ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 121140

પ્રશ્ચાન્નિષ્કૃષ્યાભિધાનં કૃતમ્, સમયપ્રતિપત્તેઃ ફલસ્ય ।
તદાહ---સમાખ્યેતિ ।
તથાપિ કિમાયાતં વાર્ત્તિકવિરોધસ્યેત્યત
આહ---એતદેવેતિ ।
પ્રતિપદ્યતામયમિત્યાદિશડ્કોત્તરાર્થ સૂત્રોક્તં કરોતિ---પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદિત્યત્રેતિ ॥
અત્રોપમાનસ્ય ફલે વિપ્રતિપદ્યમાનાન્ પ્રતિ સાશડ્કં જરન્નૈયાયિકજયન્ત પ્રભૃતીનાં પરિહારમાહ--યદ્યપીતિ ।
સંજ્ઞાકર્મ સંજ્ઞાકરણમ્ ।
માનાન્તરં શબ્દો વા શબ્દાર્થો વા લિઙ્ગભૂતઃ ।
તત્ર લિઙ્ગપક્ષે, ઉપલક્ષિતઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
શબ્દાદવગતેન ગોસાદૃશ્યેન પ્રતિપાદ્યમાનઃ પિણ્ડ સમાનાસમાનજાતીયેભ્યો વ્યવચ્છિન્નઃ શક્યમવગનતુમિતિ સંબન્ધઃ ।
શબ્દપક્ષે, તુ ગોસાદૃશ્યેનોપલક્ષિતો વિશિષ્ટઃ શબ્દાદવગમ્યમાનઃ પિણ્ડઃ સમાનાસમાનજાતીયેભ્યો વ્યવચ્છિન્નઃ શક્યો ઽવગન્તુમ્, ગુણકર્માદિવત્ સાદૃશ્યસ્યાપિ સમાનસમાનજીતીયવ્યવચ્છેદકત્વાદિતિ સુગમમ્ ।
ગોસદૃશો ગવયશબ્દવાચ્ય ઇતિ તાવદસ્તુ ।
અથ ગોસદૃશ એવ ક ઇત્યાશડ્કાનિવર્તનાસામર્થ્યમતેઃ પરિપ્લવઃ ।
એનમેવાર્થં કશ્ચિદિત્યાદિના દર્શિતવાન્ ।
તત્રેતિ ।
તર્હિ વિશિષ્ટૈવ પ્રતિપત્તિર્વાક્યાદસ્તુ ઇત્યત આહ---ન ચેતિ ।
પ્રત્યક્ષમાત્રાદ્ ભવિષ્યતીત્યત આહ---ન ચેતિ ॥
એતેન વાક્યપ્રત્યક્ષસમાહારો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
સ હિ પ્રમાણસમાહારો વા સ્યાત્, ફલસમાહારો વા? આદ્યે ઽપિ પ્રમાણત્વે સતિ સમાહારઃ, સમાહૃતયોર્વા પ્રામાણ્યમિતિ? ન તાવત્ પ્રથમઃ, ફલાનેકત્વે સતિ સમાહારાનુપપત્તેઃ,
તસ્યૈકફલં પ્રતિ પરસ્પરાધિપત્યરૂપત્વાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, વાક્યપ્રત્યક્ષયોર્ભિન્નકાલત્વાત્ ।
વાક્યતદર્થયોઃ સ્મૃતિદ્વારોપનીતાવપિ ગવયપિણ્ડસંબદ્ધેનાપીન્દ્રિયાદિના તદ્ગતસાદૃશ્યાનુપનયે સમયપરિચ્છેદાસિદ્ધેઃ ।
ફલસમાહારે તુ તદન્તર્ભાવે ઽનુમાનશબ્દયોરપિ પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્ કિં તત્ફલસ્ય તત્પ્રમાણબહિર્ભાવ એવ, અન્તર્ભાવે વા કિયતી સીમા? તત્તદસાધારણેન્દ્રિયાદિસાહિત્યમ્ ।
અસ્તિ તર્હિ સાદૃશ્યાદિજ્ઞાનકાલે ઽપિ વિસ્તારિતસ્ય ચક્ષુષો વ્યાપારઃ? ન, તસ્મિન્ સતિ
તસ્યાનુપયોગાત્ ।
ઉપલબ્ધગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયપિણ્ડસ્ય વાક્યસ્મૃતિમતઃ કાલાન્તરે ઽપ્યનુસન્ધાનબલાત્ સમયપરિચ્છેદોપપત્તિરિતિ ।
તદેતત્ જરન્નૈયાયિકમતમાસ્કન્દતિ---નન્વિતિ ।
પૂર્વે હિ યથા ગૌસ્તથેત્યેવ વાક્યં ગવયપદેનાપ્રતીતસમયેનાપિ પ્રયોગમાત્રોપયોગિના સહિતં સંબન્ધપ્રતિપત્તિહેતુઃ, પ્રતિસંબન્ધિનસ્તુ શબ્દાદ્ વોપલક્ષણાદ્ વોપસ્થાપનમિત્યાહુઃ ।
આધુનિકાસ્તુ પ્રતિસંબન્ધ્યુપસ્થિતિઃ પૂર્વવદેવ, સમયપરિચ્છેદસ્તુ પ્રયોગાનુમાનાદિત્યાહુઃ ॥
અવાચકપ્રયોગસ્ય વાક્યાનઙ્ગતયેતિ તદ્વિરહિણશ્ચ સંબન્ધ્યુપલક્ષણપર્યવસાનાદિતિ મન્યમાના એતદેવ
પ્રયોગમારોપ્ય દર્શયન્તિ---યો હીતિ ।
એતેનૈવ પરિપ્લવો નિરસ્તઃ ।
યદિ હિ સંબન્ધો વિદિતઃ, કઃ પરિપ્લવાર્થઃ? અથ ન વિદિત ઇતિ તત્રાકાડ્ક્ષાનુવૃત્તેરેવમુચ્યત ઇતિ ચેત્--તદપ્યયુક્તમ્ ।
ન હિ વિશેષનિષ્ઠઃ સમયઃ, તથા સત્યશક્યગ્રહત્વાત્, અપિ તુ કિઞ્ચિત્ નિમિત્તીકૃત્ય દેશકાલાદિવિશેષવિનાકૃતવ્યક્તિમાત્રનિષ્ઠઃ ।
તદેવ નિમિત્તં નાવગતમિતિ ચેત્? અવગતિરેવ તર્હિ સંન્ધસ્ય સંબન્ધિનો ઽનવગમાદિતિ કિં પરિપ્લુતં પ્રમાતુઃ? ન ચૈષ પરમાર્થઃ, સાદૃશ્યવિશિષ્ટપિણ્ડોપક્ષેપે નિમિત્તસ્યાપ્યુપક્ષેપાત્ ।
અન્યથા પિણ્ડોપક્ષેપે ઽપિ નિમિત્તાનુપક્ષેપે મનોધર્માદિશબ્દાનાં જાતિશબ્દત્વં ન સ્યાત્, અવાચકત્વમેવ વા સ્યાત્, તજ્જાતીયાનાં નિત્યપરોક્ષત્વાદિતિ ॥
અત્રોચ્યતે અભિનવનૈયાયિકૈઃ, પઞ્ચધા હિ વાચ્યવાચકભાવવ્યવસ્થા ।
નિમિત્તોપલક્ષણરહિતે શૃઙ્ગગ્રાહિકયા ચૈત્રમૈત્રવત્ ।
નિર્નિમિત્તે ઽન્તર્ભૂતોપલક્ષણે નિર્વચનિકયા પાચકાદિશબ્દવત્ ।

નિર્નિમિત્ત એવ તટસ્થોપલક્ષણે પરિભાષણિકયા આકાશાદિશબ્દવત્ ।
સનિમિત્તે તટસ્થોપલક્ષણ એવંપ્રકારિકયા પૃથિવ્યાદિવત્ ।
વિશેષવન્નિમિત્તે નિમિત્તસંડ્કોચનિકયા સ્વર્ગાદિવદિતિ ।
તત્ર પ્રથમદ્વિતીયયોરસંભાવિતત્વાદિહ વિદિતવૃત્તાન્તતયા તૃતીયં પ્રકારં નિરસ્ય પઞ્ચમશ્ચતુર્થમુપયાતીતિ ચતુર્થં વ્યવસ્થાપયતિ---ન તાવદિતિ ।
અવિદિતગવયશબ્દવૃત્તાન્તસ્ય તુ યદ્ ભવિષ્યતિ, તદનન્તરમેવ વક્ષ્યતિ ।
તદિદમુક્તમિતિ ।
પરમાર્થો વસ્તુગતિઃ ।
તતશ્ચ તથાભૂત એવ પિણ્ડે સંબન્ધો ગ્રાહ્યો,
ન તુ સાદૃશ્યોપલક્ષણોપનીતે પિણ્ડમાત્ર ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ નિમિત્તમપ્યવગતમિત્યત આહ---ન ચેતિ ।
ન ચ ગોસાદૃશ્યેનોપલક્ષ્યત ઇતિ ઉપલક્ષણમનુમાપનમ્, સ્મારણં વા ।
ઉભયમપ્યદૃષ્ટસંબન્ધે ઽનુપપન્નમ્ ।
સ્મરણમાત્રાપેક્ષયા દણ્ડપુરુષોદાહરણમ્ ।
એતાવદેવ ચ સ્યાત્ ।
યદુત
ગવયશબ્દો વા ગવયત્વં ગમયેત્, યથા ગૌઃ તથા ગવય ઇતિ ।
શબ્દાર્થો વાનુમાપયેત્ અવ્યભિચારપક્ષે ।
વ્યભિચારપક્ષે તુ સ્મારયેદિતિ ।
નનુ સાદૃશ્યમેવ જાતિભેદમનન્તર્ભાવ્ય પ્રત્યેતું ન શક્યમ્, તસ્ય ભિન્નપ્રધાનસામાન્યવ્યક્તિગુણાવયવકર્મસામાન્યબાહુલ્યરૂપત્વાત્ ।
તસ્માત્ સાદૃશયથાતથાદિશબ્દા એવ તસ્ય પ્રત્યાયકાઃ ।
કેવલં પ્રસિદ્ધાપ્રસિદ્ધસન્દેહો ઽવાશિષ્યતે ।
તત્ર હસ્તિત્વાદિકં ગોશબ્દેન નિરસ્તમ્ ।
મહિષત્વાદિકં તુ અનુચિતવિષયતયા, અન્યથોપમાનસ્વીકારે ઽપ્યપ્રતીકારાત્ ॥
તદયં ગોસદૃશ ઇત્યસ્યાર્થઃ ।
ગોતો ભિન્નજાતીયઃ, તદ્ગતગુણાવયવાદિસામાન્યબાહુલ્યવાનિતિ ।
નૈતદપિ સાધીયઃ, દર્પણ ઇવ ચન્દ્રઃ, ચન્દ્ર ઇવ મુખમ્ મુખમિવારવિન્દમ્, અદો ઽરવિન્દમિવેદમરવિન્દમિતિ ચતુર્ધા સાદૃશ્યગતૌ ભિન્નપ્રધાનસામાન્યનિયમાયોગેન તદનન્તર્ભાવ્યૈવ સાદૃશ્યપ્રતિપત્ત્યુપપત્તેઃ ।
ક્વચિદ્ દૃષ્ટમિહ સ્મર્યેત તાવદિતિ ચેત્? સ્મર્યતાં તાવદત્રાવગતમ્, ન ત્વિહ તદવગતમિતિ બ્રૂમઃ ।
તસ્માદ્ ગોસામાન્યેનોપલક્ષ્યમાણઃ પિણ્ડઃ કિં તદ્વાનેવ ગવયશબ્દસ્ય વાચ્યો ભવતુ? પચિક્રિયયોપલક્ષ્યમાણઃ કર્તેવ પાચકશબ્દસ્ય, આહોસ્વિત્ તટસ્થમેવ ગોસાદૃશ્યમ્, તદુપલક્ષિત એવ પિણ્ડ આકાશવત્ તસ્ય વાચ્યો ભવેત્? કિં વોપલક્ષણં વિહાય ગન્ધાપલક્ષિતપૃથિવીત્વજાતિમાનિવ ગોસાદૃશ્યોપલક્ષિતજાતિવિશેષવાનેવ પિણ્ડો ઽસ્ય વાચ્યો ભવિષ્યતીતરનિયતકોટિસંશયતિરસ્કારેણ કોટિત્રયાવલમ્બી સન્દેહ એવ જરન્નૈયાયિકૈરૂપપ્લુતઃ સંબન્ધપરિચ્છેદ ઇત્યુચ્યતે, એતાસ્વવશ્યમન્યતમા કોટિર્ગવયપદાર્થો ભવિષ્યતીતિ નિર્ધારણસંભાવનાં હૃદિ નિધાય ।
ઐતેન મનોધર્માદિપ્રતિબન્દિગ્રહઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
તત્રાપ્યનુમાનેનોન્નીયમાનાનાં મનોવ્યક્તીનાં સમાનગુણતયા સમાનાર્થક્રિયાકારિતયા
સમાનજાતીયત્વાનુમાનાત્ ।
સામાન્યાનવગતૌ તુ તત્રાપ્યશક્ય એવ સમયગ્રહઃ ।
સામાન્યં વા ન તસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ ॥
તદિદમુક્તમ્--સર્વથાનુપલબ્ધેરિતિ ।
યદ્યપિ ગવયત્વાવગમે ઽપિ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસંબન્ધાનવગમે તત્ર પ્રયુજ્યમાનત્વાદિતિ હેતુરસિદ્ધ એવ ।
ન હ્યસતિ વૃત્ત્યન્તરે તદ્વિષયતયા પ્રયોગઃ સઙ્ગતિમવિજ્ઞાય જ્ઞાતું શકયતે, પ્રાગેવ પ્રમાણાન્તરાત્ તદવગમે તુ કિમનુમાનેન સાધનીયમ્? અત એવ પ્રત્યક્ષે ઽપિ ગવયે અનુમાનમનવકાશમેવ ।
તથાપિ સંબન્ધ્યવગમે ગવયપદસમભિવ્યાહૃતં વાક્યમેવ સંબન્ધં બોધયિષ્યતિ ।
અવાચકસ્યાપિ ચ સમભિવ્યાહાર ઉપયોક્ષ્યતે ઉપમાનપક્ષ ઇવ ।
તદપિ હ્યતિદેશવાક્યં
વાક્યમેવેતિ મત્વા તન્નિરાસાર્થં સંબન્ધિન એવાપ્રતિપત્તિરૂપપાદિતા ॥

અત એવાહ---કુતો વાક્યાદ્ વેતિ ।
અત એવ વાક્યસ્ય વ્યાપ્તિપરતાપિ નિરાકૃતા, સંબન્ધિનો ઽનવગમાત્ ।
ન ચ વ્યતિરેકે તાત્પર્યમ્, સંકેતયિતુરભિપ્રાયોપાધિકત્વાત્, સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચેતિ ।
યદ્યપિ વિનિગમનાયાં હેત્વભાવે ઽપિ નોપમાનસ્ય કાચિત્ ક્ષતિઃ, ઉભયોરપિ વાચ્યત્વે સંબન્ધસ્ય તદાનીમવધારણાત્, તથાપિ વસ્તુગતિ વિવેચયતિ---તથાપિ
કિમ્ ઇત્યાદિ તદનુજાનાતિ ઇત્યન્તં કરભવૃત્તાન્તમ્ ।
પરિહરતિ---સાધ્યર્મ્યગ્રહણં ચેતિ ।
ઉપલક્ષણપદપ્રયોગશ્ચાવાન્તરભેદસંસૂચનાય તેનેયં સૂત્રગતિઃ ।
પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમ્ ।
સ ચ પ્રસિદ્ધો ધર્મઃ સમાનઃ પ્રતિયોગિતયા તદુપક્ષિપ્તો ઽસમાનશ્ચેતિ ।
બહુવ્રીહિપક્ષે તુ પ્રસિદ્ધધર્મણ ઇતિ ।
શેષં પૂર્વવત્ ॥
જરન્મીમાંસકમતં ગોસાદૃશ્યં ગવયસ્થં પ્રત્યક્ષમેવેતિ વદતા નિરસ્તમ્ ।
શાબરમતમાશડ્ક્ય નિરાચષ્ટે--ગોસ્થામિતિ ।
જાત્યન્તરવર્તિ જાત્યન્તરસ્યેતિ પ્રાયોવાદઃ ।
તથાપિ ગવયવ્યક્ત્યવચ્છિન્નસ્ય ન ગોવ્યક્ત્યવચ્છેદો ઽવગતઃ, તત્રોપમાનમવતરિષ્યતીત્યત આહ--તસ્માદ્ યથેતિ ।
દૃષ્ટાન્તે તાત્પર્યમ્ ।
પ્રયોગસ્ત્વિત્યાદિ ।
અકૃતસમયસંજ્ઞાસમાનાધિકરણવાક્યાર્થોપધાનં પ્રમાણવૈલક્ષણ્યમિહ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિષયસ્વરૂપવૈલક્ષણ્યયોરસિદ્ધત્વાદતિ ॥6 ॥
॥ પરિશુદ્ધિ ॥
ઇહ શબ્દે ત્રિવિધા વિપ્રતિપત્તિઃ---પ્રામાણ્યતો, ભેદતો, લક્ષણતશ્ચેતિ ।
તત્ર પ્રથમઃ કલ્પો વચનવિરોધાદેવ નિરસ્તઃ, તત્પ્રામાણ્યમનભ્યુપગમ્ય વિવક્ષિતાર્થસ્ય પ્રતિપાદયિતુમશક્યત્વાત્ ; પ્રતિપાદને વા તત એવ તત્પ્રામાણ્યસિદ્ધેરિતિ ।
ભેદસ્તુ પરીક્ષાપર્વણિ નિરૂપણીયઃ, લેશતસ્ત્વિહાપિ ।
વ્યાવર્તકધર્મયોગાદેવ ભેદવ્યવહારો ઽપિ ।
લક્ષણં ચ તથા ।
તતઃ તદેવ વિવેચનીયમ્ ।
તત્ર વિપ્રતિપદ્યમાનં પ્રતિ તુ પરીક્ષાવતાર ઇત્યાશયવાન્ સિદ્ધવત્ સઙ્ગતિભાષ્યં વ્યાખ્યાય લક્ષણમવતારયતિ---અથેતિ ॥
તત્ર સમયબલેન સમ્યક્પરોક્ષાનુભવસાધનં શબ્દ ઇતિ એકે ।
ઇહ ચાદ્યેન પદેનાનુમાનમ્, દ્વિતીયેન શબ્દાભાસઃ, તૃતીયેન સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષમ્, ચતુર્થેન પદાર્થસ્મરણમ્, પઞ્ચમેન કર્તૃકર્મણી નિરસ્યેતે ।
અપરે તુ
ચેષ્ટાયામપિ ગતમેતદિત્યતિવ્યાપકં મત્ત્વા શબ્દત્વસમવાયે સતીત્યાહુઃ ॥
અત્ર પ્રાચયાનામયમાશયઃ ।
યદિ ચેષ્ટા ન પ્રામાણમ્, અપ્રસઙ્ગ એવ તસ્યાઃ, કિં શબ્દત્વસમવાયે સતીત્યનેન નિર્વર્તનીયમ્? પ્રમાણં ચેત્ તસ્યાઃ પ્રત્યક્ષાદ્યનન્તર્ભાવે પઞ્ચમપ્રમાણાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્ શબ્દ એવ ચેષ્ટાયાઃ પ્રવેશઃ સમયબલપ્રવૃત્તેઃ ।
શબ્દ એવ તુ શબ્દવ્યવહારો લૌકિકઃ પ્રાયિકત્વાત્, ચાક્ષુષે જ્ઞાનદર્શનવ્યવહારવદિતિ ।
તે ઽપિ સ્થૂલદૃશ્વાનઃ ।
ચેષ્ટા હ્યભિપ્રાયસ્થશબ્દસ્મરણમાત્રોપયોગિની લિપિવત્ ।
શબ્દ એવ તુ ચેષ્ટોત્પાદિતસ્મરણસમારૂઢઃ પ્રમાણમ્ ।
અર્થેન ચ સ્મૃત્યુત્પાદનાત્ શબ્દવિષયમ્ એવાસ્યાઃ પ્રામાણ્યમ્, પ્રમાણફલસ્ય પ્રમાણત્વાત્ ।
ન ચ સ્મૃતિરસ્યાઃ અવાન્તરવ્યાપારઃ ।

યદિ ચેષ્ટોપધાનમન્તરેણાવગતો ઽપિ શબ્દો નાર્થં ગમયેદેવમપિ સંભવેત્, ન ચૈતદસ્તિ ॥
નન્વેવં સતિ ચેષ્ટયા એડમૂકવ્યવહારાનુપપત્તિઃ, ન હ્યસૌ તતઃ શબ્દસ્મૃતિમાન્, અગૃહીતસમયત્વાદિતિ ચેત્? ---અત એવ તં પ્રતિ સમયબલેન શબ્દવદર્થે ઽપિ ચેષ્ટાયાઃ કુણ્ઠત્વમેવ ।
વ્યવહારસ્તુ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં નિયતવિષયાવિનાભાવગ્રહે પ્રવૃત્તિનિમિત્તૌપયિકઃ, અભિપ્રાયાનુમાનાદેવ એડમૂકસ્ય, કરિતુરગયોઃ
કશાડ્કુશાભિઘાતાદિવ ।
અથ કૃતસમયાપિ ચેષ્ટૈવ કિં ન સ્યાત્, અવિનાભાવાભાવાત્? સ્મારયતુ વા પદાર્થાન્, તથાપિ ન પ્રમાણમ્ ॥
દ્વિવિધા હિ સા સમયપ્રમારભેદાત્---કૃત્યન્વયિની, જ્ઞપ્ત્યન્વયિની ચ ।
તત્ર કૃત્યન્વયિની પ્રયોજકાભિપ્રાયં સ્મારયન્તી પ્રવર્તયતિ, ન તુ કિઞ્ચિત્ પ્રમાણયતિ શડ્ખધ્વનિવત્ ।
અતો ઽપ્રમાણમેવ ।
જ્ઞપ્ત્યન્વયિની તુ કારકેષુ પ્રતિપદિકાર્થપ્રધાના, ક્રિયાસુ વર્તમાનાર્થપ્રધાના ।
તથા ચ ગૌરશ્વઃ પુરુષ ઇત્યાદિપદૈરિવ સ્વતન્ત્રેષુ પદાર્થેષુ સ્મારિતેષુ પરસ્પરાન્વયયોગઃ ।
પદૈકદેશવિભક્તિવિશેષવત્ ચેષ્ટૈકદેશવિશેષાત્ પ્રકરણાદિવિશેષાદ્ વા કારકાદિસ્મૃતિનિયમ ઇતિ ચેત્---ચેષ્ટૈકદેશવિશેષાભાવાત્ ।
ન હ્યતીતાનાગતવર્તમાનપાકાદિપ્રતિપાદકં ચેષ્ટૈકદેશવિશેષં પશ્યામઃ ।
પ્રકરણાદયસ્તુ વિષયવિશેષે શબ્દાન્ નિયમયન્તિ, ન તુ કારકકાલવિશેષેષુ પ્રવર્તયન્તિ ।
તથાત્વે વા ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીત્યાદાવપિ કર્મત્વાદીન્યુન્નીય વિવક્ષિતાર્થાવસાયઃ સ્યાત્ ।
ન હિ ચેષ્ટાકલાપે પ્રકરણાદયઃ
કારકવિશેષાદીનાક્ષેપ્તુમલમ્, ન તુ પદકદમ્બ્ક ઇત્યસ્તિ નિયમઃ ।
તથા ચ કાલસંખ્યાકારકવિશેષપ્રતિપાદકવિભક્તિસમભિવ્યાહારવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ॥
કથં તર્હિ તતો વ્યવહારવિશેષાઃ? સંશયપ્રતિભયોરન્યતરસ્માદ્ વિશેષાનુપલમ્ભે વિદૂરવર્તિનિ સમાનધર્મિણિ સ્થાણ્વર્થિન ઇવેતિ ।
તસ્માદુભયથાપિ ચેષ્ટા ન પ્રમાણમ્ ।
અતઃ કસ્ય ચતુર્ષુ પ્રવેશાપ્રવેશૌ ચિન્તનીયૌ? એતચ્ચ સંભાવિતપ્રામાણ્યમ્ ઐતિહ્યાદ્યન્તર્ભાવયતા ચેષ્ટાપભ્રંશલિપિધ્વનિપદૈકદેશાન્ સાવ્યવહારિકાનપ્યકીર્તયતા સૂત્રકૃતા સૂચિતમપિ મન્દમતયો ન ગૃહ્ણન્તીતિ તદનુકમ્પયા લક્ષણં વ્યાચક્ષાણ એવ કિઞ્ચિદુદ્ભાવયતિ ॥
વાક્યજ્ઞાનં તદર્થજ્ઞાનં વેતિ ।
આકાડ્ક્ષાયોગ્યતાસત્તિમત્પદકદમ્બકં વાક્યમ્ ।
તસ્ય જ્ઞાનં જ્ઞાનમાનં તદિત્યર્થઃ ।
યથાશ્રુતમુત્તરત્ર ।
કિં તુ તત્રાપિ વાક્યમેવ પ્રધાનમ્, અસાધારણત્વાદિન્દ્રિયાદિવત્ ।
સન્નિધિતારતમ્યવિવેચને તુ સર્વસ્મિન્નયં ન્યાયઃ ।
હાનાદિબુદ્ધિઃ પરામર્શલક્ષણા, ઇતરસ્યા અનુમાનફલત્વાત્ ।
તદનેન નિરાકાડ્ક્ષાયોગ્યાનાસન્નાનિ પદાનિ નિરસ્યાતા ચેષ્ટાદયો ઽપિ નિરસ્તા ભવન્તીતિ વિજાતીયવ્યુદાસઃ ।
સ્વાર્થદ્વારકં ચાકાડ્ક્ષાદિકમિતિ સંગતિગ્રહપદપ્રતિસન્ધાનતદર્થસ્મરણયોગ્યતાદ્યનુસન્ધાનપ્રકરણાદિકમુક્તં ભવતિ ।
અનેનૈવાભિપ્રાયેણોક્તમ્---પદાર્થસ્મૃત્યાદયસ્ત્વિતિ ।
તદનેન પ્રત્યક્ષાદેઃ સમાનજાતીયસ્ય વ્યુદાસઃ ।
અનાપ્તવચસાં ચાપ્તગ્રહણેન નિરાકરણમિતિ સામાન્યલક્ષણલાભઃ ॥
નનુ નાયમુપદેશશબ્દસ્યાર્થો યથાશ્રુતિ ચાવ્યાપકતા સિદ્ધાર્થાસંગ્રહાદિવદિત્યત આહ---યદ્યપીતિ ।
ન કેવલં ભૂતાર્થાસંગ્રહઃ સાધ્યાર્થમપિ ન કિઞ્ચિત્ સંગૃહ્ણાતીત્યાહ---યદ્યપિ ચેતિ ।
નનુ પ્રવર્તકત્વેન વિધેરાજ્ઞાધ્યેષણયોઃ કો વિશેષઃ, યેનાનયોરૂપદેશપદેનાસંગ્રહ ઇત્યતસ્તાભ્યાં વિધેર્વૈધર્મ્યં પ્રતિપાદ્ય તયોરપિ તતો વૈધર્મ્યમુક્તમ્---તે હીતિ ।
તત્ કિમાજ્ઞાધ્યેષણાસંગ્રહે ઽપિ પ્રયત્નઃ કર્તવ્યઃ? નેત્યાહ---તથાપીતિ ॥
અયમાશયઃ ।
યદ્યપિ લક્ષણયા તે અપિ સંગ્રહીતું શક્યેતે પરસ્થાને પ્રયોક્તૃપદં પ્રક્ષિપ્ય, તથાપિ નાસ્ત્યસ્માકં તદસંગ્રહે ઽપિ કાચિત્ પ્રયોજનક્ષતિઃ, સ્વર્ગાપવર્ગોપાયવિષયસ્ય શબ્દવિશેષસ્ય લક્ષણારમ્ભાત્ શાસ્ત્રસ્ય તદધિકારેણ પ્રવૃત્તેઃ ।
સામાન્યલક્ષણે ત્વકૃતે વિશેષલક્ષણાનવતાર ઇત્યતઃ પ્રથમં તથૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચ

દિગ્નાગનિરાકરણપ્રસ્તાવે ।
પરપદમપહાય પ્રયોજનવાનિત્યેવ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ ફલમિતિ ચ લાક્ષણિકપદપ્રયોગસ્ય ચાયમેવોપયોગો યદુભયલક્ષણલાભઃ ।
પ્રયોજનમર્થગતમસાધારણં ગ્રાહ્યં ચ ।
સાધારણં તુ શબ્દસ્ય સ્વાર્થપ્રતિપાદકત્વમ્ ।
તચ્ચ પરસ્યૈવ ।
તતઃ તદપેક્ષયા પરેતિ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ ॥
નનુ યદિ ઉપનિષદઃ પ્રયોજનવત્યઃ, નૂનં કઞ્ચિદર્થં પ્રતિપાદયન્ત્યઃ ક્વચિત્ પરં પ્રવર્તયેયુઃ પ્રવૃત્ત્યડ્કિતત્વાત્ પ્રયોજનસદ્ભાવસ્ય ।
ન ચેત્ પરં પ્રવર્તયેયુઃ કથં પરપ્રયોજનવત્ત્યઃ પ્રવૃત્તિવિરહાડ્કિતત્વાત્ પ્રયોજનાભાવસ્યેત્યત આહ---યદ્યપીતિ ।
ન ક્વચિદિત્યાદૌ સાક્ષાદિતિ શેષઃ ।
બુદ્ધર્ષભાદીનામનાપ્તત્વે કારકો હેતુર્માયામોહનિમિત્તત્વમ્ ।
જ્ઞાપકસ્તુ પ્રમાણાવિરુદ્ધસર્વધર્મક્ષણિકનૈરાત્મ્યાદિવચનમ્ ।
યથાશ્રુતં ભાષ્યમવ્યાપકં મન્વાન આહ---સુદૃઢેનેતિ ।
સુદૃઢં પરિતો નિરસ્તવિભ્રમાશઙ્કમ્ પ્રમાણં પ્રમા ।
તથાવધારિતા વિષયીકૃતા ઇતિ ।
નેયં નિત્યાનિત્યવ્યાપ્તિમભિસન્ધાય ॥
નનુ કારણમધિતિષ્ઠત એવેશ્વરસ્યાપિ કર્તૃત્વમ્ ।
તથા ચ સ્થાનકરણાદીનામન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વર્ણનિપત્તિ પ્રતિ સામર્થ્યાવગમાત્, તદધિષ્ઠાનશૂન્યતયા તસ્ય નાગમકર્તૃત્વં ભવેત્ ।
ન ચ શરીરમન્તરેણ તસ્ય
સ્થાનકરણાદિસંભવઃ, તેષાં તાલ્વાદિવિવૃતાદિરૂપત્વાદિત્યાશયવાનાશઙ્કતે---તથાપીતિ ।
ભાષ્યમુત્તરયતિ---અત આહ ઉપદેષ્ટેતિ ॥
ન વયમસ્ય ભગવતઃ કાર્યવિશેષેણાનુવિહિતભાવાભાવતયોપકરણં શરીરં નિરાકુર્મઃ, ત્ર્યણુકાદિનિષ્પત્તયે દ્વ્યણુકાદિવચ્છરીરાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિકાર્યનિષ્પત્તયે તદુપગ્રહસ્યાપીષ્યમાણત્વાત્ ।
અપિ ત્વાયતનતયા કર્તૃત્વનિર્વાહકતયા વ્યાપકતયા ચ તત્ તસ્ય નેષ્યતે ભોગાભાવાત્, કર્તૃત્વસ્ય નિત્યત્વાત્, કાર્યસ્ય કર્ત્રા નિરૂપાધિસંબન્ધાત્, શરીરસ્યવ્યભિચારાચ્ચેત્યભિપ્રાયવતો વિવરણમ્---સ્થાનકરણેતિ ।
તદેવં રૂપ આપ્તઃ કુતઃ પ્રમાણાત્ નિશ્ચેતવ્યઃ, પરચિત્તવૃત્તીનામપ્રત્યક્ષત્વાત્? કાયવાગ્વ્યાપારયોશ્ચ બુદ્ધિપૂર્વકમ્, અન્યથાપિ સંભવાદિત્યાશડ્ક્ય મ્લેચ્છા અપિ હીત્યાદિના ભાષ્યતાત્પર્યં બ્રુવાણઃ તન્નિશ્ચયોપાયમપિ લેશતો દર્શયતિ---હેતુદર્શનશૂન્યા ઇતિ ॥
અયમાશયઃ ।
દ્વિવિધો હિ પુરુષો ઽસર્વજ્ઞઃ સર્વજ્ઞશ્ચેતિ ।
તત્ર પૂર્વસ્ય તાવત્ સત્ત્વપ્રસાધકાદેવ પ્રમાણાદ્ રાગદ્વેષમોહવિરહસિદ્ધાવનાપ્તત્વં નિરસ્તમ્ ।
ઉત્તરસ્યાપિ જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નસ્થાનકરણપાટવાનિ તાવદુપદેશમાત્રેણૈવ નિશ્ચીયન્ત ઇતિ
તત્ર સર્વેષામવિવાદ એવ ।
જ્ઞાનં તુ યથાર્થમયથાર્થં વા સ્યાત્ ।
ઇચ્છાપિ પ્રતિપિપાદયિષા વિપ્રલિપ્સા વા સ્યાદિતિ સન્દેહો ઽવશિષ્યતે ।
તત્રાપ્યભ્યાસદશાપન્ને ઽયમર્થો ઽસ્યેતિ સામાન્યતો નિશ્ચયે ભવત્યેવ તજ્જ્ઞાનસ્ય યથાર્થત્વનિશ્ચયઃ, યથાભ્યાસદશાપન્નમિદમરણ્યમમીષાં મ્લેચ્છાનામતઃ અસ્મિન્નેતે માર્ગામાર્ગવિભાગજ્ઞા ઇતિ પાન્થાનામેવં નિશ્ચયઃ ।
વિપ્રલિપ્સા ચ હેતુદર્શનેન વ્યાપ્તા હેતૌ સતિ સ્યાત્ ।
સ ચ દ્વિરૂપઃ, સ્વોપકારઃ પરોપકારો વા? તત્ર તાવત્ પાન્થેષુ વિમાર્ગેણ પ્રતિષ્ઠમાનેષુ મ્લેચ્છાદીનાં ન કશ્ચિત્ સ્વોપકારઃ, સ્વસ્ય ગૃહીતત્વાત્ શરીરમાત્રસ્ય ચ કરણીયાન્તરાભાવાત્, ભાવે વા અપરિત્યાગાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, ન હ્યનુન્મત્તા અનપકારિણમપકુર્વતે ।
નાપિ પરાપકારમાત્રં પુરુષાર્થઃ તથા સતિ સર્વઃ સર્વમપકુર્યાદિત્યેવં વિપ્રલિપ્સાપિ નિવાર્યતે ।
અનભ્યાસદશાપન્નવિષયે તુ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ પ્રમાણાન્તરસંવાદાદ્ વા મોહવિપ્રલિપ્સયોર્નિવૃત્તિરિતિ ॥
મ્લેચ્છા અપ્યાપ્તા ભવન્તિ યતઃ પ્રતીતિગોચરાઃ, તતઃ કઃ સન્દેહો મહાધિયામ્ આર્યાણાં ચ તત્ત્વાવધારણ ઇતિ અપિશબ્દાર્થઃ ।
એતેન યદ્ યેન રૂપેણ ન નિશ્ચિતમ્, ન તત્ તેન વ્યવહ્રિયતે, યથા રથ્યાપુરુષઃ સર્વજ્ઞત્વેન, ન પ્રતીયતે ચાભિમતઃ પુરુષ આપ્તત્વેનેતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધેરસિદ્ધત્વમુક્તમ્ ।
પરેષામ્ અવ્યાપકમાપ્તલક્ષણમ્, યથાશ્રુતસ્યાર્યમ્લેચ્છયોઃ અભાવાત્ ।
વિશેષણાન્તરપ્રક્ષેપે ત્વસ્મલ્લક્ષણાભ્યુપગમ ઇત્યર્થઃ ।

વિપર્યસ્તસ્યાયં પ્રશ્નઃ, વિપર્યાસશ્ચ પ્રમાણાભાસમૂલઃ ।
અતસ્તમાહ---અસ્તીતિ ।
ભાગાસિદ્ધતામાશડ્ક્યાહ---અત્ર યાવતીતિ ।
નનુ પરપ્રયોગમદૂષયિત્વા સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રયોગાન્તરોપાદાનં પ્રકરણસમાજાતિઃ, સત્પ્રતિપક્ષતયા ચેત્ સ્વર્ગાદીનાં પ્રત્યક્ષત્વં કુતઃ સેત્સ્યતીત્યત આહ---યોગજે ત્વિતિ ॥
હેત્વભાવે ફલાભાવાત્ પ્રમાણે ઽસતિ ન પ્રમા,
ચક્ષુરાદ્યુક્ત વિષયં પરતન્ત્રં બહિર્મનઃ ॥
ઇતિ ।
તસ્માદાપાતતસ્તાવત્ સત્પ્રતિપક્ષા એવૈતે હેતવ ઇત્યત આહ---અસ્માકં તુ સભ્યઞ્ચ ઇતિ ॥
અયમાશયઃ, દૃશ્યતે હિ તાવદ્ બહિરન્દ્રિયોપરમે ઽપ્યસન્નિહિતદેશકાલાર્થસાક્ષાત્કારઃ સ્વપ્ને ।
ન ચ વાચ્યં સ્મૃતિરેવાસૌ પટીયસીતિ ।
ન હિ સ્મરણાનુભવવિભાગે અપિ સાક્ષી પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિં તર્હિ? ઇદં સ્મરામીદમનુભવામીતિ પ્રતીત્યા સ્વસાક્ષિકો ઽયમ્ અર્થઃ ।
ન ચારોપિતં તત્રાનુભવત્વમ્--અબાધાનાત્, સ્મૃતિત્વાનુલ્લેખનાત્ અનુપલબ્ધસ્ય સ્વશિરશ્ચ્છેદાદેરવભાસનાચ્ચ ।
સ્મૃતિવિપર્યાસો ઽસાવિતિ ચેત્? યદિ સ્મૃતિવિષયે વિપર્યાસ ઇત્યર્થઃ, તદાનુમન્યામહે ।
અથ સ્મૃતાવેવાયમનુભવત્વવિપર્યાસ ઇત્યર્થઃ, તદા પ્રાગેવ નિરસ્તઃ ।
ન ચ સંભવત્યપિ, ન હ્યન્યેનાકારેણ વ્યવસાયવિષયીભૂતો ઽયમર્થો ઽન્યેન જ્ઞાનાવચ્છેદકતયાનુવ્યવસીયતે ।
તથા ચ સ ઘટ ઇત્યુત્પન્નાયાં સ્મૃતૌ ભ્રામ્યતસ્તં ઘટમનુભવામીતિ સ્યાત્, ન ત્વિમં ઘટમ્, ન હ્યયં ઘટ ઇતિ સ્મૃતેરાકારઃ ।
તસ્માદનુભવ એવાસૌ સ્વીકર્તવ્યઃ ॥
અસ્તિ ચ સ્વપ્નાનુભવસ્યાપિ કસ્યચિત્ સત્યત્વમ્, સંવાદાત્ ।
તચ્ચ કાકતાલીયમપિ ન નિર્હેતુકમ્, સર્વસ્વપ્નજ્ઞાનાનામપિ તથાત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
હેતુશ્ચાત્ર ધર્મ એવ ।
સ ચ કર્મજવદ્ યોગજો ઽપિ યોગવિધેરવસેયઃ, કર્મયોગવિધ્યોસ્તુલ્યોગક્ષેમત્વાત્ ।
તસ્માદ્ યોગિનામનુભવો ધર્મજત્વાત્ પ્રમા, સાક્ષાત્કારિપ્રમાત્વાત્ પ્રત્યક્ષફલમ્ ।
ધર્માજનકભાવનાપ્રભવસ્તુ ન પ્રમેતિ વિભાગ ઇતિ ।
તત્સામગ્રીરહિતત્વાદિત્યસિદ્ધો હેતુરિતિ સૂક્તમ્ ॥
અસ્માકં તુ સભ્યઞ્ચ ઇતિ બહવશ્ચેતિ અન્વાચયે ચકારઃ ।
યદ્યપિ ચાસ્માકં પરમસર્વજ્ઞસિદ્ધાવવાન્તરસર્વજ્ઞે ન સિધ્યત્યપિ ન કાચિત્ પ્રકૃતહાનિઃ, તથાપિ તત્સદ્ભાવે અપિ પ્રમાણસદ્ભાવાત્ સો ઽપિ નોપેક્ષામર્હતીતિ ॥
ઇહ દિગ્નાગેન ભાવસાધનત્વકર્મસાધનત્વાભ્યામુપદેશપદં વિકલ્પ્ય દૂષિતમ્ કરણસાધનત્વપક્ષસ્ત્વસ્મદમિતો ઽપિ કુત ઉપેક્ષિત ઇત્યત આહ---અન્યસ્માદન્યસ્યેતિ ।
અર્થેન હિ સાક્ષાત્ પ્રતિબન્ધઃ પ્રત્યક્ષસ્યૈવ, પરમ્પરાપ્રતિબન્ધો ઽનુમાનસ્ય ।
તદસ્ય શાબ્દસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાદર્થપ્રતિબન્ધે પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ, પરમ્પરાપ્રતિબન્ધે ત્વનુમાનત્વાપત્તિઃ ।
અપ્રતિબન્ધે ત્વપ્રામાણ્યમેવ ઇત્યસંભવ એવ કરણવ્યુત્પત્તિપક્ષસ્યેતિ મન્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ભાવવ્યુત્પત્તિપક્ષે આપ્તત્વનિશ્ચયઃ શબ્દફલમ્, તદ્દ્વારા વાક્યાર્થનિશ્ચયો વા ।
નન્વાપ્તત્વેન નિશ્ચિતાનાં કિમપરમવિસંવાદિત્વમવશિષ્યતે, યન્નિશ્ચેયમિત્યત આહ---ઉપદેષ્ટદૃષ્ટ્ટ્ટણામિત્યર્થ ઇતિ ॥
અર્થસ્ય સાક્ષાત્કારઃ પ્રત્યક્ષત્વમિતિ વર્ણયોજના ।
તેનાયમર્થઃ ।
આપ્તોપદેશઃ તસ્મિન્નેવાપ્તે નિશ્ચયં કુર્વન્
શબ્દઃ પ્રમાણમ્, અથ વા આપ્તે નિશ્ચયં કૃત્વા તત્સહાયો વાક્યાર્થનિશ્ચયં જનયન્નિત્યુભયં દૂષયતીત્યાહ--ઇમમિતિ ।
અનુમાનાત્કરૂણાભ્યાસહેતુદર્શનશૂન્યત્વાદેઃ કર્મસાધનત્વપક્ષમુત્થાપયતિ--દ્વિતીયમિતિ ।
અત્રાપ્યુપદર્શિતાર્થપ્રાપ્તિનિશ્ચયઃ, તદ્દ્વારા અર્થતથાત્વનિશ્ચયો વા શબ્દસ્ય ફલમ્ ।
તત્ર પ્રથમં દર્શયતિ---યસ્માદિતિ ।

દ્વિતીયં દર્શિયતિ---એવં ચેતિ ।
ઉપદિશ્યમાનોર્ઽથઃ પ્રાપ્તઃ, પ્રાપ્તત્વેન નિશ્ચિતો યસ્માદિતિ વા ।
તથાત્વેન નિશ્ચિત ઇતિ વા સૂત્રયોજના, ઉભયમપિ
દૂષયતીત્યાહ---દૂષયતીતિ ॥
નન્વર્થપ્રાપ્ત્યા અર્થતથાત્વં નિશ્ચીયમાનં લિઙ્ગભૂતયૈવ નિશ્ચીયતે ।
તત્ કથમાહ પ્રત્યેક્ષેણેત્યત આહ---આપ્ત્યા હીતિ ।
આપ્તિનિશ્ચયે ઽપિ શબ્દસ્ય વ્યાપારો નાસ્તીતિ દર્શયિતુમર્થતથાત્વનિશ્ચયો ઽપિ પ્રત્યક્ષેણેત્યુક્તમ્, મૂલભૂતત્વાત્ તસ્યેત્યર્થઃ ॥
નનુ શબ્દોપલબ્ધસ્યાર્થસ્ય ક્વચિદનુમાનેમાપિ પ્રતિપત્તિરસ્તીત્યત ઉક્તમ્--પ્રાયેણેતિ ।
અત્ર ચોભયોરપિ પક્ષયોરાપ્તોક્તત્વપ્રવૃત્તિસામર્થ્યહેતુપ્રધાનયોઃ શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ ફલમિતિ શડ્કિતુમુચિતમપિ ન શડ્કિતમ્, પ્રામાણ્યનિશ્ચયાવિનાભૂતત્વાત્ અર્થનિશ્ચયતત્તથાત્વનિશ્ચયયોઃ, તસ્ય તયોરેવાન્તર્ભૂતત્વાદિતિ મન્યમાનેનેતિ ।
તમિમમિતિ ।
નાપ્તત્વસહાયો નાપ્તત્વનિશ્ચયસહાય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાપ્ત્યા ।
પ્રાપ્તિનિશ્ચયેનેત્યર્થઃ ॥
નન્વનભ્યુપગતેભ્યઃ પક્ષેભ્યો ન કઞ્ચિદભ્યુપગતસ્ય વિશેષં પશ્યામ ઇત્યત આહ---એતદુક્તં ભવતીતિ ।
નાપ્તત્વહેતુકં નાપ્તત્વનિશ્ચયહેતુકમ્ ।
અવિસંવાદિત્વમ્ અવિસંવાદિત્વનિશ્ચયઃ ।
અનેન સૂત્રેણાગમાર્થતયા આગમફલતયા પ્રતિપાદ્યતે ।
નાપ્યર્થતથાત્વમર્થતથાત્વનિશ્ચય ઇતિ નેયમ્ ।
ઉપલક્ષણતયા ચ વિધાદ્વયમુદાહૃતમ્ ।
યથા તુ પૂર્વપક્ષે વ્યાખ્યાતમ્, તથાત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કિં તર્હિ ફલમસ્યેત્યત આહ--કિં ત્વિતિ ।
અનેનોલ્લેખેનાનુવ્યવસાયેન ય પ્રતિપત્તિર્વિષયીક્રિયતે સેત્યર્થઃ ॥
યદ્યેવં તર્હિ ક્કાપ્તોક્તત્વનિશ્ચય ઉપયુજ્યત ઇત્યત આહ---આપ્તત્વં ચેતિ ।
આપ્તોક્તત્વં ચેત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રામાણ્યમર્થાવ્યભિચારઃ ।
સ ખલુ કથમર્થમપ્રત્યાય્ય પ્રત્યાયયિતું શક્યેત્? તતશ્ચ પુનરાપ્તોક્તત્વેનાર્થનિશ્ચય આયાત ઇત્યત આહ---ન ચ યત ઇતિ ।
પ્રમેયમિતિ સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ શેષઃ ।
અવચ્છેદકતયા તુ તસ્યાપિ સ્ફુરણમિષ્યત એવ,
મનસૈવ ।
ઘટસ્યેત્યર્થઃ ॥
તદયં સંક્ષેપઃ ।
ભૂતાર્થોપદેશકત્વં હિ પ્રામાણ્યમ્ ।
તદેવ પ્રમેયમનુપદર્શયતઃ શબ્દસ્ય ન સ્યાત્ ।
તથાનાપ્તોક્તત્વેનાપિ હેતુના કિં નિશ્ચીયેત? તથા ચ કસ્યાવચ્છેદકતયા અર્થો ઽપિ પરિસ્ફુરેત્? તસ્માદ્ યથા સત્તામાત્રાવસ્થિતૈરદુષ્ટૈરિન્દ્રિયૈઃ પ્રત્યક્ષં જન્યતે, જાતાદુષ્ટત્વૈસ્તુ પ્રમાણતયા નિશ્ચીયતે, તથા સત્તામાત્રાવસ્થિતેનાપ્તેન પ્રમાણં શબ્દો જન્યતે ।
જ્ઞાતાપ્તત્વેન તૂપદેષ્ટ્રા તથાત્વેન નિશ્ચીયત ઇતિ પ્રત્યક્ષવત્ સ્વવિષયે વ્યવસ્થેતિ જ્ઞાનમાત્રમનુમાપયેત્ ।
અવ્યુત્પન્નમિવ વ્યુત્પન્નમપીતિ શેષઃ ॥
અયમાશયઃ ।
અસ્તિ તાવદ્ વાક્યાદર્થવિશેષાવસાય ઇત્યવિવાદમ્ ।
ન ચાયં લૈડ્ગિકઃ, વચનમાત્રસ્યાનૈકાન્તિકત્વાત્, આપ્તોક્તત્વસ્ય પ્રાગેવાસિદ્ધેઃ ।
ન ચ વચનસ્ય લિઙ્ગત્વપક્ષે સાધ્યમપ્યસ્તિ ।

તથા હિ, ન તાવત્ તાદાત્મ્યતત્પ્રાપ્તી સંભવતઃ ।
નાપિ તદુત્પત્તિઃ, આપ્તવચસામપ્યતીતાનાગતગોચરાણાં પરમ્પરયાપ્યર્થાદનુત્પત્તેઃ ।
તસ્માદર્થજ્ઞાપકત્વમેવ શબ્દાનામર્થવત્ત્વમ્ ।
ન ચ તદેવાનુમેયમ્, તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ ભવદ્ભિરનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમે વા વિવાદવિચ્છેદાત્ ।
ન ચ લિઙ્ગસ્ય સ્વાત્મનો લૈડ્ગિકજ્ઞાનજનકત્વમેવાનુમેયમ્, તસ્ય લિડ્ગાન્તરવિષયત્વાત્ ।
તસ્માદ્ વચનમાત્રલિઙ્ગપક્ષે યદ્ વચનં તદ્ બુદ્ધિપૂર્વકમિત્યુદાહરણીયમ્ ।
બુદ્ધિસ્તુ કિઞ્ચિદુલ્લિખન્તી જાયત ઇતિ સ્વભાવાદેવોલ્લેખ્યમાત્રપ્રતિલમ્ભઃ, ન તુ તત્રાપિ ભૂતાભૂતવિભાગો, ન તુ તરાં પ્રકારવિભાગઃ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનમાત્રમનુમાપયેદિતિ સૂક્તમ્ ॥
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ---તથા ચેતિ ।
વ્યવહારાનુભવાભ્યાં વ્યવસ્થાપિતાપિ નાનુરોધિતા સ્યાત્ ।
વ્યુત્પત્તિપ્રયાસવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનવિશેષાદેવાર્થવિશેષઃ સેત્સ્યતીત્યત આહ---ન ચેતિ ।
જ્ઞાનેનાર્થઃ સાધયિતવ્યઃ ।
તસ્ય ચ ન કશ્ચિદ્ વિશેષોર્ઽથાહિતાકારાદિલક્ષણઃ સમસ્તિ ।
સાકારત્વે ઽપ્યતીતાનાગતાદિગોચરસ્ય તસ્યાર્થાદનુત્પત્તેઃ ।
તસ્માદુલ્લેખ્યતયાર્થ એવ વિશેષો વક્તવ્યઃ ।
સ ચેત્ જ્ઞાનસિદ્ધાવન્તર્ભૂતઃ કિમપરં તેન સાધનીયમ્? ન ચેદન્તર્ભૂતઃ પુનરપ્યવિશિષ્ટમેવ જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
તજ્જ્ઞાનસિદ્ધ્યર્ન્ભત એવાર્થો ઽવચ્છેદકતયા સિધ્યતુ ।
યદ્યપિ વચનમાત્રમર્થવિશેષોલ્લેખિ
જ્ઞાનપૂર્વકતાં વ્યભિચરતિ, તથાપિ યઃ પદકદમ્બકવિશેષો યત્પદાર્થજાતં સ્મારયતિ, સ તત્સંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વક ઇત્યસ્તિ નિયમઃ ।
એવં ચ સમયગ્રહસ્યાપ્યુપયોગ ઇતિ ચેત્---ન, ગૌરશ્વઃ પુરુષ ઇત્યાદિપદકમ્બકેન વ્યભિચારાત્ ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવેનાવસ્થિતૌ ન વ્યભિચરતીતિ ચેત્? સો ઽયં વિશેષણવિશેષ્યભાવો ન તાવત્ સ્વરૂપતઃ, પદાનાં પરસ્પરં સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
નાપ્યર્થતઃ, તસ્યાનવગમાત્ ।
અવગમે વા કસ્તતો ઽપરઃ પદાર્થાનાં સંસર્ગો, યો જ્ઞાનાવચ્છેદકતયા અનુમાતુમિષ્ટઃ? આકાઙ્ક્ષાદિમત્ત્વે સતીતિ વિશેષણાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્? અથ કેયમાકાઙ્ક્ષા? ન તાવદવિનાભાવઃ સ્વરૂપતોર્ઽથતશ્ચ, તસ્યા અભાવે ઽપિ
વાક્યાર્થપ્રતિપત્તેઃ ।
ભાવે ઽપ્યપ્રતીતેઃ, વાક્યાર્થપ્રતિપાદનેન વિનાપર્યવસાનમાકાઙ્ક્ષેતિ ચેત્? એવં તર્હિ વાક્યાર્થવિશેષપ્રતિપાદકં યત્ પદકદમ્બકમ્, તત્ તત્સ્મારિતાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકમિતિ પ્રયોગાર્થઃ ।
તથા ચ પ્રાગેવ સાધ્યવિશેષસિદ્ધયે હેતુવિશેષસિદ્ધિમિચ્છતા વાક્યાદેવ વાક્યાર્થવિશેષપ્રત્યય એષિતવ્ય ઇત્યુપસંહરન્નાહ---તસ્માદિતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
તથાપ્યસંબદ્ધસ્ય પ્રકાશકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ---ન ચેતિ નનુ ન હિ સંબન્ધ ઇત્યેવ ગમકો ઽતિપ્રસડ્ગાત્ અપિ ત્વવિનાભાવ એવ ।
સ ચ શબ્દસ્યાર્થેન નાસ્તીત્યત આહ---ન ચાવિનેતિ ।
યત્ ત્વત્રોક્તમ્, ચક્ષુરપિ રૂપકાર્યત્વાદેવ રૂપં પ્રકાશયતીતિ, તદયુક્તમ્ ।
યદિ હિ તત્કૃતત્વાદેવ તદ્ ગમયેત્, રૂપમિવ રસાદીનપિ ગમયેત્ ।
અવનાભાવજ્ઞાનં વા અપેક્ષેત ।
ન હ્યવિનાભાવસ્યૈષ મહિમા યદયં સત્તામાત્રેણૈવ ગમયતિ ।
તથાત્વે વા ધૂમાદપિ ચક્ષુષ ઇવ સત્તામાત્રાવસ્થિતાદેવાગ્નિઃ પ્રતીયેત ।
અપિ ચ જ્ઞાનસમસમયો વાર્થઃ પ્રકાશતે, અનન્તરસમયો વા ।
તસ્માચ્ચ ન ચક્ષુષો જન્મ, સ્વકારણાદેવાયમસ્ય સ્વભાવભેદલાભો યદનાત્માનમપ્યકારણમપિ કારણત્વાવિશેષે ઽપિ વા રૂપમેવાજ્ઞાતમેવ સત્પ્રકાશયતીતિ રૂપોલબ્ધિલક્ષણકાર્યદર્શનબલેનૈવ તદ્વ્યવસ્થાપ્યતે ।
તસ્યાશક્યાપહ્નવત્વાદિતિ ચેત્? તર્હિ યસ્ય યત્ર પ્રતિબન્ધો નાસ્તિ, ન તસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યમ્, યથા દહને ઽપ્રતિબદ્ધસ્ય રાસભસ્યેતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિસ્ત્વયૈવાનૈકાન્તિકી કૃતા ।

કિમસ્માભિરત્ર વક્તવ્યમ્? કિંનિબન્ધનસ્તર્હિ પ્રમાણવ્યવહારઃ શબ્દે, યન્નિબન્ધનશ્ચક્ષુરાદિષુ ।
તત્રૈવ કિં નિબન્ધન ઇતિ ચેત્? ઇદં મહાપાણ્ડિત્યં યત્ સિદ્ધમાતૃકાયામપ્યદ્યાપિ સન્દેહઃ ।
ભૂતાર્થાનુભવજનનનિબન્ધનો હિ પ્રમાણવ્યવહારઃ સર્વત્રેતિ બાલો ઽપ્યાહ ।
તબ્દલેનૈવ શબ્દસ્યાપિ તદનુગુણઃ સ
સ્વભાવભેદઃ સ્વકારણાદાયાતો વ્યવસ્થાપ્યતે ।
યતઃ તત્તત્સડ્કેતોપધાનસૂત્રમર્થં પ્રતિપાદયતીતિ, તથાપિ સમયસ્ય પુરુષાયત્તત્વાત્ કિમયં સાંવ્યવહારિકસડ્કેતાનેવ શબ્દાન્ પ્રયુડ્ક્તે? કિં વા સ્વયમિદાનીમર્થભેદેષુ સડ્કેત્યેતિ સન્દેહો ન નિવર્તત ઇતિ ચેત્---ન, ઉભયથાપ્યસંભવાત્ ।
યદ્યસૌ પ્રતિપાદકઃ કથં સ્વહૃદયગુહાનિક્ષિપ્તસમયાનેવ શબ્દાનુચ્ચારયેત્? જાનાત્યેવ હ્યયં નાવિદિતસમયા એતે પ્રતિપાદકા ઇતિ ॥
અથ વિપ્રલમ્ભકઃ, તથાપિ સમયાન્તરકરણે ક ઉપયોગઃ, પ્રસિદ્ધસમયૈરેવ વિપ્રલમ્ભસંભવાત્ ।
યત્રાપિ હિ ગુપ્તસમયૈર્વ્યવહારઃ, તત્રાપિ ન પ્રતિપાદ્યં પ્રતિ સમયો ગોપ્યઃ, અપિ ત્વવિશ્વસ્તાન્ પ્રતીતિ હૃતિ નિઘાયાહ---તસમાદિતિ ॥7 ॥
ન દ્વિવિધો દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થત્વાત્ ॥1.1.8 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સ્વચ્છાઃ સ્વભાવશુચયો ઽતિશયેન ગુર્વ્યો
દુર્બન્ધદુર્ધરદુરાગ્રહદુર્વિભાવ્યાઃ ।
ટીકાગિરો વિશદપારદવિપ્રુષો વા
યેષાં વશે નનુ વશે જગદેવ તેષામ્ ॥8 ॥
॥ પ્રમાણનિબન્ધઃ સમાપ્તઃ ॥
॥ ઇતિ પ્રમાણલક્ષણપ્રકરણમ્ ॥
॥ પ્રમેયપ્રકરણમ્ ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ યદિ પ્રમેયમેવ મુમુક્ષુણા પ્રતિપિત્સિતમ્, તદુલ્લડ્ઘ્ય કિમિતિ પ્રથમતઃ પ્રમાણમમિહિતમિત્યત આહ---તચ્ચેતિ ।
તર્હિ ઉક્તાનિ પ્રમાણાનીદાનીં પરીક્ષયન્તાં કિં પ્રમેયલક્ષણેનેત્યત આહ---લક્ષણં ચેતિ ।
તર્હિ પ્રમેયલક્ષણમેવામિધીયતામ્ ।
કિં
પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણેનેત્યત આહ---ન ચેતિ ।
નનુ પ્રમાણં તાવત્ પ્રથમત એવ વક્તવ્યમ્ ।
તદિતરસ્ય તદધીનત્વાદિતિ પ્રાગેવ સંગમિતમેતત્ ।
ઇદાનીં તુ પઞ્ચદશસુ પ્રથમં કિમભિધીયતામિતિ જિજ્ઞાસા ।
અભિધીયમાનસંગતિપર્યાલોચને ચ સંશયાદીનામનુપયોગાદનભિધાનમેવ પ્રસક્તમ્, કુતઃ પૂર્વાપરભાવસ્પર્ધેત્યત આહ---અપરીક્ષિતં ચેતિ ।
એતેન સંશયાદીનામુપયોગં દર્શયતા વક્તવ્યતા દર્શિતા ।
એતસ્માદ્ વિશેષાત્ પ્રમાણપ્રકરણાત્
અપકર્ષઃ સંશયાદિપ્રકરણેભ્યશ્ચ ઉત્કર્ષઃ પ્રમેયપ્રકરણસ્યેતિ સમુદાયાર્થઃ ।
આરભ્યતાં તહિ પ્રમેયલક્ષણમ્, કિમન્તર્ગડુના વિભાગેનેત્યત આહ---તદિહેતિ ।
પ્રમેયનાન્તરીકત્વં પ્રમેયાલમ્બ્નફલત્વમ્ ।
કિં તદર્થજાતમિતિ ભાષ્યકારીયઃ પ્રશ્નઃ શ્લિષ્ટઃ, કિ લક્ષણં કતિવિધં ચેતિ ।
અસ્મિન્નર્થે વિભાગવત્ સામાન્યલક્ષણમન્તરેણાપિ વિશેષલક્ષણાનવતારાત્ ।
તત્ર દ્વિતીયે---સૂત્રપાઠે નોત્તરમ્ ।
પ્રથમે તુ શબ્દવ્યાખ્યાનેનેતિ ભાષ્યગતિઃ ।
તદત્ર દ્વિતીયપ્રશ્નાર્થો વિભાગોદ્દેશસૂત્રમવતારયિતુમિત્યનેન દર્શિતઃ ।
પ્રથમસ્તુ વિશિષ્ટં પ્રમેયમદ્યાપિ ન સિધ્યતીતિ તદર્થં પ્રશ્ન ઇત્યનેન ।
તત્ર વાર્ત્તિકકારેણ તુશબ્દસૂચિતં સામાન્યલક્ષણં ગૃહીત્વા વિભાગનિષ્ઠઃ પ્રશ્ન ઇત્યનેન ।

તત્ર વાર્ત્તિકકારેણ તુશબ્દસૂચિતં સામાન્યલક્ષણં ગૃહીત્વા વિભાગનિષ્ઠઃ પ્રશ્નઃ કૃત ઇત્યાહ---સ ચ વિશેષ ઇતિ ॥
નન્વયમેવ ચ સૂત્રાર્થ ઇતિ વિભાગ એવાસ્ય સૂત્રાસ્યાર્થ ઇતિ ગમ્યતે ।
તથા ચ ન વિવક્ષિતવિશેષલાભઃ સૂત્રાત્, એવં ચ પ્રમેયમાત્રવિભાગો ઽનર્થકો ઽસત્યશ્ચેત્યત આહ---યેષામિતિ ।
પ્રકૃતોપયોગિપ્રમેયવિશેષલક્ષણક્રોડીકૃતાનામેવ વિભાગો ઽસ્ય સૂત્રસ્યાર્થ ઇતિ વાર્ત્તિકાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
યેષામિત્યાદિના યથાસંખ્યં લક્ષણદ્વયમ્ ।
નશ્ચ તત્ત્વપદેન સંબન્ધઃ ।
સાક્ષાદિતિ ચ પૂરણીયમ્ ।
અપવર્ગો મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ, તદાદિત્વાત્ ।
સંસારો રાગદ્વેષૌ, તદેકદેશત્વાદિતિ ।
પરમાણૂનામિત્યુપલક્ષણમ્, તેનાશરીરાનિન્દ્રિયા તદર્થરૂપાણાં દ્વ્યણુકાદીનાં તદ્ગુણકર્મણામપીતિ ॥
નનુ યદા દિગાદયો ઽભિહિતા એવાર્થત ઇતિ સમાધાનમ્, તદા તદભિધાને ક ઉપયોગ ઇત્યપિ સમર્થનીયમિત્યત આહ---કૌશલમાત્રમિતિ ॥9 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
નનુ પ્રત્યક્ષમપ્યાત્મનિ પ્રમાણમેવ, અહમિતિ વિકલ્પસ્ય પરૈરપીષ્ટત્વાત્ ।
ન ચાયમવસ્તુકઃ સંદિગ્ધવસ્તુકો વા, અશાબ્દત્વાદપ્રતિક્ષેપાચ્ચ ।
ન ચાયં લૈડ્ગિકઃ, અનનુસંહિતલિઙ્ગસ્યાપિ સ્વપ્રત્યયાત્ ।
નાપિ સ્મૃતિરિયમ્, અનનુભૂતે સ્મરણાયોગાત્ ।
અનાદિવાસનાવશાદનાદિરયમવસ્તુકો વિકલ્પ ઇત્યપિ ન યુક્તમ્, નીલાદિવિકલ્પેષ્વપ્યેવં વક્તું સુકરત્વાત્ ।
કાદાચિત્કત્વેન તત્ર વસ્તુકલ્પનમિહાપિ સમાનમ્ ।
અર્થક્રિયાસ્થિતેઃ સૂત્રપ્રામાણ્યસિદ્ધેર્વસ્તુસ્થિતિરિત્યપિ ન યુક્તમ્, અર્થક્રિયાસ્થિતિનિશ્ચયસ્યાપિ વાસનામાદાયોપપ્લાવયિતું શક્યત્વાત્ ।
અત એવ પ્રમાણાન્તરપ્રવૃત્તેરિત્યપિ ગતમ્ ।
તસ્માદ્ વાસનાવાદમાત્રં વિહાય આગન્તુકમપિ કિઞ્ચિત્ કારણં વાચ્યમ્ ।
તચ્ચાપ્તાનાપ્તશબ્દૌ વા લિઙ્ગતદાભાસે વા પ્રત્યક્ષતદાભાસે વા? તત્ર યથા પ્રથમમધ્યમપ્રકારાભાવાત્ નીલવિકલ્પશ્યરમં કલ્પમાલમ્બતે, તથાહમિત્તિ વિકલ્પો ઽપિ ।
તત્રાયમ્,
પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિત્વે સાક્ષાદેવ સવસ્તુકઃ ।
તદાભાસે તુ મૂલે ઽસ્ય પારમ્પર્યાત્ સવસ્તુતા ॥
ઇતિ ।
ન ચ બાહ્યપ્રત્યક્ષનિવૃત્તાવેવ નિર્મૂલત્વમ્, બુદ્ધિવિકલ્પસ્યાપિ નિર્મૂલત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
તત્ર સ્વસંવેદનં મૂલમ્, ઇહાપિ માનસમિતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ।
તત્કથમાત્મનિ પ્રત્યક્ષપ્રતિષેધકં ભાષ્યમિત્યત આહ---અહમિતિ ।
યદ્યપિ સવસ્તુકો ઽયં તથાપિ શરીરપ્રત્યયસામાનાધિકરણ્યાત્ તદ્વસ્તુક એવાયમિત્યપિ સ્યાત્ ।
અતો ન તદતિરિક્તે વસ્તુનિ પ્રમાણયિતું શક્યતે તાવદ્ યાવદ્ દેહાદિભ્યો ભિન્ન આત્મા પ્રમાણાન્તરેણ ન સાધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્---દ્રાગિતિ ।
ઘટાદિજ્ઞાનવદિતિ વ્યતિરેકિદૃષ્ટાન્તઃ ।
યથા હિ ઘટાદિજ્ઞાનં શરીરાદિપ્રત્યયવૈયધિકરણ્યાત્
તદતિરિક્તે વસ્તુનિ દ્રાગેવપ્રમાણયિતુ શક્યતે, તથા નેદમિત્યર્થઃ ॥
નનુ યદિ નામ ન દ્રાગેવ, વિચારક્રમેણ તુ પ્રમાણયિષ્યતે ।
તથા હિ,
નિરૂપાધિશરીરબુદ્ધિતત્સમુદાયાલમ્બનત્વેન અહં પ્રત્યયસ્યાતિપ્રસડ્ગાત્ સ્વસંબન્ધિનિ શરીરાદાવયમહંપ્રત્યય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તત્રાત્મવ્યતિરેકેણ કઃ સ્વાર્થ ઇતિ ચિન્તનીયમ્ ।
અનન્યત્વં સ્વત્વં સર્વભાવાનામ્ ।

તથા ચ યદા તેનૈવ તદનુભૂયતે તદા પ્રત્યેતુઃ પ્રત્યેતવ્યાદનન્યત્વાદહમિતિ સ્યાત્ ।
અત એવ ઘટાદયો ન કદાચિદપ્યનન્યાનુભવિતૃકા ઇતિ ન કદાચિદપ્યહમાસ્પદમિતિ ચેત્? એવં તર્હિ ત્વન્મતે ઽપ્યયમહમિતિ પ્રત્યયઃ શરીરાદાવારોપરૂપ એવ, તતઃ પ્રત્યેતુરન્યત્વાત્ ।
બુદ્ધૌ મુખ્ય ઇતિ ચેત્---ન, તસ્યાઃ ક્રિયાત્વેનાનુભૂયમાનાયા ભિન્નસ્ય તત્કર્તુરહં છિનદ્મીતિવદહં જાનામીત્યનુભવાત્ નીલાદિપ્રત્યેતવ્યાકારવત્ પ્રતિપત્ત્રાકારો ઽપિ પ્રતીતેરેવાયમાત્મા તથા ભાસત ઇતિ ચેત્? તર્હિ પ્રત્યેતવ્યાકારસમાનયોગક્ષેમત્વેન પ્રતિપત્રાકારસ્યાપિ સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ ।
અસ્તુ સ્વોપાદાનમાત્રમિતિ ચેત્---ન, તત્પ્રતિભાસને તદ્ગતાર્થાકારસ્યાપિ પ્રતિભાસપ્રસડ્ગાત્ ।
આકારમન્તરેણાકારિણો ઽનવભાસનાત્ ।
પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસંતાનાદન્ય એવાયં બુદ્ધિસંતાનઃ પ્રતિપત્તા, યમાલયવિજ્ઞાનમાચક્ષત ઇતિ ચેત્? એવં તર્હિ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનોપાદાનમનાદિનિધનઃ સિદ્ધો ઽધિકઃ પ્રતિપત્તા ।
સ કિં સંતન્યમાનજ્ઞાનરૂપઃ, તદ્વિપરીતરૂપો વેતિ ચિન્તા પરિશિષ્યતે ।
તસ્યાશ્ચ રઙ્ગભૂમિઃ ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગ ઇત્યત આહ---પરેતિ ।
દૃઢતરં વિશેષનિષ્ઠમ્ ।
સ્મૃત્યા સહ પૂર્વાપરપ્રત્યયયોરેકવિષયત્વમૂકજ્ઞાનગોચરત્વમ્ ।
પૂર્વાનુભૂતિતત્કાર્યસ્મૃતિતત્કાર્યાનુભૂતીનામેકેનાનુવ્યવસાયેન
એતેન પ્રતિસંધાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનં વા સ્યાત્, કાર્યકારણવિશેષયોરેકસંતાનનિયમો વા? આદ્યે તત્ત્વતઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસિદ્ધમ્, અભિમાનતો વિરુદ્ધમ્, અવિશિષ્ટમનૈકાન્તિકમ્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ વિરોધ એવેતિ નિરસ્તમ્ ।
તદાહ---તદનેનેતિ ।
તદત્ર પ્રતિસંધાને કાર્યકારણભાવઃ પરેણોપન્યસ્તઃ કિમુપાધિતયા વિપક્ષવ્યાવૃત્તિસંદેહમુદ્ભાવયિતુમ્? અથ સ્વદર્શને પ્રતિસન્ધાનવ્યવસ્થાં પ્રતિપાદયિતુમ્? પ્રતિસન્ધાનસ્ય તુ ક્ષણભઙ્ગસાધનમેવ બાધનમિત્યાશયઃ ।
તત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રતિસન્ધાનમિતિ ગૃહીત્વોપાધિલક્ષણમપનિનીષાન્ કાર્યકારણભાવપ્રતિસન્ધાનયોઃ પરસ્પરેણ વ્યાપ્તિ ખણ્ડયતિ---ન હિ યત્રેતિ ।
પુનઃ બૌદ્ધઃ ।
ન હિ કાર્યકારણભાવમાત્રં પ્રતિસન્ધાનનિબન્ધનમાચક્ષ્મહે ।
કિં તર્હિ? સાદૃશ્યવિશિષ્ટમિતિ શઙ્કતે---વસ્તુત ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્, સભાગેષુ ઇતિ ।
એતદ્વ્યતિરેકવ્યભિચારેણ દૂષયતિ---તન્નેતિ ।
વિશિષ્ટો ઽપિ કાર્યકારણભાવો ન પ્રતિસન્ધાનં પ્રતિ પ્રયોજકો યતસ્તન્નિવૃત્તાવપિ નેદં નિવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ સાદૃશ્યમાત્રમેવાસ્તુ તન્નિબન્ધનમિતિ સામ્પ્રતમ્, ભેદગ્રહે તસ્યાપિ વ્યભિચારાત્ ।
તદગ્રહપક્ષસ્તુ વાચ્ય ઇતિ તમુપેક્ષ્યાસ્મદભિપ્રેતં પ્રતિસન્ધાનમાદાય શઙ્કતે---પૂર્વાપરેતિ ।
યત્ર કર્તરિ પ્રતિસન્ધાનં તત્રાવશ્યં પ્રતિસન્ધયાનાં બુદ્ધીનાં કાર્યકારણભાવઃ ।
યત્ર ચૈષ એવભૂતઃ, તત્રાવશ્યં કર્તૃપ્રતિસન્ધાનમિતિ ન વ્યભિચરતીત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ---હન્તેતિ ।
નૈરાત્મ્યસાક્ષાત્કારસાત્મીભાવ ઇતિ સર્વજ્ઞોપલક્ષણપરમ્ ॥
તદયમર્થઃ, સર્વજ્ઞસ્તાવદુભયવાદ્યવિવાદવિષયઃ ।
સ કિમાત્મનઃ પૂર્વાપરપ્રત્યયાનેકકર્તૃકતયા પ્રતિસંધત્તે ન વા? આદ્યે તત્પ્રતિસન્ધાનાદેવ પ્રતિસન્ધાતુરેકત્વં સિદ્ધમ્ ।
જ્ઞાનાનાં ભેદસ્ય ધિયામસ્થૈર્યસ્ય સર્વૈરેવ પ્રતીતેઃ ।
પ્રતિસન્ધાતુઃ ક્ષણિકતાયાઃ સર્વજ્ઞેનાપ્યપ્રતીતેઃ ।
અથ ન પ્રતિસન્ધત્તે, ન તર્હિ કાર્યકારણભાવનિબન્ધનં કર્તર્યપિ પ્રતિસન્ધાનમ્ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો યદન્વયે ઽપિ યસ્યાનન્વયસ્તત્ તાવન્માત્રનિબન્ધનમિતિ ।
સૈવ ચ ઇત્યાદિ સોત્પ્રાસમ્ ।
વ્યર્થ ઇતિ ।
સ્વનિબન્ધનાનુવૃત્તૌ સત્ત્વદૃષ્ટેર્દુરપહ્નવત્વાત્ ।
અવશ્યં ચ તસ્ય પ્રતિસંધાનેન ભવિતવ્યમ્ ।
કથમન્યથોપદિશેત્? અવશ્યં ચોપદેષ્ટા સ્વીકર્તવ્યઃ ।
યદિ પારલૌકિકેર્ઽથે વિપ્રલમ્ભકા એવ વક્તાર ઇતિ નિશ્ચયઃ, સંભાવનયાપિ પ્રેક્ષાવન્તો ન પ્રવર્તેરન્ ।

તસ્માદુભયથાપિ પ્રતિસન્ધાતુરેકત્વં સિદ્ધમ્ ॥
અત્ર શઙ્કતે---અથાસદપીતિ ।
તતશ્ચ ન કાષકારણભાવો ન તસ્ય નિબન્ધનમ્ અવ્યભિચારાત્ ।
નાપ્યનુપદેશપ્રસઙ્ગઃ, તન્નિબન્ધનસ્ય પ્રતિસન્ધાનસ્ય ભાવાત્ ।
નાપિ દોષાવકાશઃ, સ્વરસવાહિનસ્તસ્ય તદ્ધેતુત્વાત્ ।
અસ્ય ત્વાહાર્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---ન ચેતિ ।
સો ઽયં કાર્યકારણાભાવે સત્યેવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઉપદેશસ્તુ પૂર્વપ્રતિસન્ધાનબલોપનીતકરૂણાભ્યાસપ્રકર્ષાદેવ વિરોધપ્રતિસન્ધાનબલેન સુપ્તસ્યેવ પ્રબોધ ઇતિ શડ્કાર્થઃ ।
ઉત્તરમ્---પ્રવૃત્તીતિ ।
ન ચ સ્ફટિકવદ્ વિષયોપરાગપરિહારેણ બુદ્ધિષુ ભેદગ્રહ ઇતિ યુક્તમ્, સ્ફટિકવદુપાધિપરિહારેણ બુદ્ધીનાં પ્રત્યેતુમશક્યત્વાત્ ।
તથાભાવે બુદ્ધિમાત્રેણ ભેદાગ્રહે પાર્થિવતયા વૃક્ષાત્ કાષ્ઠં કાષ્ઠાદડ્ગારઃ, તતો ભસ્માદિભેદેન ન ગૃહ્યેત ।
ગૃહ્યતે ચ ।
તસ્માન્નિમિત્તવ્યાવૃત્તૌ પ્રતિસન્ધાનં ન સ્યાત્, ભવદ્ વા નિમિત્તાન્તરમાક્ષિપતીત્યર્થઃ ।
ન ચોપદેશઃ પ્રતિસન્ધાનમન્તરેણ સમર્થિતઃ સ્યાત્ ।
સ હિ વિવક્ષાયોનિઃ ।
સા ચ સડ્કેતિતશબ્દસ્મરણાદિયોનિઃ ।
તદેવ ચ પ્રતિસન્ધાનમ્ ॥
નન્વાલયવિજ્ઞાનભેદાગ્રહાત્ પ્રતિસન્ધાનં ભવિષ્યતીત્યત આહ---આલયેતિ ।
સ હ્યાલયસન્તાનો ઽહમાસ્પદં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાદન્ય એવ સ્યાત્, તદન્તઃપાતિકાદાચિત્કાનેકાહંપ્રત્યયરુપો વા? ન તાવદાદ્યઃ, ન હ્યહમહમિકયા પરસ્પરસ્વતન્ત્રસન્તાનદ્વયમનુભૂયતે ।
સત્યપિ વા પરસ્પરમનુપાદાનાનુપાદેયભાવાન્ન પરસ્પરપ્રત્યાકલિતાર્થાનુસન્ધાનબન્ધઃ ।
તથાત્વે વા ચૈત્રમૈત્રાદિષ્વપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
ઉભયોર્વા ઉભયોપાદાનત્વે એકમપ્યનેકાશ્રિતમિતિ કિમપરાદ્ધમવયવિસંયોગાદિભિઃ? ન
ચાલયવિજ્ઞાનોપાત્તં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનં ન કિઞ્ચિદુપાદત્ત ઇત્યપિ યુક્તમ્ ।
તથા સતિ નિમિત્તતામપિ ન યાયાત્, ઉપાદાનત્વવ્યાપ્તત્વાન્નિમિત્તતાયાઃ ।
એવં ચ યદિ જ્ઞાનાન્તરમુપાદદીત, તદા અપૂર્વાનન્તસન્તાનપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માન્નાલયસન્તાન આનુભવિકો ન ચૌપપત્તિક ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાહ---અહમિતિ ॥
અયમાશયઃ ।
અસ્ય હિ ભેદાગ્રહઃ સ્વરૂપતો વા સ્યાત્, વિષયતો વા? સ્વરૂપતો ઽપિ પૂર્વાહમિતિ પ્રત્યયમાત્રાદ્ વા, પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનેભ્યો ઽપિ વા? ન તાવદાદ્યઃ, અહમિત્યજ્ઞાસિષમ્, અહમિતિ જાનામિ, અહમિતિ જ્ઞાસ્યામીત્યતીતત્વાદિપ્રતીતેર્ભેદનિશ્ચયમન્તરેણાનુપપત્તેઃ ।
કથઞ્ચિદ્ ભેદાગ્રહે ઽપિ તદર્થસ્યૈવ પ્રતિસન્ધાનમુચિતમ્, ન પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનામ્ ।
ન ચ તેભ્યો ઽપિ ભેદાગ્રહ ઇતિ ચોક્તમેવ ।
નાપિ વિષયતઃ ।
સ હિ સ્વાકારો વા સ્યાત્,
વસ્ત્વન્તરમેવ વા, અલીકં વા? નાદ્યઃ, પ્રાગ્દૂષણેનૈવ ગતત્વાત્ ।
ન હ્યનેન સ્વાકારઃ સ્વાત્મનો ભેદેનારોપિતઃ, અપિ તુ સ્વાત્મવિષય એવ દર્શિતઃ ।
તસ્ય ચ ભેદો નિશ્ચિત ઇતિ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, સ્વયમનભ્યુપગમાત્ ।
નાપિ તૃતીયઃ, અહમિતિ વિકલ્પસ્ય સવસ્તુકતાયાઃ પ્રાગેવ પ્રસાધનાત્ ।
અવસ્તુકત્વે ઽપિ ન તત્ર પ્રકૃતોપયોગિભેદાગ્રહસંભવઃ ।

સ હિ વિદ્યમાન એવ ભેદો ન ગૃહ્યતે, અવિદ્યમાન એવ વા, આરોપિતો વા, આરોપિતાસત્ત્વો વા? ન તાવદાદ્યઃ, અલીકસ્ય અજ્ઞાયમાનભેદસમ્પત્તાવનલીકત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, પારમાર્થિકસ્ય ભેદાભાવસ્ય પારમાર્થિકાભેદપર્યવસાયિત્વાત્ ।
ન ચ પરમાર્થત એવ નાનાવિકલ્પોલ્લિખિતમલીકમેકાત્મકમ્ અનાત્મકત્વાત્ ।
તથાત્વે વા ક્વ ભેદાગ્રહસ્યોપયોગઃ, એકત્વાદેવૈકત્વેનાનુસન્ધાનાત્? નાપિ તૃતીયઃ, વિરોધપરાહતત્વાત્ ।
યદિ હિ તત્ર ભેદારોપઃ, કથં તદગ્રહઃ? તદગ્રહે વા કથં ભેદારોપઃ? ન ચ ભેદારોપે ઽભેદારોપસ્યાપ્યવકાશઃ ।
નાપિ ચતુર્થઃ, આત્માશ્રયપ્રસંગાત્, પારમાર્થિકભેદપ્રસડ્ગાચ્ચ ।
ઘટપટયોર્યો ભેદઃ પારમાર્થિકઃ, શશવિષાણનરવિષાણયોર્વા યો ભેદઃ કાલ્પનિકઃ, સ ઇહ ન ગૃહ્યતે ઇત્યભેદાનુસંધાનમિતિ ચેત્---ન, અન્યવિષયભેદાગ્રહે અન્યત્રાભેદારોપે ઽતિપ્રસડ્ગાત્ ।
ચતુષ્કોટિવિનિર્મુક્તવ્યપદેશ્યભેદાગ્રહે ત્વભેદારોપે ત્રૈલોક્યૈકતારોપપ્રસઙ્ગઃ ॥
તત્ર ભેદગ્રહો ઽપ્યસ્તીતિ ચેત્? તર્હિ યથાભૂતો ભેદઃ તત્ર ગૃહ્યતે, તદગ્રહે એવાભેદારોપ ઇત્યેવ સાધુ ।
ન ચૈતદલીકવિષયત્વપક્ષે સંભવતીતિ સ્થિરવસ્તુગોચરત્વમ્ એવ સત્ત્વબુદ્ધેર્જ્યાયઃ ।
ક્ષણભઙ્ગસ્તુ નિષેત્સ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
તદિદમુક્તરૂપં પ્રતિસન્ધાનં નિમિત્તવત્તયા વ્યાપ્તં નિર્નિમિત્તત્વે નિયમાનુપપત્તેઃ ।
તચ્ચાનેકકર્તૃત્વે નાસ્તીતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા વિપક્ષાન્નિવર્તમાનં નિમિત્તવત્યેકકર્તૃકત્વે વિશ્રામ્યતીતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ઇત્યનેનાભિપ્રાયેણોપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ॥
તદેતત્સર્વં બુદ્ધીનામુપાદાનોપાદેયભાવમભ્યુપેત્યોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ તત્રૈવાયં વિવાદઃ ।
તથા હિ વ્યવહિતકાલા અપિ પ્રત્યયા યદ્યેકકર્તૃકાઃ, ક્વ બુદ્ધીનામુપાદાનોપાદેયભાવઃ? સ ચેત્, ક્વ તેષામેકકર્તૃકતા? સા હ્યેકોપાદાનતૈવ ।
ન ચૈકજાતીયત્વે સતિ તદુત્પત્તિઃ એવોપાદાનોપાદેયભાવઃ ।
શિષ્યો પાધ્યાયબુદ્ધ્યોરપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગત્ ।
ભેદાગ્રહે સતીત્યપિ ન યુક્તમ્, સમસ્તોપાધિસ્વીકારપરિહારેણ શિષ્યાચાર્યબુદ્ધ્યોરપિ ભેદાગ્રહાત્ ।
સોપાધિભેદગ્રહસ્ય પ્રકૃતે ઽપિ ભાવાત્ ।
શરીરભેદાગ્રહસ્ય જન્માન્તરેણવ્યભિવચારાત્ ।
અનુપલબ્ધપિતૃકેણ બાલેન ચાતિ પ્રસડ્ગાત્ ।
ઘટકપાલક્ષણયોરતથાભાવપ્રસડ્ગાચ્ચ્ ।
એકાધારતાનિયમ ઇત્યપિ ન યુક્તમ્, તસ્ય વાસ્તવસ્ય ક્ષણિકપક્ષે વિષયસમયાનાં ક્ષણાનામભાવાત્ કાલ્પનિકસ્ય ત્વતિપ્રસંજકત્વાત્ ।
અસ્તિ હિ સર્વેષામભિમાનો યત્રૈવ ઘટે
ગન્ધઃ તત્રૈવ રૂપરસસ્પર્શા ઇતિ, યત્રૈવ શરીરં તત્રૈવ જ્ઞાનમિતિ ।
એતેન ચાભ્રાન્તસમતૈકાવસાયઃ પ્રકૃતિવિક્રિયે ।
તતો
હેતુફલસ્યોપાદાનોપાદેયલક્ષણમિતિ નિરસ્તમ્ ।
કાષ્ઠસ્ય તુ પ્રકૃતેર્વિકૃતિરડ્ગાર ઇતિ કુતો નિશ્ચિતં ભવતા? યાવતા વહ્નેરેવાસૌ વિકારઃ કિં ન સ્યાત્, વહ્નિસંબન્ધે કાષ્ઠાદેવ તદુત્પત્તેરિતિ ચેત્---ન, કાષ્ઠસંબન્ધે વહ્નેરેવ તદુત્પત્તિરિત્યેવં કિં ન સ્યાત્? પાર્થિવં પાર્થિવોપાદાનકમેવેતિ નિશ્ચયાદિતિ ચેત્? કુત એતત્? સભાગેષુ ક્ષણેષુ તથા દર્શનાદિતિ ચેત્? તદપિ કુતઃ? અભ્રાન્તસમતૈકાવસાયાદિતિ ચેત્---ન, નીલપરમાણુષુ પરસ્પરપ્રત્યાસન્નેષુ નિરન્તરં
જ્ઞાયમાનેષુ પરસ્પરોપાદાનત્વપ્રસંગાત્ ।
અસ્તિ હિ તેષાં તદુત્પત્તૌ સત્યાં મમતા આભિમાનિકૈકત્વાવસાયશ્ચ ।
પારમાર્થિકસ્તુ ન ક્વચિદપિ ।
અસ્તુ પિણ્ડિતાનાં રૂપરસપરમાણૂનાં સર્વેષા સર્વોપાદાનત્વમિત્યપિ ન યુક્તમ્, અનેકવૃત્તેઃ એકસ્ય સ્વયમનભ્યુપગમાત્, સપ્રસિધાનાં સમાનદેશત્વાભાવાચ્ચ ।
એતેન ભ્રાન્તસંમતૈકાવસાય ઇતિ પાઠાન્તરમપાસ્તમ્, લૌકિકાનાં ભ્રાન્તસંમતેસ્તત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
પરીક્ષકાણાં તુ પ્રકૃતે ઽપ્યસત્ત્વાત્ ।
તસ્માત્ કાર્યકારણભાવમાત્રમવશિષ્યતે ।
સ ચ નોપાધિરતિપ્રસંગાત્ ।
કિઞ્ચિદેવ સ્વકારણસામગ્રીવશાદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં યત્ કાંશ્ચિદેવ કારણસાન્તાનિકાન્ પ્રત્યયાન્ પ્રત્યવેક્ષતે નાન્યત્ ।
નાપરાનિત્યેતદપ્યસાધીયઃ, નિયામકમન્તરેણ શિષ્યસ્યાપ્યુપાધ્યાયચિત્તપ્રત્યવેક્ષકજ્ઞાનોત્પાદપ્રસડ્ગાત્ ।

તત્ર તેષામનભિસંસ્કારકત્વાત્ નૈવમિતિ ચેત્? કારણત્વજ્ઞાનત્વાવિશેષે ઽપ્યેતદેવ કુતઃ? વિચિત્રા હિ કારણાનાં શક્તિઃ ।
તત્
કિમતિનિર્બન્ધેન? યત્ર યથા કાર્યં દૃશ્યતે તત્ર તથા કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્? તત્ કિમિદાનીં કિંભૂતસ્ય કુત્ર સામર્થ્યમિત્યનુયોગો ઽનુત્તર એવ ।
એવં તર્હિ સર્વત્ર જ્ઞાપકજનકેષ્વનાશ્વસાત્ નિરીહં જગત્ જાયેત ।
ક્ષણભઙ્ગસાધનબાધિતત્વાત્ પ્રતિસન્ધાનહેતોરેવં કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્? અથાનેનૈતત્ કિં ન બાધયતે? તસ્ય નિર્દેષત્વાદિતિ ચેત્? અસ્ય તર્હિ દોષાન્તરં વચનીયમ્ ।
અગૃહ્યમાણવિશેષત્વાદસ્તૂભયોઃ સત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ ચેત્? નન્વિદમપિ તે વ્યસનં નિવર્તયિષ્યામો મા ત્વરિષ્ટા
ઇત્યુપસંહારશેષઃ ॥
યદિ હિ સર્વજ્ઞસ્ય ચેતસો ઽસ્મદાદિચિત્તમાલમ્બનપ્રત્યયત્વેનોદાહ્નિયતે વૈસદૃશ્યાદ્ દણ્ડઘટવન્ન પ્રતિસંધત્ત ઇત્યપિ પરિહરેદત ઉક્તમ્---યોગિચિત્તમપીતિ ।
તસ્યાપિ યોગિચિત્તેન પ્રતિસન્ધાનં સ્યાદિતિ વિપર્યયો હેતુવિપર્યાસસ્યાપિ સંભવાત્ ।
તસ્યાપિ યોગિચિત્તેન પ્રતિસન્ધાનં સ્યાદિતિ વિપર્યયો હેતુવિપર્યાસસ્યાપિ સંભવાત્ ।
સહાર્થે વા તૃતીતા ।
ઇહાનુભવો વા કાલાન્તરભાવિનીં સ્મૃતિં જનયતિ, જજ્જનિતો વા સંસ્કારઃ? સો ઽપ્યતીન્દ્રિયો ઽધ્યક્ષસિદ્ધો વા? અતીન્દ્રિયો ઽપિ તત્કાલસ્થાયી, સંતન્યમાનો વા? અધ્યક્ષાસિદ્ધો ઽપિ તદુત્તરબુદ્ધિધારારૂપો વા, તદન્યો વા, તદ્વિશેષો વા? વિશેષો ઽપ્યનુભવપ્રસવત્વમાત્રં વા, અનુભવિતૃસન્તાનવૈજાત્યં ચેતિ? તત્ર પ્રથમં દૂષયતિ---ન હ્યજાતેતિ ।
અધ્યક્ષસિદ્ધસ્તુ તદુત્તરબુદ્ધિધારારૂપાત્, અન્યસ્તાવદનુપલબ્ધિબાધિતઃ, તૈરનભ્યુપગતશ્ચ ।
અનુભવપ્રભવતામાત્રલક્ષણસ્તુ વિશેષો ઽવિશેષ એવ ।
ન હિ કર્મકરકરોપનીતમ્ એવ બીજં ક્ષિતિમાસાદ્યડ્કુરં કુરુતે ।
ન તુ તથાભૂતમપિ પ્રમાદપતિતમ્, તથા નીલાદ્યનુભવસન્તાનઃ પીતાદ્યનુભવેન વોપનીયતામ્,
નીલાદ્યનુભવેનૈવ વેતિ ન કશ્ચિત્ સ્વરૂપકૃતો વિશેષઃ ।
એવં ચાનનુભૂતે ઽપિ સ્મરણપ્રસડ્ગો ન ચાનુભૂતે ઽપીતિ વૈજાત્યં તુ વિશેષો ભવેત્ ।
યથા ક્ષીરાવસેકાદમ્લત્વં પરિહૃત્ય માધુર્યમાદાયાનુવર્તમાનામલકી કાલાન્તરે અપિ ફલે માધુર્યમુન્મીલયતિ, લાક્ષારસાવસેકાદ્ ધવલતાં પરિહૃત્ય રક્તતામુપાદાયાનુવર્તમાનં કાર્પાસબીજં કુસુમેષુ રક્તતામ્, ન ચૈવં પ્રકૃતે સંભવતિ ।
જવાકુસુમાદ્યુપધાનાત્ તદ્રૂપતાં પરિહૃત્ય ધવલિમાનમુપાદાયૈવ સંતન્યમાનસ્ય સ્ફટિકસ્યેવ જ્ઞાનસ્યાપિ વિષયોપરાગં પરિહૃત્ય ચિદ્રૂપતામાત્રમુપાદાયાનુવૃત્તેઃ ।
સર્વાકારત્વમેવ સર્વવિજ્ઞાનાનાં કિં તુ કશ્ચિદાકાર ઃ
સ્ફુટઃ, અન્યે ત્વપટવ ઇતિ તુ સ્વદર્શનશ્રદ્ધા, યતો વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદપિ ન ભીઃ ।
નિરાકારપક્ષે ઽપિ યાવાનર્થો બુદ્ધેર્વિષયસ્તત્ર સ્ફુટૈવ સા ।
યત્ર ત્વસ્ફુટા નાસૌ તસ્યા વિષયઃ ।
તથાત્વે વા વિષયેતરવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ ।
તસ્માદતીન્દ્રિયઃ સંસ્કારઃ પરિશિષ્યતે ।
સ ચેત્ કાલાન્તરસ્થાયી, નૂનં તદુપાદાનમપિ તથૈવ સ્થાયિ ।
ન હ્યુપાદાનનિવૃત્તાવપિ ઉપાદેયમવતિષ્ઠત ઇત્યાશયવાનાહ---ઇતિ પૂર્વોત્પન્ન ઇતિ ।
સંતન્યમાન એવાતીન્દ્રિયઃ સંસ્કારો ભવિષ્યતીત્યાશયવાનાશઙ્કતે---પુનઃ પર ઇત્યાદિ ।
પૃથક્સંસ્કારસન્તાનો હિ ન તાવત્ પરાભ્યુપેતો નાપ્યુપપન્નઃ, આલયસ્ય પ્રાગેવ પ્રતિષેધાત્ ।
તતો ઽપ્યધિકત્વે તત્રૈવ સ્મૃત્યાદિફલપ્રસડ્ગાત્ ।
તસ્માત્ પ્રવૃત્તિસન્તાને ફલાનવકાશાત્ અન્યત્ર સંસ્કારે ઽન્યત્ર ફલે ઽતિપ્રસડ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ પ્રવૃત્તિસન્તાને ફલાનવકાશાત્ અન્યત્ર સંસ્કારે ઽન્યત્ર ફલે ઽતિપ્રસડ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ પ્રવૃત્તિસન્તાને ફલાનવકાશાત્ અન્યત્ર સંસ્કારે ઽન્યત્ર
ફલે ઽતિપ્રસડ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ યત્રાનુભવસ્તત્ર સંસ્કારઃ, યત્ર ચ સ તત્ર સ્મૃત્યાદિફલમિતિ પરમુપપદ્યતે ॥
એવં ચ ક્ષણભઙ્ગસાધનં પ્રતિરોધકમવશિષ્યતે ।
તત્રાહ---ઉપપાદયિષ્યતે હીતિ ।
એતેન યો યઃ સંસ્કારઃ ક્વચિત્ સન્તાન આહિતઃ, સ તત્રૈવ ફલદાનયોગ્યો નાન્યત્રેત્યાદિ નિરસ્તમ્, અતિરિક્તસ્ય સંસ્કારસ્યાશ્રયાસિદ્ધત્વાત્, વિશેષલક્ષણસ્ય ચ સ્વરૂપાસિદ્ધત્વાત્, અવિશિષ્ટોત્તરકાર્યપ્રવાહલક્ષણસ્ય ચ વિરુદ્ધત્વાદિતિ ।
અનિત્યત્વસ્ય હેતોર્વિશેષવ્યાવર્તકત્વોત્કીર્તનં ગુણત્વસિદ્ધ્યુપયોગાત્ ।

અત એવ નેતરેતરાશ્રયત્વશઙ્કા,
અનિત્યત્વેન પારતન્ત્ર્યં સાધયિત્વા તેન ગુણત્વપ્રસાધાનાત્ ।
ગુણત્વં તુ યદર્થં સાધિતમ્, તત્ તત્સાધકેનૈવ સાધિતમિતિ વૈયર્થ્યમવશિષ્યતે ।
તદુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
નનુ યદિ વૈયર્થ્યમસ્ય હૃદિ નિહિતમેવ વાર્ત્તિકકૃતા, તત્ કિમથમમુમેવ હેતુમુપન્યસ્તવાનિત્યત આહ, તદપિ પૂર્વમૂક્તમ્, ન તુ પ્રસાધિતમ્ ।
ન ચાસિદ્ધં સાધનં નામેતિ કૃત્વા ઇતિ ગર્ભશોષઃ ॥
અયમર્થઃ ।
યથા અનિત્યત્વં દ્રવ્યપારતન્ત્ર્યાવિનાભૂતમ્, તથા ગુણત્વમપિ ।
યથા ચ તદિચ્છદિષુ, તથા ગુણત્વમપીતિ ।
ન તાવદનયોઃ સાધનત્વં પ્રતિ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ।
કેવલમનુમાનકાલાભાવો વિવક્ષિતઃ ।
સો ઽપિ નાસ્તિ, એકહેતુસિદ્ધે ઽપિ હેત્વન્તરજિજ્ઞાસું પ્રતિ ભાવાત્ ।
અનનુસંહિતાનિત્યત્વમપિ તલ્લક્ષણયોગન ગુણત્વવ્યવહારિણં પ્રતિ ચ ।
દૃશ્યતે હીચ્છાદીનાં સામાન્યવતામચલનાત્મકાનાં ગુણાન્તરાયોગઃ ।
અત્ર વિપ્રતિપત્તૌ ત્વનિત્યત્વાદેરૂપન્યાસઃ ।
તદયમપેરર્થઃ ।
અનિત્યત્વેન પારતન્ત્ર્યમપિ સાધયતિ, તત્સાધકં ગુણત્વમપીતિ ।
ઉત્તરપ્રબન્ધોપયોગમાહ---ન ચૈતદિતિ ।
દ્રવ્યપારતન્ત્ર્યેણ વિશેષિતેનેતિ શેષઃ ।
તદેતદ્ વિશેષણં કુતઃ સિદ્ધમિત્યત આહ---યદ્યપીતિ ॥
અયમાશયઃ ।
પ્રત્યક્ષગ્રહણયોગ્યાસ્તાવદસ્યાવયવાઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભેનૈવ નિરસ્તાઃ ।
અતીન્દ્રિયેષ્વનુમાનં પ્રમાણમ્, તચ્ચ દ્વિવિધં સમવ્યાપ્તિકમસમવ્યાપ્તિકં ચેતિ ।
તત્ર યદ્યપિ દ્વિતીયસ્ય નિવૃત્તૌ ન સાધ્યનિવૃત્તિઃ, તથાપિ પ્રથમસ્ય નિવૃત્તાવવશ્યં નિવર્તેત ।
તથા હિ, ક્વચિદુપલભ્યમાનસ્પર્શવત્તયા દુવ્યસ્યારમ્ભકત્વં કલ્પ્યેત ।
આરમ્ભકે સતિ ચ તત્ કાર્યદ્રવ્યં સાવયવં વ્યવસ્થાપ્યેત, વાયુવત્ ।
ન ચેહ ક્વચિદુપલભ્યમાનસ્પર્શવત્તાસ્તીતિ નારમ્ભસંભવઃ, તદભાવે ન સાવયવત્વમાકાશવત્ ।
તદિદમુક્તમ્---તદવયવકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવેનેતિ ।
ન તાવદણ્વિતિ ।
વ્યાપકમિત્યર્થઃ, વિશેષનિષધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાવિષયત્વાત્ ।
કુત ઇત્ય આહ---તત્ર તત્રેતિ ।
તથા સત્યેવ હીચ્છાદીનાં સાર્વત્રિકત્વમુપપદ્યતે યત ઇત્યર્થઃ ।
તદુપપાદયતિ--ક્વચિદિતિ ।
અન્યતરત્ શરીરાદિ ।
ક્વચિત્ સ્વભાવતઃ કાર્યદ્રવ્યોત્પત્તેરારભ્ય તત્કરણસંયોગાદેઃ ।
અથ ગતેરેવ કિં ન તં તમાપ્નોતીત્યત આહ---ગતિકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
ગતિકલ્પનાપ્રમાણં હિ મૂર્તિઃ ।
તયા અપરિદૃશ્યમાનાપિ ગતિઃ કલ્પ્યતે મનસિ પરમાણુષુ ચ ।
તદભાવશ્ચાત્મનિ ।
તથા હિ, ન પરમાણ્વાશ્રયા ઇચ્છાદયઃ, અનિત્યત્વે સત્યસ્મદાદિપ્રત્યક્ષત્વાત્, શબ્દવત્ ।

નિરવયવદ્રવ્યાશ્રિતત્વં ચ સાધયતા સાવયાશ્રિતત્વં પ્રાગેવ નિરસ્તમ્ ।
અતો ઽમૂર્તત્વાન્ન ગતિસંભવો મૂર્તેર્ગત્યા સમવ્યાપ્તિકત્વાદિતિ પૂર્વવન્નેયમ્ ॥
નનુ નૈતદેકમપિ વાર્ત્તિકસ્થમિત્યત આહ---તદેતદાદિગ્રહણેતિ ।
નનુ તથાપિ કિમનયા કષ્ટસૃષ્ટ્યા, યાવતા ગુણત્વમન્યથાપ્યમીષાં સાધયિતું શક્યમ્? તથા હિ ઇચ્છાદયો ગુણા અનિત્યત્વે સત્યેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યજાતિમત્ત્વાત્, રૂપાદિવદિત્યાદિના ઇત્યત આહ---તદનયેતિ ॥10 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
યસ્ય કૃતે ઽપવર્ગો મૃગ્યતે સ તાવલ્લક્ષિતઃ ।
અથેદાની પુરુષસ્યાપેક્ષિતતમત્વાત્ અપવર્ગો લક્ષયિતુમુચિતઃ ।
તત્ કિમન્તરાલે શરીરાદિલક્ષણમિત્યત આહ---આત્માનમિત્યાદિ ।
અપવર્ગસ્યાભાવરૂપત્વાત્ પ્રતિયોગ્યધીનનિરૂપણતયા દુઃખાદપકર્ષઃ ।
તસ્યાપિ હેત્વધીનોત્પત્તિકતયા તદ્ધેતુરૂપેભ્ય ઇન્દ્રિયાદિભ્યો ઽપકર્ષઃ ।
તેષામપિ શરીરમાશ્રિત્ય તથાભાવાત્ શરીરાદપકર્ષ ઇતિ સંગતિસંક્ષેપઃ ।
સાક્ષાત્ શરીરમાશ્રિત્યેતિ ।
ઇન્દ્રિયાણાં મનસઃ અંશતોર્ઽથાદેઃ પરમ્પરયા તુ શરીરાશ્રિતત્વમ્ ।
બુદ્ધેર્દેષાણામર્થાદ્યંશસ્ય ચ ।
અસ્મિન્નેવાર્થે ભાષ્યમ્ ઇત્યાહ---તદવતારાયેતિ ॥
અત્ર હિ ચેષ્ટાયાઃ શરીરાવ્યભિચારપક્ષે અર્થેન્દ્રિયસમુચ્ચયો ઽનુપપન્નઃ, સમ્ભવે વ્યભિચારે ચ વિશેષણસ્યાર્થવત્ત્વાત્ ।
સમુચ્ચયપક્ષે વ્યભિચારદર્શિનઃ કથં ચેષ્ટાશ્રય ઇતિ પ્રશ્નો ઽનુપપન્નઃ, પ્રત્યેકવ્યભિચારે સત્યેવ હિ સમુચ્ચયસમ્ભવાત્ ।
અતો વિકલ્પં ગૃહીત્વા ભાષ્યમુત્થાપયતિ---અત્રેતિ ।
યદ્યપિ ચેષ્ટા કાયવ્યાપારસ્તથાપિ તસ્યૈવ લક્ષ્યત્વાદિતરેતરાશ્રયભિયા વ્યાપારમાત્રં વક્તવ્યમિત્યાહ---ચેષ્ટા વ્યાપાર ઇતિ ।
પ્રયુક્તસ્ય ઇતિ સતાત્પર્યં પદમ્ ।
અતો વ્યાચષ્ટે---પ્રયુક્તસ્યોત્પાદિતપ્રયત્નસ્યેતિ ।
તેન કારણદ્વારા ચેષ્ટાનિરૂક્તિઃ ।
પ્રયત્નવદાત્મસંયોગાસમવાયિકારણાન્ત્યાવયવિક્રિયા ચેષ્ટા ।
ફલદ્વારા તુ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારફલેતિ ।
તદિદમુભયં વિવક્ષતોક્તમ્---અપિ તુ વિશિષ્ટો વ્યાપાર ઇતિ ।
તેન ફલદ્વારનિરૂક્તૌ વ્યભિચારોદાહરણમ્ ।
દારૂયન્ત્રાદિકારણદ્વારનિરૂક્તૌ તુ પ્રાણાખ્યો વાયુઃ ।
મનઃકરચરણાદયસ્તુ અન્ત્યાવયવિપદેનૈવ નિરસ્તાઃ ।
તત્રોભયવ્યભિચારમુદ્ભાવયન્ દારૂયન્ત્રાદીત્યહા ।
દ્વયમપિ પરિહરતિ---મૂર્તાન્તરેતિ ।
અત્ર ચ સ્પર્શવદ્દ્રવ્યપરિમાણં મૂર્તિરિતિ પરલક્ષણાભિપ્રાયેણ મૂર્તિશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ।
તેન ચ સ્પર્શવદ્દ્રવ્યાન્તરાપ્રયોગે સતીત્યર્થઃ ।
પ્રયોગશ્ચ ક્રિયૌપયિકો ગુણઃ ।
સ ચ દારૂયન્ત્રાદૌ નોદનાદિઃ ।
પ્રાણે તુ પ્રયત્નઃ ।
તેન યદ્યપિ શરીરસ્ય પ્રયોજકં મનો ઽસ્ત્યેવ, તથાપિ ન તત્ સ્પર્શવત્ ।
યદ્યપિ ચ શરીરેણાપિ તત્ર પ્રયત્યતે, તથાપિ ન તત્ તતો ઽન્યત્ ।
તદિદમ્ અન્યરગ્રહણફલમ્ ।
અતો નાસિદ્ધં વિશેષણમિતિ ।
એતચ્ચ યથાશ્રુતં ભાષ્યવાર્ત્તિકાનુરોધેન વિશેષણમ્ ।

આગામિવાર્ત્તિકપર્યાલોચનાયાં તુ ચેષ્ટાશબ્દ એવાયમેવમ્ભૂતેર્ઽથવિશેષે વર્તત ઇતિ ન ન્યૂનં સૂત્રમાશઙ્કનીયમ્ ।
પાષાણેત્યાદિ ।
ન ચ તસ્યાપિ પ્રાણિત્વેનોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાનુમાનાત્ નયનોદરાદ્યવયવસંકોચવિકાશલક્ષણા ચેષ્ટાસ્તીતિ વાચ્યમ્, ઉચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાવકાશાભાવાત્ અન્ત્યાવયવિનો નિષ્ક્રિયત્વાચ્ચ ।
અપિ ચ મૃતશરીરાવ્યાપ્તિપરિહારાય યોગ્યતૈવ શરણમ્ ।
ન ચોદાહરણમાદરણીયમિતિ ॥
નનુ યદ્યપીન્દ્રિયાણિ શરીરે ન સમવયન્તિ, તથાપિ સંયુજ્યન્તે ।
તાવતૈવ આશ્રયાર્થ ઉપપન્ન ઇત્યતો વાર્ત્તિકકારસ્ય ભાવમાવિષ્કરોતિ---સંયોગિતયા ત્વિતિ ।
યદ્યપિ ગોલકસ્યાભિધાતે ઽપિ ચક્ષુરૂપહન્યતે તદનુગ્રહે ચાનુગૃહ્યતે, તથાપિ વિશેષાનુપાદાનાત્ સર્વેન્દ્રિયાભિપ્રાયમેતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન હિ ગોલકમાત્રસ્યોપધાતે ઽનુગ્રહે વા ત્વગાદીન્યુપહન્યન્તે અનુગૃહ્યન્તે વા ।
યથા જરાયૌવનાદિના શરીરોપઘાતાનુગ્રહાભ્યાં સર્વાણિ વિકલાયન્તે પટૂનિ વા સમ્પદ્યન્ત ઇતિ ।
તદેતદ્ ભાષ્યવાર્ત્તિકકારાભ્યામેવાનુગૃહ્યન્તે ઉપહન્યન્ત ઇતિ બહુવચનપ્રયોગેણ સ્પષ્ટં દર્શિતમિત્યુપેક્ષિતવાન્ ।
ન સ્વરૂપેણ શરીરમ્ આશ્રયન્ત ઇતિ ।
અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્તી વિહાયેતિ શેષઃ ।
નનુ સુખાદ્યુપલબ્ધિહેતુત્વમર્થાનાં કાર્યોપહિતં રૂપમ્, ન તુ તદેવ કાર્યમિત્યત આહ---પ્રયોજનં તદધિકારેણ તત્ર પ્રવૃત્તેરિતિ ।
તદયં લક્ષણાર્થઃ ।
યદવચ્છિન્ને આત્મનિ અર્થા ભોગં જનયન્તિ તચ્છરીરમ્ ।
તેન નાત્મના વ્યભિચારઃ ।
ન
હ્યાત્માત્મનૈવાવચ્છિદ્યતે ।
નાપિ મનસા, તસ્ય શરીરાનવચ્છેદેન પ્રવૃત્તેરભાવાત્ ।
નાપીન્દ્રિયૈઃ, તદવચ્છેદેન તત્ર ભોગોત્પત્તૌ બહિરપિ ભોગપ્રસઙ્ગદિતિ ।
તદેતત્ તસ્ય ભોગધિષ્ઠાનમિતિ વદતા ભાષ્યકૃતા એવ પ્રાક્ દર્શિતં સ્ફુટમિતિ
નેહ વિતન્યતે ।
ચોદયતીતિ ।
અર્થગતિં સમર્થ્ય શબ્દગતાવિતિ શેષઃ ।
ચેષ્ટાદયઃ સામાન્યશબ્દા ઇતિ વાર્ત્તિકે બહુવચનં દૃષ્ટાન્તબ્રહ્મણાદિશબ્દાન્તર્ભાવેન ।
આશ્રયશબ્દાવૃત્તિભેદવિવક્ષયા વેત્યતો મન્દાશઙ્કત્વાદુપેક્ષિતમ્ ।
અશેષબ્રાહ્મણભોજનસ્યાશક્યત્વાદિત્યનુપપત્તિવર્ણનં સમ્પાતાયાતમસ્ય પક્ષસ્યાગ્રે વર્ણનીયત્વાત્ ।
અત એવ તદુપેક્ષ્ય પ્રકૃતોપયુક્તં વિવૃણોતિ---વિશેષેણેતિ ।
બુભુક્ષિતત્વાદિના સન્નિધીયમાનમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ ।
અત્રાનયોઃ પ્રકરણાદીત્યાદિપદસંગૃહીતયોર્મધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રમાણાસમ્ભવો ઽનુપપત્તિર્બાધ ઇત્યર્થઃ ।
યસ્યાપિ પ્રમાણેન શરીરત્વં બાધિતં ભવતિ, તત્રાપિ વ્યાપારશ્રયત્વં ગતમિતિ ॥
અથ સમવાયાભિપ્રાયેણેતિ ।
અત્ર હીન્દ્રિયાશ્રય ઇતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષો બહુવ્રીહિર્વા ।
તત્ર સમવાયાભિપ્રાયેણોભયં દૂષયતિ---તથાપીતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
શરીરસ્યેન્દ્રિયેષ્વિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પ્રથમપક્ષે મૂર્તાનાં સમાનદેશતાપ્રસડ્ગાત્, એકસ્ય દ્રવ્યસ્ય અનારમ્ભકત્વાત્, પૃથિવ્યા અબાદિદ્રવ્યાનારમ્ભકત્વાચ્ચ ।
દ્વિતીયપક્ષે તુ વિજાતીયાનામ્ અનારમ્ભકત્વાત્ ।

શ્રોત્રમનસોર્દ્રવ્યાનારમ્ભકત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયવિશેષં ગૃહ્ણાતિ---ઘ્રાણસ્યેતિ ।
શ્લિષ્ટં વાક્યમ્ ।
અત્રાયમનુયોગઃ ।
શરીરાવયવાન્તરેણ ઘ્રાણસ્ય સમવાયો વા સંયોગો વા? પ્રથમે ઽપિ દ્વયી ગતિઃ, ઘ્રાણસ્ય વા શરીરાવયવે સમવાયઃ, તસ્ય વા ઘ્રાણ ઇતિ ।
તદેતદનુયોગદ્વયમભિપ્રેત્યાહ---ન તસ્યેતિ ।
શરીરાવયવસમવાયિકારણત્વેન શરીરે ઽસમવાયાત્ ।
ન હિ કારણં કાર્યકાર્યે સમવૈતીત્યર્થઃ ઇતિ ષષ્ઠતત્પુરુષપક્ષે ।
બહુવ્રીહિપક્ષે ઽપિ શરીરસ્યાસમવાયાત્ ।
ન હિ કારણકારણે કાર્યં સમવૈતીત્યર્થઃ ।
ઘ્રાણસ્ય શરીરાવયવે સમવાય ઇતિ તુ ન સમ્ભવત્યેવ, મૂર્તયોરેકાશ્રયત્વાનુપપત્તેરિત્યત્ર ટીકા સ્ફુટા ।
સંયોગપક્ષં ગૃહ્ણાતિ---અથ તદાધારમિતિ ।
તત્ર સંયુક્તમિત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ દ્વયીગતિઃ, આરમ્ભકતયા અનારમ્ભકતયા વા ।
તત્ર પ્રથમં દૂષયતિ---તથાપીતિ ।
આરભ્યમાણં હિ દ્રવ્યમૈન્દ્રિયકૈરેવાવયવૈરારભ્યતે યથા ઘટઃ ।
અતીન્દ્રિયૈરેવ વા યથા દ્વ્યણુકાદિકમ્ ।
ન તુ મિશ્રૈરિતિ વ્યાપ્તિઃ, તામુપોબ્દલયિતુમપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગ ઉક્તઃ ।
અનારમ્ભે તુ સંયોગિદ્રવ્યમાત્ર સ્યાત્ કેશાદિવત્ ।
તથા ચ ન તત્ર શરીરસમવાયસમ્ભવ ઇતિ કિમનેન શડ્કિતેનાપીત્યુપેક્ષિતવાન્ ।
એતેન શરીરસમવેતમેતદિતિ નિરસ્તમ્, અતીન્દ્રિયદ્રવ્યસ્યૈન્દ્રિયકેણાનારમ્ભાત્, એકદ્રવ્યસ્ય ચ દ્રવ્યસ્યાભાવાત્ ।
અલ્પપરિમાણસ્ય મહતાનારમ્ભાત્ ।
શરીરવ્યાપકત્વે ચ તસ્ય સર્વત્ર ગન્ધોપલબ્ધિપ્રસડ્ગાત્ ।
અપિ ચેતિ ।
યદ્યર્થશબ્દો રૂપાદિમાત્રવચનઃ, તદૈવં દૂષણમ્ ।
યદા ત્વિન્દ્રિયવિષયવચનઃ, તદા વાયવીયશરીરાવ્યાપ્તિઃ ।
યોગિનસ્તદપિ તથેતિ યદિ તદેન્દ્રિયપરમાણુભિરેવ વ્યભિચારઃ, તેષામપિ તથાભાવાદિતિ ।
તદેતત્સર્વં શબ્દગતિમુપેક્ષ્ય ચર્ચિતમ્ ।
પરમાર્થતસ્તુ યદિ દ્વન્દ્વાનન્તરં બહુવ્રીહિઃ ક લિઙ્ગસઙ્ગતિરર્થસઙ્ગતિશ્ચ? અથ પ્રથમત એવ બહુવ્રીહિઃ ક્કૈકપદ્યમિતિ? ॥11 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
ઇન્દ્રિયસ્યેતિ ।
કેનચિદુપાધિના શરીરાદીનામેવ ફલત્વમિતિ સ્વભાવિકરૂપપ્રતીત્યધીનત્વાચ્ચૌપાધિકરૂપપ્રતીતેઃ તેભ્યઃ ફલસ્યાપકર્ષઃ ।
શરીરાદીનામેવ ધર્મઃ પ્રેત્યભાવો ધર્મિનિરૂપણાધીનત્વાચ્ચ ધર્મસ્ય તેભ્યઃ પ્રેત્યભાવસ્યાપકર્ષઃ ।
અર્થાદીનાં દોષાન્તાનાં શરીરમાશ્રિત્ય દુઃખહેતુત્વાવિશેષે ઽપિ પરમ્પરયા શરીરાશ્રિયત્વાદિન્દ્રિયાણાં તુ સાક્ષાત્ તથાભાવાદેભ્યસ્તેષામપકર્ષઃ ।
મનસસ્ત્વેવંરૂપત્વે સત્યપિ બાહ્યેન્દ્રિયવૈધર્મ્યજ્ઞાપનાર્થત્વાત્ બુદ્ધિક્રમાનુમેયત્વાચ્ચ બુદ્ધેઃ સકાશાદપકર્ષઃ ।
તદિદમુક્તમ્---ઉપનાયકત્વેનેતિ ।
સાક્ષાચ્છરીરમાશ્રિત્ય પ્રતિનિયતવિષયાદ્યુપનયદ્વારા દુઃખહેતુત્વેનેત્યર્થઃ ।
શરીરસંયુક્તં સદિતિ શેષઃ ।
અતો નોભયાવધારણે ભાગાસિદ્ધમસિદ્ધં વેતિ દોષઃ ।
સર્પમણિપ્રદીપાદીનાં તુ સંસ્કારપદેનૈવ નિરાસઃ ।

એતાવાંસ્તુ વિશેષો યદઞ્જનાદીનામિન્દ્રિયસંસ્કારકત્વમ્ ।
પ્રદીપાદીનાં તુ વિષયસંસ્કારકત્વમિતિ ॥
નનુ ભાષ્યકૃદ્ આહ---ભોગસાધનાનીતિ, તત્કથમેતત્ તેન સૂચિતમિત્યત આહ---સાક્ષાદિતિ ।
યદ્યપિ ભુજ્યેત
ઇતિ ભોગૌ સુખદુઃખે ઇતિ સાક્ષાદેવ ભોગસાધનત્વં સર્વેષાં સમ્ભવતિ, તથાપિ ભોગો બુદ્ધિરિતિ તત્ર તત્ર ભાષ્યદર્શનાત્ તદનુસારેણ વ્યાચષ્ટે---પારમ્પર્યેણ ચેતિ ॥
યથા ચ સામાન્યલક્ષણમન્તરેણ ન વિશેષલક્ષણાવસરઃ, તથા વિભાગમન્તરેણાપીતિ સો ઽપિ વક્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
તદેતદેવંલક્ષણકમિન્દ્રિયં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચેતીન્દ્રિપ્રકરણાત્ મનો ઽન્યત્ર નયતા સૂત્રકૃતા એવ સૂચિતમ્ ।
બાહ્યમપિ પઞ્ચધેતિ ।
ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દા ઇતિ પ્રતિનિયતાર્થવિભાગં કુર્વતા સૂત્રકૃતા એવ દર્શિતમ્ ।
યદિ હ્યપરમપિ બાહ્યમ્ ઇન્દ્રિયં સ્યાત્, કથં પઞ્ચૈવ પ્રતિનિયતા વિષયા ઇતિ તદેવ વ્યવચ્છેદ્યં દર્શયન્નેવ મનાક્ સ્મારયતિ,
રસનાદિ પ્રતિનિયતવિષયમ્, મન આદિ સર્વવિષયમિતિ ચ ।
આદિગ્રહણેન આત્મશરીરે ।
ન ત્વાત્માદિપ્રમેયોદ્દેશસૂત્રે સામાન્યેનેન્દ્રિયમાત્રમુદ્દિષ્ટમ્ ।
ઇહ તુ ઘ્રાણેત્યાદ્યુચ્યતે ।
તત્ કથં તતો ન વિશેષ ઇત્યત આહ---પ્રમાણાદ્યુદ્યેશેનેતિ ।
ઉદ્દેશવિશેષેણ ।
અથ વિભાગસૂત્રત્વે ઽપિ લક્ષણસૂત્રં કિં ન સ્યાત્? ન હ્યનયોઃ કશ્ચિદ્ વિરોધ ઇત્યત આહ---લક્ષણં હીતિ ।
જ્ઞાતં ચોદ્દિશ્યતે વિધિવિષયતયા અનૂદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અજ્ઞાતં ચ વિધીયતે જ્ઞાપ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
પરાર્થાનુમાને વિરોધમુક્ત્વા સ્વાર્થાનુમાને ઽપ્યાહ---નાપિ લક્ષ્યલક્ષણત્વે ઇતિ ।
લક્ષ્યસ્ય પક્ષરૂપતયા સાધ્યત્વાત્, લક્ષણસ્ય ચ લિઙ્ગરૂપતયા સિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથાપિ કથમેભ્ય એવ પદેભ્યો વિવક્ષિતોભયલાભ ઇત્યત આહ---અત્ર ચેતિ ।
ક્વચિત્ ક્વચિત્ સામાન્યવિશેષ ઇતિ ।
જાતિરૂપે સાધર્મ્યરૂપે ચેત્યર્થઃ ।
તેન શ્રોત્રપદમપ્યવયવાર્થં નિમિત્તીકૃત્ય નભસો વિશિષ્ટાદૃષ્ટોપગૃહીતકર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નત્વે વર્તત ઇતિ ।
તર્હિ યોગ એવાસ્ત્વિત્યત આહ---અવયવાર્થયોગે ઽપીતિ ।
તથાપ્યુભયાભિધાયકત્વાવિશેષે કથં લક્ષ્ય--લક્ષણપદવ્યવસ્થેત્યત આહ---તથા ચેતિ ।
નનુ કેવલેનાવયવાર્થેન લક્ષણે અતિવ્યાપ્તિઃ, ઘ્રાણત્વાદિસહિતેન તુ ઇતરેતરાશ્રયત્વમિત્યત આહ---ન ચેતિ ।
સામાન્યલક્ષણયુક્તસ્યેતિ ।
યાવતા વ્યભિચારો નિવર્તતે તાવદુપલક્ષણપરમ્, ન તુ સમુચ્ચિતં પદં નિરૂચ્યતે ત્વક્પદં ત્વનવયવં વૃદ્ધિક્ષયવદ્દ્રવ્યસહજાવરણમાત્રે વર્તત ઇત્યભિપ્રાયવતા ભાષ્યકૃતા લક્ષણં તદ્બીજં ચ દર્શિતમ્ ।
તથાપિ ન પ્રકૃતસિદ્ધિઃ ।
ન હ્યેવમપિ લક્ષ્ય-લક્ષણવ્યવસ્થા સિધ્યતીત્યત આહ---નિર્વચનગ્રહણેનેતિ ।
ક્રિયાત્વાદિતિ કાર્યત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ।
સંયોગાધારત્વાદિતિ ગ્રાહ્યસ્ય મૃગમદાદિગન્ધસ્ય તત્રાસમવાયાત્ મૃગમદાદીનાં સ્વાવયવસમવાયેન સમવેતસમવાયાભાવાત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ ગ્રહે વિશેષણત્વાભાવત્ અપ્રાપ્તસ્ય ચાગ્રહણાત્ ।
ઇતરસન્નિકર્ષત્રયસ્ય સંયોગગર્ભત્વાત્ સંયોગઃ સિદ્ધ એવેત્યુપક્રમઃ ।
અથ કો નિયમાર્થઃ? કિં યજ્જાતીયં યદિન્દ્રિયં તત્તજ્જાતીયસ્યૈવ ગુણવિશેષં ગૃહ્ણાતિ? અથ યજ્જાતીયં યદિન્દ્રિયં તજ્જાતીયસ્ય તેનૈવ ગુણવિશેષો ગૃહ્યતે ઇત્યત આહ---ન ચૈવમિતિ ।
યદ્યપિ પ્રથમમપ્યવધારણં ઘ્રાણશ્રવસોઃ સંભવતિ, તથાપિ રસનાદિષુ વ્યભિચારાત્ તદુપેક્ષ્યોત્તરં ગ્રહીતવ્યમિત્યર્થઃ ।
તથાપિ ભૂતેભ્ય ઇતિ સૂત્રપદસ્ય કિં તાત્પર્યમ્ ઇત્યત આહ---અનેન ખલ્વિતિ ।
યદ્યપિ વિશેષસિદ્ધિરેવ શેષં નિષેધતિ, તથાપિ વિપર્યયે બાધકં વક્તવ્યમિત્યત આહ---નિરાકરણહેતુમાહેતિ ।

ન ત્વેકપ્રકૃતિકત્વમાહ સાંખ્યો ન ત્વેકસ્વાભાવ્યમિન્દ્રિયાણામિત્યત આહ---શ્લિષ્ટં પદમિતિ ।
એકઃ પાક્યઃ ।
સર્વસાધારણ ઇતિ શેષઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
સ્તોકભૃયસ્વનિઃશેષત્વેન ઇતિ, પ્રારબ્ધપાકાપેક્ષયા ।
તથા ચ લક્ષ્યહાનિરિતિ---ન હ્યસ્તિ સંભવો નિર્હેતુકો વ્યવહાર ઇતિ ભાવઃ ॥12 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
ઇન્દ્રિયપ્રકૃતિત્વં બાહ્યેન્દ્રિયપ્રકૃતિત્વમિતિ ॥13 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
પ્રવૃત્તેર્દેષાપકર્ષે મનસ પ્રવૃત્ત્યપકર્ષે વક્ષ્યતે ।
બુદ્ધેર્મનો ઽપકર્ષે ચોક્તમ્ ।
વિષયનિરૂપણીયત્વાચ્ચર્થેભ્યો બુદ્ધેદપકર્ષઃ ।
તતોર્ઽથલક્ષણમેવ ક્રમપ્રાપ્તમિત્યાહ---ક્રમપ્રાપ્તમિતિ ।
સૂત્રે વિભાગભાગસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાત્ ।
શ્લિષ્ટં તુ શબ્દાર્થમાહ---યેષામિતિ ।
યેષામ્ ઉક્તલક્ષણયોગસ્ત હમે વિભજ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
યેષાં મિથ્યાજ્ઞાનવિષયીકૃતાનાં નિમિત્તાનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞાવિષયીકૃતાનાં સંસારહેતુત્વં ત હમે લક્ષ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ॥
તત્ર ચાદ્યે પદે વિભાગપરે ।
તતસ્તદર્થા ઇતિ લક્ષણપદં ચેત્, લક્ષ્યપદં નાસ્તિ ।
લક્ષ્યપદં ચેત્, લક્ષણં નાસ્તિ ઇત્યત
આહ---અત્ર ચેતિ ।
અર્થાનિમિત્તાનુવ્યઞ્જનસંજ્ઞાવિષયતયા સંસારહેતવ ઇત્યર્થઃ ।
કે તે? ય ઇન્દ્રિયાણામર્થા વિષયા ઇત્યર્થઃ ।
આગામિનો વાર્ત્તિકસ્ય ભાષ્યેણ વિરોધં પરિજિહીર્ષુરાહ---ન ષષ્ઠીતિ ।
ઘ્રાણાદયઃ શબ્દા ઇતિ શેષઃ ।
વ્યધિકરણબહુવ્રીહૌ ન કેવલં લક્ષણાભાવઃ પ્રયોજનાભાવશ્ચેત્યાહ---ન ચેતિ ।
તદર્થા ઇતિ લક્ષણમવ્યાપકં સ્યાદિતિ ।
યદિ વાય્વાદયઃ પરમાર્થતોર્ઽથા ઇતિ શેષઃ ।
આદિગ્રહણેન વાય્વાદિસંગ્રહે લક્ષણવિભાગયોર્વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ॥
એતેષાં ચેત્યાદિ ।
તદ્યથા, દન્તૌષ્ઠમિત્યનુરાગઃ ।
અસ્થિમાંસમિતિ વૈરાગ્યમ્ ।
શ્યામેતિ હર્ષઃ ।
પાકજમિદં માંસપાર્થિવરૂપમિતિ માધ્યસ્થમ્ ।
મુખામોદ ઇતિ પ્રમોદઃ ।
ઔપાધિકો ઽયમસ્ય, સહજસ્તુ પૂતિરિતિ વૈમુખ્યમ્ ।
અહો
મધુરમિદમ્ એતન્મુખાવર્જિતં તામ્બુલમિતિ પ્રવૃત્તિઃ ।
ઉચ્છિષ્ટમિદમિતિ નિવૃત્તિઃ ।
પ્રેયસીસ્પર્શ ઇત્યુત્સવઃ ।