ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 181191

સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધઃ ॥6 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સૂત્રે સમાનકર્તૃકત્વાભાવાત્ ક્ત્વાપ્રત્યયાનુપપત્ત્યા શબ્દદોષમાહ---ન ખલ્વિતિ ।
અર્થદોષમાહ---ન ચ પક્ષ ઇતિ ।
ઉપલક્ષણ ચૈતત્ ।
એતસ્મિન્ સતિ વિરોધાપસિદ્ધાન્તૌ નિગ્રહસ્થાને નિરવકાશે ।
તયોઃ સતોરયં વા મીમાંસકાભિમતો વિશેષવિરોધો ઽપિ વિરુદ્ધ સ્યાદિત્યપિ ।
અભ્યુપગમેતિ ।
સિદ્ધાન્તશબ્દેનાત્ર પક્ષો વિવક્ષિતો ઽતો ન પ્રકૃતહાનં નાપ્યપસિદ્ધાન્તવૈયર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
વિશેષવિરુદ્ધપ્રસઙ્ગનિવારયતિ---વિશેષેતિ ।
અભ્યુપેત્ય ઇત્યનેન પ્રતિજ્ઞાયેતિ વિવક્ષિતમ્, ન ત્વભિપ્રેત્યેતિ ।
ન ચ વિશેષઃ પ્રતિજ્ઞાયતે ઽપિ તુ અભિપ્રેયતે ન ચ તથાભૂતેન વિરોધોપલમ્ભસંભવો ઽસિદ્ધિદશાયામનુપમ્ભેન સિદ્ધિદશાયાં સહોપલમ્ભેનાનવસરપરાહતત્વાત્ ।
એવંભૂતસ્યાભિપ્રાયગોચરત્વમપિ કથમિત્યપિ ન યુક્તમ્, સ્વાર્થાનુમાનસમયે પ્રકૃતોપપાદકતયા તત્સિદ્ધેઃ અનુપપાદકસ્તુ વિશેષો ન સિધ્યતિ ।
અત એવ નાભિપ્રાયગોચરો ઽપિ ।
તદાપિ કથં સર્વથાનુપલબ્ધચરઃ સિધ્યતીત્યપિ ન વાચ્યમ્, આકાઙ્ક્ષાદિસંપત્તૌ પદાર્થાનામિવાપૂર્વાર્થપ્રતિપાદને વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતામાહાત્મ્યસ્યાપહ્નોતુમશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્ યયોરેવ પરસ્પરધર્મિપરિહારેણ નિયમવતોઃ સ્થિતિરૂપલભ્યતે, તયોરેવ વિરોધો નાન્યથેત્યર્થઃ ।
અનુક્તશ્ચ સંગૃહીતશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમિત્યત આહર્---ઇદૃશં વ્યાખ્યાનમિતિ ॥
સ્યાદેતત્, વિરોધે હિ હેતુર્ન સ્યાત્ સાધ્ય વા ।
આદ્યે ઽસિદ્ધ એવ ।
દ્વિતીયે તુ કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ ।
ક્વેદાનીં વિરુદ્ધઃ? અન્યતરાનિશ્ચયે ઽપિ સન્દિગ્ધાસિદ્ધ ઇત્યાશક્ઙ્ક્યોક્તં વાર્ત્તિકકૃતા યસ્માદમ્યુપગતં બાધત ઇતિ ।
નાસિદ્ધઃ, પક્ષે નિશ્ચિતત્વાત્ ।
નાપિ કાલાતીતઃ, પ્રમાણાન્તરેણ બલવતા અબાધનાત્, કિં ત્વયમેવ સિસાધયિપિતં બાધત ઇતિ વાર્ત્તિકાર્થઃ સુગમ એવ ।
દ્વિતીયં વાર્ત્તિકમભ્યુપગતેન બાધ્યતે ઇતિ ।
તદપિ યદ્યપિ પ્રતિજ્ઞાર્થેન તદ્બાધને ઽસિદ્ધઃ સ્યાત્, તથાપિ વિરોધસ્યૈવ યત્રોદ્ભટત્વમ્, તત્ર તદુલ્લઙ્ઘનેન પ્રયત્નસાધ્યમસિદ્ધત્વં નોદ્ભાવ્યમેવ, દૈવતસ્તત્પ્રતીકારે નિરનુયોજ્યાનુયોગાપત્તેઃ, વિરુદ્ધદ્વારેણૈવાસિદ્ધેરપિ વ્યવસ્થાપને તદુદ્ભાવનસ્યાવશ્યકત્વાચ્ચેતિ ।
સુગમમ્ ।
ઉત્તરવાર્ત્તિકાનુરોધેન તુ વ્યાચષ્ટે---સ્વરૂપેણ હેતુત્વેન વેત્યર્થઃ ।
અત્રોદાહરણભાષ્યમિત્યાદિ ।
ઉક્તમિત્યર્થ ઇતિ ।
અન્તષ્ટીકાયાં ભાષ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
વિરોધનિગ્રહસ્થાનાદેતસ્યામેદમાશઙ્ક્ય યથા પરિહૃતં વાર્ત્તિકકૃતા, તદનુરોધેન વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાશ્રિતત્વમિતિ ।
વિરોધવૈભવેન ચોદાહરણાનિ વાર્ત્તિકે ।
વસ્તુતસ્તુ સ્વમતે માનાન્તરસિદ્ધસ્યાર્થસ્યાન્યથાવચનમપસિદ્ધાન્તઃ ।
વાક્યાંશયોરેકાર્થભાવાભાવવિષયત્વેન વ્યાધાતી વિરોધઃ ।
વિપર્યયવ્યાપ્તત્વેન નિશ્ચિતો વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ ।
સ ચ વિધિસાધને સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિરિતિ ત્રિવિધઃ ।
તદ્યથા ધૂમવાનયં યોગ્યસ્ય સતસ્તદ્વત્તયા અનુપલભ્યમાનત્વાત્, નિરગ્નિકત્વાત્, જલાશયત્વાદિતિ ।
નિષેધસાધને ઽપિ સ્વભાવોપલબ્ધિર્વ્યાપ્યોપલબ્ધિરિતિ દ્વિવિધઃ ।
તદ્યથા નિરગ્નિકો ઽયમ્, તદ્વત્તયોપલભ્યમાનત્વાત્, ધૂમવત્તવાદિતિ ।

સર્વશ્ચાયં વિશેષણદ્વારાપિ પ્રતિસન્ધેયઃ ।
યથા કૃષ્ણાગુરુરારુપ્રભવવહ્નિમાનયમ્, કટુકાસુરભિવિપાણ્ડુરધૂમવત્ત્વાદિતિ સંક્ષેપઃ ॥ 6 ॥
યસ્માત્પ્રકરણચિન્તા સ નિર્ણયાર્થમપદિષ્ટઃ પ્રકરણસમઃ ॥ 7 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
ઇહ ખલુ હેત્વાભાસાનાં તત્ત્યાનુસંહિતાનાં યથાસંખ્યં સંશયો વિવક્ષિતવિપરીતજ્ઞાનં જિજ્ઞાસા અજ્ઞાનં વ્યાપ્તિબાધશ્ચેતિ ફલાનિ ।
તત્ર ફલદ્વારકં પ્રકરણસમલક્ષણમુપક્રમ્યતેયસ્માદિત્યાદિ ।
તદેતદ્ ભાષ્યમુખને વ્યાચષ્ટે---પ્રકરણેતિ ।
યસ્માત્ પ્રક્રિયમાણાર્થજિજ્ઞાસામાત્રં ભવતિ સ પ્રકરસમ ઇતિ સંક્ષેપઃ ।
તથાહિ, પક્ષે સમબલબાધકસહપ્રવૃત્તેર્ન તત્ત્વનિર્ણયઃ, પ્રતિબલેન પ્રતિરુદ્ધત્વાત્ ।
નાપિ તતો ઽનુસન્ધાનેનાપિ સહસા વ્યાપ્તિબાધો ઽનુગૃહ્યમાણવિશેષતયા સમબલત્વાત્ ।
નાપ્યજ્ઞાનમેવ પક્ષે વિદ્યમાનતયૈકકોટિપ્રસઞ્જકત્વાત્ ।
નાપિ વિપરીતજ્ઞાનમ્, તેનાવ્યાપ્તેઃ ।
નાપિ સન્દેહઃ કોટિદ્વયાનુપનાયકત્વાત્ ।
તસ્માદેકાં કોટિમુપનયન્ સમબલેન પ્રતિરુદ્ધઃ કથમત્ર નિર્ણયો ભવત્વિતિ જિજ્ઞાસાં જનયન્ પ્રકરણસમ ઇતરેભ્યો ભિદ્યત ઇતિ ।
તચ્ચ સત્પ્રતિપક્ષત્વં સિદ્ધોભયહેતુકમસિદ્ધોભયહેતુકં સિદ્ધસાધ્યોભયહેતુકં ચ ।
પ્રથમમરૂપદ્રવ્યત્વોલભ્યમાનસ્પર્શાધિષ્ઠાનત્વયોઃ ।
તૃતીયં શ્રાવણત્વકૃતકત્વયોઃ ।
મધ્યમમિહોદાહરિષ્યતે ।
તદનુરોધેન વ્યાચષ્ટે---સ ખલ્વિતિ ।
યદ્યપિ જિજ્ઞાસામાત્રમત્રોપયોતિ, તથાપિ સંશયાનુવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ જિજ્ઞાસાનુવૃત્તિનિવૃત્તી ઇતિ મત્ત્વોક્તમ્---તત્ર સન્દિગ્ધે તદ્વા જિજ્ઞાસતે ઇતિ ।
નનુ યત એવ જિજ્ઞાસા કથં તમેવ પ્રેક્ષાવાન્ તત્ત્વનિર્ણયાય પ્રયોક્ષ્યત ઇત્યત આહ---વિચિત્રાભિસન્ધિતયેતિ ।
પૂર્વસમયો દુષ્પ્રત્યયો જાતુ પ્રયોજ્યબુદ્ધિરિતિ હિ સાધનોત્તરાભાસપ્રયોગે હેતવ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વેકૈકપક્ષનિયતતયા કથમુભયપક્ષસામ્યમનુપલબ્ધેરિત્યત આહ---સેયમિતિ ।
નનુ વ્યુત્પત્તિમાશ્રિત્ય ચેત્ પ્રકરણસમપદં પ્રવર્તતે કૃતં તર્હિ યસ્માદિત્યાદિલક્ષણાન્તરેણેત્યત આહ---વ્યુત્પત્તીતિ ।
અથૈતદેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ---અન્યથેતિ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણ સવ્યભિચારાત્ પ્રકરણસમં ભેદયતા તસ્ય સંશયહેતુત્વમસ્ય ચ પ્રકરણપ્રવૃત્તિહેતુત્વમુક્તમ્ ।
તચ્ચ સંમુગ્ધમ્, પક્ષપ્રતિપક્ષૌ પ્રકરણમ્ ઇતિ પ્રાગ્વ્યાખ્યાનાત્, સૂત્રવિરોધાચ્ચ ।
ન હિ યસ્માત્ પ્રકરણમિતિ સૂત્રમપિ તુ યસ્માત્ પ્રકરણચિન્તેતિ ।
અત આહ---એતદુક્તં ભવતીતિ ।
અપિ તુ સત્પ્રતિપક્ષતયૈવ હેત્વાભાસત્વમિતિ ।
જિજ્ઞાસામાત્રહેતુતયા નિર્ણયાનુત્પાદકત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એતેન ભાષ્યે પ્રકરણશબ્દો જિજ્ઞાસાપર ઇત્યુક્તમ્ ।
નનુ નિત્યધર્માનુપલબ્ધિઃ કાદાચિત્કી વિવક્ષિતા, સદાતની વા? આદ્યા અનૈકાન્તિક્યેવ, આકાશાદાવપિ કદાચિન્નિત્યધર્માનુપલબ્ધેઃ ।
દ્વિતીયા ત્વસિદ્ધૈવ ।
ન હિ નિત્યધર્મોપલબ્ધ્યા શબ્દે કદાચિદપિ ન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રમાણમસ્તિ ।
તથા ચાસિદ્ધત્વં વિહાય કુતઃ પ્રકરણસમત્વમુદ્ભાવયતીત્યત આહ---ન ચ તત્ત્વાનુપલબ્ધિરિતિ ।
અયમર્થઃ, યસ્યૈવં વિશેષગ્રહઃ, તસ્ય તાવદસિદ્ધ એવાયમિત્યસ્તુ, યસ્તૂપલમ્ભાભાવેન સુલભામનુપલબ્ધિં મત્વા વિશેષમપ્રતિસન્ધાય પ્રતિબલેન ચ પ્રતિબન્ધમુપન્યસ્યતિ, તં પ્રતિ કિમયમાભાસતાં યાતુ ન વા? ન તાવન્ન યાતિ ।
તથા સતિ સાધયેત્ ।
એવં ચ તતો ઽગૃહીતવિશેષા દ્વિતીયાપિ સાધયેદેવ ।
ન ચૈવમ્, ન ચાનાભાસમસાધકમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।

ન ચ તદાનીં દોષાન્તરમત્ર પરિસ્ફુરતિ, અન્યત્ર પ્રતિબલેન પ્રતિબન્ધાદિતિ ।
યત્રાપિ યુગપદનેકદોષપરિસ્ફુરણમ્, તત્રાપિ સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ અપ્યુદ્ભાવ્ય વિરમ્યતે ।
ન હિ યાવદસ્તિ તાવદુદ્ભાવ્યમ્, અન્યત્ર સંભૂય પ્રતિજ્ઞાયાં સર્વત્રોદ્ભાવનનિયમાદિતિ ।
યદ્યપિ પ્રત્યક્ષવત્ તત્ત્વાનુપલબ્ધિરપિ ન કેવલા, અપિ તુ સમાનધર્મદર્શનાદિસહિતૈવ સંશયકારણમ્ ।
તથા ચ ચોદ્યચુઞ્ચોરભિમતભ્રંસઃ, તથાપિ તમુપેક્ષ્ય સ્વસિદ્ધાન્તાવરોધેન પરિહરતિ---ન હ્યકારણાનામિતિ ।
નનૂભયેતિ ।
એકસ્મિન્ પક્ષે ઉભયપદં વિહાયાપરસ્મિન્ વ્યાવૃત્તિદ્વારેતિ પદમધ્યાહૃત્ય ફક્કિકાબોધઃ, અપિ તુ તત્ત્વાનુપલબ્ધિરેવાસ્મદુક્તા પ્રકરણસમોદાહરણમિતિ શેષઃ ।
એવં જિજ્ઞાસાહેતુત્વાભાવાત્ પ્રકરણસમલક્ષણાયોગિતયા શરીરાદન્યત્વં ન તદુદાહરણમિત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં સંશયહેતુતયા અનૈકાન્તિકલક્ષણાયોગાત્ ।
તદુદાહરણમેવેદમિત્યાશયવાનાહેત્યાહ---ઇતશ્ચેતિ ।
કેચિત્ તુ મન્યન્તે, તત્ત્વાનુપલબ્ધિરેવ પરં પ્રકરણસમો હેત્વાભાસસ્તન્નિરાકરણં સૂચયતિ---એવમન્યાન્યપીતિ ।
નાગૃહ્યમાણવિશેષદશાયામનુપલબ્ધ્યોરન્યયોર્વા ધર્મયોઃ કશ્ચિત્ વિશેષો ગૃહ્યમાણવિશેષદશાયાં તુ યથાન્યસ્યાન્યત્ર હેત્વાભાસે ઽન્તર્ભાવઃ તથાનુપલબ્ધેરપીતિ સાપિ ત્યાજ્યા ।
ન ચાનુપલબ્ધ્યોરાત્યન્તિકમગૃહ્યમાણવિશેષત્વમ્ ।
ઉભયોઃ સિદ્ધત્વે વસ્તુન ઉભયાનુભયાત્મકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
એકસ્યાસિદ્ધત્વે વા કથમગૃહ્યમાણવિશેષત્વમાત્યન્તિકમુભયોરપિ વાસ્તવ્યામસિદ્ધૌ પુનરુભયાનુભયાત્મકત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ॥ 7 ॥
સાધ્યાવિશિષ્ટઃ સાધ્યત્વાત્સાધ્યસમઃ ॥ 7 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
તસ્માત્ સાધ્યત્વાદસિદ્ધતેતિ ।
સાધ્યતયા અસિદ્ધતયા ।
સાધ્યેનાવિશિષ્ટઃ સાધ્યાવિશિષ્ટઃ ।
સા ચાસિદ્ધતા કસ્યચિદિત્યાદિ સુગમમ્ ।
તદેવં શિષ્યપ્રતિપત્તિલાઘવાય વાક્યગૌરવમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ અસિદ્ધઃ સાધ્યસમ ઇત્યેતાવદેવ લક્ષણમુક્તમ્ ।
અસિદ્ધ ઇત્યસ્યાપિ પક્ષધર્મતયા ન નિશ્ચિત ઇત્યર્થઃ ।
પરામર્શવિષયઃ પક્ષધર્મતા ।
સા ચ સ્વસાધ્યેન નિરુપાધિસંબન્ધસ્ય પક્ષસંબન્ધઃ ।
તથાપિ ચ વ્યાપ્તિનિશ્ચયસહિતેન સંબન્ધિદ્વયનિશ્ચયેન નિશ્ચીયતે ।
વ્યાપ્તિલિઙ્ગપક્ષેષુ ત્વેકતમાનિશ્ચયે ઽપિ નેતિ ।
તત્ર પક્ષાનિશ્ચયાદાશ્રયાસિદ્ધ ।
લિઙ્ગસ્યૈવાનિશ્ચયાત્ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ ।
વ્યાપ્તેરનિશ્ચયાદન્યથાસિદ્ધઃ ।
એતેષાં ચાનિશ્ચયઃ સન્દેહાદ્ વા, અભાવનિશ્ચયાદ્ વેતિ ન કશ્ચિત્ ફલં પ્રતિ વિશેષઃ ।
એતેન વ્યોમપદ્માં સુગન્ધિ પદ્માત્વાત્ ઇત્યાદયો ઽપિ સંગૃહીતા ભવન્તિ ।
અન્યથા યઃ પક્ષે ઽસન્નિતિ લક્ષણેનૈતલ્લભ્યતે ।
યથા હિ, અસતિ સપક્ષે વિપક્ષે ચ પ્રતિષેધઃ કર્તુ ન શક્યતે, તથા પક્ષે ઽપીતિ ।
સત્યા એવેતિ સત્યેનાભ્યુપગતાયા ઇત્યર્થઃ ।
તસ્યા નિત્યત્વાભાવાદિતિ ।
તદસિદ્ધમિતિ ચેત્---ન, કદાચિદુપલમ્ભલક્ષણેનાપિ અનિત્યત્વેન સાધ્યસિદ્ધેઃ તેષાં વ્યઞ્જકવૈચિત્ર્યે ઽપિ વ્યક્ત્યાશ્રયસંબન્ધિનામુપલમ્ભમન્તરેણાનુપલમ્ભનિયમાત્ ।
ઉપલમ્ભે વા તત્ત્વાનુપપત્તે ।
સદોપલમ્ભપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।

તેજસાભિભૂતત્વાત્ ન તથેતિ ચેત્---ન, આશ્રયાનભિભવે તેષામનભિભાવાત્ ।
તદભિભવે તુ તેષામુપલમ્ભે તદુપલમ્ભપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત એવ ન ભાભાવસ્ય તદ્વ્યઞ્જકત્વમ્ ।
તસ્માત્ કદાચિદુપલમ્ભ એવાસ્યાઃ સામાન્યાવિરૂપતાં પ્રતિક્ષિપતીતિ ।
નાપિ કર્મેતિ ।
સ્વાશ્રયં પ્રાગ્દેશાદ્ વિભજ્ય દેશાન્તરં પ્રાપયત્ કર્મ તત્તાયાં વ્યવતિષ્ઠતે ।
નાતો ઽન્યથા, ચલનવ્યવહારસ્યાનાકસ્મિકત્વાત્, અન્યનિમિત્તાભાવાત્ ।
એવંભૂતાર્થાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાચ્ચ છાયાયાસ્ત્વાશ્રય એવ તાવન્નોપલભ્યતે, પ્રાગેવ તસ્ય વિપ્રયોજનસંપ્રયોજને ઇત્યર્થઃ ।
ન ગુણો દ્રવ્યાસમવાયાદિતિ ।
દ્રવ્યાસમવેતં હ્યદ્રવ્યસમવેતં વા, અસમવેતમેવ વા સ્યાત્? ઉભયથાપિ ગુણવે વ્યાઘાતઃ, સામાન્યવતઃ સ્વતન્ત્રસ્ય દ્રવ્યત્વાપત્તેઃ ।
નિઃસામાન્યસ્ય ગુણલક્ષણવ્યાઘાતાત્ ।
સામાન્યવાનગુણઃ ઇત્યાદિ હિ તત્ ।
ગુણકર્મણાં નિર્ગુણતયા ગુણસ્ય તત્ર સમવાયવિરોધેન તત્સમવાયે સામાન્યરૂપત્વોપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
દ્રવ્યાસમવાયાદિતિ ।
હેતું સાધયતિ---ન મન ઇતિ તેષાં વિશેષગુણવિરહાત્ સામાન્યગુણો ઽયં ભવેત્ ।
તથા ચાશ્રયસહોપલમ્ભનિયમે તદપ્રત્યક્ષતાયાં નિયમાદપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
નાપ્યાત્મગુણ ઇતિ ।
ઇયં હિ બાહ્યકરણપ્રત્યક્ષતા ઇદન્તાસામાનાધિકરણ્યેન વ્યાપ્તા ।
તદાત્મગુણતામાદાય નિવર્તમાનમનાત્મગુણતાયાં વિશ્રામ્યતીત્યર્થઃ ।
નાપિ નભોનભસ્વતોરિતિ ।
ચાક્ષુષતો હિ ગુણાનાં રૂપિદ્રવ્યસમવાયેન વ્યાપ્તા ।
તચ્ચ રૂપિત્વં ગગનપવનાભ્યાં વ્યાવર્તમાનં ચાક્ષુષગુણસંબન્ધમપિ વ્યાવર્તયતીત્યર્થઃ ।
નાપિ તેજસઃ તદ્ગુણત્વં હિ પ્રતીતૌ તદવિરોધિત્વેન વ્યાપ્તમ્, અન્યથા ગુણિનઃ સ્વગુણપ્રતીતિપરિપન્થિત્વે ગુણસ્ય નિત્યાનુપલમ્ભપ્રસઙ્ગાત્, સતિ સમવાયે ઉપલમ્ભવિરોધાત્, અસતિ સમવાયે ચાસત્ત્વાત્ ।
તચ્ચાતો નિવર્તમાનં તદ્ગુણત્વમપિ નિવર્તયતીત્યર્થઃ ।
તત્સહચરિતગુણાન્તરાનુપલબ્ધેશ્ચેતિ ।
અયમર્થઃ, ન તાવત્ છાયા તેજસો રૂપમેતદ્રૂપસ્ય શુક્લભાસ્વરત્વનિયમાતૃ ।
ન ચેન્દ્રનીલપ્રભારૂપવદાશ્રયોવિધાનાત્ ।
તસ્માત્ ગુણાન્તરમેવેદં તસ્યેતિ વાચ્યમ્ ।
તથા ચ ચક્ષુષોપલભ્યમાનં ન રૂપમનન્તર્ભાવ્યોપલબ્ધું શક્યતે, ચક્ષુષસ્તથૈવ સામર્થ્યાકલનાદિતિ ।
અત એવેતિ ।
અયમર્થઃ, ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યતયા તાવચ્છાયા ન ગુણાન્તરત્વેન શઙ્કાસ્પદમ્, રૂપં તુ સંભાવ્યેત ।
તચ્ચોપલભ્યમાનં પાથસ ઉપલભ્ય શૈત્યદ્રવત્વાદિવ્યાપ્તમ્, અતાદૃશસ્તોયત્વાયોગાત્ ।
પૃથિવ્યાસ્તુ ઉપલભ્યગન્ધાદિવ્યાપ્તમ્, અતથાભૂતસ્ય પૃથિવીત્વાયોગાત્ ।
તચ્ચ શૈત્યગન્ધાદિસાહચર્યમતો નિવર્તમાનમનુપલમ્ભેન તદ્ગુણતામપિ નિવર્તયતીતિ ।
અપિ ચેતિ ।
અતૈજસદ્રવ્યરૂપગ્રહણે હિ બાહ્યાલોકવ્યાપ્તસ્યૈવ ચક્ષુષઃ સામર્થ્યમધિગતમ્ ।
ન ચ યત્સહિતસ્ય યસ્ય યત્ર સામર્થ્યં તદ્રહિતેન તેન તત્કરણમ્ ।
તથા સતિ વહ્નિરહિતમપ્યાર્દ્રમિન્ધનં ધૂમં વિદધ્યાદિત્યર્થઃ ॥
વિરોધકસ્ત્વધિક ઇત્યાહ---તસ્મિસ્ત્વિતિ ।
એતેન પાર્થિવં રૂપમારોપિતં તમ ઇતિ નિરસ્તમ્, બાહ્યાલોકસહકારિવિરહે ચક્ષુષસ્તથારોપે ઽપ્યસામર્થ્યાત્ તદેવ હિ ધર્મ્યન્તરે વા સમારોપ્યેત પિત્તપીતિમવત્, તત્રૈવ વા નિયતદેશે ઽવગમ્યમાને અનિયતદેશત્વમિતિ નેદીયસ્યણીયસ્યપિ મહત્ત્વવત્ ।

ઉભયથાપિ તત્પ્રથમમન્તરેણાનુપપત્તિરેકત્રારોપ્યત્વાદન્યત્રારોપવિષયત્વાત્ તસ્યૈવ ।
ન ચાલોકમન્તરેણ રૂપગ્રહણે ચક્ષુષઃ સામર્થ્યમિત્યુક્તમ્ ।
ન ચારોપ્યારોપવિષયાપ્રથને ભ્રાન્તિસંભવઃ ।
ન ચોભયોરન્યતરસ્મિન્નવ્યાપૃતસ્યૈવચક્ષુષો ભ્રાન્તિજનકત્વમ્, ન ચાયમચાક્ષુષઃ પ્રત્યયઃ, તદન્વયવ્યતિરેકયોરનન્યથાસિદ્ધત્વાદિતિ ।
નાપિ દ્રવ્યમિતિ ।
ન પૃથિવ્યગન્ધત્વાત્ ।
ન જલમરસત્વાત્ ।
ન તેજઃ અનુષ્ણત્વાત્ ।
ન વાયુરસ્પર્શત્વાત્ ।
નાકાશમશબ્દસમવાયિકારણત્વાત્ ।
ન દિક્કાલો પરત્વાપરત્વાસમવાયિકારણસંયોગાનાધારત્વાત્ ।
નાત્મા બુદ્ધ્યનાધારત્વાત્ ।
ન મનો જ્ઞાનાસમવાયિકારણસંયોગાનાધારત્વાદિત્યર્થઃ ।
નાપ્યન્યદિતિ ।
નેદમદ્રવ્યં રૂપિદ્રવ્યમ્, અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષં હીન્દ્રિયેણ વ્યાપ્તમ્ ।
તચ્ચ નિયતવિષયસામર્થ્યેન વ્યાપ્તમ્ ।
તચ્ચ વિપક્ષાન્નિવર્તમાનમિન્દ્રિયં નિવર્તયત્ પ્રત્યક્ષત્વમપિ નિવર્તયતીત્યર્થઃ ।
અસ્પર્શત્વાદિતિ ।
નેદમનેકદ્રવ્યં દ્રવ્યમસ્પર્શત્વાત્ ।
અસ્પર્શતા હિ દ્રવ્યસ્યાનારભ્યતયા વ્યાપ્તા ।
સ ચ નિષેધ્યાદનેકદ્રવ્યાન્નિવર્તમાના સ્વવ્યાપ્યં સ્પર્શરહિતત્વં ગૃહીત્વા તદ્વિપરીતે વિશ્રામ્યતીત્યર્થઃ ।
અનારમ્ભકત્વેનેતિ ।
અવિદ્યમાનમારભ્ભકં યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્વત્ત્વમિતિ ।
એતેનાશ્રયાસિદ્ધિઃ પરિહૃતા ॥
યત્ તૂક્તમ્, મનસા દ્રવ્યાન્તરાનારમ્ભે વૈયર્થ્યમુપાધિઃ, ન પુનરસ્પર્શત્વમ્, તત્ કિં વૈયર્થ્યાદનારમ્ભકત્વમુન્નીયતે, અનારમ્ભકાદ્ વા વૈયર્થ્યમિતિ? ન તાવદાદ્યઃ, સર્વોત્પત્તિમત્પ્રયોજનસ્યાસ્મદાદિભિઃ પિશિતલોચનૈરનાકલનાત્ ।
તસ્માદ્ યદ્યારમ્ભકસ્વભાવત્વં મનસસ્તદા કદાચિદારમ્ભે પ્રયોજનમપિ કિઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતીતિ ।
ન ચેત્ તત્સ્વભાવકત્વં પ્રયોજનસહસ્રેણાપિ નારમ્ભઃ ।
સ્વભાવાનુવિધાયીનિ હિ પ્રયોજનાનિ ।
ન તુ પ્રયોજનાનુવિધાયિનઃ સ્વભાવાઃ ।
પ્રત્યક્ષબાધસ્તુ તદા સ્યાત્ યદિ તમ એવાપહ્નૂયેત ।
દ્રવ્યત્વે પ્રત્યક્ષસ્યાજાગરુકત્વાત્, નીલિમગુણશાલિનઃ પ્રતીતેઃ ।
કથમેવમેતદિતિ ચેતૃ---ન, વસ્તુતો ઽસ્ય નીલત્વે ઽચાક્ષુષત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
આલોકસહકારિણ એવ ચક્ષુષઃ તત્ર સામર્થ્યાવધારણાદિત્યુક્તમ્ ।
શુક્લભાસ્વરવિરોધિતાસામ્યાત્ તુ તથા વ્યવહારઃ ।
એવં તર્હિ રક્તાદિવ્યવહારો ઽપિ પ્રસજ્યત ઇતિ ચેત્---ન, વ્યવહારે હિ સતિ નિમિત્તાનુસ્મરણાત્ ।
ન તુ નિમિત્તામસ્તીત્યેવ વ્યવહારઃ યથા શષયોઃ શવ્યવહારો ગૌડાનાં વર્ણત્વનિમિત્તાવિશેષે ઽપિ ન કાદિવ્યવહારઃ ।
અદૃષ્ટાદિસામગ્રીવિશેષાન્નિયમો નાત્રાપિ દણ્ડવારિતઃ ઇતિ ।
તત્ કિં ન કિઞ્ચિદેવચ્ છાયેત્યત આહ---તસ્માદ્ ભાભાવ એવચ્ છાયેતિ ।

ન ચ વાચ્યમ્, સો ઽપિ કથમાલોકમન્તરેણ પ્રતિયોગિસ્મરણાધિકરણગ્રહણવિરહે વિધિમુખેન ચાક્ષુષો વિષય ઇતિ ।
યદ્ગ્રહે હિ યદપેક્ષં ચક્ષુસ્તદભાવગ્રહે ઽપિ તદપેક્ષમેવ ।
એવં હિ તદિતરસામગ્રહીસાકલ્યં સ્યાત્ ।
તદિહાપ્યાલોકાભાવે તદાલોકાપેક્ષા સ્યાત્, યદ્યાલોકે ઽપિ તદપેક્ષા ભવેત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
પ્રત્યુત વિરોધ એવ તસ્મિન્ સતિ હિ તદભાવ એવ ન સ્યાત્ ।
કિં તત્સાપેક્ષેણ ચક્ષુષા ગૃહ્યેત દિવા ચ પ્રતિયોગિનઃ પ્રભામણ્ડલસ્ય ગ્રહે એવ પ્રદેશાન્તરે તદ્ગ્રહણમિતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
અન્યદાપિ ન રાત્રિમપ્રતિસન્ધાયાન્ધકારગ્રહઃ ।
રાત્રિજ્ઞાનં ચ ન દિવસમપ્રતિસન્ધાય ।
તથા હિ નિરસ્તૈતદ્દ્વીપવર્તિરવિરશ્મિજાલઃ કાલવિશેષો ઽત્ર રાત્રિરિત્યુચ્યતે ।
ગિરિદરીવિવરવર્તિનસ્તુ યદિ યોગિનો ન તિમિરાલોકિનઃ ।
તિમિરદર્શિનશ્ચેત્---નૂનં સ્મૃતાલોકા ઇતિ ।
અધિકરણમ્ અપિ દૃષ્ટમનુમિતં સ્મૃતં વા ઇહેદાનીમન્ધકાર ઇતિ પ્રત્યયાત્ ।
વિધિમુખસ્તુ પ્રત્યયો ઽસિદ્ધઃ ।
ન હિ નાપ્રયોગમાત્રેણ વિધિત્વમ્, પ્રલયવિનાશાવસ્થાનાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
નાર્થાન્તર્ભાવેન વાક્યાર્થે પદપ્રયોગાદદોષ ઇતિ ચેત્? ઇહાપિ માત્સર્યમપનીય એષૈવ રીતિરનુગમ્યતામિતિ સુષ્ઠૂપસંહૃતમ્---તસ્માદ્ ભાભાવ એવચ્ છાયેતિ ।
દેશાન્તરપ્રાપ્તિમત્ત્વપ્રયુક્તં હિ ગતિમત્ત્વમ્ ।
ન તુ દેશાન્તરદર્શનપ્રયુક્તમ્ તચ્ચ પ્રયોજકમિહ નિશ્ચિતવ્યાવૃત્તિ ।
તથા હિ સ્વાતન્ત્રયેણ દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વારકાનુવિધાનનિયમો ન સ્યાત્ ।
પ્રભાતુલ્યત્વે તેજઃપ્રભાશ્રયેષુ રત્નવિશેષેષુચ્ છાયા દિવસે ન સ્યાત્ ।
છાયયૈવાભિભવે વા બહલતમે તમસિ તેષામાલોકો ન સ્યાત્ ।
આલોકાન્તરેણૈવાભિભવે છાયાયા અપ્યુદ્ભાવો ન સ્યાદિતિ ॥
સંકલયતિ---સેયમિતિ ।
અસિદ્ધિઃ અનિરૂપણમ્ ।
ન ચૈતાવતેતિ ।
વાચ્યમિતિ શેષઃ ।
કુતઃ? સવ્યભિચારત્વાદિતિ ।
અયમર્થઃ, યદ્યપિ તત્રાપિ સ્વાભાવિકસંબન્ધવિરહાદસ્ત્યેવ હેતુત્વાસિદ્ધિઃ, ન હ્યસ્તિ સંભવઃ સ્વભાવપ્રતિબદ્ધશ્ચ સવ્યભિચારાદિશ્ચેતિ ।
તથાપિ ન તાવત્ સ્વરૂપત આશ્રયતો વા તત્રાસિદ્ધિરુદ્ભાવયિતું શક્યતે, તયોર્નિશ્ચિતત્વાત્ ।
નાપ્યુપાધિત ઉપાધ્યપેક્ષયા વ્યભિચારાદેર્લઘુપ્રતિપત્તિકત્વાત્, ઉપાધેસ્તુ તદ્દ્વારૈવ પ્રતિપત્તેઃ ।
યદિ ચ તેન દૂષયિતું ન શક્યતે તદ્દ્વારાપ્યપાધિરેવોદ્ભાવ્યેત ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
વ્યભિચારાદૌ હ્યુદ્ભાવિતે સુતરાં નિવર્તતે ।
ઉપાધૌ તુ કદાચિદ્ વિપ્રતિપદ્યતે, તસ્ય દુરૂહત્વાદિતિ ।
અસ્તુ તર્હિ સવ્યભિચારવત્ અપ્રયોજકો નામ ષષ્ઠો હેત્વાભાસઃ, તસ્યાપ્યેવંરૂપવિશેષશાલિત્વાદિત્યત આહ---અન્યથાસિદ્ધસ્ય ત્વિતિ ।
ભવેદેવમ્, યદ્યૌપાધિકત્વં સ્વાભાવિકસંબન્ધવિરહાદન્યતૃ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
અનૌપાધિકત્વં હિ સંબન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વમ્ ।
ઔપાધિકત્વં ચ તદ્વરહઃ ।
તસ્માદ્ વિશેષાન્તરાભાવાત્, સાધ્યસમસમાનલક્ષણવત્ત્વાચ્ચ તત્રૈવ તસ્યાન્તર્ભાવ ઇત્યર્થઃ ।

ભાષ્યે ગતિમત્ત્વાદિતિ સન્દિગ્ધઃ ।
વાર્ત્તિકે સતી છાયા ગતિમતી દેશાન્તરે દર્શનાદિતિ વિશેષણદ્વારા આશ્રયાસિદ્ધઃ ।
અયમેવ સત્ત્વં વિહાય નિશ્ચિતોપાધિસહવૃત્તિરન્યથાસિદ્ધઃ ।
તદેતાવન્ત એવાસિદ્ધભેદા ઇતિ ભ્રમનિરાસાર્થમુદાહરતિ---ત એત ઇતિ ।
ચાક્ષુષત્વાદિતિ નિશ્ચિતાસિદ્ધઃ ।
અશરીરત્વાદિતિ ધર્મિત એવાશ્રયાસિદ્ધઃ ।
મૈત્રતનયત્વાદિતિ સંન્દિગ્ધોપાધિસહવૃત્તિરન્યથાસિદ્ધઃ ॥ 8 ॥
કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ કાલાતીતઃ ॥ 9 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
અત્ર યથાશ્રુતભાષ્યવાર્ત્તિકદર્શનાત્ સર્વમસમઞ્જસમિતિ મત્ત્વા સ્વવ્યાખ્યાં સ્થાનાન્તરીયભાષ્યાદ્યુપન્યાસેન સંવદન્નાહ---અત્રેત્યાદિના ।
અનુષ્ણ ઇત્યાદિના પ્રતિષેધ્યવિધેયધર્મગ્રાહકપ્રમાણબાધો દર્શિતઃ ।
ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણબાધસ્તુ ઘટો વ્યાપકઃ સત્ત્વાદાકાશવદિતિ પ્રત્યક્ષેણ ।
પરમાણુઃ સાવયવો મૂર્તત્વાદ્ ઘટવદિત્યનુમાનેન ।
મેરુઃ પાષાણમયઃ પર્વતત્વાદ્ વિન્ધ્યવદિત્યાગમેન ।
હેતુગ્રાહકપ્રમાણબાધસ્તુ, જલાનિલાવિષ્ણૌ પૃથિવીતો વિપરીતસ્પર્શવત્વાત્ તેજોવદિતિ પ્રત્યક્ષેણ ।
મનો વિભુજ્ઞાનાસમવાયિકારણસંયોગાધારત્વાત્ આત્મવદિત્યનુમાનેન ।
બ્રાહ્મણસ્ય રાજસૂયં કર્મ, સ્વર્ગસાધનત્વાત્ અગ્નિષ્ટોમવદિત્યાગમેન ।
એવં નવવિધો ઽયમેકવિધોપમાનબાધેન સંક્ષેપતો દશવિધ ઇતિ ।
નનુ બાધો નામ નાવિનાભાવભઙ્ગાદપરઃ કશ્ચિત્ ।
સો ઽપિ ન ત્રૈરૂપ્યપ્રચ્યવાદન્ય ઇત્યત આહ---બાધેતિ ।
ન હિ બાધમ્ અવ્યવસ્થાપ્યાનૈકાન્તિકત્વમપક્ષધર્મત્વં વાવતારયિતું શક્યમ્ ।
અતો ઽસ્યાવશ્યોદ્ભાવ્યતયાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યઃ, અન્યથા વિરોધમપિ નાભ્યુપગચ્છેત્ ।
વિરોધે હિ હેતોરભાવે સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ ।
સાધ્યાભાવે ઽપક્ષધર્મતા દુર્નિવારા ।
અથ વિરોધસ્યૈવ પ્રથમં બુદ્ધાવુપનિપાતાત્ તદુદ્ભાવનમન્તરેણ પક્ષધર્મત્વસ્યોદ્ભાવયિતુમશક્યત્વાચ્ચ સો ઽવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તદેતત્ સમાનમન્યત્રાપીત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
યદ્યેવમ્, ભાષ્યમિદાનીં કથમિત્યત આહ---એવમિતિ ।
અથ યદ્યયમર્થો ભાષ્યકારસ્ય વિવક્ષિતઃ, કિમિતિ નૈતદનુરૂપમુદાહરણમિત્યત આહ---અત્ર ચેતિ ।
તથાપ્યૈહિકમુદાહરણમસઙ્ગતમિત્યત આહ---પરમતેનૈવેતિ ।
અથૈતદુદાહરણં સ્વમતે પઞ્ચકોટિષુ ક્વાન્તર્ભવિષ્યતીત્યત આહ---સ પુનરિતિ ।
તત્ કિમિતિ નોદ્ભાવયાંબભૂવ એવમિત્યત આહ---સ્થૂલતયેતિ ।
વાર્ત્તિકમિદાનીં કથમિત્યત આહ---યસ્યાપદિશ્યમાનસ્યેત્યાદિ ।
ભદન્તં પ્રત્યેકદેશિનઃ પરીહારઃ---સમીકૃતે ઽભિધાનાદિતિ ।
તદ્ વિવૃણોતિ---અયમર્થ ઇતિ ॥ 9 ॥
॥ હેત્વાભાસલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ છલપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
એવં યત્નેનોદ્ભાવનીયપરિહરણીયહેત્વાભાસવપ્રકરણં સમર્થિતમ્ ।
અથ સાધનવાદી પ્રમાદી પ્રતિવાદી વા સદુત્તરસમાધાનયોરપરિસ્ફૂર્તૌ તયોર્વિજિગીષુઃ તદાભાસમપિ બ્રૂયાદિતિ તદાભાસવ્યુત્પાદનાવસરઃ ।
તત્રાપિ જાતેઃ સ્વપક્ષવ્યાઘાતાપાદકત્વેન જઘન્યત્વાત્ છલસ્ય તુ તાત્પર્યતો દુષ્ટત્વે ઽપિ વચનતો ઽદુષ્ટત્ત્વાદસ્ફૂર્તિદશાયામપિ તદેવ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।

તસ્યાપ્યસ્ફૂર્તૌ જાતિરિતિ વિશેષજ્ઞાપનાર્થં જાતેઃ પૂર્વં છલોદ્દેશઃ ।
સૈવ લક્ષણે ઽપિ સંગતિરિતિ ભાષ્યાર્થમાહ---ઉદ્દેશેતિ ॥
નન્વતિવ્યાપકમિદં લક્ષણમ્ ।
અર્થવૈચિત્ર્યોપપત્ત્યા વચનવિઘાતસ્ય જાતાવપિ સંભવાદિત્યત આહ---યથા વક્તુરિતિ ।
ઇહ વાગ્વૃત્તિવિપર્યાસેન પ્રત્યવસ્થાનં ન તુ તત્રેતિ ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વિભાગો નોદાહૃતઃ તત્કથં વિભાગે તૂદાહરણાનીતિ ભાષ્યમિત્યત આહ---વિભજ્યત ઇતિ ॥ 10 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
યદ્યેવં કથં વિભાગશ્ચેતિ કૃત્વા વિભાગસૂત્રમેવ પઠતીત્યત આહ---વિભજ્યતે ઽનેનેતિ ।
ઉક્તિપૂર્વકત્વાત્ તાત્પર્યસ્ય તદનુસંધાનપૂર્વકત્વાદુપચારસ્યોદ્દેશકમનિયમઃ ।
તદનુરોધાચ્ચ લક્ષણક્રમનિયમઃ ॥ 1.1 ॥
પરિશુદ્ધિઃ
અભિધાવૃત્તિસંચારો યત્રચ્ છલે તદ્વાક્છલમિતિ લક્ષણાર્થઃ, વાચીતિ વિષયસપ્તમી, ભ્રમં નિવારયતિ---વાચિ નિમિત્ત ઇતિ ।
નન્વેતત્ સર્વચ્છલસાધારણમિત્યત આહ---નવકમ્બલ ઇત્યાદિ ।
તદિદં વાક્છલમુત્તરદશાયાં નવવિધમ્ ।
તદ્યથા ભૂભૃદયં વીર્યશાલી મહાવયવત્ત્વાદિત્યત્ર ધર્મિપદસંચારેણ ન નખપ્રસૂનાઞ્ચિતકરપલ્લવો ઽયં નિત્યકર્મકરત્વાદિત્યત્ર સાધ્યપદસંચારેણ ।
અતા ગર્ભવતી રક્તવિલોચનત્વાદિત્યત્રોભયપદસઞ્ચારેણ ।
તદેતત્ પ્રતિજ્ઞાશ્રયં ત્રયમ્ ।
આઢ્યો ઽયં નવકમ્બલત્વાદિત્યત્રાસિદ્ધત્વોદ્ભાવનેન ।
ગજો ઽયં વિષાણીત્વાદિત્યત્ર વિરોધોદ્ભાવનેન ।
દુરાલોકો ઽસૌ રાજા તેજોમયત્વાદિત્યત્રાનૈકાન્તિકત્વોદ્ભાવનેન ।
તદેતત્ હેત્વાશ્રયં ત્રયમ્ ।
દુવ્યં વાયુઃ સાવયવત્વાત્ અમ્બરવદિત્યત્ર સાધનવિકલત્વેન ।
અસ્મદાદિદુરાસદાઃ તારકા ગગનેચરત્વાત્ પતઙ્ગવદિત્યત્ર સાધ્યવિકલત્વેન ।
પશુરેષ વિષાણિત્વાદ્ ગોવદિત્યત્રોભયવિકલત્વેન ।
તદેતદ્ દૃષ્ટન્તાશ્ર ત્રયમ્ ।
પ્રત્યુત્તરદશાયાં તુ પ્રતિપક્ષસાધને નવવિધમેવ ।
અન્યત્ર તુ યાવદ્દૂષણભેદમ્ ।
તદ્ યથા, અન્યથાસિદ્ધો ઽસિદ્ધશ્ચેતિ વ્યાઘાતઃ કથમપિ સિદ્ધત્વાત્ ।
સાધ્યવિપર્યયવ્યાપ્તો ઽયમિતિ, ગુણ એવાન્યથા સાધ્યાભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
અમ્બરેણાનૈકાન્તિકમિત્યસઙ્ગતમ્, તસ્યાપ્યનિત્યત્વાત્ ।
નાયં પક્ષી કુતો ઽસ્ય પક્ષબાધસંભાવનેત્યાદિ સ્વયમૂહ્યમ્ ।
અસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમિત્યાદિ ભાષ્યં ન પૂર્વસૂત્રવ્યાખ્યાનં નોત્તરસૂત્રપરં વેત્યત આહ---તદેતચ્છલમિતિ ॥ 1.2 ॥
સમ્ભવતોર્ઽથસ્યાતિસામાન્યયોગાદસમ્ભૂતાર્થકલ્પના સામાન્યચ્છલમ્ ॥ 1.3 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
યત્ર તાત્પર્યસંક્રાન્તિસ્તત્ સામાન્યચ્છલમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તચ્ચ ક્વચિત્ સંભવવિધિવિશેષ્યેષુ ।
યથા સંભવદ્વિદ્યાચરણસંપદયં બ્રાહ્મણત્વાત્ ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ ।
શતં દ્વિજાતયો ભોજિતા ઇતિ ।
ક્વચિત્ તુ હેતુત્વોદ્દેશવિશેષણેષુ યથા બ્રાહ્મણાદુપજાતો ઽયં બ્રાહ્મણત્વાત્ ।

અનિત્યં કાર્યં દ્વિજશતં ભોજિતમિતિ ।
તદેતત્ સર્વં વિવક્ષિતમાપ્નોતિ ચાત્યેતિ ચોભયસમાનં ચેત્યતિસામાન્યમુચ્યતે ।
એતન્નિમિત્તકં છલં સામાન્યચ્છલમિતિ ।
ભાષ્યાનુરોધાત્ વિશેષનિષ્ઠં વ્યાચષ્ટે---સંભવત ઇતિ ।
તત્રાદ્યમુદાહરણં સ્ફુટમેવ ।
દ્વિતીયં તુ, અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિત્યુક્તે ધટો ઽપ્યનિત્યઃ તર્હિ કૃતકત્વાત્ શબ્દઃ સ્યાત્ ।
તૃતીયં તુ, શતં દ્વિજાતયો ભોજિતા ઇત્યુક્તે શતસંખ્યાવચ્છિન્ના અપિ ભોજિતાઃ સનકાદયો ન દ્વિજાતય ઇતિ ।
ચતુર્થં તુ, બ્રાહ્મણાજ્જાતો ઽયં બ્રાહ્મણત્વાદિત્યુક્તે સંભાવનાવિષયો ઽયમભિહિતો ન હેતુરિતિ ।
પઞ્ચમં તુ, અનિત્યં કાર્યમનિત્યત્વાદિત્યુક્તે સાધ્યાવિશિષ્ટો હેતુરિતિ ।
ષષ્ઠં તુ, દ્વિજશતં ભોજિતમિત્યુક્તે દ્વિજા ભોજિતાઃ, ન તુ તદ્મતા શતસંખ્યેતિ ।
એવં પ્રત્યુત્તરદશાયામપ્યેતત્ ષડ્વિધમેવેતિ ॥ 1.3 ॥
ધર્મવિકલ્પનિર્દેશેર્ઽથસદ્ભાવપ્રતિષેધ ઉપચારચ્છલમ્ ॥ 1.4 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
ઉપચારવૃત્તિવ્યત્યયો યત્ર તદુપચારચ્છલમિતિ લક્ષણાર્થઃ ।
એતદપ્યુત્તરે નજવિધમ્ ।
તદ્ યથા, અયં માણવકઃ સિંહઃ, અયં સિંહો રાજ્ઞઃ, અયં પુરુષસિંહો રાજશાર્દૂલસ્યેતિ પ્રતિજ્ઞામારિત્ય ત્રયમ્ ।
વર્ષાષુ નૌસંચાર્યેયં ભૂમિર્ગઙ્ગાત્વાત્, ઘોષાણાં સુખવસતિહેતવસ્તે દેશા ગઙ્ગાત્વાત્, સ પ્રદેશો ધનકાશાદિવનો ગઙ્ગાત્વાદિતિ હેતુમાશ્રિત્યત્રયમ્ ।
યે ધ્વનિહેતવસ્તે ક્રોશન્તિ યથા મઞ્ચાઃ, યે ક્રોશન્તિ તે ધ્વનિહેતવો યથા મઞ્ચાઃ, યે ક્રોશનપ્રયોજનવન્તસ્તે ક્રોશન્તિ યથા મઞ્ચાઃ, ઇતિ દૃષ્ટાન્તમાશ્રિત્ય ત્રયમ્ ।
પ્રત્યુત્તરે તુ પ્રતિસાધને તાવદેવ ।
અન્યત્ર તુ યાવદ્દોષભેદમ્ ।
તદ્યથા, અશરીરત્વાદિતિ હેતુરયમાશ્રયાસિદ્ધ ઇત્યુક્તે નૈવમ્, હેત્વાશ્રયસ્યાકાશસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચ હેતુરસિદ્ધત્વાદીના દૂષ્યતે અપિ તુ લિઙ્ગમેવ ।
અતો નિરનુયોજ્યાનુયોગો ભવત ઇત્યાદિ ધર્મવિકલ્પનિર્દેશશબ્દેનાભિધાનધર્મો દ્વેધાભિધીયત ઇતિ વાર્ત્તિકૈકવાક્યતામ્ આપાદયિતું ભૂમિં રચયિત્વા યથાશ્રુતભાષ્યમુપેક્ષ્ય ખણ્ડખણ્ડં વ્યાચષ્ટે---શબ્દસ્યેતિ ।
દ્યયપિ નેહ સ્ફુટમ્ તથાપ્યેકત્ર વસ્તુસદ્ભાવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
નૈવ ક્રોષ્ટારો મઞ્ચા ઇતિ પરીક્ષાવાર્ત્તિકમનાગતમવેક્ષ્યાહ---વાર્ત્તિકમતે ત્વિતિ ॥ 1.4 ॥
વાક્છલમેવોપચારચ્છલં તદવિશેષાત્ ॥ 1.5 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સંગતિર્હિ દ્વેધા ભવવતિ, અન્તર્ભાવલક્ષણા આનન્તર્યલક્ષણા ચ ।
તત્ર ન તાવત્ પૂર્વા છલપરીક્ષાસૂત્રાણાં લક્ષણસ્યાધ્યાયાર્થત્વાત્ ।
અધ્યાયાનન્તર્ભૂતસ્ય ચાહ્નિકપ્રકરણયોઃ અન્તર્ભાવાત્, પરીક્ષાત્વેન દ્વિતીયાદાવેવાન્તર્ભાવાર્હત્વાચ્ચ ।
નાપ્યુત્તરા ષોઢાપ્યત્ર સંભાવ્યતે, સ્મારકાભાવેન પ્રસઙ્ગાભાવાત્, તયા વિનૈવ પ્રકૃતસિદ્ધેઃ, ઉપોદ્ઘાતાભાવાત્, જાતિનિગ્રહસ્થાનલક્ષણાવરોધેનાવસરાભાવાત્, ઉત્તરપ્રબન્ધં પ્રતિ અકારણત્વેન હેતુત્વાયોગાત્, છલપરીક્ષાયા ઉત્તરત્રાવ્યવહારેણાનિર્વાહકત્વાત્, છલપરીક્ષાજાત્યાદિલક્ષણસૂત્રાણાં પ્રકૃતોપયોગ્યેકકાર્યાયોગેન તન્નિબન્ધનાય અપિ સંગતેરભાવાદિત્યત આહ---પરીક્ષાપર્વણ ઇતિ ।
પ્રાસઙ્ગિકી સંગતિઃ ।
પ્રસઙ્ગાશ્ચ પરીક્ષાપર્વસન્નિધાનેનોપોદ્વલિત ઇત્યર્થઃ ॥
પૃથક્સૂત્રણાત્ સાધર્મ્યસહિતાયા વિશેષાનુપલબ્ધેશ્ચ સંશય ।
પરીક્ષિતં સત્સુ વિવચિતં સુગ્રહં સુપરિહરં છલં ભવિષ્યતીતિ પરીક્ષાપ્રયોજનં સ્ફુટીકૃત્ય પૂર્વપક્ષમાહ---યથા હીતિ ।
લક્ષણાભેદાદેકત્વમિત્યર્થઃ ॥ 1.5 ॥
ન તદર્થાન્તરભાવાત્ ॥ 1.6 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
ન તદર્થાન્તરભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રમ્ ।
તત્ર ચ ભાષ્યમ્---અન્યાર્થાન્તરકલ્પના, અન્યોર્ઽથસદ્ભાવપ્રતિષેધ ઇતિ ।

તદેતદવિશદમ્, અર્થાન્તરકલ્પનાયા ઉભયત્રાપિ પૂર્વપક્ષે દર્શિતત્વાત્ ।
અર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધસ્તુ યથાકથઞ્ચિત્ સર્વસાધારણઃ અન્યથા વચનવિધાતત્વલક્ષણક્ષતેઃ ।
પરમાર્થતસ્તુ ન ક્વચિદપિ ।
વાર્ત્તિકં તુ એકત્ર ધર્મઃ પ્રતિષિધ્યતે ઽન્યત્ર ધર્મીતિ ।
એતચ્ચાસિદ્ધમ્ ।
ન હ્યત્ર મઞ્ચા એવ ધર્મિણઃ પ્રતિષિધ્યન્તે ।
અપિ તુ કમ્બલધર્મસંખ્યાવત્ મઞ્ચધર્મઃ ।
ક્રોશનમિહાપિ પ્રતિષિધ્યત ઇત્યત આહ---વિધેયં વસ્ત્વિતિ ।
અત્રૈવોત્તરશઙ્કાન્તરમપનયતિ---કિં ત્વિતિ ।
તદેતત્સમાધાનં પ્રકૃતોદાહરણાપેક્ષં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સર્વવ્યાપકં તુ મુખ્યોપચારવૃત્ત્યનુગતત્વેન અનયોર્ભેદકૌ નિયતૌ ધર્માવિતિ ॥ 1.6 ॥
અવિશેષે વા કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાદેકચ્છલપ્રસઙ્ગઃ ॥17 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
અવિ---ઙ્ગઃ ॥ 17 ॥
॥ ઇતિ છલપ્રકરણમ્ ॥
॥ પુરૂષાશક્તિલિઙ્ગદોષસામાન્યલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
યદ્યપ્યસદુત્તરતયા જાતેઃ છલપ્રકરણ એવાન્તર્ભાવો યુક્તઃ, તથાપિ પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદેર્નિગ્રહસ્થાનસ્યાપિ તથાભાવાત્ તાં સંગતિમુપેક્ષ્યાર્થદૂષણત્વાભિપ્રાયેણ પ્રયોગસ્ય સામ્યાદુત્તરપ્રકરણ એવાન્તર્ભાવઃ ।
તત્રાન્તર્ભૂતાયાશ્ચ જાતેઃ પૃથક્કરણે ઉદ્દેશ એવ પ્રયોજનમુક્તમ્, પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદ્યપેક્ષયા ચાનુદ્ભટાપરાધતયા પરવ્યામોહનહેતુત્વાત્, પરાજયદશાયાં પ્રયોક્તવ્યત્વજ્ઞાપનાર્થં તસ્માત્ પ્રાગુદ્દેશઃ ।
સૈવ સંગતિરિહાપીત્યાહ---ઉદ્દેશેતિ ॥
છલસ્ય સમ્યગ્દૂષણસ્ય ચ ઇત્યુપલક્ષણમ્, પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદેરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચ છલે ઇત્યુપલક્ષણં તથૈવ, તથાપિ સમ્યગ્દૂષણસ્યાવ્યુદાસઃ, તસ્યાપિ હેતુતો વૈધર્મ્યેણ હેત્વાભાસસાધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનરૂપત્વાદિત્યત આહ---ન ચેતિ ।
અયં ચ માત્રશબ્દાર્થો જાતીનામવતારં વાદે પ્રતિષેધતા અસદુત્તરત્વખ્યાપનેનૈવ સૂત્રકૃતા સૂચિતઃ ।
ભાષ્યે જાતિપદ વ્યુત્પાદનપ્રયોજનં દર્શયતિ---જલ્પે હીતિ ॥18 ॥
વપ્રતિપત્તિરપ્રતિપત્તિશ્ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ ॥19 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નિગ્રહસ્થાનેનૈવ સમસ્તકથામુદ્રણાદર્થતો ઽસ્ય પશ્ચાદભિધાનમ્ ।
તત્ કિમિત્યત્ર સંગત્યનુસરણેનેત્યાશયવાન્ સૂત્રં પ્રત્યાહરતિ---વિપ્ર---નમિતિ ॥ 19 ॥
યદ્યપિ લોકવ્યવહારકથાવ્યવહારયોઃ પુરુષસ્યાપરાધ એવ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
અપરાદ્ધો હિ નિગ્રહં શાસ્તિં ખલીકારં પ્રાપ્નોતિ ।
અન્યત્ર લોકે શરીરવિડમ્બના ।
કથાયાં ત્વપરાધમાત્રોદ્ભાવાનમાત્રમ્ ।
અન્યત્ર વાદિનોઃ કામચારઃ ।
અપરાધશ્ચ કથાયાં વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્તિભાગદ્વયપર્યવસિતં તાત્કાલિકમતત્ત્વજ્ઞાનમેવ ।
તથાપિ તસ્ય સ્વરૂપેણોદ્ભાવયિતુમ્---અશક્યત્વાત્, નિરર્થકાપાર્થકાદિસામાનાધિકરણ્યાનુપપત્તેશ્ચ તદુન્નયનોપાયોપલક્ષણતયા સૂત્રં વ્યાખ્યાતમ્ ।
તેન કથાયાં પ્રવૃત્તયાં વાદિનોરતત્ત્વજ્ઞાનજ્ઞાપિકા ક્રિયા નિગ્રહસ્થાનમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
એતચ્ચ પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિસામાનાધિકરણ્યેન પ્રયુક્તનિગ્રહસ્થાનપદપદાર્થાલોચનયા ।
સ્વરૂપેણ શક્યોદ્ભાવનપ્રતિપાદકવાર્ત્તિકદર્શનાચ્ચ સુગમમ્, ભાષ્યે ઽપ્યનન્તરમેવ સ્ફુટીભવિષ્યતિ ॥
સ્યાદેતત્, ન પ્રતિપત્તેર્વિરીતત્વાદન્યત્ કૃત્સિતત્વમિત્યત આહ---સૂક્ષ્મેતિ ।
કથમસૌ નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।

કથમસૌ સ્વરૂપતો ઽપ્રતીયમાનૈવ સત્તામાત્રેણ નિગ્રહસ્થાનં ભવિષ્યતિ? ન હ્યપ્રતીતમેવ પરદારધર્ષણં નિગ્રહાય પર્યાપ્તમિત્યર્થઃ ।
વિપ્રતિપદ્યમાન ઇતિ ।
યતો વિપ્રતિપદ્યમાનઃ પ્રાપ્તપરાજયો ભવતિ, અતઃ પરાજયપ્રાપ્તિદ્વારેણ ઉન્નેતું શક્યતે ।
અથ પરાજયપ્રાપ્તિરેવ કા ઇત્યત ઉક્તમ્---નિગ્રહસ્થાનં પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિ ખલુ સ્પષ્ટમ્ પરાજયપ્રાપ્તિરિતિ ભાષ્યં સ્ફુટમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યધિકે વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્તી સંભવતસ્તદસંભવે નિગ્રહસ્થાનત્વાનુપપત્તેઃ, તથાપિ વિપ્રતિપન્નવસ્તુગોચરત્વેન ન તુ તત્રેતિ તદનિગ્રહસ્થાનત્વભ્રમનિવારણાર્થમસમાસકરણમિત્યર્થઃ ।
અધિકં નામેત્યુપલક્ષણમ્, પુનરુક્તમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દૂષ્યં વા ઇત્યાગામિપક્ષાપેક્ષયા વાશબ્દઃ ॥ 19 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
યથોદ્દેશમિતિ---યથોદ્દેશક્રમં ભવતુ લક્ષણમ્, ન તુ લક્ષણક્રમાનતિક્રમેણ પરીક્ષા ભવિષ્યતિ, પ્રથમત એવ વ્યતિક્રમાદિત્યત આહ---યથાલક્ષણં યથાસ્વરૂપમિત્યર્થ ઇતિ ।
નન્વેવં સતિ પ્રથમદ્વિતીયસૂત્રે તાત્પર્યાન્તરેણાવષ્ટબ્ધત્વાન્ન ત્રિવિધશાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યન્તર્ભાવિની ।
આર્થ્યા વૃત્ત્યા પ્રથમસૂત્રસ્ય ઉદ્દેશાન્તર્ભાવે ઽપિ દ્વિતીયસૂત્રમલગ્નકમ્ અસંગતિકત્વાદિત્યત આહ---તસ્માદિતિ ।
ઔપોદ્ઘાતિક્યા સંગત્યા પ્રથમોદ્દેશમઙ્ગતમેવ દ્વિતોયસૂત્રમર્થાત્ ।
શ્રુત્યા ચ પ્રયોજનપરતયેતિ ન પ્રકરણાસંગતિરિત્યર્થઃ ।
શેષં સૂબોધમિતિ ।
કીર્ત્ત્યત ઇતિ કીર્તિતમ્ ।
તથા ચ યથાયોગમભિસંબન્ધ ઇતિ સુખબોધમિત્યર્થઃ ॥
અનભ્યાસજ્ઞેયાચ્છ્રુતિવિવરગર્ભેષુ લઘુતઃ સુખગ્રાહ્યાન્મન્દૈઃ કુસુમસુકુમારાત્ પ્રથમતઃ ।
મનઃ શ્રીમદ્વાચસ્પતિવચનવિન્યાસવિસરાત્
ત્રસત્યદ્યાપ્યેતન્મુહુરિવ મુહુર્નિર્વૃતમપિ ॥ 20 ॥
॥ ઇતિ પુરુષાશક્તિલિઙ્ગદોષસામાન્યલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ ઇત્યૌદયનતાત્પર્યપરિશુદ્ધૌ પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયાહ્નિકમ્
સમાપ્તઃ પ્રથમાધ્યાયઃ ॥