ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 120

॥ ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિઃ ॥
માતઃ સરસ્વતિ પુનઃ પુનરષ નત્વા
બદ્ધાઞ્જલિઃ કિમપિ વિજ્ઞપયામ્યવૈહિ ।
વાક્ચેતસોર્મમ તથા ભવ સાવધાના
વાચસ્પતેર્વચસિ ન સ્ખલતો યથૈતે ॥
વિશ્વારાધ્ય ઇત્યત્ર વિશ્વશબ્દેન સંસારિચેતનવર્ગો વિવક્ષિતઃ, તસ્યૈવ તદારાધકત્વાત્ ।
વિશ્વેશાન ઇત્યત્ર સમીહિતફલસંદોહઃ, તસ્ય ભગવદેકાધીનત્વાત્ ।
વિશ્વકૃદિત્યત્રોપાદાનસમૂહઃ, તસ્યૈવ તત્કૃતિવ્યાપ્યત્વાત્ ।
વિશ્વસંહારકારીત્યત્ર યાવદનિત્યનિવહઃ, તસ્યૈવ તદ્વિનાશ્યત્વાત્ ।
વિશ્વશક્તિરિત્યત્ર યાવત્કાર્યાસ્તોમઃ, તસ્યૈવ તચ્છક્તિવિષયત્વાત્ ।
વિશ્વજ્ઞાતેત્યત્ર યાવઞ્જ્ઞેયપ્રપઞ્ચઃ, તસ્યૈવ પજ્જ્ઞાનવિષયત્વાત્ ।
વિશ્વવ્યાપીયત્ર યાવન્મૂર્ત્તિમદ્દ્રવ્યરાશિઃ, તસ્યૈવ વિશેષતસ્તદ્વ્યાપ્યત્વાત્ ।
ઇતરસ્ય તુ તદ્દ્વારા ।
વિશ્વમૂર્તિરિત્યત્ર યાવત્કારકગ્રામઃ, તસ્યૈવ સાક્ષાત્ તત્પ્રયત્નાધિષ્ઠેયતયા અસ્મદાદિશરીરસમાનત્વાત્ ।
અત એવ ન તત્ર શરીરાન્તરાપેક્ષા, સાક્ષાત્પ્રયન્તાનધિષ્ઠેયેષુ હિ સા સ્યાત્ દણ્ડાદિવત્ ।
ન તુ સાક્ષાત્પ્રયત્નાધિષ્ઠેયેષુ શરીરવત્ ।
પિનાકીતિ તુ વિશિષ્ટશસ્ત્રધારધમિત્તક નામસંકોર્તનેન પ્રારબ્ધવિઘ્નસ્ય પ્રોત્સારણમેવ સમીહિતમિતિ સૂચયતિ ।
હેતુહેતુમદ્ભાવેન શડ્કોત્તરાભ્યાં યોજના જ્યાયસી ।
યથાવસ્થિતયોજનાયાં તુ અર્થપૌનરૂક્ત્યપ્રસર્ક્તા સ્તુતિત્વમેવ સમાધાનમધ્યવસેયમ્ ઇતિ ॥
નમામીત્યાદિ ।
ધર્મો નિવર્તકઃ ।
વિજ્ઞાનં શરીરાદિવિવિક્તાત્મસાક્ષાત્કારઃ ।
વૈરાગ્યં રાગાભાવઃ ।
ઐશ્વર્યં ભૂતેન્દ્રિયજયઃ ।
તચ્છાનિપે, અત એવ નિધયે વાગ્વિશદ્ધીનામ્ ।
અધર્મહેતુકો હ્યવિવેકઃ ।
અવિવેકહેતુકમવૈરાગ્યમ્, અવૈરાગ્યમૂલમનૈશ્વર્યમ્ ।
તન્મૂલાશ્ચ વચસામવિશુદ્ધયઃ ।
તિસ્રઃ ખલ્વેતાઃ ।
તત્ર પ્રથમા નિરભિધયતા ।
દ્વિતીયા વિપરીતામિધેયતા ।
તૃતીયા નિષ્પ્રયોજનામિઘેયતા ।
તા એતાઃ કથં ભૂતેન્દ્રિયજયિનો મહામુનેર્ભવિષ્યન્તિ? અજિતભૂતસ્ય હિ વિવક્ષોસ્તથાવિધપ્રયત્નાનિષ્પત્તેર્નિરભિધેયા વાક્ ભવતિ ।
અજિતેન્દ્રિયસ્ય ચ વિપર્યાસવિપ્રલિપ્સાહેતુકો વિપરીતાર્થો વચનસન્દર્ભઃ ।
અજિતમનસશ્ચ પ્રમાદોન્માદવતો નિષ્પ્રયોજનઃ ।
એતાશ્ચ વચસામવિશુદ્ધીઃ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનેષુ સૂત્રકાર એવ પ્રપઞ્ચયિષ્યતિ ।
સો ઽયં ન તથેતિ ભવતિ વાગ્વિશુદ્ધીનાં નિધિઃ ।
અત એવ તાયી તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણક્ષમસંપ્રદાયપ્રવર્તકઃ ॥
એવં પરાપરગુરૂન્ નત્વા શિષ્યબુદ્ધિસમાધાનાય સમાહિતવૈશિષ્ટ્યં દર્શયતિ--ગ્રન્થેતિ ।
નનુ તાત્પર્યટીકેતિ વદતા પ્રવૃત્તિપાટવાર્થં ગ્રન્થસંક્ષેપો દર્શિતઃ, ન ચ શિષ્યાણાં કથન્તાસંબોઘવિધુરાણાં રાદ્ધાન્તમાત્રપરિગ્રહઃ સંક્ષેપતો વિવક્ષિતઃ ।

તથાત્વે વા ઉપનિષદ એવ સન્તુ ।
સન્તુ વા શવમુષ્ટિન્યાયેનાચાર્યોપદેશાઃ ।
કિમનેનેત્યત આહ--નિરસ્તાખિલદૂષણેતિ ।
નન્વેવં ગ્રન્થતાત્પર્યાં વ્યાખ્યેયમ્, દૂષણાનિ ચ નિરસ્યાનીતિ પુનરપિ ગ્રન્થગૌરવમિત્યત આહ--ગ્રન્થવ્યાખ્યાચ્છલેનૈવેતિ ॥
નનુ ચિરન્તરે ઽસ્મિન્ નિબન્ધે મહાજનપરિગૃહીતે બહવો નિબન્ધાસ્તથાવિધાઃ સન્તીતિ કૃતમનેને ઇત્યત આહ-- ઇચ્છામીતિ ।
નનુ યદિ ગ્રન્થકારસંપ્રદાયવિચ્છેદેન તે નિબન્ધાઃ, કથં કુનિબન્ધાઃ? અથ સંપ્રદાયો વિચ્છિન્નઃ, કથં તવાપીયં વિચ્છિન્નસંપ્રદાયા તાત્પર્યટીકા સુનિબન્ધ ઇત્યત આહ--અતિજરતીનામિતિ ।
ઉદ્દ્યોતકરસંપ્રદાયો હ્યમૂષાં યૌવનમ્ ।
તચ્ચ કાલપરિપાકવશાદ્ ગલિતમિવ ।
કિં નામાત્ર ત્રિલોચનગુરોઃ સકાશાદુપદેશરસાયનમાસાદિતમમૂષાં પુનર્નવીભાવાય દીયત ઇતિ યુજ્યતે ।
ન ચ કુનિબન્ધપઙ્કમગ્નાનાં તદ્દાતુમુચિતમતસ્તસ્માદુત્કૃષ્ય સ્વનિબન્ધસ્થલે સન્નિવેશનરૂપસમુદ્ધરણમેવ સાંપ્રતમિત્યર્થઃ ॥
તત્ર ભગવતો ઽક્ષપાદસ્ય મુનિષુ મધ્યે પ્રવરત્વં શ્રુત્યાદિભ્ય એવ સુપ્રસિદ્ધમ્ કિમનેન સંકીર્તનેન? ન ચૈતદતિશયેન સાંપ્રતમુપયુજ્યતે ।
જગદુપશમનિદાનશાસ્ત્રપ્રણેતૃત્વં ચ તસ્ય તત્પ્રણયનમેવ પ્રકટયદસ્તિ ।
તેનાપિ કિં પ્રકટિતેન? સ્વનિબન્ધસ્ય તદ્વિષયતાપિ તદ્વ્યાખ્યાનાદેવ લભ્યત ઇતિ ।
કિં તયાપિ કથિતયા? ન ચાસ્ય ન્યાયમહોદધેરૂત્તાનતાપ્રતિભાસ એવાગ્રતઃ કર્તુમુચિતઃ ।
તસ્માદ્ ભવિતવ્યમત્ર તાત્પર્યેણ ।
તદાહ--અથેતિ ।
તદપનીયત ઇતિ ।
તદિતિ દિગ્રાગાદિસમુત્થાપિતં શાસ્ત્રાચ્છાદકં કુહેતુસંતમસમપનેયત્વેન પરામૃશતા શાસ્ત્રસ્યૈવાયં નિબન્ધ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
ભાષ્યસ્ય ચ તદ્વિવરણરૂપસ્ય શાસ્ત્રશરીરરૂપતયા ન શાસ્ત્રાદાધિક્યં મન્યતે, મીમાંસાયા ઇવ વેદાત્ ।
અત એવ નાત્રત્યટીકાયાઃ વાત્તિકાન્તેન વિરોધઃ ।
એતેન શાસ્ત્રસ્ય યો નિબન્ધો ભાષ્યગ્રન્થઃ સ કુતાર્કિકાજ્ઞાનનિવૃત્તિહેતુઃ કરિષ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનં ટીકાવિરોધેનોપેક્ષણીયમ્ ।
નનુ સૂત્રોક્તપ્રયોજનાનુવાદઃ પુનઃ કિમર્થમ્? ન હીદમનૂદ્ય કિઞ્ચિદ્ વિધેયં પ્રતિષેધ્યં વેહ વિદ્યતે ઇત્યત આહ--સૂત્રેતિ ।
અથ સ્વનિબન્ધસ્ય પ્રયોજનવત્તાપ્રદર્શનેન કિં સિદ્ધ્યતીત્યત આહ--પ્રેક્ષાવદિતિ ।
નનુ વ્યુત્પિત્સવો વ્યુત્પત્તિમઘિકૃત્ય પ્રવર્તન્તે ।
અતો વ્યુત્પાદનપ્રવૃત્તૌ વ્યુત્પત્તિરેવામીષાં પ્રયોજનમિતિ કિમપરેણ પ્રયોજનેનેત્યત આહ--વ્યુત્પાદમાત્રસ્યેતિ ।
દ્વિવિધં હિ પ્રયોજનં મુખ્યં ગૌણ ચ ।
તત્ર મુખ્યં પુરુષાર્થ એવ ।
ઇતરત્ તુ તદઙ્ગમિતિ ।
તત્ર મુખ્યાર્થિનઃ તત્સાધાનમભ્યર્થયમાનાઃ તત્ર પ્રવર્તન્ત ઇતિ તદપિ પ્રયોજનમેવતિ ।
અતો મુખ્યે પ્રયોજને સતિ ગૌણં પ્રયોજનમ્,
તસ્મિસ્ત્વસતિ તદપિ ન સ્યાદિતિ નિષ્પ્રયોજનતૈવાવતિષ્ઠતે ।
ન ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણૈવાસ્ય મુખ્યં પ્રયોજનમસ્તીત્યતો યસ્યેદમઙ્ગ તસ્ય મુખ્યં પ્રયોજનમસ્તીતિ દર્શિતે પ્રેક્ષાવાન્ પ્રવર્ત્તિતો ભવતીત્યભિસન્ધિઃ વાર્ત્તિકકૃત ઇત્યર્થઃ ।
ઇતો ઽપિ ટીકાખણ્ડલકાદન્તર્ભાવિતફલવત્સન્નિધાવફલં તદઙ્ગમિતિ ન્યાયાત્ ।
શાસ્ત્રાઙ્ગામેવેદં ન ભાષ્યાઙ્ગમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ન હિ ભાષ્યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ મુખ્યં પ્રયોજનમસ્તિ યેન વાર્ત્તિકં તદઙ્ગતામિયાત્ ।
તસ્માદ્ યથાશ્રુતિ સુન્દરમિતિ ॥
નનુ કર્મેન્દ્રિયનિયમઃ શમ ઇતિ સુપ્રસિદ્ધં શાન્તો દાન્ત ઇત્યાદિ ઉપનિષત્સુ, ન ચાસૌ પુરુષાર્થઃ ।
અતો ન મુખ્યં પ્રયોજનમિત્યત આહ--અત્ર ચેતિ ।
નનુ જગતઃ શમાયેતિ દુર્ઘટમ્, અસંભાવિતાત્વાદશક્યાત્વાચ્ચ ।
ન તાવત્ કશ્ચિત્ જગદુપચિકીર્ષુઃ ક્વચિત્ પ્રવર્તતે યતો મુનેરપિ તથાત્વં સંભાવયામઃ ।

પઠન્તિ ચ--મુનેરપિ વનસ્થસ્યેત્યાદિ ।
ન ચ શક્યમેતત્, બુભુક્ષૂણાં પ્રવર્તયિતુમશક્યત્વાત્ ।
ન ચ જગદેવ મુમુક્ષતિ ।
તસ્માદનુષ્ઠાતૈવ વ્યુત્પાદ્યઃ શાસ્ત્રાન્તરલબ્ધબ્રાહ્મણત્વદિરૂપઃ શિષ્યઃ ।
તસ્ય ચ રૂપાણિ શમદમાદિસંપત્તિઃ નિત્યાનિત્યવિવેકઃ ઐહિકામુષ્મિકભાગવૈરાગ્યં મુમુક્ષુતા ચેતિ ।
યસ્તુ અનધિકાર્યેવ પ્રવર્તતે કર્મકાણ્ડ ઇવ બ્રહ્મકાણ્ડે સ ન ફલભાગ્ ભવતિ ।
તત્રૈતત્ સ્યાત્ ।
ન તાવદુપેયવિષયેયમધિકારચિન્તા, તસ્ય પુરુષપ્રયત્નાવિષયત્વાત્, ઇષ્યમાણતામાત્રસ્ય ચાનિષધાત્ ।
કિં નામ ઉપાયવિષયા, તસ્યૈવ શાસ્ત્રવિષયત્વાત્, પુરુષપ્રવૃત્તિવિષયત્વાચ્ચ ।
ઇહ ચાપવર્ગ ઇવ તદર્થતયા તત્ત્વજ્ઞાનમપ્યુપેયમેવ, અસિદ્ધત્વાત્ ।
ઉપાયસ્તુ પ્રમાણમ્, ન ચ વેદાધ્યયનવદનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય ચોપાદાનં શૂદ્રાદિકં પ્રતિ નિષિદ્ધમ્, યેન તત્રાપ્યેતસ્યાનધિકારઃ સ્યાત્ ।
તથા સતિ ધૂમાદપિ વહિમધિગચ્છન્ પ્રત્યક્ષાદ્ વા પ્રત્યવાયી સ્યાત્, અધીયાન ઇવ વેદમ્ ।
ન ચાત્મગોચરે પ્રત્યક્ષાનુમાને શૂદ્રાદેર્વિશેષતો નિષિદ્ધે સ્નાતસ્ય ચણ્ડાલદર્શનમિવ બ્રાહ્મણાદેઃ પ્રાયશ્ચિત્તાનુપદેશાત્ પ્રત્યુત
સ્ત્રિયો વૈશ્યાસ્તથા શૂદ્રા યે ચાન્યે પાપયોનયઃ ।
ઇત્યાદિસ્મૃતેરધિકાર એવાવસીયતે ।
તસ્માદ્ યથા સ એવ વિશિષ્ટઃ સ્વર્ગો વૈદિકયાગાદ્યનધિકૃતેનાપિ ઉપાયાન્તરેણ ત્રૈવર્ણિકશુશ્રૂષાદિના સાધ્યતે, તથોપાયાન્તેણાનુમાનાદિના યદ્યાત્માધિગમઃ ક્રિયતે શૂદ્રેણાપિ, તદા કીદૃશો દોષઃ? સત્યમ્, કિં ત્વનુમાનમપ્યાગમાવિરોધેનાનુસન્ધીયમાનમથનિશ્ચાયકમ્, નતુ તદ્વિરુદ્ધમપિ ।
યદાહ--યત્તુ પ્રત્યક્ષાગમવિરુદ્ધં ન્યાયાભાસઃ સઃ ઇતિ ।
સ ચાગમાવિરોધાદવિરોધનિશ્ચયઃ તદર્થનિશ્ચયાધીનઃ ।
તત્ર ચાનધિકૃત એવાયં શૂદ્રાતિ ।
તન્નિરપેક્ષસ્તુ અનુમાનમાત્રશરણો નરશિરઃપાવિત્ર્યાદિવદનર્થમેવ સમાસાદયેત્ ।
તસ્માદાગમૈકવાક્યતયા પ્રવૃત્તે શાસ્ત્રે તદધિકાર્યેવાધિકારીતિ શૂદ્રાદયો ઽનધિકૃતા ઇવ ।
અતો યાવદધિકારિપરો ઽયં જગચ્છબ્દ ઇતિ કેચિત્ ।
તત્રાહ--પરમકારૂણિકો હીતિ ।
સન્ત્યેવ હિ કેચિત્ કરુણામૃદુમનસો યેષાં જગદેવ મિત્રમ્ ।
અન્યથા ભૂતેવો ઽભયં દત્ત્વેતિ વિધિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
નિષ્કારણમેવ પરદુઃખપ્રહાણેચ્છા કારુણ્યમ્ ।
સા ચ યથૈકં દુઃખિત પશ્યતો ભવતિ, તથા જગદેવ દુઃખિત પશ્યતઃ કિં ન સ્યાત્? ભવતિ ચેત્--તત્પ્રહાણોપાયપ્રવૃત્તૌ કા નામાનુપપત્તિઃ? નનુ
કરુણાર્દ્રહૃદયો ઽપ્યં વ્યુત્પિસુમેવ વ્યુત્પાદયેન્ન તુ વિપરીતમ્, ન હિ બધિરેષુ ગાયનો ગાયતીત્યત આહ--તત્ર યદિ ન કશ્ચિદિતિ ।
ન હિ રોગી મન્દભાગ્યતયા ચરકાદ્યુપદેશે ન પ્રવર્તત ઇતિ તદર્થતા તસ્ય નિવર્તત ઇત્યર્થઃ ॥
નન્વનધિકૃતવ્યુત્પાદને પ્રત્યવાયમાત્રકમપશ્યન્નયં કથમવધેયવચનઃ સ્યાત્, પશ્યન્ વા ન પ્રવર્તેત? કારુણિકતયા પશ્યન્નપિ પ્રવર્તતે ચેત્, પ્રમાદી સ્યાત્ ।
તથા ચ પરલોકાદબિભ્યતો ઽસ્ય વચને કઃ શ્રદ્ધાસ્યતીત્યત આહ--ન ચેતિ ।
યદ્યપિ પ્રહીનમોહત્વાદેવાસ્ય પાપપુણ્યયોરુત્પત્તિરેવ નાસ્તિ, વક્ષ્યતિ હિ
ન પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિસન્ધાનાય હીનક્લેશસ્યેતિ ।
તથાપિ ક્લેશહાનેર્દુરૂહત્વાત્ પ્રત્યવાયોત્પત્તિમભ્યુપગમ્ય તદભાવાય તપઃપ્રભાવ ઉક્તઃ ।
નન્વેવમપિ પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરમ્ ।
ઇત્યત આહ--તથા ચેતિ ।
ન હિ ગાઃ પઙ્કમગ્નાઃ પઙ્કપ્રલેપભયાદનુકમ્પાપરવશાઃ સમર્થા નોદ્ધરન્તિ ।
અપિ તૂદ્ધૃત્ય પડ્કં પ્રક્ષાલયન્તીત્યર્થઃ ।
નનુ યદ્યનધિકૃતઃ કથં ફલભાગી, તથા ચેત્ કથમનધિકૃત ઇત્યભિસન્ધાયોક્તં પ્રપઞ્ચયતિ--તપઃપ્રભાવ એવ હીતિ ।
યથા હિ તેષાં તપઃપ્રભાવાદેવંવિધાઃ પાપ્માનો વિલીયન્તે, તથા તપઃપ્રભાવાદેવ સત્યસંકલ્પતયા અનધિકારિણો ઽપિ ફલભાગિન ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ ।

ન ચ ફલાપેક્ષયા તેષામનધિકારઃ ।
કિં તર્હિ? કર્માપેક્ષયા ।
અનધિકૃતેન તુ કૃતં કર્મ વિગુણં સન્ન ફલાંય પર્યાપ્તમિત્યપિ ન, વિશિષ્ટયાજકસાદ્ગુણ્યાદેવ તસ્ય પરિપૂર્ણત્વાત્ ।
યાજક એવ ત્વયાજ્યં યાજયન્ પ્રત્યવાયમાસાદયેત્, રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણન્નિવ વિદ્વાન્ ।
સ ચ તીવ્રતદેણ તપસૈવ વિલીયત ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ મહાજનો યેન ગતઃ સ પન્થાઃ ।
ઇતિ ન્યાયેન વયમપ્યનધિકૃતાન્ વ્યુત્પાદયામ ઇત્યત આહ--ન ચેતિ ।
નનુ કુતાર્કિકાણામજ્ઞાનં નિવર્તયતા કિમનેન શાસ્ત્રસ્યોપકૃતં સ્યાદિત્યાહ--કુતાર્કિકૈરિતિ ।
અજ્ઞાનમસમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ॥
ઇહ કર્મારમ્ભે પ્રારબ્ધસ્યાન્તરાયવિરહેણ પરિસમાપ્તિ કામયમાના અભીષ્ટદેવતા નમસ્કારપૂર્વકં પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે ।
દૃશ્યતે ચ તત્ર તત્ર બહુશોં વ્યભિચારઃ કૃતનમસ્કારસ્યાપિ સમીહિતાસિદ્ધેઃ, વિપરીતસ્યાપિ સમીહિતસિદ્ધઃ,
વિપરીતસ્યાપિ સમીહિતાસિદ્ધેઃ ।
ન ચાત્ર વૃષ્ટિકામઃ કારીરી નિર્વપેત્ ।
ઇતિવત્ પ્રારબ્ધપરિસમાપ્તિકામો દેવતાં નમસ્કુર્યાદિતિ શ્રુતિરસ્તિ, યેન વ્યભિચોરે ઽપિ કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યં કલ્પયામઃ ।
તસ્માદર્ થકામ ઇહ વટે પ્રતિવસન્તં યક્ષં પૂજયેદિતિવ દપ્રામાણિકપ્રસિદ્ધિવિજૃમ્ભિતમેતદિત્યભિસન્ધાય કિમુ ન કૃતો વાત્તિકકૃતા ઇષ્ટદેવતાનમસ્કાર ઇત્યત આહ--અવિગીતેતિ ।
પ્રત્યક્ષમિવાવિગીતશિષ્ટાચારો ઽપિ શ્રુતિસદ્ભાવે પ્રમાણમેવ, નિર્મૂલસ્ય ચ શિષ્ટાચારસ્યાસમ્ભવાત્ ।
અપ્રમાણમૂલકસ્ય ચ પ્રામાણિકવિગાનવિરહાનુપપત્તેઃ ।
તથા ચ સત્યભાવઃ કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યમવલમ્બતે ।
અસતિ ચ ભાવો જન્માન્તરીયસુકૃતસંપત્તિમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભાવદર્શનં ત્વાગમેતરપ્રમાણગોચરં કાર્યકારણભાવમપાકરોતીત્યર્થઃ ।
યદ્યવં કિમનેન ન કૃત ઇત્યત આહ--પરમેતિ ।
યદિ કૃતઃ તત્ કિમિન્દ્રલુપ્તેન ગતઃ, યેન ન દૃશ્યત ઇત્યત આહ--ન નિવેશિત ઇતિ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તો ન ખલ્વિતિ ।
ન ખલ્વિષ્ટદેવતાનમસ્કારવત્ તન્નિવેશનમપિ ક્વચિદુપયુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વેવંભૂતં શિષ્ટાચારં શિષ્યા અપિ ગ્રાહયિતવ્યાઃ ।
ન ચ તન્નિવેશનવ્યતિરેકેણ તે ગ્રાહિતાઃ સ્યુરિત્યત આહ--મઙ્ગલ્યાન્તર વદિતિ ॥
તત્રેતિ ।
શાસ્ત્રે વ્યાખ્યાતવ્યે ।
નનુ દણ્ડકસૂત્રસ્યાનુવાદો નાસ્તીત્યત ઉક્તં સંક્ષેપત ઇતિ ।
નન્વાદિસૂત્રત્વમસ્ય સુપ્રસિદ્ધમેવ, અભિસંબન્ધવાક્યત્વાત્, તત્કિમનેન ઉદીરિતેનેત્યત આહ--આદિગ્રહણેનેતિ ।
નનુ શાસ્ત્રનિઃશ્રેયસયોરનેન સંબન્ધો વર્ણ્યતે, તતઃ સંબન્ધવાક્યમિદમિતિ યુક્તમ્, અભિસ્તુ કિમર્થમિત્યત આહ--અભિમત ઇતિ ।
અસ્તિ હિ શાસ્ત્રનિઃશ્રેયસયોર્વાચ્યવાયકભાવલક્ષણો ઽપિ સંબન્ધઃ, ન ચાસાવિહાભિમ્તઃ, પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યનઙ્ગત્વાત્ ।
ન હિ વાચકાદ્ વાચ્યપ્રતીતેર્વાચ્યસ્ય નિષ્પત્તિઃ, યતો મુમુક્ષુર્વાચકે પ્રવર્તતામ્ ।
ઉપાયે તૂપેયાર્થો પ્રવર્તતે ।
તેન હેતુહેતુમદ્ભાવ એવ વિવક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ નાત્ર શાસ્ત્રમ્, તસ્ય નિઃશ્રેયસહેતુત્વં વા શ્રૂયત ઇત્યત આહ--પ્રમાણાદીતિ ।
રૂઢપદાતિક્રમે કિં તાત્પર્યમિત્યત આહ--ન હીતિ ।
યદ્યપિ શિષ્યતે અનુશિષ્યતે પ્રમાણાદિકમનેનેતિ શાસ્ત્રમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા અત્રાપિ કારણતા ગમ્યતે, તથાપિ શાસકસંબદ્ધવ્યાપારવત્તયા, ન તુ શિષ્યસંબદ્ધવ્યાપારવત્તયા ।
સા ચેહ વિવક્ષિતા ।
અન્યથા પ્રમાણાદીનિ તત્ત્વતો જ્ઞાત્વાપિ તાવન્ન મુચ્યતે

યાવન્નાનુશિષ્યાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્--પદાર્થતત્ત્વાવગમકરણતયેતિ ન સ્વરૂપેણેતિ ચ ।
નનુ હેતુત્વકરણત્વે ન વિષયભેદેન ભવિતુમર્હત ઇત્યત આહ--તેનેતિ ॥
ઉભયોરપિ હેતુઃ શાસ્ત્રં કરણં ચ ।
કિં તુ પદાર્થતત્ત્વે જ્ઞાપકતયા નિઃશ્રેયસે તદ્વ્યાપારવતઃ કરણતયેત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--તથા ચેતિ ।
એવં ચ સતિ શાસ્ત્રસ્ય નિઃશ્રેયસે કર્ત્તવ્યે પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય નિરૂક્તિબલેન વ્યાપારત્વે દર્શિતે વ્યાપારવ્યાપારિણોઃ કાર્યકારણભાવઃ ।
તથા વ્યાપારવતા શાસ્ત્રેણ વ્યાપારવિષયસ્ય પ્રમાણાદેઃ પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકભાવઃ ।
તથા વ્યાપારવિષયેણ પ્રમાણાદિના વ્યાપારસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય વિષયવિષયીભાવઃ ।
તથા વ્યાપારેણ તત્ત્વજ્ઞાનેન વ્યાપારુલસ્ય નિઃશ્રેયસસ્ય કાર્યકારણભાવઃ ।
તથા વ્યાપારવિષયફલયોર્હેતુહેતુમદ્ભાવઃ સંબન્ધ સૂચિતો નાન્તરીયકત્વાત્ ।
ન હ્યતદ્ધેતુકસ્તદ્વચાપારો નામ, નાપ્યતત્કર્મ તદ્વચાપારવિષયઃ, નાપિ તત્ફલાનનુગુણસ્તદ્વચાપારઃ, તદ્વચાપારવિષયો વેતિ પજ્ચસુ વક્તવ્યેષુ ઉપલક્ષણાર્થં દ્વયમાહ--શાસ્ત્રપ્રમાણાદિતિ ।
એનમેવ વ્યુત્પત્તિલભ્યં વ્યાપારમભિપ્રેત્ય તત્ત્વસ્ય જ્ઞાનમિતિ કર્મણિ ષષ્ઠી
ભાષ્યકારેણ દર્શિતેતિ ન કરણવ્યુત્પત્તિર્વિરૂદ્ધા ॥
નનુ શિષ્યાચાર્યશાસ્ત્રતદ્વ્યાખ્યાનાનામપિ સંબન્ધાઃ કૈશ્ચિત્ સમાનતાન્ત્રિકૈઃ પ્રદર્શિતાઃ ।
તે કસ્માન્ન પ્રદર્શ્યન્તે ઇત્યત આહ--તદિદમભિધેયેતિ ।
ન હ્રાસ્તીત્યેતાવન્માત્રેણૈવ પ્રદર્શનીયમ્ ।
કિં નામ? યાવત્યપ્રતિપાદિતે પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્, તાવત્ પ્રદર્શ્યતે ।
ન ચ શિષ્યાચાર્યાદિસંબન્ધાઃ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્, તેષાં પ્રવૃત્તિફલત્વાત્ ।
પ્રવૃત્ત્યુત્તરકાલં હિ શિષ્યઃ પ્રતિપાદ્યઃ, પ્રતિપાદકશ્ચાચાર્યઃ, શાસ્ત્રં વ્યાખ્યેયમ્, વ્યાખ્યાતા ચ સ ઇત્યાદિ સિધ્યતિ ।
ન ચ શાસ્ત્રાચાર્યાદીનાં સ્વરૂપપ્રતિપાદનમપ્યુપયુજ્યતે, પ્રમાણાન્તરસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્ પ્રયોજનમભિધયં તયોઃ સંબન્ધો ઽભિધેયસ્તદ્દ્વારા શાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજનેન સંબન્ધ ઇત્યેતદર્થત્વેમે પ્રથમસૂત્રસ્ય ન્યાય્યમિત્યર્થઃ ।
નનુ યસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનં સંસારં પ્રતનોતિ તસ્યૈવ તત્ત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસહેતુઃ, આત્મા ચ તથા, તદન્યેષાં તુ શાસ્ત્રાભિધેયાનામપિ ન નિઃશ્રેયસહેતુત્વમ્ ।
તથા ચ ન નિઃશ્રેયસસંબન્ધઃ ઇત્યત આહ--યત્પદાર્થેતિ ॥
નનુ પ્રમાણાદિપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય યદિ નિઃશ્રેયસહેતુતા શાસ્ત્રપ્રવૃત્તેઃ પૂર્વમેવ પ્રમાણસિદ્ધા નિષ્પ્રયોજનં શાસ્ત્રે પ્રયોજનાભિધાનમ્, માનાન્તરસિદ્ધે ઉપદેશાનપેક્ષણાત્ ।
અથેત એવ તન્નિશ્ચયો દુસ્ત્તરમિતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
પ્રવૃત્તો હિ પ્રયોજનં નિશ્ચિનુયાત્ ।
નિશ્ચિતપ્રયોજનશ્ચ પ્રવર્તેત ।
ન ચ પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવ મુનિવચનાન્નિશ્ચિનોતિ, પ્રથમસૂત્ર એવ પ્રયોજનાનિશ્ચયેન પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
તત્રાપિ ચ પ્રવૃત્ત્યર્થં પ્રયોજનાન્તરાભિધાને ઽનવસ્થા ।
તદનિશ્વયે ઽપ્યાદ્યા પ્રવૃત્તિશ્ચેત્, ઉત્તરોત્તરપ્રવૃત્તાવપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્ પ્રયોજનાદ્યભિધાનમનર્થકમિતિ કેચિત્ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
ત્રિધા હિ પુંસાં ચિત્તવૃત્તયઃ, અનુભવ ઇચ્છા પ્રયત્નશ્ચેતિ ।
તત્રાનુભવો નેચ્છામનુવિધત્તે, અનિષ્ટસ્યાપ્યુપલબ્ધેઃ ।
ઇચ્છા તુ પુરુષાર્થે સ્વરસોત્થિતા, તત્સાધને ચ તથાત્વાનુમાનોત્થાપ્યા ।
પ્રયત્નસ્તુ સાધનવિષય એવ ।
તત્ર સાધનગોચરાવિચ્છપ્રયત્નૌ ।
આદ્યા પ્રવૃત્તિરિત્યુચ્યતે, ન ત્વનુભવઃ ।
ફલગોચરા વા ઇચ્છા પ્રવૃત્તિઃ, ચેન તયોરપિ પ્રયોજનનિશ્ચયાપેક્ષા સ્યાત્ ।

ન
હ્યુપેક્ષણીયં નિષ્પ્રયોજનમિતિ નાનુભૂયતે ।
નાપિ સુખં પ્રયોજનાન્તરશૂન્યકિતિ નેષ્યતે ।
નાપિ મુમુક્ષુણાનપેક્ષિતે સ્વર્ગે યાગાદિકં તત્સાધનતયા નાનુભૂયતે ।
પુરુષાર્થસાધને ત્વિચ્છાલક્ષણા વા પ્રયત્નલક્ષણા વા પ્રવૃત્તિર્ન સ્વરસસિદ્ધા ।
ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષુધી દુઃખપ્રહાણં તૃપ્તિસૌહિત્યસુખ વા અનનુસંધાયાન્નમત્તુમિચ્છતિ પ્રયતતે વા ।
તસ્માદ્ યત્ર યઃ પ્રવર્તયિતવ્યઃ સ તત્સાધ્યમર્થં દશયિત્વા, યતશ્ચ યો નિવર્તયિતવ્યઃ સ તત્સાધ્યમનર્થં દર્શયિત્વેતિ ।
ઉક્તં પ્રચોજનાદિકમ્ ।
તત્તુ શ્રોતા કથં શ્રદ્ધાસ્યતિ, અશ્રદ્દધાનો વા કથં પ્રવર્ત્સ્યતીત્યવશિષ્યતે ।
તત્રાહ--વિનિશ્ચિતેતિ ।
યદ્યપિ મુનેરાપ્તત્વાવધારણે પ્રયોજનાનભિધાને ઽપિ પ્રયોજનસામાન્યનિશ્ચયો ભવત્યેવ પ્રયોજનવદિદં શાસ્ત્રમાપ્તોક્તત્વાદિતિ , તથાપિ નાસૌ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્ ।
ન હિ પ્રયોજનવદિત્યેવ પ્રવર્તતે ।
કિં તર્હિ? અસ્મદપેક્ષિતપ્રયોજનવદિદમિતિ કૃત્વા ।
સ ચ પ્રયોજનવિશેષો વચનાદેવાવસીયત ઇતિ સાર્થકમેતદભિધાનમ્ ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રયોજનાદિ વિનિશ્ચિત્ય ।
વિશેષત ઇતિ શેષઃ ।
વિનિશ્ચયશ્ચ શાસ્ત્રોપાયકમેવેદં નિઃશ્રેયસમિત્યાકારો ન ત્વવશ્યંભાવિપ્રયોજનાકારઃ, કૃષ્યાદાવવગ્રહાદિવદત્રાપ્યન્તરાયસંભવાત્ ।
તદિદં પ્રયોજનસ્ય પ્રવર્તકત્વમુદ્દેશ્યતયા, ન તુ પ્રવૃત્તિવિષયતયા ।
તેન નેષ્ટાભ્યુપાયતાવિધિવિરોધઃ ॥
નનુ મુનેરાપ્તત્વાનિશ્ચયે કિં તદ્વચને પ્રવૃત્તિર્નાસ્ત્યેવ? તથા સતિ તસ્યાપ્તત્વનિશ્ચયો ઽપિ કથમિત્યત
આહ--આપ્તત્વાનિશ્ચયે ત્વર્થસંશયાત્ ।
શાસ્ત્રસાધ્યતયેતિ શેષઃ ।
નનુ સંશયાનસ્ય કથં પ્રેક્ષાવતઃ પ્રવૃત્તિરિત્ય આહ--ન ખલ્વિતિ ।
યદ્યપિ ચ સસ્યાધિગમસ્ય કૃષ્યાદિસાધ્યતયા સંશયો નાસ્તિ, તથાપિ ભવિષ્યત્તયા અસ્ત્યેવ ।
તથાપિ
તમુદ્દિશ્ય પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે ।
યથા ચ તત્ર શતૈકાંશિકઃ ફલાભાવઃ ફલકોટિસ્તૂત્કટા તથાત્રાપિ ।
ન હીન્દ્રિયાપાતજો ઽયં સંશયઃ ।
કિં નામ? આપ્તત્વાવિનિશ્ચયહેતુકાપ્રામાણ્યશડ્ક્યા સમાકૃષ્ટઃ ।
વસ્તુતસ્તુ સૂત્રાત્ પ્રયોજનાદિનિશ્ચયાકારમેવ વિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
નનુ સંશયઃ પ્રયોજનાદિવાક્યાભાવે ઽપિ સુલભઃ, વિશેષસ્મૃતિસ્તુ અર્થિત્વવિશેષાત્ ભવિષ્યતીત્યાહ--ન ચેતિ ।
યદ્વચનેન હિ યઃ પ્રવર્તતે સ તદ્વચનાદેવ વિશેષસ્મૃતિમપેક્ષતે, ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ।
ન હિ રોગાર્તો મમેદં રોગનિવૃત્તિસાધનં ભવેન્ન વેતિ યત્ર તત્રોચ્છૃડ્ખલઃ સ્વયમુત્પ્રેક્ષ્ય પ્રવર્તતે ।
કિં નામ? અનવધૃતાપ્તત્વસ્યાપિ વૈદ્યસ્યૈવ વચનાત્ ।
અન્યથા ત્વયં પ્રયોજનાભિધાનમનધિગચ્છન્ અનર્થમપ્યાશઙ્કેત, કિં નિષ્પ્રયોજનમિદં કાકદન્તપરીક્ષાગ્રન્થવત્, ઉતાશક્યસાધનપ્રયોજનં મૃત્યુહરહિમમહીધરોત્તરસાનુસિદ્ધસંજીવનીકથનવત્, અથાનભિમતપ્રયોજનમાર્યાવર્તનિવાસિનં પ્રતિ દાક્ષિણાત્યસ્ય માતુલકન્યકાપરિણયપ્રક્રમોપદેશવત્, અથાભિમતસ્યાપિ શક્યસ્યાપિ પ્રયોજનસ્ય લઘીયસ્યુપાયાન્તરે સત્યપિ ગુરુરયમુપાયઃ પિપાસું પ્રતિ ગીર્વાણતરડ્ગિણીતીરસમીપકૂપખનનોપદેશવત્ ।
એતાસુ ચાનર્થસંભાવનાસુ ન પ્રવર્તતે ।
ન ચ પ્રયોજનાભિધાને ઽપ્યેતાસામવકાશઃ, લોકવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ કશ્ચિદ્ વૈદ્યવચનાદેવ માશડ્ક્ય નિવર્તતે યથા
સ્વયમુત્પ્રેક્ષ્યેતિ ભાવઃ ।
તદનર્થકં નિષ્પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।

અશક્યાનુષ્ઠાનત્વમુપાયસ્યાસિદ્ધમિત્યત આહ--તથા હીતિ ।
ઇહ દ્વિવિધઃ પ્રમાણશબ્દસ્યાર્થઃ--પ્રમીયતે ઽનેનેતિ ચ પ્રમાણમ્, પ્રમિતિઃ પ્રમાણમિતિ ।
ચ ।
તત્ર પ્રથમમધિકૃત્યોક્તમ્--પ્રમેયાદીનાં તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રમાણતત્ત્વજ્ઞાનાધીનમિતિ ॥
નન્વિદિન્દ્રયાદીનામજ્ઞાયમાનાનામેવ સ્વવિષયપરિચ્છેદજનકત્વં પશ્યન્નપિ કથમેવં બ્રૂયાદિત્યત આહ--ન હીતિ ।
પ્રમાણત્વેનાજ્ઞાયમાનં પ્રમાણં સ્વવિષયં પરિચ્છિનત્તિ, ન ત્વવધારયતિ ।
તચ્ચેહ વિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
કિમિતિ નાવધારયતિ? ન હિન્દ્રિયમજ્ઞાયમાનમનિશ્ચયાકારમેવ જ્ઞાનં જનયતીત્યત આહ--તાવન્માત્રસ્યેતિ ।
યદ્યપિ નિશ્ચયાકારમેવ જ્ઞાનમાધત્તે તથાપિ તથાભૂતસ્યૈવ ભૂયો ભૂયઃ પ્રમેયવિરહોલબ્ધેર્વિશેષાનુપલબ્ધેશ્ચ સંદેહસ્તદવસ્કન્દતીત્યર્થઃ ।
તત્કિં ક્વચિદપ્યવધારણં નાસ્ત્યેવ? તથા સતિ તોયમેવેદમિત્યાદિકો લૌકિકઃ પ્રત્યયઃ, તથા પૂર્વપક્ષિણઃ ક્વચિદપિ વિનિશ્ચયો નાસ્ત્યેવેત્યાદિકશ્ચાભિમાનો વિરુદ્ધ્યેતેત્યત આહ--અપિ ત્વિતિ ।
યદિ ક્વચિત્ પ્રમેયતત્ત્વાવધારણં પરમાર્થઃ, તદા પ્રમાણતત્ત્વાવધારણદ્વારેણૈવ ।
પ્રમારાન્તરેણ તુ ભવન્ન પારમાર્થિકમિત્યર્થઃ ।
બોધકત્વં બોધજનકત્વં બોધજનનાવચ્છિન્ના સત્તેતિ યાવત્ ।
અવ્યભિચારિત્વમવિપરીતાનુભવજનકત્વમવિપરીતાનુભવજનનાવચ્છિ ન્ના સત્તેતિ યાવત્ ।
એવં ચોપધિદ્વયાવચ્છિન્નાયાઃ સત્તાયા ઉપાધિભેદાદ્ ભિન્નાયા ઇવૈકસ્મિન્નર્થે સમવાયઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોરિવ ન વિરુદ્ધઃ ।
તેનાવ્યભિચારિત્વેન જ્ઞાયમાનેનેતિ શેષઃ ।
પ્રમાણ્યાવધારણં તર્હિ ક્કોપયુજ્યત ઇત્યત આહ--તદેવ હીતિ ॥
પ્રમાણં હિ પ્રમાકરણમ્ ।
ન ચ કરણત્વાદયઃ સામાન્યવિશેષાઃ સન્તિ ।
સામાન્યસંકરપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં નામ? સાધકતમત્વમેવ કરણત્વમ્ ।
તદ્વિશેષકસ્તુ ક્રિયાવિશેષ એવ ।
સ ચાત્ર પ્રમાલક્ષણઃ ।
પ્રમા ચાવિપરીતોપલબ્ધિઃ ।
અતો ઽવિપરીતાનુભવજનકત્વલક્ષણમવ્યભિચારિત્વમેવ પ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્યેવં તદવધારણપૂર્વકમેવ પ્રમેયાદ્યવધારણમસ્ત્વિત્યત આહ--તચ્ચેતિ ।
પ્રમાકરણત્વં હિ નાનવધારિતાયાં પ્રમાયામવધારયિતું શક્યમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ પ્રમાત્વમેવાવધાર્યતામ્, ન હિ તદપ્યૌપાધિકં યેનોપાધ્યનવધારણે નૈવાવધાર્યેતેત્યત આહ--તથા હીતિ ।
વિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાયાઃ ।
પ્રામાણ્યં પ્રમાત્વમ્ ।
સ્વતો વેત્યસ્ય સ્વાત્મના વા સ્વગ્રાહકેણ વેત્યર્થઃ ।
તત્ર પ્રથમં દૂષયતિ--ન ખલ્વિતિ ।
ધર્મધર્મિણોરભેદપક્ષે અનાત્મસંવેદનમિત્યેતદેવ દૂષણમ્ ।
આનાત્મસંવેદનતા ચોપપાદયિષ્યત ઇતિ હૃદયમ્ ।
ભેદપક્ષે પ્રાગેવેતિ ।
યો હિ યદ્ ગૃહ્ણાતિ સ તદ્ધર્મમપિ ગૃહ્ણીયાદિતિ સંભાવ્યેતાપિ ।
યસ્તુ ધર્મિણમેવ નાકલયતિ, તસ્ય ધર્મગ્રહણવાર્તાપિ ક્વ? યદ્યપિ ચ શબ્દગન્ધાદયો વ્યોમભૂમ્યાદ્યગ્રહે ઽપિ ગૃહ્યન્તે, તથાપિ ન તદ્ધર્મતયેત્યર્થઃ ।
સ્વગ્રાહકેણ વેતિ દૂષયતિ--નાપીતિ ।
તદ્ધિ માનસં વા સ્યાત્ લૈડ્ગિકં વા? ઉભયમપિ મનસો જ્ઞાતતાલક્ષણાત્ લિઙ્ગાદ્ વા અવિશિષ્ટાત્ જાયમાનં કથમિવ તદાભાસવિશિષ્ટં ગૃહ્ણીયત્? વિષયવિશેષાત્ તુ તથાત્વે અપ્રમાણ્યસ્યાપિ સ્વત એવ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્, તત્રાપિ વિષયવૈશિષ્ટચસ્ય સત્ત્વાત્ ।
પ્રમાયાઃ પ્રાયિકતયા તદ્વાસનાયાઃ સમુત્કટત્વાદપ્રમાપિ સમુત્કટત્વાદપ્રમાપિ પ્રમેત્યેવ ગૃહ્યતે ।

તતો બાધકાધીનમેવાપ્રામાણ્યમાસંજિતરજતતાયામિવ
શુક્તિકાયાં શુક્તિકાત્વમિતિ યદિ તથાપ્યાસંજકસ્યાપિ યદ્યાસંજકત્વમવગતં કથં ન સ્વતો ઽપ્રામાણ્યગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ? તત્રાપિ પ્રામાણ્યારોપે તુ કથં નાનવસ્થા? ન ચ કૃત્રિમં રૂપમપરિભૂય ગ્રહણં ગ્રહણામિત્યુચ્યતે, સંશયેનાભિભૂતત્વાત્
માયાલિડ્ગિનિ ઝટિતિ પરિવ્રાજકબુદ્ધિવત્ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનં ગૃહ્યત એવેત્યેવ ન ।
યદિ તુ દૈવાદ્ ગૃહ્યતે, તદા જ્ઞાનમિત્યેવ; ન તુ પ્રમાણમપ્રમાણં વેત્યર્થઃ ॥
નનુ યદિ સ્વીયાત્ સ્વત ઇતિ ન નિર્વહતિ, વક્ષ્યમાણેન ચ ન્યાયેન નાપિ પરતઃ, અસ્તિ ચાયં પ્રમાણાપ્રમાણપ્રવિભાગવ્યવહારો નિઃશઙ્કઃ ।
તતઃ સ્વસંવેદનનય એવાસ્તુ ।
તેન હ્યયં નિર્વહેત્ ।
ન હિ તત્ર કિઞ્ચિદનવસ્થાદિકં પશ્યામ ઇત્યત આહ--એતેનેતિ ।
સ્વસંવેદનનયો હિ ન તાવત્ પ્રમાણસિદ્ધઃ ।
કદાચિત્ પ્રમાણવ્યવહારસૌષ્ઠવાત્ સ્વીક્રિયેતાપિ યદ્યયં તેન નિર્વહેત્, ન ત્વેતદસ્તિ ।
યથા હિ પ્રમાણં સ્વાત્માનં ગૃહ્ણત્ પ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્ણાતિ તથા તદાભાસમપિ તદાભાસત્વ ગૃહ્ણીયાત્ ।
તથા ચ સર્વમિથ્યાજ્ઞાનાત્ અપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગસ્તદવસ્થઃ ।
ન ચ તત્રાપિ પ્રમાણ્યારોપાત્ પ્રવૃત્તિઃ, સ્વાત્મભૂતસ્યાપ્રમાણ્યસ્ય સ્વસવેદનતયા ગ્રહણે સમારોપાસંભાવાત્ ।
અગ્રહણે વા સ્વસંવેદનનયાનુપપત્તેઃ ।
ધર્મધર્મિણોર્ભેદાત્ સ્વરૂપગ્રહણે ઽપિ નાપ્રામાણ્યરૂપધર્મગ્રહણમિતિ યદિ, તદા પ્રામાણ્યસ્યાપ્યગ્રહણં સ્યાત્ ।
તસ્માત્ સ્વસંવેદનનયે ઽપિ સ્વરૂપવેદનમાત્રં સ્યાત્ ।
ન તુ પ્રામાણ્યાદિવેદનમિત્યર્થઃ ॥
પરતો વેતિ દૂષયતિ--નાપીતિ ।
તદ્ગોચરં તદ્ગોચરગોચરં મધ્યપદલોપાત્ ।
પ્રાત્યક્ષિકે ચ વહ્નિજ્ઞાને પ્રાત્યક્ષિકમેવ વહ્નિજ્ઞાનાન્તરમિતિ યાવત્ ।
તચ્ચ દ્વિવિધમ્, સમાનેન્દ્રિયજમિન્દ્રિયાન્તરજં ચ ।
એવમનુમાને ઽપિ અનુમાનજ્ઞાનાન્તરં તલ્લિઙ્ગજં
લિઙ્ગાન્તરજં ચ ।
એવં શાબ્દે ઽપિ શાબ્દજ્ઞાનાનન્તરં તદાપ્તશબ્દજમાપ્તાન્તરશબ્દજં ચેતિ સમાનજાતીયસંવાદો દર્શિતઃ ।
અર્થક્રિયેત્યાદિના કાર્યલિઙ્ગકં તદ્ગોચરેત્યાદિના ચાકાર્યકારણલિઙ્ગકમનુમાનત્રયં વિજાજીયસંવાદરૂપં દર્શિતમ્, ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
આપ્તોપદેશજમપિ સંવાદકં જ્ઞાનં ભવત્યેવ જ્ઞાનં ભવત્યેવ ।
સો ઽયં પ્રમાણ્યે નિશ્ચેતવ્યે સંવાદો યદ્યપિ વ્યધિકરણસ્તથપ્યર્થતથાત્વમવ ધારયન્નર્થવત્ત્વં પ્રવર્તકસ્યાપ્યવધારયતીત્યેતાવતા તથૈવોપવર્ણિતઃ ।
દૂષયતિ--તચ્ચ સર્વમિતિ ।
એવં પ્રમાત્વસ્ય દુરધિગમત્વમાપાદ્ય તદાયત્તાવધારણે પ્રમાણાનાં પ્રમાણત્વે યોજયતિ--યદા ચેતિ ।
નનુ યદિ પ્રામાણ્યાવધારણેનૈવપ્રવૃત્તિઃ, તદા સૈવ સાર્વલૌકિકી સ્વત ઇત્યાદિવિકલ્પાન્ ફલ્ગૂકરિષ્યતિ ।
અથ તદવધારણવ્યતિરેકેણાપિ પ્રવૃત્તિરપ્રત્યૂહા તદા માવધારિ પ્રામાણ્યમ્, કિં નશ્છિન્નમિત્યત આહ--તદેવમિતિ ।
વૈદિકં વ્યવહારમધિકૃત્ય ચેદં શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્, ન લૌકિકમિત્યભિસન્ધિઃ ।
પ્રકૃતે યોજયતિ--તસ્માદિતિ ।
નનુ નિત્યયોગે મતુબિતિ દુર્ઘટમ્, પ્રમાણાર્થયોરેવાનિત્યત્વાત્, પરસ્પરસમવાયભાવાચ્ચેત્યત આહ--નિત્યતા ચેતિ ।
નન્વવ્યભિચારો ઽપિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવલક્ષણઃ પ્રમાણપ્રમેયયોર્નાસ્તીત્યત આહ--ઇયમેવ ચેતિ ।
સો ઽયમવિસંવદાદો વિસંવાદાભાવો ઽવ્યભિચારલક્ષણમ્ ।
અવ્યભિચારસ્વરૂપં તુ લક્ષ્યભૂતં ભૂતાર્થપરિચ્છેદકત્વમ્, લક્ષ્યલક્ષણયોરભિન્નાશ્રયત્વાત્ ।
અવ્યભિચારસ્વરૂપં તુ લક્ષ્યભૂતં ભૂતાર્થપરિચ્છેદકત્વમ્, લક્ષ્યલક્ષણયોરભિન્નાશ્રયત્વાત્
સામાનાધિકરણ્યમિતિ મન્તવ્યમ્ ।

યદ્યપિ દેશાવસ્થાભેદે કાલભેદો ઽપ્યર્થસિદ્ધસ્તથાપિ યથાકથઞ્ચિત્ કાલભેદમાત્રં વિવક્ષિતમત્રેતિ જ્ઞાપનાર્થં તદ્ગ્રહણમ્ ।
તથા હિ દૂરસ્થે સ્થાણૌ પુરુષર્પત્યયસ્ય કાલાન્તરે ઽપિ વિસંવાદો નાસ્તિ યાવત્
ન પ્રતિપત્તા નિકટસ્થો ભવતિ ।
પ્રત્યેતવ્ય એવ વા યાવન્ન નેદિષ્ઠઃ સ્યાત્ ।
એવં સ્વપ્નાવસ્થાયામ્ અર્થપ્રત્યયસ્ય કાલભેદે ઽપિ તાવન્ન વિસંવાદો યાવન્ન જાગરાવસ્થાનુભવઃ ।
ન ચ વાચ્યમેવં સતિ કિં કાલભેદગ્રહણેનેતિ, દેશાવસ્થયોરભેદે ઽપિ કાલક્રમેણાપિ ક્વચિદ્ વિસંવાદદર્શનાદ્ યથા સુનિપુણનિભાલનાદાપાતજાતસ્ય કામાતુરકામિનીજ્ઞાનસ્ય ભેદે ઽપિ ક્વચિત્ કાલાન્તરે વિસંવાદાત્ તદુપગ્રહઃ ।
તદનેનેન્દ્રિયાદીનાં કાલક્રમભાવિનઃ સહકારિભેદાઃ સ્ફુટતરપ્રતીતિહેતવઃ સર્વ એવ સંગૃહીતાઃ ।
યદ્યપિ ચ પ્રમારવિષયાવેવ વિસંવાદાવિસંવાદૌ સંભવવ્યભિચારલક્ષણૌ તથાપ્યવિસંવાદસ્ય ધ્રુવવિષયત્વપ્રતિપાદનાર્થં સ્વરૂપગ્રહણં સર્વસ્ય જ્ઞાનસ્ય ધર્મિણ્યવિસંવાદાદિતિ ॥
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદિતિ વ્યધિકારણો હેતુરતસ્તદર્થમાહ--સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાદિતિ ।
યદ્યપિ સમર્થપ્રવૃત્તિ ત્વાદિત્યુક્તેસમઞ્જસં તથાપિ પ્રવૃત્તિર્યસ્યેતિ સમ્બન્ધે ષષ્ઠી ।
સ ચ પ્રમાણપ્રવૃત્ત્યોર્જન્યજનકભાવ એવેતિ સ એવ
દર્શિતઃ ।
નનુ ન તાવત્ પ્રમાણ્યસમર્થપ્રવૃત્તિ જનકત્વયોરવિનાભાવઃ પ્રત્યક્ષેણ શક્યગ્રહઃ, તયોરેવાપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
પ્રામાણ્યં હિ સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાનુમેયમ્ ।
તચ્ચાન્વયવ્યતિરેકાનુમેયમેવેતિ ।
નાપ્યનુમાનેનાન્વયગ્રહઃ ।
પ્રામાણ્યસ્ય
ક્વચિદપ્યસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધૌ વા કિમનુમાનેન, અનુમાનન્તરસિદ્ધત્વે ત્વનવસ્થૈવેત્યત આહ--યદિ પુનરિતિ ॥
અત્ર ચોપેક્ષાજ્ઞાનાનાં પક્ષત્વેનાનુપાદાનાન્ન ભાગાસિદ્ધિઃ ।
વ્યતિરેકી ચ સર્વત્ર સપક્ષાભાવમભ્યુપેત્ય પ્રવર્તત ઇતિ
નાસાધરણાનૈકાન્તિકતા ।
ન ચ વાચ્યમ્ એતસ્યૈવાનુમાનસ્યાર્થવત્ત્વાનવધારણે કથં પ્રમાણાનામર્થવત્ત્વસિદ્ધિઃ? તદવધારણે વા કથં કેવલવ્યતિરેકિત્વમિતિ? દ્વિવિધં હ્યનુમાનસ્યાર્થવત્ત્વમ્, અવિનાભાવલક્ષણં પ્રમાજનનલક્ષણં ચ ।
તત્ર સ્વવિષયપરિચ્છેદે કર્તવ્યે અવિનાભાવાવધારણમેવાપેક્ષતે ન પ્રમાકરણત્વાવધારણમિત્યનવઘૃતપ્રામાણ્યેનૈવાનેન પ્રમાણાનાં પ્રમાણફલત્વલક્ષણં પ્રામાણ્યં સાધ્યત ઇતિ સર્વં સુન્દરમ્ ॥
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્ યત્ પ્રામાણ્યાનવધારણે અપ્રામાણ્યાનવધારણમપિ કથમ્? પ્રામાણ્યનિશ્ચયેન હિ તત્ નિશ્ચીયતે ।
તદનવધારણે તુ વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ કથમ્, વિપક્ષસ્ય તથાત્વાનિશ્ચયાદિતિ? સ્વરૂપતો ધર્મતશ્ચાનવધારિતેનૈવ સતા પ્રમાણેન સ્વવિષયનિશ્ચયસિદ્ધેઃ ।
નનુ નાસ્ત્યેવાસૌ વાદી યઃ પ્રામાણ્યાનિશ્ચયે ઽપિ વિપ્રતિપદ્યેત ।
ન હિ પ્રામાણ્યં સ્વીકૃત્ય તન્નિશ્ચયે વિપ્રતિપત્તિઃ, સ્વીકારસ્ય નિશ્ચયમૂલત્વાત્ ।
ન ચાસ્વીકૃત્ય, પ્રમાણશૂન્યવિપ્રતિપત્તેઃ સર્વત્ર સુલભતયા સર્વવાદવિધિનિષેધવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગાત્ ।
અનિશ્ચિતે ચ પ્રામાણ્યે તદતદ્રૂપસંદેહો ઽપિ ક્વચિદ્ દુર્લભઃ, વિશેષસ્મૃતેરભાવાત્ તત્પૂર્વકત્વાચ્ચ સર્વસંશયાનામ્ ।
નાપિ સર્વત્રાપ્રામાણ્યાસઞ્જનમ્, પ્રામાણ્યગ્રહણોપાયનિરાકરણસ્યાપ્રામાણ્યે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ ।
વિકલ્પનિર્મિતમવિચારમનોહરં પ્રામાણ્યાદિકમાદાયાપિ નાસ્ય દુર્વિચારસ્ય નિર્વાહઃ ।
પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમે વિકલ્પનિર્માણસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
ન ચ વિકલ્પનિર્મિતે ન સંશયાદિવ્યવહારઃ સમસ્તિ ।
નહિ વાજિવિષાણં વેતિ કશ્ચિત્ સન્દિગ્ધે, નાપિ નરવિષાણમિતિ કસ્યચિદ્ વિપર્યયઃ ।
તસ્માદસ્તિ પ્રામાણ્યાદિકં તન્નિશ્ચયશ્ચ ।
તદુપાયસ્તુ ચિન્તામર્હતિ ।
એવં ચાન્વયો ઽસ્ત્યેવ ।
તત્ કથં કેવલવ્યતિરેક્યનુમાનમ્ ઇત્યાશડ્ક્ય સંપ્રતિપત્તિરૂત્તરમ્--અન્વયવ્યતિરેકી વેતિ ।
કેવલવ્યતિરેકિવાદસ્તુ અન્વયાનભ્યુપગમેન કૃત ઇત્યભિસન્ધિઃ ।

અનુમાનસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ।
સ્વત ઇતિ ચ તદિતરસ્યાપિ, સ્વતઃ પરતશ્ચ પ્રામાણ્યસિદ્ધેરિતિ ॥
નનુ સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાદિત્યેતાવતૈવ સાધ્યસિદ્ધેઃ પ્રમાણતોર્ઽથપ્રતિપત્તાવિત્યસમર્થવિશેષણં વયધિકરણ ચેત્યત આહ--પ્રવૃત્તિજનકત્વં ત્વિતિ ।
પ્રામાણ્યાદ્યભિધાનદ્વારા હિ શાસ્ત્રસ્ય નિઃશ્રેયસેન સંગતિઃ, ન તુ સ્વરૂપેણ ।
તતો યથા પ્રમાણાદિતત્ત્વજ્ઞાનં સાધ્યતયા પ્રયોજનં પ્રતિજ્ઞાયતે તથા પ્રમાણાદ્યભિધેયતયાપિ પ્રતિજ્ઞેયં ભવતિ ।
યથા અથાતો ધર્મ વ્યાખ્યાસ્યામઃ (વૈ.સૂ.1.1.1) ઇતિ ધર્મસ્ય વ્યાખ્યેયત્વેનૈવ પ્રતિજ્ઞા સમાનતન્ત્રે ન ચ તદભિધેયતાપ્રતિજ્ઞાનમત્ર ।
તસ્માદભિધેયત્ત્વાપ્રતિજ્ઞાનાન્ન પ્રમાણાદયઃ શાસ્ત્રેણાભિધીયન્ત ઇતિ શ્રોતૃબુદ્ધચનુરોધેનાશડ્ક્ય સૂત્રકારહૃદયાનુરોધેન વાર્ત્તિકમુત્તરયતિસ્યાદેતદિતિ ॥
શિષ્યાકાઙ્ક્ષાક્રમેણ હિ શાસ્ત્રમિદં પ્રવૃત્તમ્, અનપેક્ષિતાભિધાને અનવધેયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ શિષ્યાકાઙ્ક્ષા કિં વક્ષ્યતિ ભવાનિતિ ।
કિં તુ નિઃશ્રેયસં કુતો ઽધિગમ્યત ઇતિ ।
તત્રોત્તરમ્--પ્રમાણાદિતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમ ઇતિ ।
તતઃ કથમિતિ? તતઃ કે, કતિ, કિંલક્ષણાઃ પ્રમાણાદયઃ ઇતિ ।
તત્રોદ્દેશવિભાગલક્ષણાનીતિ ।
તતઃ કથમિતિ? તત્ર દ્વિતીયાધ્યાયાદીતિ ।
એતચ્ચ સર્વમનુભવસિદ્ધમ્ ।
નાત્રાપિ વચનાપેક્ષા ।
ઉક્તાબોદ્ધારં પ્રતિ તુ વ્યાખ્યાતારો ભવન્તિ, યત
એવમયમાહેતિ ।
તદનુભવસિદ્ધમપિ પ્રમાણાદ્યભિધાયકત્વં યઃ કુતશ્ચિદ્ વ્યામોહાન્ન પ્રતિપદ્યતે તં પ્રતિ વ્યાખ્યાતા શાસ્ત્રસ્ય પુરુષશ્રેયો ઽભિધાયકત્વાદિત્યાહેત્યર્થઃ ॥
નનુ શ્રેયો ઽભિધાનમાત્રેણાપિ ન પ્રમાણાદ્યભિધાનં સિધ્યતિ ।
ન હિ પ્રમાણાદિપદાર્થા એવ શ્રેયઃ ।
અથ સ્વયમેવ વિવરીષ્યતિ--તત્પદાર્થાઃ પ્રમાણાદય ઇતિ ।
તથાપિ તચ્છાસ્ત્રં શ્રેયો ઽભિધત્ત ઇત્યનેને કિમ્? અથ શ્રેયઃશબ્દસ્ય પ્રમાણાદય એવાર્થઃ, તર્હિ શ્રેયઃ પુનઃ સુખમહિતનિવૃત્તિરિતિ કિમિત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
યદ્યપિ શાસ્ત્ર પુનઃ પુરુષઃ પુનઃ શ્રેયઃ પુનરિતિ પ્રતિપદં ગૃહીત્વા વિવરણં પ્રક્ષયેણેત્યન્તેન સ્ફુટાવભાસમ્ ।
ન ચ પુરુષા રાગાદિમન્ત ઇત્યાદાવપિ
વિવરણત્વાશડ્કા, પ્રકૃતેનાસંબન્ધાત્ ।
ન હિ રાગાદિમન્તં પ્રતિ શાસ્ત્રં ન સસાધનં શ્રેયો ઽભિધત્તે ।
ન ચ તં પ્રતિ ન તત્ શ્રેયો યેન વીતરાગો વિવિચ્ય ગૃહ્યતામ્ ।
તથાપિ, તસ્માત્ તત્ શાસ્ત્રં પુરુષશ્રેયો ઽભિધત્ત ઇતિ મધ્યપતિતોપસંહાર એવ વિવરણવિચ્છેદભ્રમો મા ભૂદિત્યેતદર્થમવચ્છિનત્તિ--ઉપભોગાત્ પ્રક્ષયેણેત્યન્તેનેતિ ॥
નનુ સમૂહો વ્યૂહવિશિષ્ટ ઇત્યસંગતમ્, પર્યાયત્વાદિત્યત આહ--વ્યૂહ ઇતિ ।
તે ખલ્વમી સમૂહાઃ પ્રણેતૃપુરુષેચ્છાનુરોધિનઃ સ્વાર્થાનુરોધિનો વેત્યત આહ--એક-સ્મૃતીતિ ।
યદ્યપ્યેકાર્થપ્રતિપાદનાવચ્છિન્ના વર્ણાઃ
પદમિત્યેતાવદેવ લક્ષણં તથાપ્યેતદેવ લક્ષણં ક્ષણભડ્ગુરાણાં કથમિત્યેતદુક્તમ્--એકસ્મૃતિસમારૂઢા ઇતિ ।
સમૂહઃ પદમિતિ વાર્ત્તિકે શેષઃ ।
પદસમૂહઃ સૂત્રમિતિ વાર્ત્તિકમ્ ।
તચ્ચાનુપપન્નમ્ ।
વાક્યવિશેષો હિ સૂત્રમ્ ।
ન ચ વાક્યસામાન્યમપિ પદસમૂહમાત્રમ્, ગૌરશ્ચઃ પુરુષો હસ્તીત્યાદેરપિ વાક્યત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ--એવં સ્વાર્થેતિ સમૂહો વેદિતવ્યઃ સૂત્રત્વેનેતિ શેષઃ ।
સૂત્રસમૂહઃ પ્રકરણમિતિ વાર્ત્તિકમ્ ।
તત્ર ચાવાન્તરસમૂહભેદે કારણાભાવાત્, શાસ્ત્રમેવ સૂત્રસમૂહરૂપં પ્રકરણમિતિ પ્રાપ્તમિત્યત આહ--એવં ક્વચિદિતિ ।

તદ્યથા પ્રયોજનાભિધેયસંબન્ધપ્રતિપાદનમેકમર્થમધિકૃત્ય પ્રથમદ્વિતીયસૂત્રયોઃ સમૂહઃ પ્રકરણમ્ ।
એવં પ્રમાણપ્રકરણમ્, પ્રમેયપ્રકરણમ્, ન્યાયપૂર્વાઙ્ગપ્રકરણમ્, ન્યાયાશ્રયપ્રકરણમ્, ન્યાયાશ્રયપ્રકરણમ્, ન્યાયસ્વરૂપપ્રકરણમ્, ન્યાયોત્તરાઙ્ગપ્રકરણમિત્યાદ્યૂહ્યમ્ ॥
પ્રકરણસમૂહશ્ચાહ્નિકમિતિ વાર્ત્તિકમ્ ।
તદિદં પ્રકરણાનામવાન્તરૈકવાક્યતાયામસત્યાં ન સિધ્યતીત્યત આહ--પ્રકરણાનામિતિ ।
અસ્તિ હ્યમીષાં પ્રકરણાનાં સપરિકરન્યાયલક્ષકત્વમેકમિતિ ।
તત્સમૂહ આહ્નિકમ્ ।
ઉત્તરસ્મિશ્ચાહ્નિકે ન્યાયન્યાયાભાસવિવેકોપાયલક્ષણમેકમ્ ।
તત્રાપિ કથાપ્રકરણમ્, હેત્વાભાસપ્રકરણમ્, છલપ્રકરણમ્, પુરુષાશક્તિલિઙ્ગપ્રકરણમિત્યેવં પ્રથમે લક્ષણમધ્યાયાર્થઃ ।
દ્વિતીયે પ્રમાણપરીક્ષા ।
તૃતીયે કારણરૂપપ્રમેયષટ્કપરીક્ષા ।
ચતુર્થે કાર્યરૂપપ્રમેયષટ્કપરીક્ષા ।
પઞ્ચમે પુરુષાશક્તિલિઙ્ગવિશેષલક્ષણમિતિ ।
એવં દ્વિતીયાધ્યાયાદાવાહ્નિકપ્રકરણસંગતીસ્તત્રૈવ દર્શયિષ્યામઃ ।
તદિદમુક્તમ્--એવં તત્ર તત્ર વેદિતવ્યમિતિ ।
તત્ર તત્રેત્યાહિકાદાવિત્યર્થઃ ।
નનુ ચ તત્ર એકપ્રકારો ઽપિ ન દર્શિતઃ, કથં તત્ર તત્ર વેદિતવ્યમિત્યત આહ--એતાશ્ચેતિ ॥
નનુ શાસ્ત્રસ્ય સસાધનપુરુષશ્રેયો ઽભિધાયકત્વં પ્રતિજ્ઞાય શાસ્ત્રસ્વરૂપદર્શનં ક્કોપયુજ્યત ઇત્યત આહ--તદેવમિતિ ।
શાસ્ત્રસ્વરૂપાખ્યાનપૂર્વકં તદર્થકથનં સુગમં ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ॥
નનુ પ્રતીતિસિદ્ધં પ્રમાણાદીનાં ષોડશત્વં કિમિત્યનૂદ્યત ઇત્યતસ્તન્નિરાકરણીયામ્ આશડ્કામાહ--નન્વિતિ ।
સામાન્યવિશેષઃ સાધર્મ્યવિશેષઃ ।
યતો ઽસ્યેતિ પદસમૂહસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ।
પદાર્થાઃ પદાનાં સમૂહિનામ્ અર્થાઃ પ્રમાણાદયઃ ।
તસ્માત્ શાસ્ત્રં વાક્યરૂપં પુરુષશ્રેયો વાક્યાર્થરૂપમભિધત્તે ।
સમાધાનમિતિ શેષઃ ।
કથં નિઃશ્રેયસાય કલ્પન્ત ઇત્યાપાતતઃ ।
પરમાર્થતો તેષાં કાલ્પનિકત્વે નિઃશ્રેયસમપિ કાલ્પનિકમ્ ।
તતસ્તદર્થં પ્રયાસો વિફલઃ તસ્યાયત્નસિદ્ધત્વાદિત્યાશયઃ ।
કલ્પનાકોશસ્યાનન્તપ્રસરત્વાદનન્તાત્માન ઇત્યાપાતતઃ ।
પરકાર્થતો નિરાત્માન ઇત્યાશયઃ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનેતિ પ્રમાણદ્વયોપન્યાસઃ સ્વસિદ્ધાન્તવિરુદ્ધો વાત્તિકકૃત ઇત્યાહ--પ્રમાણાદય ઇતિ ।
નોપમાનવિષયા ઇતિ ।
યદ્યપ્યુપમાનસ્ય સંજ્ઞાસંજ્ઞિસંબન્ધપરિચ્છેદફલસ્ય શબ્દે પ્રમાણે ઽસ્ત્યેવોપયોગઃ, અગૃહીતસમયસ્ય શબ્દસ્યાપ્રમાપકત્વાત્ ।
સમયસ્ય ચ પ્રાયશ ઉપમાનેનાકલનાત્ ।
તથાપિ ન તેન તે સાક્ષાદ્ વિષયીક્રિયન્તે પ્રમાણાદય ઇત્યર્થઃ ।
નનુ યદિ સાક્ષાદુપમાનસ્ય પ્રકૃતાનુપયોગાદનભિધાનમ્, તર્હિ શબ્દો ઽભિધીયતામ્ ।
સ હિ સાક્ષાદુપયોગીત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
તત્રાપીત્યાગમવિષયપરામર્શઃ ।
આગમો હિ યત્ર પ્રવર્તતે તદ્વિષયમેવ પ્રત્યક્ષમનુમાનં વા અપેક્ષતે ।
તે તુ સમૂલે અપિ ન સ્વિષયપ્રવૃત્તં પ્રમાણમપેક્ષેતે ।
તતો મૂલાસંપ્લુતવિષયત્વાત્ તે એવ દર્શિતે ઇત્યર્થઃ ।

વૈનયિકેતિ વિશિષ્ટો નયઃ શાસ્ત્રં ન્યાયશાસ્ત્રમ્, તજ્જન્યબુદ્ધિવિરહિણ ઇત્યર્થઃ ।
નૈતાન વિવિઞ્ચતે સમારોપિતાદ્ રૂપાદિતિ શેષઃ ।
શુશ્રૂષાદિરિત્યાદિગ્રહણેન શ્રવણાદૌ પાટવમ્ ।
સંદિગ્ધસ્યાપિ જિજ્ઞાસા ન ભવત્યેવાનભિમતાપવર્ગસ્યેત્યત ઉક્તમ્"--શિષ્યસ્યેતિ ।
શિષ્યતયા મુમુક્ષુતાદિસંપત્તિમુપલક્ષયતિ ।
વિપ્રતિપન્નો ઽપિ કથામારભમાણો ઽપ્યમુમુક્ષુર્ગલિતે ઽહઙ્કારે ન સાપેક્ષો ભવતીત્યતો નિષ્ફલો જલ્પવિતણ્ડારમ્ભ ઇત્યત આહ-- શિષ્યમાણસ્યેતિ ।
મોહાદપિ મોક્ષમિચ્છત ઇત્યર્થઃ ।
જલ્પવિતણ્ડાભ્યાં વિગલિતે ઽહઙ્કારે ઇતિ યોજના ।
સાપેક્ષસ્ય સતઃ પ્રતિપાદ્યતેતિ વાક્યશેષાગ્રે ।
કેનચિત્ પ્રમારેણેતિ ।
પ્રથમસૂત્રપાઠપ્રકારેણેત્યર્થઃ ॥
નન્વસંદિગ્ધસ્યાપિ સંદિગ્ધીકરણે કિમસ્ય પ્રયોજનમિત્યત આહ--અસંદિગ્ધો ઽપીતિ ।
તથા ચ પ્રમાતણાં
સાપેક્ષાણામિતિ શેષઃ ।
તે ઽભી દુર્લલિતાઃ શિષ્યા યદિ મોક્ષાદાવપિ ઇન્દ્રિયાદ્યપેક્ષન્તે, તદા કથં પ્રતિપાદ્યા ઇત્યતો
વાર્તિકં પૂરયતિ--કઞ્ચિદિતિ ।
દૃષ્ટપ્રયોજનોપયોગિનં પ્રત્યક્ષોપલભ્યમાનમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટપ્રયોજનોપયોગિનમેવાનુમેયં
જિજ્ઞાસવ ઇત્યુત્તરત્રાપિ પૂરણીયમિત્યાહ--એવમુત્તરમપીતિ ।
નન્વેતાવતાપિ જિજ્ઞાસવ ઇત્યુત્તરત્રાપિ પૂરણીયમિત્યાહ--એવમુત્તરમપીતિ ।
નન્વેતાવતાપિ સાપેક્ષા અનેનૈવ શાસ્ત્રેણ પ્રતિપાદ્યાઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં ચેતિ
પરસ્પરવ્યાહતમિત્યત આહ--અયમભિસન્ધિરિતિ ।
પરમપુરુષાર્થસાધનં તુ જિજ્ઞાસવ ઇતિ શેષે ન્યાયેનેતિ શેષઃ ।
ઇહ યદ્યપિ સુખં દૃષ્ટમેવ વિધાયકપ્રમાણગોચર એવ અહિતનિવૃત્તિરદૃષ્ટૈવ નિષેધકપ્રમાણગોચર એવેતિ યથાસંખ્યમપિ સંભવતિ ।
તથાપિ શ્રેયઃ પુનઃ સુખમહિતનિવૃત્તિશ્ચેતિ અતો ન કિઞ્ચિદધિકમુક્તં ભવતીતિ પ્રમાણાવિશેષસંબન્ધકથનમેવ પરમ્ ।
ન ચ તેનેદાનીમસ્તિ પ્રયોજનમ્ ।
ન ચાભિમતશ્રેયોવિશેષનિર્ધારણે કર્તવ્યે વિધિનિષેધગોચરત્વોપવર્ણનમુપયુજ્યત ઇત્યભિસંધાયાન્યથા વ્યાચષ્ટે--તત્રાપીતિ ।
તચ્છ્રેયઃ સુખમહિતનિવૃત્તિશ્ચેતિ તચ્છબ્દેન દ્વયમપિ શ્રેયસ્ત્વેન પરામૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યથાસંખ્યં શડ્કાં નિવારયતિ--ન વ્યાસજ્યેતિ ।
દૃષ્ટં સુખમિત્યત્ર
દ્રૃષ્ટાદૃષ્ટશબ્દયોરર્થમુદાહરણમુખેન સ્પષ્ટયતિ--સ્રક્ચન્દનેતિ ।
ઐહિકમિત્યર્થઃ ।
સ્વર્ગાદીતિ આમુષ્મિકમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તમન્યત્રાપીતિ દિશતિ--એવમિતિ ।
અહિતનિવૃત્તિરપ્યૈહિક્યામુષ્મિકી ચેત્યર્થઃ ॥
નૈવં વાત્તિકે રૂયત ઇત્યત આહ--ચકારલોપાદિતિ ।
ચકારયોર્લોપરદિત્યર્થઃ ।
તેન દૃષ્ટં સુખમદૃષ્ટં ચ ।
તથા
અહિતનિવૃત્તિશ્ચેતિ વાત્તિકાર્થઃ ।

તદયં સંક્ષેપઃ દૃષ્ટં શ્રેયઃ ।
તચ્ચ સુખમહિતનિવૃત્તિશ્ચ ।
સુખમપ્યૈહિકમામુષ્મિકં ચ ।
દુઃખનિવૃત્તિરપ્યૈહિક્યામુષ્મિકી ચેતિ ।
તત્ર સુખલક્ષણં શ્રેયો દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા ।
નૈતચ્છાસ્ત્રસાધ્યમ્, તસ્ય સ્રગાદિયાગાદિસાધ્યત્વાત્ ।
આત્યન્તિકસ્ય ચ તસ્યાભાવાત્ ।
અહિતનિવૃત્તિરપ્યનાત્યન્તિકી દૃષ્ટાદૃષ્ટભિન્ના નૈતચ્છાસ્ત્રસાધ્યા, તસ્યાઃ પ્રસક્તકણ્ટકાદિહિસાદિપરિહારસાધ્યત્વાત્, તદપ્રસક્તૌ ત્વસાધ્યત્વાત્ ।
અત
આત્યન્તિકીમહિતનિવૃત્તિ નિર્ધારયિતું પુનર્ભિનત્તીત્યાહ--અહિતનિવૃત્તેરિતિ ।
નનુ યદિ નિવૃત્તિરિતિ નનુ યદિ નિવૃત્તિઃ પ્રાગભાવો દુઃખસ્ય, સ કથમાત્યન્તિકઃ? ઉત્તરાન્તાનવચ્છેદો હિ આત્યન્તિકત્વમ્ ।
પ્રાગાભાવસ્ય ચ તથાત્વે પ્રાગિત્યેવ ન સ્યાત્ ।
અથ નિવૃત્તિઃ પ્રધ્વંસઃ, સ ચ સર્વ એવાત્યન્તિક ઇતિ કુતો નિવૃત્તેરાત્યન્તિકત્વવ્યુત્પાદનમિત્યત આહ--આત્યન્તિકત્વમિતિ ।
નિવૃત્તસ્ય નિવૃત્તજાતીયસ્ય પુનરનુત્પાદઃ ।
તત્રૈવાત્મનીતિ શેષઃ ॥
નન્વેકવિંશતિપ્રભેદભિન્નદુઃક્ષહાનિરેવ આત્યન્તિકી દુઃખનિવૃત્તિઃ, તત્કથં હાન્યેતિ વાત્તિકમિત્યત આહ--સ ચેતિ ।
નિવૃત્ત્યા નિવૃત્તિસ્વરૂપેણ લક્ષ્યતે ।
અત્ર ચ કાર્યશબ્દેન દુઃખમુક્તમ્ ।
કારણશબ્દેન શરીરેન્દ્રિયવિષયબુદ્ધયઃ ।
અનુષડ્ગિ સુખં દુઃખેનૈકકારણત્વાત્ ।
અથ શરીરાદિષુ નિવૃત્તેષ્વપિ દુખં કિં ન ભવેત્? મા ભૂદ્ દુઃખમ્, સુખં કિં ન ભવેત્? ન
હ્યન્યસ્મિન્નત્યન્તનિવૃત્તે અન્યન્ન ભવતિ ।
તથા ચાનુષડ્ગાસુખિનિવૃત્તિઃ કિમુપવર્ણ્યય ઇત્યત આહ--ન હીતિ ।
કારણ વિના ભવત્કાર્યં કાર્યતામવ જહ્યાત્ ।
અત્ઃ શરીરાદિષ્વસત્સુ દુઃખવત્ સુખમપિ ન ભવતિ, તસ્યાપિ તત્કાર્યત્વાત્ ।
ભવદ્વા શરીરાદિષુ સત્સ્વેવ ભવેત્ ।
તથા ચ દુઃખમપિ ભવેત્ કારણસદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
અત્રૈવાર્થે વાત્તિકં યોજનયતિ--તદિદમુક્તમિતિ ।
અનેનૈવ કારણમવિદ્યાતૃષ્ણે, કાર્યાપ્રવૃત્તિરનુષડ્ગિણૌ ધર્માધર્માવિતિ ટીકાવ્યાખ્યાનમ્ અપહસ્તિતમ્, શરીરાદીનાં દુઃખત્વમનુભવબાધિતમિત્યત આહ-- ગૌણેતિ ॥
નુન ઘ્રાણાદિસૂત્રે(1.1.12) પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પ્રસિદ્ધાનિ ।
ન ચ પ્રદેશાન્તરે ઽપિ ષડિત્યત આહ--ષષ્ઠમિતિ ।
તન્ત્રયુક્ત્યેતિ ભાવઃ ।
નનુ વિષયા અપ્યનિતરેતરસાધનસાધ્યાઃ પજ્ચૈવ વિભાગે પરીક્ષાયાં ચ સિદ્ધાઃ, ન તુ ષડિત્યત આહ--તસ્યેતિ ।
યદ્યપિ બુદ્ધિસુખદુઃખાન્યપિ મનસો વિષયઃ, તથાપિ, તસ્યૈવ વિષયત્વેન દુઃખત્વોપચારો ચદ્વિષયીક્રિયમાણં દુઃખમુપજનયતિ ।
વક્ષ્યતિ હિ--વિષયા બોધ્યત્વાદિતિ ।
ન ચ બુદ્ધિર્બુધ્યમાના દુઃખહેતુઃ ।
વક્ષ્યતિ હિ--બુદ્ધયસ્તુ સાક્ષાદિતિ ।
સુખદુઃખયોસ્તુ દુઃખહેતુત્વમેવ નાસ્તિ, સુખસ્ય વિજાતીયારમ્ભકત્વે ઽપિ રાગમાત્રામ્ભકત્વાત્ ।
દુઃખસ્ય તુ વિજાતીયારમ્ભકત્વાદેવ ।
ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાસ્તુ પ્રતીયમાના એવ સાક્ષાદ્ દુઃખ જનયન્તિ ।

તથા હિ, મુમુક્ષુસ્તાવદિચ્છામિ દ્વેષ્મિ યોગાભ્યાસાદન્યત્ર પ્રયત ઇતિ પ્રતીત્યૈવ દુઃખી ભવતિ, અહિતસાધનત્વેનેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાનાં તેનાવધારિતત્વાત્ ।
અન્યો ઽપીષ્યમાણાલાભે બુભુક્ષિતો ઽસ્મિ પિપાસિતો ઽસ્મીતિ પ્રતીત્ય દુઃખી ભવતિ ।
હિતમેવાહિતમુપલભ્ય દ્વિષતો નિવૃત્તભ્રમસ્ય હિતમેવ દ્વેષ્મિ, ધિડ્ મામિતિ દુઃખમ્ ।
એવમનિષ્ટ એવાર્થે ઇષ્ટબુદ્ધ્યા પ્રયતમાનસ્ય નિવૃત્તે ભ્રમે તથા અલસસ્ય પ્રયત્નમુપલભ્યૈવ દુઃખમિત્યેતાવતૈત એવ મનસો વિષયત્વેન નિર્દિષ્ટાઃ ॥
નનુ જરાકુષ્ટાદ્યુપહતદેહસ્યોપલભ્યમાનમેવ શરીરં દુઃખહેતુઃ, તત્રાપિ વિષયત્વેનૈવ દુઃખત્વોપચારઃ સ્યાદિત્યત આહ--યદ્યપીતિ ।
અન્યથાસ્ય દુઃખહેતુભાવો ઽસાધારણ ઇતિ શેષઃ ।
વિષયત્વેન પુરરિદં ન ષડ્ભ્યો ભિદ્યતે ।
અસાધારણેન્દ્રિયસંબન્ધાત્તુ ભિદ્યતે ।
ન તુ સ્વરૂપેણ, વિષયાણામનન્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઇહ યદ્યપિ અનુષડ્ગો ઽવિનાભાવ ઇતિ વક્ષ્યતિ વાત્તિકકારઃ, તદુપપત્તયે ચ સમાનનિમિત્તતાસામાનાધારતાસમાનોપલભ્યતાઃ, તથાપિ ન
તાવન્માત્રેણાવિનાભાવો નિર્વહતિ ।
સાધારણનિમિત્તાયામપિ હ્યન્યતરાસાધારણનિમિત્તનિવૃત્તાવેકતરનિવૃત્તૌ ઇતરાનવૃત્તિસંભવાત્ ।
અત એવ આધારસ્યોપલબ્ધિસાધનસ્ય ચ સામ્યે ઽપ્યેકતરસ્ય કારણાભાવેનાભાવે ઽપ્યન્યતરસભ્દાવેનાવિનાભાવ ઇત્યાશડ્ક્ય સુખસ્ય દુઃખાનુષડ્ગોપપત્તયે દુઃખહેત્વનુષઙ્ગમેવાહ--સાધનેતિ ।
અતો ન દ્વિતીયસૂત્રવાર્તિકટીકાભ્યાં વિરોધઃ ।
સાધનપારતન્ત્ર્યં કાર્યાત્વાત્ ।
અકાર્યસ્ય ચ સુખસ્યાભાવાત્ ।
પારતન્ત્ર્યં ચ દંઃખહેતુઃ ।
યદાહ--
સર્વ પરવશં દુઃખમ્ ।
ઇતિ ।
ક્ષયિત્વં ચ સુખસ્ય સમવાયિકારણવત્ત્વાત્ ।
તદપિ દુઃખહેતુઃ, ઇષ્ટવિયોગો હિ દુઃખં જનયતીતિ ।
ક્ષયિત્વં કામે સતીતિ તુ વ્યાખ્યાનં દુઃખહેતવ ઇતિ બહુવચનવિરુદ્ધમ્, અતઃ સ્વતન્ત્રમેવેદં હેતુત્રયમ્ ॥
કામ ઇચ્છા ।
સાચ સુખતત્સાધનયોર્વ્યાપિકા ।
ન હિ સુખ તત્સાધનં વા અનિચ્છતઃ સુખં નામ સુખસાધનં ચ ।
તદપિ સુલભં દુર્લભં ચ ।
તત્ર દુર્લભેચ્છા દુઃખૈકફલૈવ ।
સુલભેચ્છાત્વનિષિદ્ધસાધનગોચરા નિષિદ્ધસાધનગોચરા ચ ।
તત્ર નિષદ્ધસાધાનગોચરાપિ સ્વરૂપતઃ કાર્યતશ્ચાધર્મજનનદ્વારેણાવશ્યં દુઃખફલેતિ ।
અનિષિદ્ધસુલભસાધાનગોચરાપિ શરીરપાટવે સત્સતિ વા ।
તત્રાસતિ દુઃખહેતુરેવ ।
શરીરાદિપાટવે ઽપિ સવિઘ્ના નિર્વિઘ્ના ચ ।
તત્ર સવિઘ્ના દુઃખમેવ પ્રસૂતે ।
નિર્વિઘ્નાપ્યનિષ્ટસંભિન્નવિષયા તદ્વિપરીતા ચ ।
તત્ર પ્રથમા અવશ્યં
દુઃખહેતુઃ ।
દ્વિતીયા તુ વિફલા સફલા ચ ।
તત્ર પ્રથમા દુઃખહેતુરેવ ।
દ્વિતીયા તુ સવિલમ્બફલા અવિલમ્બ્ફલા ચ ।

તત્ર પ્રથમા અવશ્યમેવ દુઃખહેતુઃ ।
દ્વિતીયાપ્યનાયતિવિશુદ્ધા તદ્વિપરીતા ચ ।
તત્ર પ્રથમા દુઃખહેતુરેવ ।
દ્વિતીયા તુ વિષયસ્ય પિરિણતિવિરસત્વાદ્ દુઃખમેવ પ્રસૂતે, અતિવ્યામોહાદ્ વિષયેષ્વેવ મગ્નસ્યેચ્છાન્તરમેવ વા, ઉભયથાપ્યનર્થમૂલમિતિ ।
એવં સુખાનુષક્તઃ કામો ઽપિ દુઃખહેતુરિતિ ।
ઇહ યદ્યપિ રાગદ્વેષમોહપ્રવૃત્તયો ઽપિ દુઃખતદનુડ્ગિસાધનભાવાદિન્દ્રિયાદિવત્ દુઃખત્વેન પરિસંખ્યાતુમુચિતાસ્તથાપિ ન શરીરેન્દ્રિયાદિવ્યતિરેકેણામૂષામાત્મલાભો દુઃખં પ્રતિ વ્યાપારો વા, ઇન્દ્રિયાદીનાં પુનર્દેષપ્રવૃત્ત્યભાવે ઽપિ દુઃખં પ્રતિ વ્યાપારો જીવન્મુક્તસ્યાસ્ત્યેવ ।
પ્રવૃત્તિફલં તુ ધર્માધર્મૌ યદ્યપિ સુખદુઃખહેતૂ, તથાપ્યેકવિંશતિવિધ દુઃખમયસંસારનૃત્યશાલા મૂલસ્તમ્ભત્વાદનયોર્નાત્ર પરિસંખ્યાનમ્ ।
ન હિ ભાવિનિ જન્માન્તરે શરીરેન્દ્રિયાવિષયબુદ્ધિસુખદુઃખાન્યાહત્ય વ્યાપ્રિયન્તે યથા ધર્માધર્મૌ ॥
એતદેવાભિસંધાય કારણરૂપધર્માધર્મોચ્છેદક્રમેણ કાર્યરૂપૈકવિંશતિવિધદુઃખસ્યોચ્છેદોવાર્ત્તિકકૃતા દર્શિત ઇતિ તથૈવ વાત્તિકમવતારયતિ--ઉક્તપ્રકારેતિ ।
ઇહ ચાગામિધર્માધર્મનિવૃત્તાવુપાયસ્તત્સાધનપ્રવૃત્તિપરિત્યાગઃ, ઉત્પન્નનિવૃતૌ તૂપભોગ ઇતિ
દર્શિતમ્ ।
તદુભયમપ્યનુપપન્નમ્, વાગ્બુદ્ધિશરીરામ્ભં પરિત્યજ્ય જીવિતુમશક્તયત્વાત્ ।
મૃતે ઽપિ શદીરાદ્યન્તરજ્રલેપસ્ય દુપનેયત્વાત્, ઉપભાગશ્ચાશક્યઃ, અનિયતવિપાકસમયત્વાત્, અનન્તત્વાદનન્તફલત્વાચ્ચ ।
ભોગાવસ્થાયામપ્યનન્તકર્માન્તરોત્પાદનતાયા અવરામાત્ ।
અથ કથઞ્ચિદુપભોગાનુત્પાદાભ્યામુત્પન્નાનુત્પન્નયોઃ શક્યઃ પ્રક્ષયઃ, તર્હિ શાસ્ત્રવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ, તત એવ તત્સિદ્ધેરિત્યાશડ્ક્ય વાર્ત્તિકસ્યોપસ્કુરૂતે--સંશયાદીતિ ।
સંશયાદીત્યાદિપદેન ચતુર્દશાપિ ન્યાયપરિકરત્વેન સંગૃહીતાઃ ।
પરમન્યાયેત્યનેને મૂલમૂલીભાવવ્યવસ્થિતાનિ ચત્વાર્યપિ પ્રમાણાનિ ।
ન્યાયો માર્ગ ઇવ ન્યાયમાર્ગઃ, નિઃરેયસભૂમેઃ પ્રાપ્તિહેતુત્વાત્ ।
દ્વાદશવિધેત્યાત્માદિ પ્રમેયમ્ ।
તદનેન શાસ્ત્રસ્યાવસરોપયોગૌ દર્શિતૌ ।
તત્ત્વપરિભાવનેત્યનેનાભ્યાસસ્ય ।
તદેવં પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન મોક્ષમાણસ્ય શાસ્ત્રે પ્રવૃત્તિઃ ।
તતઃ પરિકરપરિજ્ઞાનમ્ ।
તતો ન્યાયમાર્ગપરિશોધનમ્ ।
તતસ્તેન દ્વાદશવિધપ્રમેયાસાદનમ્, તતો ઽભ્યાસઃ, તતઃ પ્રસંખ્યાનમ્ ।
તતઃ સમૂલદોષાનુષઙ્ગનિર્મોક્ષઃ ।
તતો ઽપ્રવૃત્તિઃ ।
તત આગામિનોર્ધર્માધર્મયોરસંચયઃ ।
ઇત્યેવમનાગતઃ પ્રવાહો નિવારિતઃ ॥
યદ્યપિ ચ યાવચ્છરીરાદિભાવિની પ્રવૃત્તિસ્તથાપિ દોષાનુષઙ્ગસહકારિવિરહાન્નાસૌ પ્રવૃત્તિઃ
તત્કાર્યાસમર્થત્વાદિતિ ।
ઉત્પન્નભોગમુપપાદયતિ--અનાદીતિ ।
યદ્યપિ યથાનાદૌ ભાવપરમ્પરાયાં કર્માણિ પ્રચીયન્તે તથાપચીચન્તે ઽપિ ।
ન હ્યારમ્ભે પરં ભવસ્યાનાદિતા ।
નનૂપભોગે કર્મારમ્ભો હ્યધિકારિણિ શરીરે ।
તચ્ચ શરીરકોટિમધ્યપતિતમેકં શરીરં
કદાચિત્ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદેવ ।
ભોગસ્તુ નાસ્ત્યેવ તચ્છરીરં યત્ર નાસ્તિ, ભોગસ્ય તદાયતનત્વાત્ ।
તસ્માદાયવ્યયપર્યાલોચનયા પરિમિતમેવ કર્મ ।
અત એવ નિયવિપાકસમયમપિ ।

તસ્ય ચ ક્રમભાવિભિરપિ કિયદ્ભિઃ
કૈશ્ચિદેવ શરીરૈરૂપભોગાત્ પ્રક્ષયો ઽપિ ન દુરૂપપાદઃ ।
તથાપ્યાગમપ્રામાણ્યાત્ કાયયૌગપદ્યસ્યાપિ પ્રસંખ્યાનફલતયા સિદ્ધત્વાદનન્તામનિયતવિપાકસમયતાં ચાભ્યુપગમ્યૈવ પરિહૃતમ્ ।
વિભૂતિમતા અનેકકાલોપભોગ્યમપ્યેકદા ભુજ્યત ઇત્યત્ર સમુદ્રપાનમુદાહરણમ્ ।
યોગર્ધિપ્રભાવસમ્પન્નો વિવિધફલભોગિનો વિચિત્રસ્વભાવાનેકદૈવ બહૂન્ કાયાન્ ઇચ્છામાત્રેણૈવ નિર્મિમીત ઇત્યત્ર દણ્ડકારણ્યસૃષ્ટિરૂદાહણમિતિ ॥
ઇહ કેચિદ્ આહુઃ, દુઃખનિવૃત્તિ પુરુષાર્થ એવ સ્વરૂપતો ન ભવતિ સોપાધિત્વાત્ ।
સુખં દુઃખાભાવે સત્યેવ ભવતીતિ સુખસાધનાન્તરવત્ દુઃખાભાવો ઽપિ મૃત્યતે ।
ન નુ સ એવ પુરુષસ્ય સમીહિત ઇતિ ।
તદુક્તમ્,
વરં વૃન્દાવને ઽરણ્યે ક્રોષ્ટત્વમભિવાઞ્છિતુમ્ ।
ન તુ વૈશેષિકી મુક્તિં ગૌતમો ગન્તુમિચ્છતિ ॥
ઇતિ ।
તદનુપપન્નમ્, વિપર્યાસસ્યાપિ સંભવાત્, ભોજનાદિસુખે સત્યેવ હિ બુભુક્ષાદિદુઃખં નિવર્તત ઇતિ દુઃખનિવૃત્ત્યર્થમેવ ભોજનાદિસુખં મૃગ્યતે ।
ન પુનસ્તદેવ તસ્ય સમીહિતમિતિ કિં ન કલ્પયતે ।
ક્વચિદ્ દુઃખભાવે ઽપિ સુખસ્યેષ્યમાણત્વા દિતિ ચેત્--ન, દુઃખનિવૃત્તેરપિ ક્વચિત્ સુખાભાવે ઽપીષ્યમાણત્વાદેવ ।
દુઃખનિવૃત્તૌ સત્યાં સુખમેવ ભવિષ્યતીત્યભિસન્ધિસ્તાવદસ્તીતિ ચેત્-ન, સુખાવસ્થાયાં નિયમતો દુઃખવિરહો ભવિષ્યતીત્યભિસન્ધેસ્તત્રાપિ સંભવાત્ ।
તસ્માદ્ યદ્યપિ દુઃખહાનૌ સુખમ્, સુખે ચ દુઃખહાનિર્નિયતા, તથાપિ
પરસ્પરનિરપેક્ષમેવ પુરુષાર્થત્વમનયોરિચ્છયોઃ અપ્યસંકીર્ણવિષયત્વાત્ ॥
અન્યસ્ત્વાહ--ભવત્યેવ હિ દુઃખહાનિઃ પુરુષાર્થઃ, કિં ત્વનુભૂયમાનતયા ।
ન હિ વિષાદિજન્યમોહાવસ્થાયાં દુઃખનિવૃત્તિરિતિ તદર્થં પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે ।
તસ્માત્ મોક્ષે દુઃખહાનેરનનુભૂયમાનત્વાન્ન પુરુષાર્થત્વમિતિ ।
તદુક્તમ્,
દુઃખાભાવો ઽપિ નાવેદ્યઃ પુરુષાર્થતયેષ્યતે ।
ન હિ મૂર્ચ્છાદ્યવસ્થાર્થં પ્રવૃત્તો દૃશ્યતે સુધીઃ ॥
ઇતિ ।
તદપ્યનુપપન્નમ્, પુત્રાદિવિયોગજન્યદુઃખહાનિમિચ્છતો કેષાઞ્ચિદ્ વિષશસ્ત્રોદૂન્ધનદાવપિ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
પ્રેક્ષાવન્તો નૈવં કુર્વન્તીતિ ચેત્--ન, પુરુષાર્થત્વાવિરોધાત્ ।
ન હિ પરદારેષુ શાસ્ત્રનિષેધાડ્કુશનિવારિતાઃ પ્રેક્ષાવન્તો ન પ્રવર્તન્ત ઇતિ ।
ન તત્ર કામઃ પુરુષાર્થઃ, અપિ ત્વલ્પીયઃ સુખં મહાનનર્થ ઇતિ નિવૃત્તિઃ ।
તથા વિષાદાવપિ પ્રવૃત્તસ્ય શાસ્ત્રગર્હિતત્વાદલ્પીયાનનર્થો નિવર્તતે ।
મહીયાન્ પ્રવર્તત ઇતિ ન તે પ્રવર્તન્ત ઇતિ ।
ઇયમેવ હિ પ્રેક્ષા યત્ પુરુષાર્થત્વે ઽપિ લોકશાસ્ત્રવિરોધપરામર્શઃ, ન તુ અપુરુષાર્થત્વાદેવ સ્વરૂપેણેષ્યમાણતામાત્રનિબન્ધનત્વાત્ પુરુષર્થતાયાઃ ।
અતએવ ન યત્ર લોકશાસ્ત્રવિરોધઃ, તત્ર વ્યાધ્યાદિપરિપીડિતાઃ પ્રયાગવટપ્રપાતાનશનાદિનાપિ દેહં ત્યજન્તઃ પ્રેક્ષાવન્તો દૃશ્યન્તે ।
ન હિ કશ્ચિદ્ દુઃખનિવૃત્તિમનુભવિષ્યામીતિ તત્સાધને પ્રવર્તતે, અપિ તુ દુઃખ હાસ્યામીતિ ।
અપિ ચ દુઃખનિવૃત્તેરનુભૂયમાનતામાત્રં વિવક્ષિતમ્,
દુઃખનિવૃત્તિસત્તાવધિર્વા? આદ્યશ્ચેત્, તુષ્યતુ દુર્જનઃ ચરમે જન્મન્યનુભૂયત એવ સમાધિપ્રભાવાત્ ।
આત્યન્તિકી દુઃખનિવૃત્તિરનાગતા વર્તમાનાપ્યચિરમનુભૂયત એવ ।
દ્વિતીયે તુ પ્રસક્તકણ્ટકાદિહેતુકદઃખનિવૃત્તેરપુરુષાર્થત્વપ્રસઙ્ગઃ, સર્વદાનનુભૂયમાનત્વાત્ ।
તથાત્વે વા વિષયાન્તરસંચારાભાવપ્રસઙ્ગાત્, નિવૃત્તેઃ સર્વદા તાદવસ્થ્યાદિતિ ।
તસ્માત્ સર્વદાનનુભૂયમાનાપિ યથા કણ્ટકાદિજન્યદુઃખનિવૃત્તિઃ પુરુષાર્થતયા પુરુષં પ્રયોજયતિ, તથા શાસ્ત્રાર્થભૂતાપિ ।

તદિદં દુઃખનિવૃત્તેરપુરુષાર્થત્વમનનુભૂયમાનતયૈવ ચાપુરુષાર્થત્વમિતિ પક્ષદ્વયમતિનિર્વલમિત્યેતદિત્યુપેક્ષ્ય તૃતીયં શઙ્કતે--સ્યાદેતદિતિ ।
તદુક્તમ્,
અસત્યાનિ દુરન્તાનિ સમવ્યયફલાનિ ચ ।
અશક્યાનિ ચ વસ્તૂનિ નારભેત વિચક્ષણઃ ।
ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાર્ત્તિકમુદ્દીપયતિ--યદ્યપીતિ ।
તદનેન મધુવિષસંપૃક્તાન્નભોજનદૃષ્ટાન્તેન સમવ્યયફલત્વમપવર્ગસ્ય નિરાકૃતમ્ ।
યથા હ્યત્રાનર્થસ્ય ભૂયસ્ત્વમર્થસ્ય તુ ક્ષુદ્રત્વમ્, ન તથાપવર્ગે ઽપીતિ ।
એતેનૈતદપિ નિરસ્તં યદુક્તમ્, યથા દુઃખશબલં સંસારસુખમનાદેયમ્, તથા સુખશબલતયા દુઃખમપ્યુપાદેયં કિં ન સ્યાત્? દૃશ્યન્તે હિ સુખાર્થિનો યગાદિદુઃખમનુભવન્ત ઇતિ ।
યસ્ય દુઃખમુપાદેયં હેયં તસ્ય કિમુચ્યતામ્ ।
હેયહીનસ્ય કા મુક્તિઃ કેન વાપ્યુપદિશ્યતે ॥
ઇતિ ।
યસ્તુ ઘનતરદુઃખતિમિરનિરન્તરાત્ સંસારકાન્તારાત્ સુખખદ્યોતિકાસુ દ્યોતમાનાસ્વપિ બિભેતિ તં પ્રતિ અયં નિરસ્તતમસ્કતયા સુગમો માર્ગ ઉપદિશ્યત ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્-તેન મા ભૂદતદિત્યાદિ ।
નન્વેવં સતિ નાસ્ય સર્વાર્થતા ।
તથા ચ જગતઃ શમાયેત્યનેન વિરોધ ઇત્યત આહ--અવિવેકિનામપીતિ ।
યદ્યપિ કસ્યચિદપ્રવૃત્તાવપિ ન સર્વાર્થતા અસ્ય હીયત ઇતિ પ્રપઞ્ચિતમધસ્તાત્, તથાપિ હેયં હેયત્વેનાગૃહ્ણન્તો મન્દાઃ કારુણિકેણ ગ્રાહયિતવ્યા ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ શાસ્ત્રેણ તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ વૈરાગ્યમ્, વૈરાગ્યાચ્ચ શાસ્ત્રે પ્રવૃત્તિરિતિ દુરૂત્તરમિતરેતરાશ્રયત્વમિત્યત આહ--શાસ્ત્રે પ્રવૃત્તીતિ ।
દુઃખાદુદ્વિજતો ભોગવૈમુખ્યમાત્રમિહ વૈરાગ્યં વિવક્ષિતમ્, ન તુ રાગાભાવ એવેત્યર્થઃ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થતયા દ્વૈવિધ્યશડ્કામપનયતિ--ઐકરૂપ્યં દ્વૈરૂપ્યં ચેતિ ।
નનુ પુરુષભેદે ઽપિ પ્રવૃત્તેઃ દ્વૈવિધ્યમેવ ।
ન હિ કશ્ચિત્ સુખં પ્રાપ્તુમિવ દુઃખમપ્યાપ્તું પ્રવર્તતે ।
નાપિ કશ્ચિત્ દુઃખહાનાયેવ સુખહાનાયાપીત્યત આહ--પુરુષભેદો રાગવૈરાગ્યાભ્યામિતિ ।
નનુ સુખસ્ય હેયત્વમેવ કુત ઇત્યત આહ--પ્રાપ્તવ્યસ્યેતિ ।
અવિવેકિનાં તુ પ્રવૃત્તિર્દ્વિરૂપેત્યુક્તમ્ ।
વાર્ત્તિકકૃતા ઇતિ શેષઃ ॥
પ્રકૃતમુપસંહરન્નેવાપ્રકૃતોપનિપાતશડ્કામપ્યપનેતું વૃત્તવર્તિષ્યમાણે અનુકીર્તયતિ--તદનેનેતિ ।
તદવયવં વિવરીતુમુક્તતાત્પર્યસ્ફોરણાર્થમિતિ શેષઃ ।
અલૌકિકત્વાત્ ।
લોકસ્યાસ્મદાદેર્નિત્યપરોક્ષત્વાત્ ।
અયુક્તમ્ અપ્રામાણિકમ્ ।
વિપ્રતિષિદ્ધં મિથો વ્યાપકવિરુદ્ધમ્ ।
પ્રવૃત્ત્યૈ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્ત્યૈ ।
કિં તર્હિ? પ્રમાણમિતિ ।
ગૃહીતમિત્યનુવર્તતે ।
રજતજ્ઞાનમિદં શુક્લભાસ્વરરૂપવદ્ દ્રવ્યં રજતમિત્યેવં જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
પરિચ્છિનત્તિ ઉક્તમર્થમાલમ્બ્ય પરિચ્છિત્તિરૂપં જાયત ઇત્યર્થઃ ।
શુક્તિકાજ્ઞાનમપીતિ ।
ઇદં શુક્લભાસ્વરરૂપં શુક્તિકાદ્રવ્યં ન રજતમિતિ જ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
યદ્યેવં કથમનયોર્બાધ્યબાધકભાવ ઇત્યત આહ--કેવલમિતિ ।

રજતસમારોપાપવાદાભ્યામિતિ ।
સમારોપાપવાદસ્વભાવતયેત્યર્થઃ ॥
તદેવં પરિચ્છેદદ્વારેણ પરિચ્છેદકમુન્નીયત ઇતિ પરિચ્છેદસ્યૈવ સામાન્યવિશેષયોઃ પરિચ્છેદત્વાપરિચ્છેદત્વે દર્શિતે ।
ન ચૈકસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગઃ ।
જાત્યા હિ બુદ્ધિરનુભવઃ સ્મૃતિશ્ચ ।
તત્ર સ્મુતિરપ્રમૈવ ।
અનુભવસ્તુ સ્વરૂપાનુભવો ઽસ્વરૂપાનુભવશ્ચ ।
સો ઽયં વિષયકૃતો વિશેષઃ ।
નાનાવિષયા ચૈકા બુદ્ધિર્ભવત્યેવ ।
તતશ્ચ સૈવ બુદ્ધિઃ સ્વરૂપાવસ્થિતેનાર્થેન નિરૂપ્યમાણા પ્રમા ।
અસ્વરૂપાવસ્થિતેન નિરૂપ્યમાણા ત્વપ્રમેતિ તથાભૂતાવચ્છિન્નાનુભવત્વમેવ પ્રમાણત્વમ્ ।
અતથાભૂતેન ત્વવચ્છિન્નમપ્રમાણત્વમિતિ ભવતિ અપ્રમાણસ્યાપિ સામાન્યપરિચ્છેદકત્વમિતિ ।
રચિતા ભૂમિઃ ।
કિમેતાવતેત્યાહ --અસ્તિ તાવદસાધારણં કારણમસમર્થાયાઃ પ્રવૃત્તેસ્તથૈવોન્નીયમાનમ્ ।
તસ્ય ચ વ્યાપારો વિપરીતાર્થપરિચ્છેદ એવાસાધારણઃ ।
તચ્ચૈવંભૂતવ્યાપારોપકરણમપ્રમાણમિતિ વ્યવહ્નિયતે ।
એવં ચ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાસામર્થ્યસંદેહે ઽપિ યદિ તજ્જનકમપ્રમાણમસમર્થૈવ સા ।
અથ ન તદપ્રમાણમ્, તજ્જન્યા પ્રવૃત્તિરપિ નાસમર્થેત્યપ્રમાણાન્નિયતઃ સમર્થપ્રવૃત્તિવ્યતિરેકઃ ।
પ્રમાણં ચાત્રોભયવ્યતિરેકગ્રાહકં વિરુદ્ધકાર્યત્વં લિઙ્ગમ્ ।
પ્રકૃતકાર્યસ્ય તદ્વ્યતિરેકગ્રાહિ ચ પ્રત્યક્ષમધ્યવસેયમિતિ નાપ્રમાણાદર્થવ્યભિચારિણોર્ઽથવ્યભિચારિજ્ઞાનવ્યાપારાદિત્યર્થઃ ॥
સિદ્ધો વ્યતિરેકઃ, કિ ચાત ઇત્યત આહ--તથા ચેતિ ।
અર્થવત્ત્વમર્થાવ્યભિચારિત્વમ્, અર્થાવ્યભિચાર્યનુભવજનકત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ તસ્યા ઇત્યત્ર કથમનન્તરત્વેન પ્રકૃતામસમર્થાં વિહાય વ્યવહિત્વેનાપ્રકૃતાપિ સમર્થૈવ પ્રવૃત્તિ ।
પરામૃશ્યત ઇત્યત આહ--અસમર્થા ત્વિતિ ।
પૂર્વપ્રકાન્તં યોગ્યમેવ પ્રકૃતમુચ્યતે, ન ત્વનન્તરોક્તમિત્યર્થઃ ।
નન્વનુદિતસ્યાનુવાદઃ ક્કોપયુજ્યત ઇત્યત આહ--સંપ્રતીતિ ।
પૂર્વં વ્યાખ્યાતુમિદાનીમાક્ષેપ્તુમિત્યર્થઃ ।
આક્ષેપસમાધાનયોઃ સ્ફુટાવભાસિત્વે ઽપિ સંગ્રહવિવરણયોઃ પૌનરૂક્ત્યં પરિહરન્નાહ--આક્ષિપતીતિ ।
સંદેહાદપિ પ્રવૃત્તેસ્તત્ર તત્ર દર્શનાત્ નિરૂચ્છ્વાસમાક્ષેપમુજ્જીવયતિ--ન તાવદિતિ ।
અમુમેવાર્થં ભાષ્યેણ સંવદતિ--સેયમિતિ ।
ઉક્તા ભાષ્યકુતેતિ શેષઃ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ--ન ચેતિ ।
અર્થવિનિશ્ચય ઉક્તરૂપઃ શ્રેયોહેતુતાનુમાનસહિત ઇતિ યાવત્ ।
પ્રામાણ્યાવધારણં શ્રેયોહેતુતાલિઙ્ગપરામર્શપ્રસવોચિતમન્તરેણેત્યર્થઃ ।
એવંરૂપતા ચ
પ્રામાણ્યાવધારણસ્ય વ્યાપ્તિસ્મરણસાહિત્યમેવેતિ તસ્યાપિ બીજં સમુચ્ચિનોતિ--શ્રેયોહેતુતાનુમાનનિમિત્તવ્યાપ્તિગ્રહણં ચેતિ ।
તાભ્યાં વિનેતિ ।
સ્વરૂપનિશ્ચયશ્રેયોહેતુતાનુમાનાભ્યાં વિનેત્યર્થઃ ।
વ્યાપ્તિગ્રહણાનન્તર્યે ઽપિ તત્ફલસ્યૈવાનુમાનસ્ય યોગ્યતયા પ્રક્રાન્તત્વાત્ ।
ઇમમેવ વાર્તિકાર્થં પરિશોધયન્ સ્ફુટયતિ--તદિદમુક્તમિતિ ।

નિશ્ચયાનુમાને ન પ્રામાણ્યાવધારણાનુમાનબીજભૂતવ્યાપ્તિગ્રહણાભ્યાં વિના ।
તે ચ ન પ્રવૃત્ત્યા વિના ।
પ્રવૃત્તિશ્ચ ન નિશ્ચયાનુમાનાભ્યાં વિનેત્યાક્ષેપસંક્ષપઃ ।
ઇહ ચ દ્વિધા પ્રવૃત્તિઃ, ઐહિકફલા આમુષ્મિકફલા ચ ।
તત્રામુષ્મિકફલા પ્રામાણ્યાવધારણપૂર્વિકૈવ ।
ઐહિકફલા તુ અપેક્ષિતોપાયતાજ્ઞાનમાત્રાધીના અર્થનિશ્ચયમપિ નાપેક્ષતે, પ્રાગેવ પ્રમાણસ્રૂપજ્ઞાનમ્ ।
કુતસ્તરાં તદ્વિનિશ્ચયમ્? યત્રાપિ પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવ પ્રમાણતત્ત્વવિનિશ્ચયઃ, તત્રાપ્યસૌ સ્વહેતુબલાદાયતો ન પ્રવૃત્તિં પ્રતિ પ્રયોજકઃ, અન્યથૈકાન્તિકવિજયાનિશ્ચયે પ્રામાણ્યાક્ષેપક એવ વિજિગીષુઃ કથાયાં ન પ્રવર્તેત ॥
ન હિ જલ્પતો વિતણ્ડયતો વા અવશ્યમૈકાન્તિકો વિજયઃ ।
તસ્માદર્થાનિશ્ચયે ઽપિ પ્રવૃત્તિરિત્યુભયવાદિસિદ્ધં હૃદિ નિધાય સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે--તત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
દૃષ્ટાર્થેષ્વિતિ અદૃષ્ટાર્થાગમાદિવ્યુદાસઃ, તત્ર પ્રવૃત્તેઃ ફલાભિસંબન્ધાનિશ્ચયાત્ ।
અનભ્યાસદશાપન્નેષ્વિત્યભ્યાસદશાપન્નાપિતૃવચનાદિવ્યુદાસઃ ।
તે હિ પ્રમાણતયા પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગવ નિશ્ચીયન્તે ।
અભ્યાસશ્વાવિપરીતો વિવક્ષિતઃ ।
તેન સ્વાત્મન્યભ્યાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદેવ તન્નિશ્ચયો વિપરીતાભ્યાસવિરહાત્ ।
સ ચ વિષયગોચરસ્તન્નાન્તરીયકાર્થગોચરો વા તજ્જાતીયત્વાવધારણોપાયો યત્ર સ્વરૂપતો ઽપિ નાસ્તિ તત્ર પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદેવ તદ્ગોચરસ્ય પ્રામાણ્યાવધારણમ્, યથા વૈદ્યવચનાદનર્થનિવૃત્તિ સંભાવયતો ઽસંસ્તુતપ્રદેશસ્થિતેષુ મૂલેષુ ।
યત્ર તુ સ્વરૂપાભ્યાસો ઽસ્ત્યેવ તદ્ગતં તુ શ્રેયઃસાધનમભ્યસ્તમ્, તત્ર પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન તત્સાધનત્વગ્રાહિણઃ પ્રામાણ્યમ્ ।
યથા અન્ગિઃ પાકાદિસમર્થ ઇતિ સંભાવિતાપ્તત્વસ્ય વચનાદુપલભ્ય સ્વયં પચતઃ ।
યત્રાપિ શ્રેયઃસાધનત્વે ઽભ્યાસઃ સ્વરૂપે ત્વનભ્યાસસ્તત્રાપિ સ્વરૂપગોચરસ્યૈવ પ્રામાણ્યં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદવસીયતે ।
યથા અગ્નિઃ પાકાદિસમર્થ એવેતિ નિશ્ચિતવતો ઽપરિશીલિતવનવહ્નૌ ।
સર્વત્રૈવાર્થભૂયસ્ત્વમ્, વિપર્યયે ત્વનર્થમાન્દ્યં સંભાવયતઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
સ્વરૂપશ્રેયઃસાધનત્વનિશ્ચયે ઽપિ ફલસંદેહ ઇવેત્યાહ--નો ખલ્વિતિ ॥
તદમી સંશયાના અપિપ્રવર્તમાનાઃ ફલ ઇવ સ્વરૂપશ્રેયઃસાધનત્વયોરિતિ શેષઃ ।
પ્રમાણસ્ય સ્વરૂપગ્રાહિણઃ શ્રેયઃસાધનત્વગ્રાહિણશ્ચેત્યર્થઃ ।
તત્ત્વં પ્રમાણત્વમ્, અર્થાવ્યભિચારિપ્રમાસાધનત્વમિતિ યાવત્ ।
વિનિશ્ચિત્યાર્થાવ્યભિચારિપ્રમાવિનિશ્ચયદ્વારેણેતિ શેષઃ ।
તજ્જાતીયસ્યાન્યસ્યૈતાવતૈવ સમર્થત્વે અભ્યાસદશાપન્નસ્યેતિ દૃષ્ટાર્થપ્રમાણસંગ્રહાર્થમ્ ।
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ પ્રાગેવ સમર્થાયાઃ પ્રવૃત્તેઃ પૂર્વમેવેતિ ।
તેનાયમર્થઃ, યદ્યપિ દૃષ્ટાર્થેષુ અભ્યાસદશાપન્નેષ્વપિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમસ્તિ, તેનાપિ ચ પ્રામાણ્યમવધારયિતું તત્ર શક્યતે, તથાપિ તજ્જાતીયત્વલક્ષણેનૈવ લિડ્ગેન પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવાવધારિતે પ્રામાણ્યે તત્પ્રમાતુરૂત્તરકાલં પ્રમિત્સૈવ નાસ્તિ ।
તન્નિબન્ધનત્વાચ્ચ અનુમાનપ્રવૃત્તેઃ ।
યદિ પુનઃ પ્રમિત્સાનપેક્ષમેવ સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વં પરામૃશ્યતે, તદા કા ક્ષતિઃ? તેનાપ્યનુમીયતાં પ્રામાણ્યમ્ ।
પ્રમાણસંપ્લવસ્યાપિ વ્યવસ્થાપનાદિતિ ॥
નનુ કિમિદં તજ્જાતીયત્વમ્? ન તાવત્ પ્રમાણજાતીયત્વમ્, સાધ્યાવિશિષ્ટત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ સમર્થપ્રવૃત્તિજનકજાતીયત્વમ્ ।
તદ્ધિ સમર્થપ્રવૃત્તિસંબન્ધો વા સ્યાત્? તદુપહિતો વા નિયતપ્રાગભાવઃ? ન તાવદાદ્યઃ, પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવેતિ વચનાત્ ।
નાપ્યુત્તરઃ, તસ્યાતીન્દ્રિયસ્ય લિડ્ગં વિના પ્રત્યેતુમશક્યત્વાત્ ।
લિડ્ગં ચ તસ્ય પ્રામાણ્યૈકનિયતસ્ય યદ્યસ્તિ તદા પ્રામાણ્યમેવ તેનાનુમીયતામ્, કિં તજ્જાતીયત્વાનુમાનેન? પ્રામાણ્યાનિયતસ્ય તુ તસ્યાનુમાનેન કિમ્? નાપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ એવ કશ્ચિદ્ધર્મસ્તજ્જાતીયત્વમ્ ।
પ્રત્યક્ષત્વે તુ તસ્યાનભ્યાસદશાપનનગોચરે ઽપિપ્રમાણે પ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચ
તત્રાપિ પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવ પ્રામાણ્યાવધારણં સ્યાત્, વ્યાપ્તેરપિ પ્રાગેવ પ્રતીતત્વાત્ ।
ન હ્યયં ક્વચિદપિ તજ્જાતીયત્વેન પ્રામાણ્યં નાનુમિતવાત્ ।

તત્ર નાસ્ત્યેવ તજ્જાતીયત્વમ્, કિં પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતામિતિ ચેત્--ન, અભ્યાસદશાપન્નેષુ તજ્જાતીયત્વેન પ્રામાણ્યે ઽનુમીયમાને પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાનુમિતપ્રામાણ્યસ્ય સાધનવિકલતયા દૃષ્ટાન્તાભાસત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ તજ્જાતીયત્વમતિરિક્તં ન પશ્યામ ઇતિ ॥
સત્યમ્, તથાપિ જ્ઞાનસ્ય વિષ્યનિબન્ધનત્વાત્ તત્તદ્વિષયોપાધય એવ તે તે જ્ઞાનોપાધયસ્તૈસ્તૈરૂપાધિભિરૂપાધીયમાનં જ્ઞાનમેવ તજ્જાતીયં તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વં ભવતિ ।
તે ચોપાધયઃ પ્રતિભેદં સ્વસંજ્ઞાભિરભિધાતુમશક્યા ઇતિ તજ્જાતીયત્વમિત્યનયા વાચોભડ્ગ્યા દર્શિતાઃ ।
અત એવાત્ર વીપ્સા દ્રષ્ટવ્યા
તત્તજ્જાતીયત્વમિતિ ।
તથા હિ, અનુભવસ્તાવત્ સ્વરૂપપ્રકારાવાલમ્બતે ।
તત્ર ધર્મિસ્વરૂપેણોપધીયમાનો ઽનુભવઃ પ્રમૈવેતિ તેન રૂપેણાનુભૂતે તસ્મિન્ પ્રમાત્વમેવાનુભૂતં ભવતીત્યગ્રે સ્ફુટીભવિષ્યતિ ।
પ્રકારવિષયસ્ત્વનુભવ ઉભયથા ।
કશ્ચિત્ સ્વરૂપપ્રકારેણોપાધીયતે, કશ્ચિદસ્વરૂપપ્રકારેણાપીત્યતઃ ક્વચિત્ સંશયઃ ।
તત્ર સ્વરૂપપ્રકારેણોપહિતમનુભવ વિવેક્તું વિશિષ્ટાઃ પ્રકારોપાધયો ભવન્તિ ।
તે ચ નિયમેન વિભ્રમવિષયવિરોધિતયા નિર્ધારિતસ્વભાવભેદા ગુણાદય એવ ।
તદિદં સામાન્યતસ્તાવલ્લક્ષણસહચરિતલક્ષ્યવિષયજ્ઞાનત્વમેવ જ્ઞાનગતં તજ્જાતીયત્વમિતિ પ્રત્યક્ષે ગતિઃ ।
યદા ત્વપ્રત્યક્ષે લક્ષ્યે લક્ષણેન જ્ઞાનં જન્યતે તદાનુમાનં તદિતિ તસ્યાન્યથૈવ ગતિર્ભવિષ્યતીતિ ।
તત્ર દ્રવ્યે ગન્ધવતિ પૃથિવીજ્ઞાનમિત્યાદિ સામાન્યતઃ ।
કરચરણાદિમતિ શરીરજ્ઞાનમ્ ઇત્યાદિ વિશેષતઃ ।
ગુણેષુ કેતક્યાદૌ સૌરભજ્ઞાનમ્, શડ્ખાદૌ શ્વેતજ્ઞાનમિત્યાદિ ।
કર્મણિ તુ અવાતુલેન તિષ્ઠતા તીવ્રવેગાસંસ્કૃતેન ચલજ્જલાદિસ્વચ્છવિલોકનાદિવિરહિણા યદ્ દ્રવ્યં ચલતીત્યુપલભ્યતે તત્ તથેતિ ।
એવં તેષુ તેષુ વિશેષેષુ તે તે વિશેષા વ્યભિચારવિરોધિનો ન પ્રતિપદમનુક્રમિતું શક્યન્તે ।
તદેવં તત્તદુપાધિવિશિષ્ટતત્તદ્વિષયાનુભવત્વમેવ તજ્જાતીયત્વમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તદેવંભૂતસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિષયનાન્તરીયકત્વેનોપાધ્યભ્યાસ એવાભ્યાસદશાપન્નત્વમ્ ।
યત્ર તુ સ એવાર્થો ભૂયો ભૂયો ઽભ્યસ્તઃ, તત્ર સંવાદકત્વમેવ તજ્જાતીયત્વમ્ ।
એવં તાવદ્ બાહ્યપ્રત્યક્ષં સમર્થિતમ્ ॥
પ્રત્યક્ષસમાનન્યાયતયા આગમસ્ય પ્રામાણ્યં સમર્થયતિ--એવં ચેતિ ।
અત્રાપિ તજ્જાતીયત્વમાપ્તપ્રણેતૃકત્વમ્ ।
અભ્યાસદશાપન્નત્વં પુનરેતસ્ય ભૂયોદર્શનેન મન્ત્રાયુર્વેદે તજ્જાતીયત્વાય પ્રામાણ્યાવિનાભાવસિદ્ધિઃ ।
મન્ત્રાયુર્વેદસ્યાનભ્યાસદશાપન્નત્વં તદસિદ્ધઃ નિવેદયિષ્યતે સૂત્રકારેણ દ્વિતીયાધ્યાયે ।
યથા ચ પ્રામાણ્યં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેનાવધાર્યતે અનભ્યાસદશાપન્નેષુ તથાપ્રામાણ્યમપિ પ્રવૃત્તિવિપર્યયેણ ।
યથા ચ પ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવાભ્યાસદશાપન્નેષુ
તજ્જાતીયતયા પ્રામાણ્યમવધાર્યતે, તથાપ્રામાણ્યમપીતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઉપાધિવિરોધશ્ચ તજ્જાતીયત્વમ્ ।
તદભ્યાસ એવાભ્યાસદશાપન્નત્વમ્ ।
યથા ચન્દ્રમસિ ચન્દ્રદ્વયજ્ઞાનમ્ ।
શડ્ખે પીતજ્ઞાનમ્ ।
ગુડે તિક્તજ્ઞાનમિત્યાદિ ।
તસ્માત્ સન્દિગ્ધે પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમવધારણીયમિતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
સામર્થ્ય પુનરસ્યાઃ ફલેનાભિસંબન્ધઃ ।
અથ ફલજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રામાણ્યં કથમવધારણીયમિત્યત્ર કેષાઞ્ચિન્મતમાહ--ન ચેતિ ।
ન પુનરૂદન્યોપશમમપિ પરીક્ષ્યત ઇતિ ઉદન્યોપશમનમપીત્યર્થઃ ।