્યભિચારનિશ્ચય આપ્તોક્તત્વેનૈવ ।
તચ્ચ મૂલભૂતપ્રત્યક્ષશુદ્ધેરેવેતિ ॥
નનુ ભાષ્યવાર્ત્તિકાયોઃ કા ગતિઃ? ન હ્યયમર્થસ્તતઃ પ્રતીયતે ।
કિં નામ? વ્યભિચારિવ્યાવૃત્તિમાત્રમિત્યત આહ--તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તમિતિ ।
સ એવાર્થઃ, કિં તુ નિયમ્યતયા, ન તુ વિધેયતયેત્યાશયઃ ।
ઉચ્ચાવચમુચ્ચલત ઇતિ જલસાદૃશ્ય સંકીર્તનં ભ્રાન્તિબીજતયા ।
ઉપઘાતદોષાન્નયનસ્યાતપાદિના ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ઉપદર્શિતાર્થાપ્રાપકત્વં વ્યભિચારઃ ।
ન ચાર્થેન કશ્ચિદર્થ ઉપદર્શિતો યમપ્રાપયન્નર્થો વ્યભિચરેત્ ।
અન્યથાર્થોપદર્શનસ્વભાવસ્ય ચોત્પત્તિઃ, ન
ચાર્થોપદર્શનસ્વભાવો ન ચાન્યથોત્પન્નઃ ।
તસ્માદેવંભૂતો વ્યભિચારો જ્ઞાનસ્યૈવ ન ચાર્થસ્ય ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રત્યયો ભ્રાન્તો જાયત ઇતિ ।
વૃદ્ધસંમતિમાહ--યથાહુરિતિ ।
અન્ધ ઇતિ યમ્યગ્દર્શનોપાયરહિતત્વમાત્રપરમ્ ।
ન પશ્યતીત્યપિ સમ્યગ્જ્ઞાનાભાવમાત્રોપલક્ષણપરમ્ ।
તેન પુરુષાપરાધઃ સ ભવતીતિ ।

અત્રાદર્શનં વિપરીતદર્શનં વેત્યપરાધ ઇત્યર્થઃ ।
યથા હિ સ્થાણુરદૃશ્યમાનસ્તથૈવ પુરુષત્વેનાપિ દશ્યમાન ઇતિ તાત્પર્યમ્ ॥
યદ્યનિ સંશયો ઽપિ સામાન્યલક્ષણાનુવૃત્ત્યૈવ નિરસ્તસ્તસ્યાપ્રમાણફલત્વાત્, તથાપ્યવ્યભિચારિપદં નિયમજ્ઞાપનાર્થમવશ્યં કર્તવ્યમ્ ।
તેન ચ વ્યભિચારિવ્યુદાસમુખેનૈવ નિયમઃ પ્રદર્શયિતવ્યઃ ।
સંશયો ઽપિ
વ્યભિચારિજાતીયઃ, અતસ્તેનૈવાસ્ય વ્યુદાસો યુક્ત ઇત્યાશયવાન્ આહ--અવ્યભિચારિપદેનૈવેતિ ॥
નનુ વ્યભિચારિત્વમેવાસ્ય કથમ્? વિપર્યાજ્ઞાનં હિ નિશ્ચયાકરમ્, અયં તુ ન તથેત્યત આહ--નો ખલ્વિતિ ।
ન હિ નિશ્ચયત્વં પ્રયોજકમત્ર, કિં તુ વિસંવાદઃ ।
સ ચ પ્રાપ્ત્યયોગઃ ।
ન ચ પ્રાપ્તિયોગો દ્વિરૂપસ્ય વસ્તુનઃ, ક્વચિત્ કદાચિત્ કેનચિદ્ અપ્રાપ્તેરિત્યર્થઃ ॥
ન ચ વાચ્યં ભ્રાન્તેરભ્રાન્તિપ્રતિયોગિત્વાદનિયતસ્ય ચાર્થસ્ય ક્વચિદપિ
પ્રમાણાગોચરત્વાદસત્ખ્યાતેરનભ્યુપગમાચ્ચ સર્વમિદમસમઞ્જસમિતિ ।
નો ખલુ દોલાયમાનઃ સ્થાણુપુરુષવ્યતિરિક્તઃ
કશ્ચિદનિયતો નામાર્થઃ પરિસ્ફુરતિ યત્રાસમઞ્જસં સ્યાત્ ॥
નનુ સ્થાણુપુરુષાવુભાવપિ યદ્યારોપિતૌ તદોભયોપમર્દાત્મના બાધકેન ભવિતવ્યમ્ ।
અથાન્યતદસ્યારોપસ્તદા અપરસ્ય પારમાર્થિકત્વાત્તત્પ્રતિપત્તેરબાધ્યત્વમેવ સ્યાત્ ।
યથા યુક્તૌ રજતાંશસ્ય મિથ્યાત્વે શુક્લભાસ્વરત્વાદિનિશ્ચયસ્ય સત્યત્વમ્, તથા ચ સ્થાણ્વંશે નિશ્ચયઃ પુરુષાંશે ત્વેકકોટિસન્નિવેશવાનેવ વિભ્રમ ઇતિ સંશયો દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસક્તઃ ।
તસ્માદ્ ઉભયસ્મરણમાત્રાત્મકો ઽયમિતિ સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્, યત્ર તાવદુભયોરનુભયાત્મકે પાષાણસ્તમ્ભાદૌ સમારોપસ્તત્રોભયોપમર્દાત્મક એવ બાધક ઇતિ કિમત્ર વક્તવ્યમ્? યત્રાપ્યેકતરારોપસ્તત્રાપિ નાપરાંશે નિશ્ચયઃ, પરસ્પરપ્રતિક્ષેપોપસ્થિતિવ્યાહત્યા અનિશ્ચયાત્મકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્યોત્પાદાત્ ।
યત્ર હિ રજતત્વારોપે ઽપિ શુક્લત્વાદૌ નિશ્ચયસ્તત્રારોપિતાનાનોપિતયોર્મિથો વિરોધાભાવઃ ।
તસ્માદારોપિતાનારોપિતત્વાવિશેષે ઽપિ યત્રારોપિતાનારોપિતૌ પરસ્પરાવિરુદ્ધૌ સ વિપર્યયઃ ।
યત્ર તુ પરસ્પરવિરુદ્ધૌ સ સંશય ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
યદ્યેવં સંશયો ઽપિ વિપર્યયાન્તર્ભૂતસ્તદપાકરણેનૈવાપાકૃતશ્ચ ।
કિમર્થં તર્હિ વ્યવસાયાત્મકપદં સૂત્રાકારશ્ચકાર? સન્ વા સ ઉદારાર્થો વ્યાખ્યાતૃભિઃ કિમિત્યુપેક્ષિતઃ? તથાભૂતોર્ઽવાચીનૈઃ કથમુન્નીયત ઇત્યત આહ--તસ્માદિતિ ॥
સ્યાદેતદિતિ ।
સ્યાત્ તદવબોધાર્થં, યદિ તત્પ્રત્યક્ષં સ્યાત્, ન ત્વેતદસ્તીત્યર્થઃ ।
હેતુમાહ--અભિલાપેતિ ।
અભિધાનાકારસંસર્ગયોગ્યાભિધેયાકારં હિ તદિત્યર્થઃ ।
વિપક્ષાદ્ વ્યતિરેકમાહ--ન ચેતિ ।
અભિધાનાભિધેયસંસર્ગે હિ તદાકારયોઃ સંસર્ગનિયમઃ ।
સ ચ સંયોગસમવાયકાર્યકારણભાવરૂપસ્તાવન્ન સંભવતીત્યાહ--ન હ્યર્થે શબ્દાઃ સન્તીતિ ।
સંયોગેન સમવાયેન કાર્યતયા વેતિ શેષઃ ।
તદાત્માનો વેતિ ।
ન હીત્યનુષજ્યતે ।
ઉપપત્તિમાહ---તથા સતીતિ ।
ન ચેતિ ॥
સ હિ સંવેદનધર્મો ગ્રાહ્યાકારરૂપો વા સ્યાત્? તન્નિરપેક્ષગ્રાહકાકારરૂપો વા? ન તાવદાદ્યઃ, અર્થાસંસ્પર્શી યતઃ, અર્થાસંસ્પર્શશ્ચાસ્યાતદ્વૃત્તિત્વાદતદુત્પત્તેશ્ચેતિ પૂર્વૈવ યુક્તિરિત્યાશયઃ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, અર્થેષુ તન્નિયોજનાત્ ।
અર્યમાનેષુ બાહ્યેષ્વર્થેષ્વેવ તસ્યામિલાપસ્ય નિયોજનાત્ ।
નિયોગતો બાહ્યસામાનાધિકરણ્યેન પ્રતીતેરિત્યર્થઃ ॥

એતદુક્તં ભવતિ સંવેદનાકારો હિ જ્ઞાતૃત્વાદિસ્તત્સામાનાધિકરણ્યેન પ્રતીયતે ।
અભિલાપસ્તુ બાહ્યસન્નિયુક્તસ્તત્સામાનાધિરણ્યેનેત્યતો ન સંવેદનધર્મઃ ।
તસ્માદ્ વિષયતઃ સ્વરૂપતશ્ચ યતો ઽસ્ય નાભિભલાપસંસર્ગયોગ્યતાસમ્ભવસ્તસ્માદિદમર્થાત્ સરૂપકાદુપજાયમાનં જ્ઞાનં વિકલ્પરૂપમર્થમેવાદર્શયેદિતિ પ્રસઙ્ગઃ ।
નામિલાપમર્થસંસર્ગિતયેતિ શેષઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
સ્વકારણદુપજાતસ્ય કારણમકારણં વા કશ્ચિદેવ વિષયઃ ।
એવં ચાર્થાદુપજાતસ્યાપ્યનેકો ઽભિલાપો ઽપ્યસ્ય વિષયો યદિ સ્યાત્ કો દોષ ઇત્યત આહ---ન હીતિ ।
રૂપાચ્ચક્ષુષો વિષયાદુપજાયમાનં ચાક્ષુષં વિજ્ઞાનં નયનાવિષયરસસહિતમતદ્ રૂપમિતિ ॥
એતદુક્તં ભવતિ ।
સાકારવાદસિદ્ધૌ તાવદનુપપ્લુતમાકારમાદધદેવાર્થો વિષયઃ ।
ન ચ શબ્દસંસર્ગયોગ્યતા
અર્થસ્યાસ્તિ યેન તદાકારં જ્ઞાનં ભવેત્ ।
ન ચેન્દ્રિયવિજ્ઞાનં શબ્દઃ સ્વતન્ત્ર એવાકારાધાયકો, વિકલ્પકાલે તદભાવાત્ ।
ભાવે ઽપિ વા સ્વતન્ત્રઃ પ્રતિભાસેત નાર્થસંસર્ગિતયેત્યુક્તમ્ ।
નિરાકારપક્ષે ઽપ્યાત્માનાત્મપ્રકાશનશક્તેર્વિજ્ઞાનસ્ય સ એવ વિષયો યત્રેન્દ્રિયં
નિયતસામર્થ્યમ્, અન્યથાતિપ્રસડ્ગાત્ ।
ન ચ ચક્ષુરિન્દ્રિયાન્તરવિષયે સમર્થમ્ ।
ન ચ ચક્ષુર્વિષયસ્યૈવ શબ્દસંસર્ગો ઽસ્તીતિ ચિન્તિતમિતિ ॥
પ્રસઙ્ગમુક્ત્વા વિપર્યયાર્થમાહ--તસ્માદિતિ ।
અમિલાપસંસર્ગાનપેક્ષમર્થં તત્સંસર્ગિણમાદર્શયદધ્યવસ્યદ્ વિકલ્પવાસનોત્થાપિતં નાર્થસામર્થ્યસમુત્થમિતિ ભાવઃ ॥
વિપર્યયે કિં બાધકમિત્યત આહ--અનિયતાર્થગ્રાહિ યતઃ, વિકલ્પગતમર્થાકારં પ્રત્યનિયામકત્વાત્ તસ્યેત્યર્થઃ ॥
એતદુક્તં ભવતિ, યદિ હિ પ્રતિભાસમાનોર્ઽથોપિ વિકલ્પસ્ય જનકો ભવેત્, તદા તદાકારં નિયમયેત્, ન તુ નિયમયતિ, તદસન્નિધાવપિ વિકલ્પવાસનાવશાત્ તસ્ય તથાવિધાકારોપસ્થિતેઃ ।
નન્વિન્દ્રિયમસ્ય જનકમસ્તુ, ન હિ તસ્યાકારનિયામકતયા કારકત્વમિત્યત આહ--માનસમિતિ ।
મનોમાત્રપ્રભવમિત્યર્થઃ ॥
ઇન્દ્રિયમપિ હિ જ્ઞાનજનકં ભવદાકારનિયામકાર્થસન્નિકર્ષેણૈવ, ન તુ તન્નિરપેક્ષમ્ ।
ન ચાસ્ય તથાવિધાર્થસન્નિકર્ષો ઽસ્તીત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ॥
નનુ વિવાદાધ્યાસિતે વિકલ્પે દૃશ્યતયૈવાર્થાકારઃ પરિસ્ફુરતિ ।
ન ચૈવમુભયવાદિસિદ્ધાર્થસન્નિધિનિપેક્ષવિકલ્પેષ્વપરોક્ષતયાર્થઃ પ્રકાશતે, તદ્વિશેષો વિકલ્પોર્ઽથસન્નિધિસાપેક્ષઃ ।
તથા ચાર્થસ્ય તદાકારનિયામકત્વાત્ તજ્જનકત્વમનિચ્છતાપ્યભ્યુપેયમ્ ।
અન્યથોત્પ્રેક્ષાવ્યાપારત્વાદ્ વિકલ્પસ્ય પ્રવર્તકત્વમપિ ન નિર્વહેદિત્યત આહ--આત્મીયમિતિ ॥
ઉત્પ્રેક્ષા અસદારોપણં યતો ભવત્યવશ્યમતો ઽપ્યેવમુત્પ્રેક્ષામહ ઇતિ વ્યાહારઃ ।
તિરસ્કારો ઽનધ્યવસાયઃ ।
દર્શનં સાક્ષાત્કરણમ્ ।
પુરસ્કારો ભેદાગ્રહો વા, તદ્ધેતુક આરોપો વા ।
તત્સિદ્ધમિતિ ।
પ્રસડ્ગાદ્યુપનિબન્ધેન ।
યદિ વિવાદાધ્યાસિતા વિકલ્પા અર્થસામર્થ્યલબ્ધજન્માનઃ, તદા ન શબ્દકલ્પનાનુગતા ઇત્યર્થઃ ।
તદનુગતત્વમિતિ ।
શબ્દકલ્પનાનુગતત્વમ્ ।
તસ્યોપલબ્ધિરભિલાપાનુગતત્વં નિરાકુર્વતી અર્થસામર્થ્યજત્વં વિરૂણદ્ધીતિ શેષઃ ॥

અસિદ્ધવિરુદ્ધયોરસમ્ભવાદિહ સમ્ભાવિતતયા પૂર્વોક્તસ્મારણપુરઃસરં સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકત્વાશડ્કામેવાપનયતિ--ન ચેતિ ।
અર્થરૂપમનુકુર્યાદર્થરૂપસદૃશાકારં ભવેદિત્યર્થઃ ।
તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામસંબદ્ધરૂપાનુકારે નિયામકાભાવાત્ સર્વરૂપાનુકારેણ સર્વેષાં સર્વજ્ઞતાપત્તિઃ ।
સદ્રૂપાનુકારમાત્રત્વાત્ તદ્વિષયતાયા ઇતિ ભાવઃ ।
ન હિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ સ્વરૂપેણોપપુજ્યતે ।
કિ નામ? નિયામકતયા, તદત્ર સડ્કેત એવ નિયામકો યદિ સ્યાત્ કો દોષ ઇત્યાશયવાનાશઙ્કતે--સડ્કેતેતિ ।
તદેવ દૃષ્ટં સત્ સ્મારયેદેતાન્નિયમેનેતિ શેષઃ ।
કિમેતાવપીત્યત આહ--તત્રૈવ ચેતિ ।
અનુગતમનુગમગોચરઃ ।
અત એવ સામાન્યં દેશકાલાનુગતમ્, તત્રૈવ સડ્કેતસ્ય સુકરત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
કિમેતાવતાપીત્યત આહ--ન ચ તત્તત્ દૃષ્ટં સાક્ષાત્કૃતં કિં તુ સ્વલક્ષણં દર્શનગોચરઃ ।
સરૂપકત્વાદિતિ શેષઃ ।
સરૂપકત્વમેવાસ્ય કુત ઇત્યત આહ--તદેવ હીતિ ।
પરમાર્થો ઽકૃત્રિમમનારોપિતં રૂપં તેનાસ્તીતિ પરમાર્થસત્ ।
એતદેવ કુત ઇત્યત આહ--વિજ્ઞાનસ્ય કારણમ્ ।
વિજ્ઞાનસ્યેતિ પ્રકૃતોપયોગાત્ કારણમર્થક્રિયાસમર્થં યત ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ સામાન્યમપિ કિં ન દર્શનગોચર ઇત્યત આહ--ન તુ સામાન્યમિતિ ।
કુતઃ? સર્વસામર્થ્યરહિતં હિ તત્ ।
સર્વઃ પુરુષાર્થો હેયોપાદેયરૂપસ્તસ્ય સામર્થ્યં શક્તિઃ, તદ્રહિતં યસ્માત્ તત્ ।
ન હિ કિઞ્ચિત્ પુરુષપ્રયોજનં સામાન્યસાધ્યમસ્તિ ।
અતોર્ઽથક્રિયાયામશક્તત્વાત્ ન તત્ પરમાર્થસત્ અસત્ત્વાન્નતદ્વિજ્ઞાનજનકમ્ ।
અજનકત્વાન્ન સરૂપકમ્ ।
અસરૂપકત્વાન્ન દર્શનગોચર ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ સામાન્યસ્ય તાવદર્થક્રિયાવિરહાદ્ દર્શનગોચરત્વં મા ભૂત્, દર્શનગોચરસ્યૈવ તુ વાચ્યતાસ્તુ ।
સડ્કેતો ઽપિ તત્ર કેનાપ્યુપાયેન ભવિષ્યતિ ।
તન્નિર્વિચિકિત્સમેવ તર્હ્યર્થક્રિયાસમર્થવસ્પુપ્રતિપાદનાભિપ્રાયવન્તઃ પ્રયોજકવૃદ્ધાઃ પ્રયોજ્યવૃદ્ધાશ્ચ તથાવિધાર્થપ્રતિપત્તિમન્તઃ શાબ્દે વ્યવહારે ઉપલભ્યન્ત ઇત્યત આહ--અપિ ચેતિ ।
ન હ્યૌપ્ણ્યાત્ અતિરિક્તો વહ્નિર્નામાસ્તિ બૌદ્ધરાદ્ધાન્તે ।
ન ચોભયવાદિસંપ્રતિપત્તિવિષયઃ પ્રતીતમૌષ્ણ્યં શીતાપનોદનં કરોતીત્યપિ કદાચિત્ ।
અકુર્વદ્ધિ સર્વથા અપ્રતીતં ન કુર્યાદારોપિતં વા ।
ન ચ વહ્નિશબ્દાત્ સર્વથા વહ્નેરપ્રતીતિઃ ।
તસ્માત્
શબ્દકલ્પનોલ્લિખિતમવસ્ત્વેવ વસ્ત્વાભાસમિત્યભિપ્રાયઃ ॥
જાત્યાદીન્ પરમાર્થિકાનભ્યુપેત્યાહ--તન્નેતિ ।
વિવેકેન દેશભેદેનેત્યર્થઃ ।
અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવેન હિ મિથો યોજના વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ ।
સ ચ વિવિક્તદેશતાપ્રતીત્યા વ્યાપ્તઃ ।
સા ચાતો નિવર્ત્તમાના સ્વવ્યાપ્યં વિશેષણવિશેષ્યભાવમાદાયૈવ નિવર્તતે ।
તતશ્ચ જાત્યાદીનાં પરસ્પરમસમ્બન્ધાન્ન સ્વતનત્રેષુ તેષુ શબ્દો ઽપિ સુકરસડ્કેતેઃ ।
તથા ચ ન સંસૃષ્ટવેદનમિત્યર્થઃ ॥
એતેન શબ્દસ્ય વિવેકગ્રહસંભવે ઽપિ તદ્યોજના નિરસ્તો બોદ્ધવ્યા ।

એકમસમુદિતમ્ ।
અવિભાગમનંશમ્ ।
સ્વલક્ષણં
ત્રૈલોક્યવિલક્ષણમ્ ।
તથાતથેતિ ।
ગુણકર્માદિસમુદિતત્વેન સાધારણત્વેન વિકલ્પ્યતે ।
ન તુ દશ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
અપિ ચ પરમાર્થસદ્વસ્તુત્રયવેદને ઽપિ વિવેકેનેતિ શેષઃ ॥
નનુ ન હ્યેકજ્ઞાનવિષયૌ સમાનકાલે ઽડ્ગુલ્યૌ ન કાર્યકારણભૂતે ઇતિ નિયતપૂર્વાપરત્વે ઽપિ તે સર્વજ્ઞૈકવિજ્ઞાનગોચરૌ ન તથેતિ યુક્તં વક્તુમ્ ।
યદ્યુચ્યેત કો દોષઃ? ન હ્યુપલબ્ધિભેદાભેદપ્રયુક્તે કારણાકરણત્વે ।
કિં તર્હિ? યદનપેક્ષં તત્ કારણમ્ સાપેક્ષં ચ કાર્યમિતિ, તદત્રાપિ સમાનમ્ ।
એકજ્ઞાનગોચરત્વે ઽપિ યદવચ્છેદકં
તદ્વિશેષણમ્, અવચ્છેદ્યં ચ વિશેષ્યમિતિ ।
યત્તુ નૈવં ન તત્ યથેત્યત આહ--વિશેષણં ખલ્વિતિ ।
નાન્યથેતિ ।
અતિપ્રસડ્ગાદિતિ શેષઃ ।
તર્હિ ઉપકારો ઽપિ કશ્ચિદસ્ત્વિત્યત આહ--ન ચૈકેતિ ।
કિમિતિ ન સ્યાદિત્યત આહ--તયોરિતિ ।
પ્રસડ્ગાદિતિ શેષઃ ।
સ્વરૂપતઃ પૌર્વાપર્યનિયમઃ કાર્યકારણભાવઃ ।
જ્ઞાપ્તિતસ્તુ જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવઃ ।
સ ચાયમેકજ્ઞાનગોચરયોરેકકાલયોશ્ચ દ્વિરૂપો ઽપિ નિયતો નાસ્તિ યસ્માદિત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
યદ્યપ્યુક્તસ્વરૂપમુપકારદ્વયં ન સંભવતિ તથાપ્યાધારાધેયભાવો ભવેત્, સ હિ સમાનકાલયોરેવ કુણ્ડબદરયોર્દૃષ્ટઃ ।
ક્ષણભઙ્ગસ્તુ ત્વયાપ્યુપપાદનીયો મયાપિભઞ્જનીય ઇત્યત આહ--અપિ ચેતિ ।
યદ્યપિ તીર્થિકૈઃ કુણ્ડાધાવશાન્ન બદરસ્યૈવ અપતનધર્મકસ્યોત્પાદઃ સ્વીક્રિયતે સ્થૈમશ્રદ્ધાજડત્વાત્, તથાપિ ગતિનિવૃત્તિલક્ષણાં ગુરુત્વપ્રતિબન્ધકસંયોગલક્ષણાં વા સ્થિતિં તદ્ધર્મભૂતા વિદધદેવ બદરસ્ય કુણ્ડમાધારતયા અભ્યુપેતં તૈઃ ।
કિં ચાતો ઽત આહ--તદ્વદિહાપીતિ ।
એતાવતાપિ કિમિત્યત આહ--ન ચ શક્ત્યન્તરૈરિતિ ॥
યદ્યપિ બદરવજ્જાત્યાદીનાં ધર્મસ્ય કસ્યચિદુપજનાપાયરૂપમુપકારં નાભ્યુપગચ્છત્યેવ પરઃ, તથાપ્યભ્યુપગમવાદો ઽયં સૌગતસ્યેતિ મન્તવ્યમ્ ॥
તથા ચેતિ ।
સન્નિત્યનેન હિ વિકલ્પેન સત્ત્વોપકારસમર્થો વિષયીકૃતઃ ન ચ તતો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ દ્રવ્યત્વાદ્યુપકારસમર્થો ઽસત્ત્વોપકારસમર્થો ઽસ્તિ, યત્ર દ્રવ્યાદિવિકલ્પાઃ સાર્થકાઃ સ્યુઃ ।
તસ્માદેતે દ્રવ્યવત્વાદ્યુપકારસમર્થેર્ઽથે સત્ત્વોપકારસમર્થાભેદિનિ પ્રવર્તમાનાસ્તદધિકરણમર્થમસ્પૃશન્તો ઽનર્થકાઃ પ્રસક્તા ઇતિ સમુદાયાર્થઃ ॥
બૌદ્ધસ્યાતિપરામર્શકુશલતાં ચોદ્યસ્ય ચાતિતુચ્છતામાલક્ષ્યાસ્માકમેવ મતિલાઘવં સંભાવયિષ્યતીત્યાશડ્ક્ય તદ્ગ્રન્થં લિખતિ--યદાહેતિ ।
અયં વાર્ત્તિકાર્થઃ ।
યસ્ય દર્શને નાનોપાધેરપ્યર્થસ્ય ધીઃ વિકલ્પધીર્ગ્રાહિકા ભેદિનો વિશિષ્ટસ્ય ।
નાનોપાધ્યુપકારાડ્ગં યા શક્તિસ્તદેકાત્મનસ્તસ્ય ।
સર્વાત્મના સર્વૈઃ ઉપાધિભિરેકસ્વભાવસ્યૈવોપકાર્યસ્ય વિશેષ્યસ્ય ગ્રહે સતિ કો ભેદો ભિદ્યત ઇતિ ભેદો વિશિષ્યત ઇતિ યાવત્ ।
અનિશ્ચિતઃ સ્યાત્? અપિ તુ સર્વોપાધિમિર્વિશિષ્ટો નિશ્ચિત એવ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એમસ્યોપાધેઃ ઉપકારકસ્વભાવે ગ્રાહ્યે ગૃહ્યમાણે સતિ નોપકારા ઉપકારકાઃ સ્વભાવા ઉપાધ્યન્તરાણાં તતો ઽપરે ભિન્ન વિદ્યન્તે યે તસ્મિન્નેકોપકારકસ્વભાવે દૃષ્ટે ઽપિ ન દૃષ્ટાઃ સ્યુઃ ।
કિં નામ? સ એર્વેકસ્વભાવઃ સર્વેષામુપકારકઃ તતસદ્ગ્રહે તદેકોપાધિવિશિષ્ટગ્રહે ।

સકલગ્રહઃ સકલોપાધિવિશિષ્ટગ્રહઃ પ્રસક્ત ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ વરં વસ્તુસ્વભાવવાદમાસ્થાયાનુપકાર્યાનુપકારકયોરપિ વિશેષણવિશેષ્યભાવં સ્પષ્ટદૃષ્ટમુપપાદયિતું શક્તાઃ પરે ।
ઉપાધુપાધિમભ્દેદાચ્ચાપૌનરૂક્ત્યમ્ ।
ન પુનઃ સૌગતાઃ સત્ત્વાદીનામુપાધીનાં વસ્તુત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
એવં ચ ત્વચ્છરાસ્ત્વય્યેવ નિપતિતા ઇત્યત આહ--અસ્માકં ત્વિતિ ।
યચ્ચ ગૃહ્ણન્તિ સામાન્યમાત્રમ્, યચ્ચાધ્યવસ્યન્તિ સન્તાનમ્ ।
ન મનાગપિ સામાન્યેનાપિ રૂપેણ ।
ગાહન્તે ગોચરન્તિ ।
તસ્યાલીકતયા વસ્તુધર્મત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
તર્હિ કથમવિસંવાદકાઃ પ્રવર્તકા વેત્યત આહ--પારમ્પર્યેણેતિ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ--અત ઇતિ ।
યત્ર વિષયાધીના ધીઃ તત્ર
તદાયત્તૌ વિશેષાવિશેષૌ, અત્ર તુ વિપર્યયો વિષયસ્યૈવ પ્રતિભાસસત્તયા બુદ્ધ્યધીનત્વાત્ ।
તદિહ વિકલ્પસ્ય વિષયો વિશેષ્યઃ ।
તત્તદ્વદ્વિશેષણવિશિષ્ટતયાપિ કિં ભિન્નો ઽભિન્નો વેત્યત્ર વિકલ્પ એવ સાક્ષી, ન વિચાર ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ પરમાર્થસન્નર્થો મા ભૂદ્વિકલ્પસ્ય વિષયઃ, જનકસ્તુ ભવિષ્યતીત્યત આહ--અપિ ચેતિ ।
ન વિકલ્પિકામપીતિ ।
અપિર્ભિન્નક્રમઃ ।
અર્થો વિકલ્પસ્ય ન ગોચરો જનકો ઽપિ નેત્યર્થઃ ॥
અર્થોપયોગઃ સન્નિકર્ષઃ ।
ન ચ યદેવેત્યાદિ ।
ન્યાયાદિતિ ।
વાચ્યમિતિ શેષઃ ।
નો ખલ્વિતિ ।
સ્મરણેન્દ્રિયયોરેકવિષયસામર્થ્યાભાવાત્ ન પરસ્પરાપેક્ષત્વમ્ ।
તતશ્ચ સ એવાર્થોપયોગીઽવિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
એકગોચરત્વમેવાનયોઃ કુતો નેત્યત આહ--તદ્ગોચરત્વે ચેતિ ।
અનનુભૂતપૂર્વાણામપ્યર્થાનાં ચક્ષુષોર્વ્યાપારમાત્રેણ
પૂર્વાવસ્થાસ્મરણપ્રસઙ્ગ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તેન સ્યાત્ ।
તથા સતિ પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ।
અક્ષાપાયે ઽપિ નેત્રધીરિત્યુપલક્ષણમ્ ।
વાસનાભાવે સ્મૃતિધીરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સહતે પ્રતીક્ષત ઇત્યર્થઃ ॥
સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે--અત્રેતિ ।
ગૌરયમિત્યાદેર્વિકલ્પસ્ય તાવદભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસવદર્થસાક્ષાત્કારો ઽપ્યનુભવસિદ્ધઃ ।
અસ્તિ ચોસ્યેન્દ્રિયાર્થાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમ્,
તદન્યથાસિદ્ધમ્, તયોરાલોચનમાત્ર એવ ચરિતાર્થત્વાદિતિ ચેત્? તત્ કિમિદાનીમાલોચનસ્યાયં મહિમા વિકલ્પોપજનનં પ્રતિ? તથા સતિ તસ્માન્ન કદાચિત્ અપ્યાલોચનં જાયેત ।
વાસનાપરિપાકવિરહાન્ન તથેતિ ચેત્? સ ખલુ વાસનાપરિપાકો યદિ નિયમાદિન્દ્રિયાર્થમધ્યમધિશેતે કથં ન તદપેક્ષા કાર્યસ્ય? કાકતાલીયશ્ચેત્? સન્નિધિસન્નિહિતેષ્વપીન્દ્રિયાર્થેષુ કદાચિદ્ વિશિષ્ટાદ્ વાસનાપરિપાકાત્ સાક્ષાત્કારવાન્ વિકલ્પ ઉત્પદ્યત ।
ન વૈ સાક્ષાત્કાવાન્ વિકલ્પઃ કશ્ચિત્, કિં તુ નિર્વિકલ્પકભેદાગ્રહાત્ તદ્વાનિવાવભાસત ઇતિ ચેત્--ન, પ્રમાણાભાવાત્ ।

ન
હિ વિવાદાધ્યાસિતવિકલ્પગતો દર્શનવ્યાપારો ઽયમૌપાધિક ઇત્યસ્તિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
નાપ્યનુમાનમ્ ।
દર્શનવ્યાપારતા કલ્પનાપોઢત્વેન વ્યાપ્તા, તચ્ચાતો નિવર્તમાનં તામપિ નિવર્તયતીતિ ચેત્--ન, વિપર્યયસ્યાપિ વક્તું સુકરત્વાત્ ।
તથાહિ
દર્શનવ્યાપારત્વં કલ્પનાનુગતત્વેન વ્યાપ્તમ્ ।
તચ્ચ તદનુગતત્વમાલોચનાન્નિવર્તમાનં સ્વવ્યાપ્યં દર્શનવ્યાપારત્વમપિ નિવર્તયતિ ।
તથા ચ વિકલ્પસાન્નિધ્યાદૌપાધિકો દર્શનવ્યાપારો ઽયમાલોચનમિતિ કિં ન સ્યાત્? અનુભવસ્તૂપાધિશઙ્કયા ત્વયૈવાસાક્ષીકૃતઃ ।
અનાગતે વિકલ્પે કથમિવ તદ્ધર્મો નિર્વિકલ્પકે પ્રતિભાસેતેતિ ચેત્--ન, કાલભેદસ્યોભયત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
ઉપાદાનોપાદેયભાવશ્ચ નિયમહેતુઃ સમાનઃ ॥
નનૂપાદાધર્મા ઉપાદેયમનુગચ્છન્તિ ।
ન તૂપાદેયધર્મા ઉપાદાનમિતિ ચેત્--ન, વસ્તુતો ઽવસ્તુધર્માણામપ્રતિસંક્રમાત્ ।
આભિમાનિકે તુ પ્રતિસંક્રમે ઽનિયમઃ ।
ઉપાદાનપ્રત્યયબલાદુપાદેયપ્રત્યયસ્તથોત્પદ્યત ઇતિ ચેત્? હન્ત યદિ સાક્ષાત્કારઃ સાક્ષાત્કારવાનુત્પદ્યતે કથમસ્ય તથાત્વમૌપાધિકમ્ ।
તાવન્માત્રાદેવેન્દ્રિયાદિનિરપેક્ષાદુપજાતમિત્યેતાવતૈવ તદૌપાધિકમિત્યુચ્યત ઇતિ ચેત્--ન, સમનન્તરપ્રત્યયસાક્ષાત્કારમહિમ્ના સાક્ષાત્કારોત્પત્તાવસાક્ષાત્કારાનુત્પાદપ્રસડ્ગાત્ ।
ન ચાસાક્ષાત્કારિણઃ સાક્ષાત્કારઃ કદાચિદુપપદ્યેત ।
સહકારિવિશેષાદેવમપિ સ્યાદિતિ ચેત્? તર્હિ યાદૃશિ કાર્યે યાદૃગન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં દૃષ્ટમ્, તાદૃશસ્ય તત્ર સહકારિત્વમાસ્થેયમ્ ।
દૃષ્ટં ચોભયવાદિસંપ્રતિપન્નનિર્વિકલ્પકે સાક્ષાત્કારં પ્રતીન્દ્રિયાર્થયોઃ સામર્થ્યમ્, ન વિકલ્પસ્ય ઇત્યુક્તપ્રાયમ્ ॥
એવં તાવદર્થંસાક્ષાત્કરણં સ્વાભાવિકમ્ ।
તન્નાન્તરીયકતયા ઇન્દ્રિયાર્થસામર્થ્યસમુત્થત્વમસ્ય સ્થિતમ્ ।
અવિસંવાદિત્વમપ્યસ્યાનોપાધિકમ્ ।
તથાહિ, યદ્યસ્ય પારમાર્થિકો વિસંવાદઃ સ્યાત્, તદા પ્રતીયમાનો ઽપ્યૌપાધિકો ઽયમવિસંવાદ ઇતિ સંભાવ્યેત, સ ચ દેશકાલાકારકૃતસ્તાવન્ન ભવતિ ।
અનનુગતમેવાનુગતતયા દર્શયતીતિ ચેત્--ન, અસાધારણસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય વિકલ્પેનાસંસ્પર્શાત્ ।
સંસ્પર્શે વા તજ્જન્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અજનકસ્યૈવ તુ વસ્તુસતો વિષયત્વે પ્રત્યક્ષત્વમર્થસામર્થ્યસમુત્થત્વેન વ્યાપ્તમિતિ સુપ્તપ્રલાપઃ ।
વિકલ્પસ્તાવત્ સાધારણં સ્વરૂપમુલ્લિખન્નેવ પ્રવર્તયતિ ।
તચ્ચ સર્વસામર્થ્યરહિતમ્ ।
ન ચાર્થક્રિયાર્થી તદસમર્થં દૃષ્ટ્વા પ્રવર્તતે, તતો ઽસમર્થમેવ સમારોપિતસામર્થ્યં વિકલ્પ્યતે ॥
તથા ચ કથમસ્ય વિપરીતારોપરૂપસ્ય સંવાદો નામેતિ ચેત્--ન, યદિ હિ સામર્થ્યમેવારોપયેત્, અસાધારણમેવોલ્લિખેત્ ।
ન હ્યન્યદસાધારણાદ્રૂપાત્ સમર્થં નામ તવ દર્શને ।
તસ્માત્ સમર્થમિવ તદ્દર્શયતિ વિકલ્પઃ ।
ઇવાર્થશ્ચ ન તત્રારોપ્યઃ, વિકલ્પાર્થસ્ય સમર્થેનાસાદૃશત્વાત્ ॥
નન્વસામર્થ્યવ્યાવૃત્તિમાત્રમેવ સામર્થ્યં ન તુ તત્ત્વાન્તરમ્, તસ્ય ચ ન સાધારણરૂપવિરોધઃ ।
તથા ચૈકાત્મ્યપ્રથનં ન વિરુદ્ધમિતિ ચેત્--ન, અવિરોધે સતિ સમારોપાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ યદ્ યત્રાવિરુદ્ધં સત્ પ્રથતે તત્ તત્રારોપિતં નામ ।
તસ્માદ્ ભેદાગ્રહાત્ પ્રવૃત્તિઃ ।
ન ચ સ એવ વિસંવાદઃ ।
તથા ચ સત્યાલોચનમપિ વિસંવાદિ સ્યાત્, કલ્પનાલોચનયોર્ભેદાનુલ્લેખાત્ ।
એતેન સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે અર્થાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તેરિતિ પરાસ્તમ્ ॥
અનર્થત્વં હિ વિકલ્પાદભેદો વિકલ્પ્યસ્ય સ્યાત્, આલોચનીયાદ્ ભેદો વા? ન તાવત્ કલ્પનાગોચરસ્યાલીકસ્ય કલ્પનયા અભેદઃ સંભવતિ, યેન ભેદોલ્લિખનમારોપઃ સ્યાત્ ।

આલોચનીયાદ્ ભેદે ઽપિ
નાભેદપ્રથેતિ નારોપઃ ।
સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થ ઇતિ વચનાત્ નૈષ દોષઃ ।
સ ખલ્વાકારો વિકલ્પાદભિન્નો ઽપિ ભિન્ન આરોપ્યત ઇતિ ચેત્? યદિ તાવત્ વિજ્ઞાનનયમાલમ્બ્યૈતદુચ્યતે, તદાલોચનસ્યાપ્યેષૈવ ગતિરિતિ તસ્યાપ્યારોપરૂપત્વાત્ ।
ગ્રાહ્યાકારે ઽપ્રામાણ્યં વિકલ્પસ્યાપિ સ્વાત્મનિ ચ સંવેદનત્વાદુભયોરપિ પ્રામાણ્યમેવેતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ॥
અથ બાહ્યમર્થમધિકૃત્ય પ્રસ્તુતેયં કથા? તથાપિ યાદૃશાકારો વિકલ્પસ્તાદૃશાકાર એવ બાહ્યતયા પ્રતિભાસેત? ન ચાસૌ સાધારણાકારઃ સમસ્તિ ।
તતો યેદતત્ સાધારણં રૂપમાભાતિ તન્ન વિકલ્પાકારમભિનિવિશતે
ઇતિ બહિરેવાવતિષ્ઠતે ।
બાહ્યત્વવત્ સાધારણત્વમપ્યસ્યારોપ્યત ઇતિ ચેત્--ન, અસાધારણ્યસ્ય પારમાર્થિકસ્ય ક્વચિદપ્યનુપલબ્ધેરારોપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
અસદુલ્લેખે ત્વલીકાલમ્બનત્વમેવ વિકલ્પસ્યાભ્યુપગતં સ્યાત્ ।
તત્ર ચારોપસંભાવનૈવ નાસ્તીત્યુક્તમ્ ॥
પૂર્વાપરયોર્વિકલ્પાકારયોરભેદાનુસન્ધાનમેવ સાધારણ્યમિતિ ચેત્--ન, આકારિણાં ભેદપ્રતીતાવાકારાણામેકત્વેન પ્રતિસન્ધાતુમશક્યત્વાત્, તયોસ્તાદાત્મ્યામ્યુપગમાત્ ।
વિકલ્પસ્યાત્માપ્યાકારો ભિન્નો બાહ્યતયારોપિતઃ ।
તતો વિકલ્પાત્માનાં ભેદાવસાયે ઽપિ નાકારાણાં ભેદાવસાયઃ ।
તતસ્તદેકતયાનુસન્ધાનમિતિ ચેત્? હન્ત, યદ્યયમાકારો વિકલ્પાત્મા તથેતિ પ્રતીયેત, કથં બાહ્યત્વેનારોપ્યેત? તાદાત્મ્યાપ્રતીતિસ્તૂભયથાપિ સ્યાત્, અસ્વસંવેદ્યત્વાદ્ વિકલ્પસ્ય, સ્વસંવેદનત્વેન વા, તતો ભિન્નાત્વાત્ તાદાત્મ્યસ્ય ।
આદ્યઃ તાવત્ સૌગતૈરનભ્યુપગમાદેવ દુઃસ્થઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ સર્વૈરેવાવગતઃ ।
અવગતં ન તુ નિશ્ચિતમિતિ ચેત્--ન, નિશ્ચયાનિશ્ચયલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસર્ઙ્ગેણ ભેદાપત્તેઃ ।
વ્યાવૃત્ત્યોર્ભેદ એવ ન તુ વસ્તુનીતિ ચેત્? અથ કેયં વ્યાવૃત્તિર્નામ? ન કિશ્ચિદિતિ ચેત્? એવમસ્તુ ।
તથા ચ નારોપવાર્તાપિ ।
તતો નાસ્યોપદર્શિતાર્થવિસંવાદગન્ધો ઽપિ ।
અસદર્થપ્રકાશનમેવ વિસંવાદનમિતિ ચેત્? આસ્તાં તાવદેવત્, યથાવિષયમાત્રમત્ર વિવક્ષિતમ્, પ્રકૃતોપયોગાત્ ।
એવં ચાવિપરીતાર્થત્વાત્ પ્રામાણ્યમ્ ।
પ્રમાણસ્ય સતઃ સાક્ષાત્કારિત્વાત્ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ।
અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષત્વાચ્ચ ઇન્દ્રિયાર્થસામર્થ્યસમુત્થત્વમ્ ।
એવં સતિ સર્વ એવ સૌગતેનપ્રયુજ્યમાનાઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટતયા પ્રતિપક્ષહેતવઃ પદમધ્યારોપયિતુમસમર્થાઃ પ્રાગેવ વિકલ્પસ્યાપ્રત્યક્ષતાં સાધયિતુમ્ ।
તથાપીદમવશિષ્યતે, યદેતાવતાપિ ન પરમાર્થસદ્ વિષયસ્ય પ્રામાણ્યં સાધિતમ્ ।
તત્ર ચાવયોર્વિવાદ ઇતિ તત્રાહ--સ્યાદ્વિરોધ ઇતિ ॥
નનુ પરમાર્થસતો ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યતા અશક્યવ્યુત્પાદનૈવ ક્ષણિકત્વાત્ જગત ઇત્યત ઉક્તમ્--સ્થેમભાજમિતિ ।
નનુ સ્થૈર્યસિદ્ધાવપિ જાત્યાદીનાં દુરૂપપાદત્વાત્ કથં પરમાર્થસતો ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યતેત્યત ઉક્તમ્--જાત્યાદિમન્તમ્ ।
તથા ચેતિ ॥
યદ્યપ્યુક્તરૂપાર્થવ્યવસ્થાપને સતિ કાલાત્યયાપદિષ્ટો ઽયં પ્રસઙ્ગહેતુઃ, તદ્દર્શનેચાપક્ષધર્મઃ,ન હ્યસ્તિ સંભવો વિકલ્પસ્યાર્થસામર્થ્યસમુત્થત્વં નિશ્ચિતમનિશ્ચિતં ચ તદર્થસ્ય પરમાર્થસત્ત્વમ્, તથાપિ પરો ઽપિ તન્નિરાકરણસિદ્ધ્યૈવ પ્રત્યવસ્થિતો ન રાજાજ્ઞયા નિરાકરણીયઃ ।
તસ્માદાપાતતસ્તત્સન્દેહે સન્દિગ્ધવિપક્ષવૃત્તિત્વમેવાસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
એતેન વિપર્યયો ઽપિ નિરાકૃતો બોદ્ધવ્યઃ ॥
નમુ સન્તુ જાત્યાદયઃ પરમાર્થભૂતાસ્તથાપિ યદિ તે ઽપિ પિણ્ડાત્મભૂતાઃ કથં ભેદેન પ્રતિભાસરેન્? તથા અપ્રતિભાસમાનાશ્ચ કથં વિશેષ્યતયા વિશેષ્યમવચ્છિન્દ્યુઃ, અનાત્મભૂતાશ્ચેત્ કથં સામાનાધિકરણ્યમશ્નુવીરન્નિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
તથાપિ શબ્દો ભિન્નાત્મા અતદ્વૃત્તિઃ કથમવચ્છેદકઃ સ્યાત્, યદિ તદ્ગતસ્તદાત્મા વા ન પ્રતીયેત ।
એવમેવ ત્વવચ્છેદે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
અવચ્છેદપ્રતીતૌ તુ ભ્રાન્તિરિત્યાશઙ્કતે--ન ચેતિ ॥
અભેદકલ્પનમવચ્છેદકલ્પનમ્ ।
તચ્ચ તદાત્મતયા તત્સંસર્ગિતયા વા? ઉક્તમેતત્ ઇતિ ન હિ તદ્વૃત્તિતયૈવ તત્સંસર્ગ ઇતિ નિયમઃ, અપિ તુ તટસ્થેનાપિ જ્ઞાનેનેવ જ્ઞેયસ્ય વાચકેન વાચ્યસ્ય ન વિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ॥

નનુ તટસ્થો ઽપ્યયમવચ્છેદકો ન સત્તામાત્રેણ, અપિ તુ જ્ઞાતઃ ।
ન તુ શબ્દજ્ઞાને તદાનીં શ્રવણસ્ય વ્યાપારઃ, વિષયસ્ય વિપ્રયોગાત્ ।
સવ્યાપારે ચક્ષુષિ મનસસ્તત્ર વ્યાસડ્ગાચ્ચ ।
તસ્માદ્યથા સ્વ્પ્નાવસ્થાયામિન્દ્રિયોપરમે ઽપિ પૂર્વસંસ્કારપાટવાન્મનસૈવૈકેન અવિદ્યમાના અપ્યર્થા વિષયીક્રિયન્તે, તથા અશબ્દવ્યાવૃત્તિવિકલ્પજનિતવાસનાપટુના ચક્ષુષૈવ મનસા વા શબ્દો ઽપિ વિષયીક્રિયત ઇત્યવિદ્યમાનશબ્દાલમ્બનત્વાદ્ ભ્રાન્તિરેવેત્યત આહ--ન ચ શબ્દાર્થયોરિતિ ।
એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યતેત્યત્ર પ્રસઙ્ગ ઇતિ શેષઃ ॥
અયમર્થઃ, યદિ મનો ઽભિપ્રાયેણૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યતા પ્રસજ્યતે ન કિઞ્ચિદનિષ્ટમ્, તસ્ય સર્વવિષયત્વાત્ ।
અથ
બાહ્યેન્દ્રિયમભિપ્રેત્ય, તત્રાપિ કિં નામ યોજનાત્મકે વિકલ્પે, કિં વા જાત્યાદિયોજનાત્મકે? તત્ર નામ્નો વિશેષણત્વપક્ષસ્તાવદનભ્યુપગમેનૈવ પરિહૃતઃ ।
ઉપલક્ષણત્વં તુ તટસ્થસ્યૈવેતિ પ્રતિપાદિતમેવ ।
તચ્ચેન્દ્રિયાન્તરોપનીતસ્યપિ નિર્વહતીતિ નૈન્દ્રિયકે વિકલ્પે નામસ્ફુરણમુપયુજ્યતે ।
જાત્યાદિયોજનાયાં તુ શબ્દસ્મરણસ્યાપિ નાસ્ત્યુપયોગઃ, પ્રાગેવ તદ્ગ્રહણસ્ય, તસ્યાનવચ્છેદકત્વાત્ ।
કેવલં કિમિતિ નિયમતઃ સ્મર્યતે શબ્દ ઇત્યવશિષ્યતે ।
તત્રેદમુક્તમ્--કિં ત્વિતિ ॥
તત્કિમિદાનીં શબ્દસ્મરણસ્ય ન કશ્ચિદસ્ત્યુપયોગ ઇત્યત આહ--ઇન્દ્રિયજવિકલ્પોત્પાદં પ્રતિ ।
વ્યવહારં પ્રતિ
ત્વસ્ત્યેવોપયોગ ઇત્યર્થઃ ।
સડ્કેતસમયેતિ ।
પૂર્વાવસ્થાસ્મરણગ્રહણયોરન્યતરોપલક્ષણપરમ્ ।
શબ્દસ્તુ ન નિવેશયત્યાત્માનં ગૃહીતઃ સ્મૃતો ઽપીતિ શેષઃ ।
ચક્ષુષાપિ સ એવાયં દૃશ્યતે, ન તુ પૂર્વહૃદયસ્થઃ શબ્દો ઽપીત્યર્થઃ ।
એતદેવ વ્યાખ્યાય શ્લોકાન્તરેણ દ્રઢયતિ--અનનેન હીત્યાદિ ।
ન તુ શબ્દનિવેશનમપીતિ ।
શબ્દરૂપમપિ વિષયમિત્યર્થઃ ॥
યદ્યપિ સંજ્ઞા હીત્યાદિ શ્લોકે સા તટસ્થેત્યેતાવદેવ પ્રકૃતોપયોગિ, તથાપ્યનાગતં પ્રતિવિધિત્સુરવયવાન્તરં વ્યાચષ્ટે--નાર્થેન્દ્રિયેતિ ।
અર્થસહિતમિન્દ્રયમર્થેન્દ્રિયમ્ ।
યદ્યપિ ક્ષણમઙ્ગપક્ષે ઽપિ,
પ્રત્યેકમસમર્થેષુ યેષુ સંભાવ્યતે ગુણઃ ।
સંહતૌ હેતુતા તેષામ્
ઇતિ ન્યાયેનાતિશયપરમ્પરોત્પાદેન પૂર્વાવસ્થાસ્મરણાદિસહકારિમધ્યમધ્યાસીનં યદેવેન્દ્રિયં તદેવ વિકલ્પજનકં નેતરદિતિ નાસ્તિ કશ્ચિદ્ વિરોધઃ ।
તથાપિ વિકલ્પસ્ય સ્થિરવિષયત્વાત્ ક્ષણિકત્વસ્વીકારે નિર્વિષયત્વમાપાદ્યેતેતિ નિસ્ફલઃ પ્રયાસઃ સ્યાદિતિ મન્યમાનઃ સ્થૈર્યમાલમ્બ્યૈવ પરિહરતિ--ન ચ જનકત્વેતિ ।
સ્યાદેતદિતિ ।
સ્યાદેતત્સહકારિત્વં સંસ્કારસ્યેન્દ્રિયં પ્રતિ, યદ્યનયોર્વિષયભેદો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્કિમિતિ ।
ઇન્દ્રિયસંસ્કારયોઃ પરસ્પરાધિપત્યં વિષયભેદાત્ કીદૃશાન્ન ભવતિ કિં પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધિનો, વ્યાપારાનુબન્ધિનો વા? ન તાવદાદ્યઃ, તથાવિધવિષયભેદે ઽપિ ગન્ધજ્ઞાનચક્ષુષોઃ પરસ્પરાધિપત્યેન રૂપજ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
દ્વિતીયસ્ત્વસિદ્ધઃ, તસ્ય કાર્યેણાનુવિધીયમાનતામાત્રોન્નેયત્વાત્ ।
એતચ્ચોમયમપ્યુભયવાદિસિદ્ધમિત્યર્થઃ ॥
નનુ વ્યાપારનુબન્ધિતયા સંસ્કારસ્ય યદિ પુરોવર્તી વિષયઃ, તદા અતીતાવસ્થાસ્ફુરણં ન સ્યાદેવ ।
ન હ્યન્યવિષયો વ્યાપારઃ, અન્યત્ર ક્રિયેત્યભ્યુપગમઃ ।
તસ્માદતીતવિષયત્વાત્ ક્રિયાયાઃ વ્યાપારાનુબન્ધિતયાપિ સંસ્કારસ્ય સ એવ વિષયઃ, ન તુ પુરોવર્તી ।
એવમિન્દ્રિયસ્યાપિ યદ્યતીતાવસ્થસ્યૈવ વ્યાપારવતો વિષયઃ, તદા પુરોવર્તિવિષયસ્ફુરણં ન સ્યાત્ ।

તસ્માત્ તસ્યાપિ વ્યાપારવતઃ પુરોવર્ત્યેવ વિષય ઇતિ વ્યાપારતો ઽપિ કથમેકવિષયતેતિ? સમનન્તરપ્રત્યયસ્તુ પ્રતિપત્તિતો ગન્ધવિષયો ઽપિ વ્યાપારતો રૂપવિષયઃ ।
રૂપવિષયવ્યાપારમેવ ચક્ષુરપેક્ષતે ।
ન હિ ચક્ષુષ્યપિ સહકારિણિ ગન્ધજ્ઞાનાદ્ ગમ્ધજ્ઞાનમ્, અપિ તુ રૂપજ્ઞાનમેવેતિ ॥
નૈતત્સાધીયઃ, સહકારીભેદાદેવ વ્યાપારભેદસ્યાપિ નિયમાત્ ।
ન હિ ચક્ષુરાદિસહકારિવિરહે ઽપિ ગન્ધજ્ઞાનસ્ય રૂપવિષયવ્યાપારનિયમઃ ।
તથા સતિ ગન્ધજ્ઞાનાદ્ રસનાદિસહકારિણો ઽપિ રૂપજ્ઞાનમેવ સ્યાત્, ન રસાદિજ્ઞાનમ્ ।
તસ્માત્ કેવલસ્ય ચક્ષુષો યદ્યપિ રૂપમેવ વ્યાપારવિષયઃ, તથાપિ પૂર્વાવસ્થાસંસ્કારસહકારિમતસ્તદ્વાનેવ પુરોવર્તી વ્યાપારવિષય ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ ।
પૂર્વાવસ્થા ચક્ષુષા અસન્નિકૃષ્ટા કથં તદ્વ્યાપારવિષય ઇતિ ।
અવશિષ્ટં તુ શઙ્કતે--નન્વતીતેતિ ।
અત્ર તત્સંબન્ધમેવ તદ્વ્યાપારવિષયત્વં સ્યાત્, સંબન્ધસ્ય તદ્વ્યાપકત્વં વા? આદ્યં નિરાકારોતિ--તત્કિમિતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે--નન્વસંબદ્ધમિતિ ॥
પ્રધાનવ્યાપારવિષયતા હ્યવાન્તરવ્યાપારવિષયતયા વ્યાપ્તા, સા ચાતીતાવસ્થાતો નિવર્તમાના તામપિ નિવર્તયતિ ।
અથ સવિકલ્પકે જનયિતવ્યે પૂર્વાવસ્થાસ્મરણમેવાવાન્તરવ્યાપારો ન તુ વિષયસમ્બન્ધઃ, તદા લક્ષણવિરોધો દૂષણમિત્યર્થઃ ।
મા ભૂદિતિ ।
ઇન્દ્રિયાગોચરઃ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષગોચર ઇત્યર્થઃ ।
ન ચેતિ ।
અયમાશયઃ, ન તાવત્ સર્વથૈવાતીતાવસ્થા નેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટ, સંયુક્તવિશેષણતાયાઃ સંભવાત્ ।
અસ્યાપિ સંયુક્તસમવાયવત્ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનોત્પાદકતયા સન્નિકર્ષપદેન સંગ્રહાત્ ।
યદ્યપિ સમવાયેતરભાવરૂપધર્મેષુ સંબન્ધાન્તરગર્ભ એવ વિશેષણવિશષ્યભાવઃ, તથાપિ વિદ્યમાનધર્મવિષયૈવ સા વ્યવસ્થિતિરિતિ ન કશ્ચિત્ સૂત્રવિરોધ ઇતિ યદ્યપિ રહસ્યમ્, તથાપિ અતીતાવસ્થાયાઃ સંબન્ધાનભ્યુપગમે ઽપિ ન કાચિલ્લક્ષણક્ષતિઃ ।
ન હિ યાવત્પ્રત્યેતવ્યગોચર ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષ
ઇતિ સૂત્રમ્ ।
કિં તર્હિ? ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજનિતં વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષફલમ્ ।
તથાવિધફલવિષયોર્ઽથઃ પ્રત્યક્ષઃ ।
તથાવિધફલસાધનં પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
કાર્યમેકમધિકૃત્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષસંસ્કારયોઃ પરસ્પરસહકારિતા, તદેવ ત્વેકમનયોઃ કુત ઇત્યાશયવાન્ ચોદયતિ--નનુ પૂર્વાપરેતિ ।
સૂચીકટાહન્યાયેન પશ્ચાદુક્તમપિ પ્રથમં વિવૃણોતિ--તથા હીતિ ।
યદ્યપિ તદિત્યુલ્લેખો ન સર્વવિકલ્પવ્યાપી, તથાપિ પ્રતિસન્ધાનજ્ઞાને તાવદસ્તિ ।
તસ્ય ચ પ્રામાણ્યં સ્થિરવાદિભિરવષ્યાભ્યુપેતવ્યમ્ ।
અન્યથા સર્વમાલૂનવિશીર્ણમાપદ્યતે ।
પરેણાપિ તદેવ વિશેષતો નિરાકર્તવ્યમ્ ।
તન્નિરાકરણેનૈવ હિ જાત્યાદ્યભાવે અપ્રતિસન્ધાનાત્મકસ્યાપિ વિકલ્પસ્ય પ્રત્યાખ્યાનમયત્નસિદ્ધમિત્યભિસન્ધિઃ ॥
નનુ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગો ઽપિ સ્યાત્, ન ચ ભેદ ઇત્યત આહ--ત્રૈલોક્યસ્યૈકત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
તથા ચ
ભેદવ્યવહારસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
વિષયભેદશ્ચેતિ ।
યદ્યપિ વિષયભેદવતો ઽપિ સર્વજ્ઞવિજ્ઞાનસ્યૈકત્વમક્ષતમેવ, તથાપિ ક્ષણિકાનેકકાલીન (?) નીલાલમ્બનત્વમવ યદિ પ્રતિસન્ધાનસ્ય પરો ઽભ્યુપગચ્છેત્, ન તસ્ય કાચિદિષ્ટસિદ્ધિઃ ।
નાપ્યસ્માકમિદમનિષ્ટં કિં તુ તદપરિસ્ફરણમેવ વિકલ્પે ।
તસ્માદારોપિતૈકત્વવિષયત્વમસ્ય પારમાર્થિકૈકત્વવિષયત્વં વા? તત્ર પ્રથમં યદિ પરો ઽભ્યુપગચ્છેદનુકૂલયેદેવાસ્માન્ તસ્માત્ નાનાવસ્થાવિશિષ્ટપારમાર્થિકૈકવિષયતયાસ્ત્યેકત્વં પરાભિપ્રાયગોચરઃ ।
તચ્ચ વિષયભેદાપાદનેનૈવ નિરસ્યત ઇત્યમિસન્ધિઃ ॥

અત્રોચ્યત ઇતિ ।
યદ્યપિ તદિદમિતિજ્ઞાનં પૂર્વાવસ્થાયામપ્યપરોક્ષમેવ ।
ન હિ તદિત્યુલ્લેખાદેવ પરોક્ષત્વમ્ ।
તથા સતિ શાબ્દલૈડ્ગિકવિકલ્પાનાં તદિત્યુલ્લેખવિરહિણામ્ અપરોક્ષત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
નાપીદમાસ્પદત્વાદેવ સાક્ષાત્કાર ઇતિ બૌદ્ધસ્યાભ્યુપગમો ઽપસિદ્ધાન્તપ્રસડ્ગાત્ ।
કિં તુ સન્નિહિતવિષયમસન્નિહિતવિષયં વા યદેવ લિડ્ગાદિનિરપેક્ષેણ ઇન્દ્રિયેણ વિજ્ઞાનં જન્યતે, તદેવાપરોક્ષરૂપં સમુત્પદ્યતે ।
અનિન્દ્રિયજં તુ પરોક્ષમિતિ વિભાગઃ ।
તત્ર પરોક્ષમપરોક્ષં વાનુભૂતાવસ્થાવિશિષ્ટવિષયતયા તદિત્યુલ્લિખ્યતે ।
સન્નિહિતવિષયતયેદમિતિ ।
સો ઽયં વિષયકૃતો વિશેષઃ ।
તથાપ્યભ્યુપગમવાદે ઽપિ ન કશ્ચિદ્ વિરોધ ઇતિ પ્રતિબન્દિગ્રહ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
તસ્માદ્ વિષયભેદાદવિરોધ ઇતિ ત્વયા સમાધાતવ્યમિતિ ચેત્? નન્વિહાપીતિ ॥
તત્ કિમિદાનીં વિકલ્પવિકલ્પનીયયોર્યથા ભેદસ્તથૈવ તદિદન્તાસ્પદયોરપીતિ? નન્વેવં સતિ દત્તઃ સ્વહસ્તો બૌદ્ધાનામિત્યત આહ--સમ્બન્ધેતિ ।
વિશેષણે ઉત્તરત્રાપ્યેવમ્, વિશેષ્યં ત્વેકમેવ ।
તત્ર ચાપરોક્ષત્વમેવાસ્યેત્યાશયઃ ।
યો ઽપીતિ ।
અત્રાપિનાનાદિગ્દેશસમ્બન્ધઃ પ્રતિબન્દીકર્તવ્યઃ ॥
નનુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નાનાકાલસબદ્ધૈકત્વસિદ્ધૌ પરસ્પરાવિનાભાવભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ, તચ્ચ લૂનપુનર્જાતકદલીકાણ્ડાદૌ વ્યભિચારદર્શનાદપ્રમાણમેવ ।
ન ચ કદલીકાણ્ડપ્રત્યભિજ્ઞાનતઃ પદ્મરાગપ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય કઞ્ચિદ્ વિશેષમુપલભામહે ।
નનુ નાનાદિગ્દેશસંબદ્ધસ્યાપિ તવ કદાચિદેકત્વમુપલભ્યતે, તત્ કથં તસ્યાપ્યેકત્વનિશ્ચયઃ? અથ નાનાદિગ્દેશસંસર્ગઃ સ્વાશ્રયં ભેદયિત્વા ન નિવર્તત ઇતિ નિઃસ્વભાવતા વાપાદયેત્, અનૈકાન્તિકો વા સ્યાત્ ।
અતો નાયં વિરુદ્ધઃ ।
સિદ્ધાસ્તર્હિ સંયોગાવયવ્યાદયઃ ।
તુલ્યં ચૈતત્ કાલભેદે ઽપિ ।
તથા હિ યદિ પૂર્વાપરકાલસંબન્ધો વસ્તુનિ વિરુધ્યેત, વિજ્ઞાને ઽપિ વિરુધ્યેત ।
તથા ચ વિજ્ઞાનમપ્યેકમતીતવર્તમાનવિષયં ન સ્યાત્ ॥
એવં ચ બુદ્ધીનાં નિયતાર્થતયા પ્રતિસન્ધાનગન્ધો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
તથા ચ મૂલાભાવાન્નિરીહં જગજ્જાયેત ।
સર્વજ્ઞશ્ચ દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસક્તઃ ।
અતીતવર્તમાનવિષયત્વે ઽપિ નૈકં જ્ઞાનમતીતં વર્તમાનં ચ સ્વીક્રિયત ઇતિ ચેત્? અથ કિમિદ્ર ચ વર્તમાનત્વમ્ સત્ત્વં સદન્તરસંબન્ધો વા? એવં ચાતીતત્વમપિ નષ્ટત્વં નષ્ટાન્તરસંબન્ધો વા ।
તત્ર સદન્તરનષ્ટાન્તરસંબન્ધઃ પ્રતિસન્ધાને સર્વજ્ઞવિજ્ઞાને ચાસ્ત્યેવ નષ્ટાનષ્ટવિષયત્વાત્ ।
તદવિષયત્વે
પ્રતિસન્ધાનત્વસર્વજ્ઞત્વાનુપપત્તેઃ ।
સત્ત્વનષ્ટત્વે પરસ્પરં વિરુધ્યેતે, તે ચૈકત્ર પ્રતિસન્ધાને ન સ્ત ઇતિ ચેત્? એવં તર્હિ પદ્રાગમણિરપ્યુત્પત્તેરારભ્ય સ્વાવયવવિભાગપર્યન્તં સત્સ્વરૂપઃ ।
નાસ્ય નષ્ટત્વસંસર્ગઃ ।
સ એવ તુ સતા કેનચિત્ સંસૃષ્ટઃ કેનચિદસતા પ્રતિસન્ધાનમિવ સદસભ્દ્યાં વિષયાભ્યામિતિ ।
તન્નાસ્તિ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગઃ ।
તતઃ પરિમાણભેદાદયો વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગા વક્તવ્યાઃ ।
તે યત્ર પદ્મરાગાદૌ ન સન્તિ તત્રૌત્સર્ગિકમેકત્વમેવેતિ સમઃ સમાધિરિત્યભિપ્રાયેણ દેશમન્તર્ભાવ્યોપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
ન ચાન્યસ્ય સંબન્ધિનઃ કાલસ્ય ભેદો વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગઃ અન્યસ્ય પદ્મરાગમણેર્ભેદં નાનાત્વમ્ ।
ન ચેન્દ્રિયેતિ ।

યદિ વિકલ્પજાતીયં પ્રતીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ન કારણં
વ્યભિચારાદિતિ પરસ્યાભિપ્રાયસ્તદાનુજ્ઞૈવોત્તરમ્ ।
ન હિ વયમપિ વિકલ્પમાત્રં પ્રતિ તસ્ય કારણત્વં બ્રૂમઃ, કિં તુ સાક્ષાત્કારિવિજ્ઞાનં પ્રતિ ।
ન ચાસૌ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષમન્તરેણાપિ ભવતીતિ સારમ્ ।
નિર્વિકલ્પકપ્રતિબન્દિગ્રહસ્ત્વિમમર્થં સુખેન ગ્રાહયિતુમ્ ॥
સ્યાદેતત્ ।
વિકલ્પસ્યોભયથાસંભવે હિ સામાન્યવ્યભિચારાદ્વિશેષમાદાય કાર્યકારણતાવધારણં સ્યાત્ ।
ન તુ સાક્ષાત્કારાદિરસ્ય વિશેષો ઽસ્તિ, ઔપાધિકત્વાત્ તસ્યેતિ આશડ્ક્ય નિરાકરોતિ---ન ચ વિકલ્પગત ઇતિ ।
વિકલ્પગતઃ સાક્ષાત્કારલક્ષણો ધર્મસ્તાવદનુભૂયત ઇત્યવિવાદમ્, તસ્યૌપાધિકત્વં ન તાવદાનુભવિકમિત્યાહ---સર્વા
એવ હીત્યાદિ ।
તસ્માદ્ દર્શનવ્યાપારા વિકલ્પા ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્માન ઇતિ યોજના ।
નાપ્યૌપપત્તિકમ્, ઉપપત્તેઃ પ્રાગેવ નિરાકૃતત્વાદિત્યાશયઃ ।
નન્વિન્દ્રિયવિષય એવ યદિ શબ્દો ઽપિ પ્રવર્તેત, સો ઽપિ સાક્ષાત્કારિણમેવ વિકલ્પમાદધ્યાત્, ઇન્દ્રિયમપિચોત્પ્રેક્ષાવ્યાપારિણમ્, વિષયવિશેષમન્તરેણ જ્ઞાને વિશેષાભાવાત્ ।
તસ્માદ્ શબ્દૈકવિષયતયા પ્રવર્તમાનો વિકલ્પો નેન્દ્રિયવિશયં સ્પૃશતિ, તદસ્પર્શે ચ ન સ્વાભાવિકમસ્ય સાક્ષાત્કારિત્વમિત્યાશનયવાનાશડ્ક્ય નિરાકરોતિ---ન ચ શબ્દેતિ ।
એકત્રાર્થે ઇન્દ્રિયં કારણમ્ અન્યત્ર તન્નિરપેક્ષઃ શબ્દાદિરિત્યર્થઃ ।
તુચ્છતયોપેક્ષણીયમપિ શિષ્યહિતતયા દૂષયતિ---ન ચ વહ્નીતિ ।
વહ્નિજ્ઞાનાદુષ્ણજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
શીતદ્રવ્યાપગમઃ, તદપગમે વા તદનુપલમ્ભઃ, તદ્ધેતુકદુઃખાભાવો વા શીતાપનોદ ઇત્યુચ્યતે, સ ચોષ્ણદ્રવ્યોપગમસાધ્યો ન તુ તદુપલમ્ભસાધ્યઃ ।
અન્યથા સન્નિપાતમૂઢસ્ય સ્વેદને ઽપિ દોષાપગમો ન સ્યાત્, ઉષ્ણદ્રવ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
તુહિનાચલગુહામધ્યવર્તિનિ ચ સર્વજ્ઞે વડવાનલસાક્ષાત્કારવતિ તુહિનાચલવિલયઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
યસ્યાપીત્યાદિવાર્ત્તિકાર્થં દૂષયતિ---ન ચૈકેનેતિ ।
ઉપાધયઃ સત્ત્વાદયસ્તૈઃ વિશિષ્ટત્વં તૈર્વિશેષણૈઃ સમ્બન્ધઃ ।
અયમર્થઃ ।
એકેનૈવ સ્વભાવેન તાવદુપકરોતિ સર્વોપાધીનામિતિ પરમાર્થઃ ॥
તત્રોપકારકસ્યૈકસ્વભાવતયા ઉપકારાણામવચ્છેદાનામુપકાર્યાણાં ચોપાધીનાં તદૈકત્વં સ્યાત્, યદ્યુપકારસ્વભાવાન્તર્ભૂતત્વં તેષામભ્યુપેયેત, ન ચૈવમાતિષ્ઠામહે ।
ત્વયાપ્યેવમેવ સમર્થનીયં કિં ત્વલીકવિષયતયેતિ વિશેષઃ ।
સ એષ ન્યાયો યદિ પરમાર્થસત્યપિ સ્યાત્, કીદૃશો દોષઃ? ન કેવલં કાલ્પનિકે વ્યવહારે તવેદં સમર્થનમપિ તુ પારમાર્થિકે ઽપીત્યાહ---અપિ ચેતિ ।
પરમાણુસ્વભાવ ઇતિ ષષ્ઠતત્પુરુષઃ ।
પરમાણવો જ્ઞાનસ્ય સ્વભાવ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરમાણુસ્વભાવત્વે જ્ઞાનસ્યાપિ નાનાત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
તથા ચૈકેકપરમાણુનિયમે સ્થૂલપ્રતિભાસો ભ્રાન્તો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
જ્ઞાનસ્વભાવત્વે ઽપિ ચ પરમાણુનામપ્યેકત્વપ્રસડ્ગાદમૂર્તત્વાદિપ્રસડ્ગાચ્ચેતિ સ એવ દોષ ઇત્યાદ્યુત્તાનં દૂષણમુત્સૃજ્ય અન્યમાહ---તેષાં સર્વાન્ પ્રતીતિ ।
પરમાણૂનામેકજ્ઞાનસ્વભાવત્વે વા ન તે દ્વિતીયેન વિદિતા સ્યુરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદ્યપિ તાદાત્મ્યાભાવે ઽપિ જ્ઞાનજ્ઞેયયોઃ કાર્યકારણભાવઃ સંબન્ધો વિષયવિષયિનિયમાર્થં બૌદ્ધેન સ્વીકૃતસ્તથાપિ કાર્યકારણભાવે ઽપિ કો નિયન્તેતિ તુલ્યો ઽનુયોગઃ ।
અતઃ સ્વભાવેનૈવોત્તરયતિ---સ્વભાવ એવેતિ ॥
ભાવાભાવયોઃ સમવાયતદ્વતોર્વિષયવિષયિણોશ્ચ વયમપિ સ્વભાવેનૈવ પરસ્પરોપહિતં સમ્બન્ધમાતિષ્ઠામહે ।
દ્રવ્યગુણકર્મજાતિતદ્વતાં યદ્યપિ સ્વભાવેનૈવોપાધ્યુપાધિમભ્દાવઃ, તથાપિ સમ્બન્ધો ઽપ્યનુભૂયમાનો વિના બાધકં નોપેક્ષિતું યુજ્યતે ।
યથા સ્વભાવિકે વિષયવિષયીભાવે કાર્યકારણભાવસ્ત્વયા નોપેક્ષિતઃ, તસ્માદતિરિક્તસમ્બન્ધે ક્ષણભઙ્ગસાધનં બાધકમવશિષ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
ન તાવદ્વિશિષ્ટવ્યવહાર એવ નાસ્તિ, તસ્ય સ્પષ્ટતયા નિહ્નોતુમશક્યત્વાત્ તદભાવે સર્વવ્યવહારાભાવપ્રસડ્ગાચ્ચ ।
તસ્માદસ્મદુક્તપ્રકારેર્ષ્યયા પ્રકારાન્તરેણાયમુપપાદનીયઃ ।

તત્રાહ---ભિન્નજ્ઞાનાગોચરત્વે ઽપીતિ ।
અપિશબ્છઃ ચોદ્યાભાસતુલ્યતામાત્રેણ ।
નન્વસ્તિ વ્યવહારો ન તુ વાસ્તવઃ, સ ચ
યથાકથઞ્ચિદ્વાસનાદ્વારેણાપિ નિર્વહેત્, યેષાં ત્વયં વાસ્તવઃ, તૈરર્થદ્વારૈવાસ્ય નિર્વાહશ્ચિન્તનીય ઇન્યાશઙ્કતે--તાભયામિતિ ॥
ત્વદુક્તમેવ વાસનાદ્વારમુપાદાય યેતિ વાસ્તવ એવાયં વ્યવહારઃ સ્યાત્, તદા કીદૃશો દોષ ઇત્યાશયવાનાહ--અસ્તુ તાવદિતિ ।
તથાપિ વાસ્તવ એવાયમિત્યત્ર કિં પ્રમાણમિત્યત આહ---તથા સતીતિ ।
અસ્યેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વે સ્વાભાવિકં સાક્ષાત્કારિત્વમેવ પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
નિર્વિકલ્પકોપધાનં કલ્પેત વિનાપ્રમાણમિતિ શેષઃ ।
યદિ હિ સ્વકારણબલેન નોત્પત્તેરવિચારકત્વં માનસસ્યાપ્યવિચારકત્વપ્રસઙ્ગ
ઇત્યાશયવાના---હન્તેતિ ।
મનસઃ સર્વવિષયત્વં ન તાવદ્ વ્યાપારાનુબન્ધિતયા પરસ્ય વિવક્ષિતમ્, ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્યાપિ સંસ્કારસહિતસ્ય તથાભાવવ્યવસ્થાપનાત્ ।
તસ્માત્ પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધિતયા વા સ્યાત્, સર્વવાસનાધારતયા વા? આદ્યં દૂષયતિ--યદિ પૂર્વકમિતિ ।
અસ્માકં તુ મનઃ સર્વવિષયકમપિ ન પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધિતયા અસર્વવિષયમપ્રતિપત્તિરૂપત્વાત્ ઇતિ ભાવઃ ।
ન ચ સકલસંસ્કારાધારતયેત્યાહ--અચેતનતયા ન વિચારકમ્ ઇતિ ।
વિચારૌપયિકસકલવાસનાનાધારત્વાદિત્યર્થઃ ।
ત્વદભિપ્રેતસ્ય ચ મનસઃ સકલવાસનાધારકત્વં નિષેત્સ્યત ઇત્યનેનાભિપ્રાયેણાહ--તસ્માદાત્મૈવેતિ ।
સ્થિતં જ્ઞાનં જ્ઞાનવાસનેત્યર્થઃ ।
અત્ર હેતુઃ--સ હિ બૌદ્ધેતિ ।
અત્ર
પ્રમાણમ્--ગમ્યત ઇતિ ।
અતઃ સ્મરણે ઽસ્ય સામર્થ્યમ્ ।
ચો હેતૌ ॥
નનુ યદ્યેવંભૂતચેતનાધિષ્ઠિતમિન્દ્રિયમ્, તર્હિ નિર્વિકલ્પકોત્પત્તિકાલ એવ લબ્ધસસ્કારસચિવતયા વિકલ્પમેવ જનયેદિત્યત આહ--સ ખલ્વિતિ ।
પ્રાગાલોચ્ય ઉદ્બુદ્ધસંસ્કારસમુપજાતસ્મૃતિસહાયઃ પશ્ચાદ્ વિકલ્પયતીતિ યોજના ।
એવં તર્હીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદાલોચનમ્, સંસ્કારોદ્બોધઃ, તતઃ સ્મૃતિઃ, તત્સહાયશ્ચ વિકલ્પયતીતિ ન ચક્ષુષઃ કશ્ચિદુપયોગ ઇત્યત આહ--ચક્ષુષેતિ ॥
નન્વેવંભૂતા સામગ્રી મિલિતાપિ યદિ ચક્ષુર્વ્યાપારવિરહે ન વિકલ્પિકાં ધિયમ્ ઉપજનયેત્, તતસ્તસ્યાપિ કારણત્વં કલ્પ્યેત, નત્વેતદસ્તીત્યત આહ--ગૌરયમિતિ ।
એતેન સાક્ષાત્કારં પ્રતિ તસ્યાન્વયવ્યાતિરેકૌ સ્ત ઇતિ દર્શિતમ્ ।
એતદેવાભિપ્રેત્યોત્તરશ્લોકમાહ--યથાહેતિ ।
સહ ચેતનયા વર્તત ઇતિ સચેતનઃ ॥
તથાપિ ક ઉપકારઃ સમર્થિત ઇત્યત આહ--તેનેતિ ।
જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવ ઇત્યુપલક્ષણમ્, કાર્યકારણભાવો ઽપિ ન સર્વત્રાસ્તીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ક્વચિત્તુ દ્રવ્યગુણકર્મણામ્ અસ્તીતિ નોદાહૃતઃ ।
તદર્થાલોચનાનુગતં સ્મરણં યયોસ્તે વિશેષણવિશેષ્યે તથોક્તે તયોઃ ।
અતદધિકરણવ્યવચ્છેદપ્રતીતિજનનમેવ વિશેષણેન વિશેષ્યસ્યોપકાર ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સ્વાભાવિકો વિશેષણવિશેષ્યભાવો નોપકારમપેક્ષત ઇતિ તત્ર તત્ર વક્ષ્યતિ ।
ન ચોપકાર્યોપકારકભાવો ઽપ્યુપકારાન્તરપ્રાપ્તઃ, તથા સત્યનવસ્થાપાતાત્ ।
તથાપીહ સંભવપ્રાચુર્યેણાભિધીયત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ॥
નનુ યદિ સ્વાભાવિકમનયોર્વિશેષણવિશેષ્યત્વમ્, પ્રથમતઃ સ્વભાવે ગૃહ્યમાણે કિં ન ગૃહીતમ્, ન ચ સ્વભાવસ્તદાનીં ન ગૃહીત ઇત્યત આહ--અર્થૌ હીતિ ।
ન ખલુ રૂપપરમાણુષુ સ્પર્શાદિપરમાણવો ઽપિ સ્વભાવતઃ સ્થિતા ઇત્યેતાવતૈવ પ્રતીતિપથમવતરન્તિ ।
સામગ્ર્યભાવાન્ન તથેતિ ચેત્? સ ઇહાપિ સમાન ઇત્યર્થઃ ।

અત એવ પ્રમાણં કૃત્સ્નવૃત્તીતિ મત્વા યદાપાદિતમ્, તદપિ નાસ્તીત્યત આહ--તેનેતિ ॥
સ્વરૂપાભિપ્રાયેણ કૃત્સ્નવૃત્તિત્વં પ્રમાણસ્યાનુમન્યામહે એવ, સ્વાભાવિકસમસ્તસમ્બન્ધાભિપ્રાયેણ તુ સર્વજ્ઞેતરધિયામપ્રામાણ્યમાપાદયતીતિ ઉપસંહારં સ્થાને સંકલય્યાહા---સવિકલ્પકં ત્વિતિ ।
પશ્ચાદપિ જાયમાનમિતિ યોજના આલોચનાદિતિ શેષઃ ।
તસ્માત્ સર્વં તુલ્યમ્ ।
ક્ષણભડ્ગે પરં વિવાદો ઽવશિષ્યત ઇત્યાશયવાનાહ---અક્રમસ્યાપીતિ ।
વિવાદાધ્યાસિતા ઇતિ ।
સાક્ષાત્કારિણ ઇત્યર્થઃ ।
તેન તદિતરવ્યુદાસઃ ।
સિદ્વસાધ્યતાવ્યુદાસાર્થં સ્વગોચર ઇતિ ।
પીતઃ શડ્ખ ઇત્યાદિના વ્યભિચારનિવૃત્ત્યર્થમ્ અવ્યભિચારિત્વે સતીતિ ।
અત્ર ચ કૃતઃ પ્રયત્નઃ ॥
ન ચૈતન્મન્તવ્યમિતિ ભાષ્યમિતિ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષમન્તરેણાપિ સંશયોત્પત્તિદર્શનાત્ અતત્કારણતયા પ્રસઙ્ગ એવાસ્ય નાસ્તિ ।
કુતો ઽન્વાચીયમાને ઽપિ વ્યુદાસ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
યદ્યપિ ન સવઃ સંશયઃ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજસ્તથાપિ સાક્ષાત્કારવાનવશ્ય તજ્જન્યઃ ।
તસ્માદ્ વ્યુદાસો ઽન્વાચીયત ઇતિ પ્રકારણાર્થઃ ॥
સ્યાદેતદિત્યાદિ ।
મન એવ કેવલમિન્દ્રયનિરપેક્ષં બહિર્વ્યાપ્રિયમાણં સાક્ષાત્કારિસંશયાદિ જનયતિ, દૃષ્ટો
હ્યસ્યાનુવ્યવસીયમાનજ્ઞાનવિશેષણે ઘટદૌ વ્યાપારઃ, ઇન્દ્રિયવ્યાપારવિગમે ઽપિ સૌદામિનીસંપાતાદૌ સકૃદુપજાતસ્યાર્થનિશ્ચયસ્ય સમન્ધકારે ઽપ્યનુવ્યવસીયમાનત્વાત્, તસ્ય ચાનુવ્યવસાયસ્ય સાક્ષાત્કારિજાતીયત્વાત્ ।
તસ્માત્ અપ્રસઙ્ગ એવ પુનરાપતિત ઇતિ ।
મનસા હ્યનુવ્યવસીયમાનજ્ઞાનલક્ષણવિશેષ્યસન્નિકૃષ્ટેન અસન્નિકૃશ્ટો ઘટાદિરવચ્છેદકતયા વ્યવસીયતે ।
ચક્ષુષેવ ઘટસન્નિકૃષ્ટેન પ્રાગુપલબ્ધા તદવસ્થા ।
સંશયજ્ઞાનં તુ નોર્ધ્વાર્થોપલબ્ધિવિષયમ્, નાપિ સ્થાણુપુરુષસ્મૃતિવિષયમ્, કિં ત્વનિર્ધારિતસ્થાણુપુરુષત્વોર્ધ્વપદાર્થવિષયમ્ ।
ન ચ તત્સન્નિકૃષ્ટં મનઃ ।
બાહ્યેન વિશેષ્યેણાપ્યસન્નિકૃષ્ટં મનઃ કથમિવ જ્ઞાનમુત્પાદયેત્? ઉત્પાદને
વાન્ધબધિરાદેરપ્યુત્પાદયેત્ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥
તત્પૂર્વં વ્યવસાયોત્પત્તૌ ।
સ્વવિષયપ્રાપ્તિસમ્પત્તય ઇતિ શેષઃ ।
તથા ચ સંશયજ્ઞાનોત્પાદે ઽપીતિ સહકારિતયેતિ શેષઃ ।
અવ્યાપકત્વેનેત્યાદિ ચોદયતિ પાર્શ્વસ્થઃ ।
પરિહરતિ પૂર્વપક્ષી ।
પુનઃ પાર્શ્વસ્થસ્ય શડ્કા મા ભૂદિતિ ।
અત આહેતિ ।
પૂર્વપક્ષી ।
ન ચ સુખાદૌ પ્રમાણાન્તરમસ્તિ ।
પ્રત્યક્ષં વિહાયેતિ શેષઃ ।
સંવેદનત્વે હિ તેષાં સ્વસંવેદનતા શડ્કાસ્પદમપિ સ્યાદિતિ શેષઃ ।
નન્વિન્દ્રિયસ્ય વૈ સત ઇતિ વદતો ભાષ્યકૃતો મનસ ઇન્દ્રિયત્વમિષ્ટમેવેત્યત આહ---ન ચ તદિતિ ।
મનસ ઇન્દ્રિયત્વાભ્યુપગમો વાત્સ્યાયનીયે ગૌતમીયસૂત્ર વિરુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
મા ભૂદ્ વિભાગપરમિદં સૂત્રમ્, તથાપિ સૂત્રાકારસ્ય મન ઇન્દ્રિયં યદ્યભિમતમિન્દ્રિયપ્રકરણ એવ લક્ષયેદિત્યત આહ---તત્ર ચેતિ ।
ઇન્દ્રિયત્વેન તત્પ્રકરણ એવાભિઘાને પ્રાપ્તે યદન્યત્ર કરોતિ તેનાધિકમસ્ય કિઞ્ચિદ્ રૂપં વિજ્ઞેયમિતિ સૂચયતિ, ન ત્વિન્દ્રિયત્વમેવ ન સહત ઇત્યર્થઃ ।