Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya (with commentary) · Chapter 6
iti śrīvātsyāyanīye nyāyabhāṣye tṛtīyādhyāyasyādyam āhnikam//
% p.809
atha tṛtīyādhyāyāsya dvitīyam āhnikam
********************** NySBh_3,2.1 **********************
parīkṣitānīndriyāṇy arthāś ca, buddher idānīṃ parīkṣākramaḥ, sā kim anityā nityā veti/ kutaḥ saṃśayaḥ?
NyS_3,2.1: karmākāśasādharmyāt saṃśayaḥ ||
asparśavattvaṃ tābhyāṃ samāno dharma upalabhyate buddhau, viśeṣaś copajanāpāyadharmavattvam, viparyayaś ca yathāsvam anityanityayos tasyāṃ buddau nopalabhyate, tena saṃśaya iti
********************** NySBh_3,2.2 **********************
anupapannarūpaḥ khalv ayaṃ saṃśayaḥ/ sarvaśarīriṇāṃ hi pratyātmavedanīyā anityā buddhiḥ sukhādivat/
% sukādivat] p.810
bhavati ca saṃvittiḥ --- jñāsyāmi jānāmi ajñāsiṣam iti/ na copajanāpāyāv antareṇa traikālyavyāktiḥ, tataś ca traikālyavyakter anityā buddhir ity etat śiddham/ pramāṇasiddhaṃ cedaṃ śāstare 'py uktam --- `indriyārthasannikarṣotpannam', `yugapaj jñānānutpattir manaso liṅgam ityevamādi/ tasmāt saṃśayaprakriyānupapattir iti/
dṛṣṭipravādopālambhārthan tu prakaraṇam/ evaṃ hi paśyantaḥ pravadanti sāṅkhyāḥ --- puruṣasyāntaḥkaraṇabhūtā nityā buddhir iti/ sādhanaṃ ca pracakṣate ---
% p.811
NyS_3,2.2: viṣayapratyabhijñānāt ||
kiṃ punar idaṃ pratyabhijñānam? yaṃ pūrvam ajñāsiṣam arthaṃ tam imaṃ jānāmīti jñānyoḥ samāne 'rthe pratisandhijñānaṃ pratyabhijñānam, etac cāvasthitāyā buddher upapannam/ nānātve tu buddhibhedeṣūtpannāpavargiṣu pratyabhijñānānupapattiḥ nānyajñātam anyaḥ pratyabhijānātīti
********************** NySBh_3,2.3 **********************
NyS_3,2.3: sādhyasamatvād ahetuḥ ||
yathā khalu nityatvaṃ buddheḥ sādhyam evaṃ pratyabhijñānam apīti/ kiṃ kāraṇam? cetanadharmasya karaṇe 'nupapattiḥ/ puruṣadharmaḥ khalv ayaṃ jñānaṃ darśanam upalabdhir bodhaḥ pratyayaḥ adhyavasāya iti/
% adhyavasāya iti] p.812
cetano hi pūrvajñātam arthaṃ pratyabhijānāti, tasyaitasmād dhetor nityatvaṃ yuktam iti/ karaṇacaitanyābhyupagame tu cetanasvarūpaṃ vacanīyaṃ nānirdiṣṭasvarūpam ātmāntaraṃ śakyam astīti pratipattum/ jñānaṃ ced buddher antaḥkaraṇasyābhyupagamyate cetanasyedānīṃ kiṃ svarūpaṃ ko dharmaḥ kiṃ tattvam? jñānena ca buddhau vartamānenāyaṃ cetanaḥ kiṃ karotīti?
cetayate iti cet na, jñānād arthāntaravacanam --- puruṣaś cetayate buddhir jānātīti nedaṃ jñānād arthāntaram ucyate, cetayate jānīte buddhyate paśyati upalabhate ity eko 'yam artha iti/ buddhir jñpayatīti cet addhā --- jānīte puruṣo buddhir jñāpayatīti satyam etat/ evaṃ cābhyupagame jñānaṃ puruṣasyeti siddhaṃ bhavati na buddher antaḥkaraṇasyeti/
%813
pratipuruṣaṃ ca śabdāntaravyavasthāpratijñāne pratiṣedhahetuvacanam/ yaś ca pratijānīte --- kaścit puruṣaś cetayate, kaścid buddhyate, kaścid upalabhate, kaścit paśyatīti; puruṣāntarāṇi khalv imāni cetano boddhopalabdhā draṣṭeti naikasyaite dharmā iti atra kaḥ pratiṣedhahetur iti?
arthasyābheda iti cet samānam/ abhinnārthā ete śabdā iti tatra vyavasthānupapattir ity evaṃ cen manyase, samānaṃ bhavati --- puruṣaś cetayate buddhir jānīte ity atrāpy artho na bhidyate tatrobhayoś cetanatvād anyataralopa iti/ yadi punar budhyate 'nayeti bodhanaṃ buddhiḥ mana evocyate tac ca nityam,
% evocyate tac ca nityam,] p.814
astv etad evam, na tu manaso viṣayapratyabhijñānān nityatvam/ dṛṣṭaṃ hi karaṇabhede jñātur ekatvāt pratyabhijñānaṃ `savyadṛṣṭasyetareṇa pratyabhijñānād' iti/
% p.815
cakṣurvat pradīpavac ca; pradīpāntaradṛṣṭasya pradīpāntareṇa pratyabhijñānam iti/ tasmāj jñātur ayaṃ nityatve hetur iti
********************** NySBh_3,2.4 **********************
yac ca manyate buddher avasthitāyā yathāviṣayaṃ vṛttayo jñānāni niścaranti vṛttiś ca vṛttimato nānyeti, tac ca ---
NyS_3,2.4: na, yugapad agrahaṇāt ||
vṛttivṛttimator ananyatve vṛttimato 'vasthānād vṛttīnām avasthānam iti yānīmāni viṣayagrahaṇāni tāny avatiṣṭanta iti yugapad viṣayāṇāṃ grahaṇaṃ prasajyata iti
********************** NySBh_3,2.5 **********************
% p.816
NyS_3,2.5: apratyabhijñāne ca vināśaprasaṅgaḥ ||
atīte ca pratyabhijñāne vṛttimān apy atīta ity antaḥkaraṇasya vināśaḥ prasajyate, viparyaye ca nānātvam iti
********************** NySBh_3,2.6 **********************
avibhu caikaṃ manaḥ paryāyeṇendriyaiḥ saṃyujyata iti ---
NyS_3,2.6: kramavṛttitvād ayugapad grahaṇam ||
indriyārthānām, vṛttivṛttimator nānātvam iti/
% p.817
********************** NySBh_3,2.7 **********************
NyS_3,2.7: apratyabhijñānaṃ ca viṣayāntaravyāsaṅgāt ||
apratyabhijñānam anupalabdhiḥ/ anupalabdhiś ca kasyācid arthasya viṣayāntaravyāsakte manasy upapadyate vṛttivṛttimator nānātvāt, ekatve hi anarthako vyāsaṅga iti
********************** NySBh_3,2.8 **********************
vibhutve cāntaḥkaraṇasya paryāyeṇendriyaiḥ saṃyogaḥ ---
NyS_3,2.8: na, gatyabhāvāt ||
prāptānīndriyāṇy antaḥkaraṇeneti prāptyarthasya gamanasyābhāvaḥ/ tatra kramavṛttitvābhāvād ayugapad grahaṇānupapattir iti/
% p.818
gatyabhāvāc ca pratiṣiddhaṃ vibhuno 'ntaḥkaraṇasyāyugapadgrahaṇaṃ na liṅgāntareṇānumīyate iti/ yathā cakṣuṣo gatiḥ pratiṣiddhā sannikṛṣṭaviprakṛṣṭayos tulyakālagrahaṇāt pāṇicandramasor vyavadhānena pratīghāte so'numīyata iti so 'yaṃ nāntaḥ karaṇe vivādo na tasya nityatve/
% karaṇe vivādo na tasya nityatve] p.819
siddhaṃ hi mano 'ntaḥkaraṇaṃ nityaṃ ceti/ kva tarhi vivādaḥ? tasya vibhutve, tac ca pramāṇato 'nupalabdheḥ pratiṣiddham iti/ ekaṃ cāntaḥkaraṇaṃ nānā caitā jñānātmakā vṛttayaḥ, cakṣurvijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ rūpavijñānaṃ gandhavijñānam/ etac ca vṛttivṛttimator ekatve 'nupapannam iti/ puruṣo jānīte nāntaḥkaraṇam iti/ etena viṣayāntaravyāsaṅgaḥ pratyuktaḥ/ viṣayāntaragrahaṇalakṣaṇo viṣayāntaravyāsaṅgaḥ puruṣasya nāntaḥkaraṇasyeti, kenacid indriyeṇa sannidhiḥ kenacid asannidhir ity ayaṃ tu vyāsaṅgo 'nujñāyate manasa iti
********************** NySBh_3,2.9 **********************
% p.820
ekam antaḥkaraṇaṃ nānā vṛttaya iti/ saty abhede vṛtter idam ucyate ---
NyS_3,2.9: sphaṭikānyatvābhimānavat tadanyatvābhimānaḥ ||
tasyāṃ vṛttau nānātvābhimānaḥ, yathā dravyāntaropahite sphaṭike anyatvābhimāno nīlo lohita iti; evaṃ viṣayāntaropadhānād iti/
% p.821
na hetvabhāvāt/ sphaṭikānyatvābhimānavad ayaṃ jñāneṣu nānātvābhimāno gauṇo na punar gandhādyanyatvābhimānavad iti hetur nāsti hetvabhāvād anupapanna iti/ samāno hetvabhāva iti cet na jñānānāṃ krameṇopajanāpāyadarśanāt --- krameṇa hīndriyārtheṣu jñānāny upajāyante cāpayanti ceti dṛśyate/
% cāpayanti ceti dṛśyate/] p.822
tasmād gandhādyanyatvābhimānavad ayaṃ jñāneṣu nānātvābhimāna iti
********************** NySBh_3,2.10 **********************
% p.823
sphaṭikānyatvābhimānavad ity etad amṛṣyamāṇaḥ kṣaṇikavādy āha ---
NyS_3,2.10: sphaṭike 'py aparāparotpatteḥ kṣaṇikatvād vyaktīnām ahetuḥ ||
% p.824
sphaṭikasyābhedenāvasthitasyopadhānabhedān nānātvābhimāna ity ayam avidyamānahetukaḥ pakṣaḥ/ kasmāt? sphaṭike 'py aparāparotpatteḥ/ sphaṭike 'pi anyā vyaktaya utpadyante anyā nirudhyanta iti/ katham? kṣaṇikatvād vyaktīnām/ kṣaṇaś cālpīyān kālaḥ kṣaṇasthitikāḥ kṣaṇikāḥ/ kathaṃ punar gamyate kṣaṇikā vyaktaya iti? upacayāpacayaprabandhadarśanāc charīrādiṣu/ paktinirvṛttasyāhārarasasya śarīre rudhirādibhāvenopacayo 'pacayaś ca prabandhena pravarttate/ upacayād vyaktīnām utpādaḥ, apacayād vyaktinirodhaḥ/ evaṃ ca saty avayavapariṇāmabhedena vṛddhiḥ śarīrasya kālāntare gṛhyate iti so 'yaṃ vyaktiviśeṣadharmo vyaktimātre veditavya iti
********************** NySBh_3,2.11 **********************
% p.825
NyS_3,2.11: niyamahetvabhāvād yathādarśanam abhyanujñā ||
sarvāsu vyaktiṣu upacayāpacayaprabandhaḥ śarīravad iti nāyaṃ niyamaḥ/ kasmāt? hetvabhāvāt/ nātra pratyakṣam anumānaṃ vā pratipādakam astīti/ tasmād yathādarśanam abhyanujñā/ yatra yatropacayāpacayaprabandho dṛśyate, tatra tatra vyaktīnām aparāparotpattir upacayāpacayaprabandhadarśanenābhyanujñāyate,
% r upacayāpacayaprabandhadarśanenābhyanujñāyate,] p.826
yathā śarīrādiṣu/ yatra yatra na dṛśyate tatra tatra pratyākhyāyate yathā grāvaprabhṛtiṣu/ sphaṭike 'py upacayāpacayaprabandho na dṛśyate, tasmād ayuktaṃ sphaṭike 'py aparāprotpattir iti/ yathā cārkasya kaṭukimnā sarvadravyāṇāṃ kaṭukimānām āpādayet tādṛg etad iti
********************** NySBh_3,2.12 **********************
yaś cāśeṣanirodhenāpūrvotpādaṃ niranvayaṃ dravyasantāne kṣaṇikatāṃ manyate tasyaitat ---
NyS_3,2.12: notpattivināśakāraṇopalabdheḥ ||
utpattikāraṇaṃ tāvad upalabhyate avayavopacayo valmīkādīnām, vināśakāraṇaṃ copalabhyate ghaṭādīnām avayavavibhāgaḥ/
% labhyate ghaṭādīnām avayavavibhāgaḥ/] p.827
yasya tv anapacitāvayavaṃ nirudhyate anupacitāvayavaṃ cotpadyate tasyāśeṣanirodhe niranvaye vāpūrvotpāde na kāraṇam ubhayatrāpy upalabhyate iti
********************** NySBh_3,2.13 **********************
%829
NyS_3,2.13: kṣīravināśe kāraṇānupalabdhivad dadhyutpattivac ca tadupapattiḥ ||
yathānupalabhyamānaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ dadhyutpattikāraṇaṃ cābhyanujñāyate tathā sphaṭike parāparāsu vyaktiṣu vināśakāraṇam utpādakāraṇaṃ cābhyanujñeyam iti
********************** NySBh_3,2.14 **********************
% p.830
NyS_3,2.14: liṅgato grahaṇān nānupalabdhiḥ ||
kṣīravināśaliṅgaṃ kṣīravināśakāraṇaṃ dadhyutpattiliṅgaṃ dadhyutpattikāraṇaṃ ca gṛhyate 'to nānupalabdhiḥ, viparyayas tu sphaṭikādiṣu dravyeṣu aparāparotpattau vyaktīnāṃ na liṅgam astīty anutpattir eveti
********************** NySBh_3,2.15 **********************
% p.846
atra kaścit parihāram āha ---
NyS_3,2.15: na payasaḥ pariṇāmaguṇāntaraprādurbhāvāt ||
payasaḥ pariṇāmo na vināśa ity eka āha/ pariṇāmaś cāvasthitasya dravyasya pūrvadharmanivṛttau dharmāntarotpattir iti/
guṇāntaraprādurbhāva ity apara āha/ satā dravyasya pūrvaguṇanivṛttau guṇāntaram utpadyata iti/ sa khalv ekapakṣībhāva iva
********************** NySBh_3,2.16 **********************
% p.847
atra tu pratiṣedhaḥ ---
NyS_3,2.16: vyūhāntarād dravyāntarotpattidarśanaṃ pūrvadravyanivṛtter anumānam ||
saṃmūrchanalakṣaṇād avayavavyūhād dravyāntare dadhni utpanne gṛhyamāṇe pūrvaṃ payodravyam avayavavibhāgebhyo nivṛttam ity anumīyate, yathā mṛdavayavānāṃ vyūhāntarād dravyāntare sthālyām utpannāyāṃ pūrvaṃ mṛtpiṇḍadravyaṃ mṛdavayavavibhāgebhyo nivarttate iti/ mṛdvac cāvayavānvayaḥ payodadhnor nāśeṣanirodhe niranvayo dravyāntarotpādo ghaṭata iti
********************** NySBh_3,2.17 **********************
% p.848
abhyanujñāya ca niṣkāraṇaṃ kṣīravināśaṃ dadhyutpādaṃ ca pratiṣedha ucyate ---
NyS_3,2.17: kvacid vināśakāraṇānupalabdheḥ kvacic copalabdher anekāntaḥ ||
kṣīradadhivan niṣkāraṇau vināśotpādau sphaṭikavyaktīnām iti nāyam ekānta iti/ kasmāt? hetvabhāvāt/ nātra hetur asti akāraṇau vināśotpādau sphaṭikādivyaktīnāṃ kṣīradadhivat, na punar yathā vināśakāraṇabhāvāt kumbhasya vināśa utpattikāraṇabhāvāc cotpattiḥ evaṃ sphaṭikādivyaktīnāṃ vināśotpattikāraṇabhāvād vināśotpattibhāva iti/
% p.849
niradhiṣṭhānaṃ ca dṛṣṭāntavacanam/ gṛhyamāṇayor vināśotpādayoḥ sphaṭikādiṣu syād ayam āśrayavān dṛṣṭāntaḥ kṣīravināśakāraṇānupalabdhivad dadhyutpattivac ceti, tau tu na gṛhyete/ tasmān niradhiṣṭhāno 'yaṃ dṛṣṭānta iti/
abhyanujñāya ca sphaṭikasyotpādavināśau yo 'tra sādhakas tasyābhyanujñānād apratiṣedhaḥ/ kumbhavan na niṣkāraṇau vināśotpādau sphaṭikādīnām ity anujñeyo 'yaṃ dṛṣṭāntaḥ pratiṣeddham aśakyatvāt/ kṣīradadhivat tu niṣkāraṇau vināśotpādāv iti śakyo 'yaṃ pratiṣeddhuṃ kāraṇato vināśotpattidarśanāt/ kṣīradadhnor vināśotpattī paśyatā tatkāraṇam anumeyaṃ kāryaliṅgaṃ hi kāraṇam iti
********************** NySBh_3,2.18 **********************
% p.850
upapannam anityā buddhir iti/ idaṃ tu cintyate kasyeyaṃ buddhir ātmeindriyamano 'rthānāṃ guṇa iti/ prasiddho 'pi khalv ayam arthaḥ parīkaṣāśeṣaṃ pravarttayāmīti prakriyate/ so 'yaṃ buddhau sannikarṣotpatteḥ saṃśayaḥ viśeṣasyāgrahaṇād iti/ tatrāyaṃ viśeṣaḥ
NyS_3,2.18: nendriyārthayos tadvināśe 'pi jñānāvasthānāt ||
nendriyāṇām vā guṇo jñānaṃ teṣāṃ vināśo 'pi jñānasya bhāvāt/ bhavati khalv idam indriye 'rthe ca vinaṣṭe jñānam adrākṣam iti/ na ca jñātari vinaṣthe jñānaṃ bhavitum arhati/ anyat khalu vai tad indriyārthasannikarṣajaṃ jñānaṃ yad indriyārthavināśe na bhavati/
% bhavati] p.851
idam anyad ātmamanaḥsannikarṣajam, tasya yukto bhāva iti/smṛtiḥ khalv iyam adrākṣam iti pūrvadṛṣṭaviṣayā/ na ca vijñātari naṣṭe pūrvopalabdheḥ smaraṇaṃ yuktam, na cānyadṛṣṭam anyaḥ smarati/ na ca manasi jñātary abhyupagamyamāne śakyam indriyārthayor jñātṛtvaṃ pratipādayitum
********************** NySBh_3,2.19 **********************
āstu tarhi manoguṇā jñānam ---
NyS_3,2.19: yugapaj jñeyānupalabdheś ca na manasaḥ ||
yugapaj jñeyānupalabdhir antaḥkaraṇasya liṅgam, tatra yugapaj jṇeyānupalabdhyā yad anumīyate antaḥkaraṇam, na tasya guṇo jñānam/ kasya tarhi? jñasya vaśitvāt/
% p.852
vaśī jñātā vaśyaṃ karaṇam, jñānaguṇatve ca karaṇabhāvanivṛttiḥ/ ghrāṇādisādhanasya ca jñātur gandhādijñānabhāvād anumīyate antaḥkaraṇasādhanasya sukhādijñānaṃ smṛtiś ceti/ tatra yaj jñānaguṇaṃ manaḥ sa ātmā, yat tu sukhādyupalabdhisādhanam antaḥkaraṇaṃ manas tad iti saṃjñābhedamātraṃ nārthabheda iti/
% p.853
yugapaj jñeyopalabdheś ca yogina iti vā cārthaḥ/ yogī khalu ṛddhau prādurbhūtāyāṃ vikaraṇadharmā nirmāya sendriyāṇi śarīrāntarāṇi teṣu yugapaj jñeyāny upalabhate/ tac caitad vibhau jñātary upapadyate nāṇau manasīti/ vibhutve vā manaso jñānasya nātmaguṇatvapratiṣedhaḥ/ vibhu ca manastadantaḥkaraṇabhūtam iti tasya sarvendriyair yugapat saṃyogād yugapaj jñānāny utpadyerann iti
********************** NySBh_3,2.20 **********************
NyS_3,2.20: tadātmaguṇatve 'pi tulyam ||
vibhur ātmā sarvendriyaiḥ saṃyukta iti yugapaj jñānotpattiprasaṅga iti
********************** NySBh_3,2.21 **********************
% p.854
NyS_3,2.21: indriyair manasaḥ sannikarṣābhāvāt tadanutpattiḥ ||
gandhādyupalabdher indriyārthasannikarṣavad indriyamanaḥsannikarṣo 'pi kāraṇam, tasya cāyaugapadyam aṇutvān manasaḥ/ ayaugapadyād anutpattir yugapaj jñānānām ātmaguṇatve 'pīti
********************** NySBh_3,2.22 **********************
yadi punar ātmendriyārthasannikarṣamātrād gandhādijñānam utpadyeta?
NyS_3,2.22: notpattikāraṇānapadeśāt ||
ātmendriyasannikarṣamātrād gandhādijñānam utpadyate iti, nātrotpattikāraṇam apadiśyate yenaitat pratipadyemahīti
********************** NySBh_3,2.23 **********************
% p.855
NyS_3,2.23: vināśakāraṇānupalabdheś cāvasthāne tannityatvaprasaṅgaḥ ||
``tadātmaguṇatve 'pi tulyam'' ity etad anena samuccīyate/ dvividho hi guṇanāśahetuḥ, guṇānām āśrayābhāvo virodhī ca guṇaḥ/ nityatvād ātmano 'nupapannaḥ pūrvaḥ, virodhī ca buddher guṇo na gṛhyate --- tasmād ātmaguṇatve sati buddher nityatvaprasaṅgaḥ
********************** NySBh_3,2.24 **********************
% p.856
NyS_3,2.24: anityatvagrahād buddher buddhyantarād vināśaḥ śabdavat ||
anityā buddhir iti sarvaśarīriṇāṃ pratyātmavedanīyam etat/ gṛhyate ca buddhisantānaḥ tatra buddher buddhyantaraṃ virodhī guṇa ity anumīyate yathā śabdasantāne śabdaḥ śabdāntaravirodhīti
********************** NySBh_3,2.25 **********************
% p.857
asaṅkhyeyeṣu jñānakāriteṣu saṃskāreṣu smṛtihetuṣv ātmasamaveteṣv ātmamanasoś ca sannikarṣe samāne smṛtihetau sati na kāraṇasyāyaugapadyam astīti yugapat smṛtayaḥ prādurbhaveyuḥ yadi buddhir ātmaguṇaḥ syād iti/ tatra kaścit sannikarṣasyāyaugapadyam upapādayiṣyann āha ---
NyS_3,2.25: jñānasamavetātmapradeśasannikarṣān manasaḥ smṛtyutpatter na yugapadutpattiḥ ||
jñānasādhanaḥ saṃskāro jñānam ity ucyate jñānasaṃskṛtair ātmapradeśaiḥ paryāyeṇa manaḥ sannikṛṣyate/ ātmamanaḥsannikarṣāt smṛtayo 'pi paryāyeṇa bhavantīti
********************** NySBh_3,2.26 **********************
% p.858
NyS_3,2.26: nāntaḥśarīravṛttitvān manasaḥ ||
sadehasyātmano manasā saṃyogo vipacyamānakarmāśayasahito jīvanam iṣyate/ tatrāsya prāk prāyaṇād antaḥśarīre vartamānasya manasaḥ śarīrād bahirjñānasaṃskṛtair ātmapradeśaiḥ saṃyogo nopapadyata iti
********************** NySBh_3,2.27 **********************
% p.859
NyS_3,2.27: sādhyatvād ahetuḥ ||
vipacyamānakarmāśayamātraṃ jīvanam, evaṃ ca sati sādhyam antaḥśarīravṛttitvaṃ manasa iti
********************** NySBh_3,2.28 **********************
NyS_3,2.28: smarataḥ śarīradhāraṇopapatter apratiṣedhaḥ ||
susmūrṣayā khalv ayaṃ manaḥ praṇidadhānaś cirād api kaṃcid arthaṃ smarati, smarataś ca śarīradhāraṇaṃ dṛśyate/ ātmamanaḥsannikarṣajaś ca prayatno dvividhaḥ --- dhārakaḥ prerakaś ca, niḥsṛte ca śarīrād bahir manāsi dhārakasya prayatnasyābhāvād gurutvāt patanaṃ syāt śarīrasya smarata iti
0
********************** NySBh_3,2.29 **********************
% p.860
NyS_3,2.29: na tadāśugatitvān manasaḥ ||
āśugati manaḥ tasya bahiḥśarīrātmapradeśena jñānasaṃskṛtena sannikarṣaḥ, pratyāgatasya ca prayatnotpādanam ubhayaṃ yujyata iti/ utpādya vā dhārakaṃ prayatnaṃ śarīrān niḥsaraṇaṃ manasaḥ, atas tatropapannaṃ dhāraṇam iti
********************** NySBh_3,2.30 **********************
NyS_3,2.30: na smaraṇakālāniyamāt ||
kiñcit kṣipraṃ smaryate kiñcic cireṇa/ yadā cireṇa, tadā susmūrṣayā manasi dhāryamāṇe cintāprabandhe sati kasyacid arthasya liṅgabhūtasya cintanam ārādhitaṃ smṛtihetur bhavati/ tatraitac ciraniścarite manasi nopapadyata iti/
śarīrasaṃyogānapekṣaś cātmamanaḥsaṃyogo na smṛtihetuḥ śarīrasya bhogāyatanatvāt/
% p.861
upabhogāyatanaṃ puruṣasya jñātuḥ śarīraṃ na tato niścaritasya manasa ātmasaṃyogamātraṃ jñānasukhādīnām utpattau kalpate, kḷptau vā śarīravaiyarthyam iti
********************** NySBh_3,2.31 **********************
NyS_3,2.31: ātmapreraṇayadṛcchājñatābhiś ca na saṃyogaviśeṣaḥ ||
ātmapreraṇena vā manaso bahiḥ śarīrāt saṃyogaviśeṣaḥ syāt, yadṛcchayā vā, ākasmikatayā jñatayā vā manasaḥ? sarvathā cānupapattiḥ/ katham? smartavyatvāt, icchātaḥ smaraṇāj jñānāsambhavāc ca/ yadi tāvad ātmā amuṣyārthasya smṛtihetuḥ saṃskāraḥ amuṣminn ātmadeśe samavetas tena manaḥ saṃyujyatām iti manaḥ prerayati tadā smṛta evāsāv artho bhavati na smartavyaḥ/ na cātmapratyakṣa ātmapradeśaḥ saṃskāro vā, tatrānupapannātmapratyakṣeṇa saṃvittir iti/ susmūrṣayā cāyaṃ manaḥ praṇidadhānaś cirād api kañcid arthaṃ smarati nākasmāt, jñatvaṃ ca manaso nāsti jñānapratiṣedhād iti
********************** NySBh_3,2.32 **********************
% p.862
etac ca ---
NyS_3,2.32: vyāsaktamanasaḥ pādavyathanena saṃyogaviśeṣeṇa samānam ||
yadā khalv ayaṃ vyāsaktamanāḥ kvacid deśe śarkarayā kaṇṭakena vā pādavyathanam āpnoti tadā ātmamanaḥ saṃyogaviśeṣa eṣitavyaḥ, dṛṣṭaṃ hi duḥkhaṃ duḥkhavedanaṃ ceti/ tatrāyaṃ samānaḥ pratiṣedhaḥ/ yadṛcchayā tu na viśeṣo nākasmikī kriyā nākasmikaḥ saṃyoga iti/
karmādṛṣṭam upabhogārthaṃ kriyāhetur iti cet samānam/ karmādṛṣṭaṃ puruṣasthaṃ puruṣopabhogārthaṃ manasi kriyāhetuḥ evaṃ duḥkhaṃ duḥkhasaṃvedanaṃ ca sidhyatīty evaṃ cen manyase, samānam --- smṛtihetāv api saṃyogaviśeṣo bhavitum arhati/ tatra yad uktam ``ātmapreraṇayadṛcchājñatābhiś ca na saṃyogaviśeṣaḥ'' ity ayam apratiṣedha iti/ pūrvas tu pratiṣedho ``nāntaḥśarīravṛttitvān manasa'' iti
********************** NySBh_3,2.33 **********************
%863
kaḥ khalv idānīṃ kāraṇayaugapadyasadbhāve yugapad asmaraṇasya hetur iti?
NyS_3,2.33: praṇidhānaliṅgādijñānānām ayugapadbhāvād yugapad asmaraṇam ||
yathā khalv ātmamanasoḥ sannikarṣaḥ saṃskāraś ca smṛtihetur evaṃ praṇidhānaṃ liṅgādijñānāni tāni ca na yugapadbhavanti tatkṛtā smṛtīnāṃ yugapad anutpattir iti/ pratibhavat tu praṇidhānādyanapekṣe smārte yaugapadyaprasaṅgaḥ/ yat khalv idaṃ prātibham iva jñānaṃ praṇidhānādyanapekṣaṃ smārttam utpadyate kadācit tasya yugapadutpattiprasaṅgo hetvabhāvāt/ sataḥ smṛtihetor asaṃvedanāt prātibhena samānābhimānaḥ/ bahvarthaviṣaye vai cintāprabandhe kaścid evārthaḥ kasyacit smṛtihetuḥ,
% cintāprabandhe kaścid evārthaḥ kasyacit smṛtihetuḥ,] p.864
tasyānucintanāt tasya smṛtir bhavati/ na cāyaṃ smartā sarvaṃ smṛtihetuṃ saṃvedayate evaṃ me smṛtir utpanneti/ asaṃvedanāt prātibham iva jñānam idaṃ smārtam iti abhimanyate, na tv asti praṇidhānādyanapekṣaṃ smārtam iti/
prātibhe katham iti cet puruṣakarmaviśeṣād upabhogavan niyamaḥ/ prātibham idānīṃ jñānaṃ yugapat kasmān notpadyate? yathopabhogārthaṃ karma yugapadupabhogaṃ na karoti evaṃ puruṣakarmaviśeṣaḥ pratibhāhetur na yugapad anekaṃ prātibhaṃ jñānam utpādayati/
hetvabhāvād ayuktam iti cet, na karaṇasya pratyayaparyāye sāmarthyāt/ ``upabhogavan niyama'' ity asti dṛṣṭānto hetur nāstīti cen manyase? na, karaṇasya pratyayaparyāye sāmarthyāt/ naikasmin jñeye yugapad anekaṃ jñānam utpadyate, na cānekasmin/ tad idaṃ dṛṣṭena pratyayaparyāyeṇānumeyaṃ karaṇasāmarthyam itthambhūtam iti na jñātuḥ vikaraṇadharmaṇo dehanānātve pratyayayaugapadyād iti/
% pratyayaparyāyeṇānumeyaṃ karaṇasāmarthyam itthambhūtam iti na jñātuḥ vikaraṇadharmaṇo dehanānātve pratyayayaugapadyād iti/] p.865
ayaṃ ca dvitīyaḥ pratiṣedhaḥ, avasthitaśarīrasya cānekajñānasamavāyād ekapradeśe yugapad anekārthasmaraṇaṃ syāt/ kvacid deśe 'vasthitaśarīrasya jñātur indriyārthaprabandhena jñānam anekam ekasminn ātmapradeśe samavaiti/ tena yadā manaḥ saṃyujyate tadā jñātapūrvasyānekasya yugapat smaraṇaṃ prasajyate pradeśasaṃyogaparyāyābhāvād iti/ ātmapradeśānām adravyāntaratvād ekārthasamavāyasyāviśeṣe sati smṛtiyaugapadyapratiṣedhānupapattiḥ/
% p.866
śabdasantāne tu śrotrādhiṣṭhānapratyāsattyā śabdaśravaṇavat saṃskārapratyāsattyā manasaḥ smṛtyutpatter na yugapad utpattiprasaṅgaḥ/ pūrva eva tu pratiṣedho nānekajñānasamavāyād ekapradeśe yugapat smṛtiprasaṅga iti
********************** NySBh_3,2.34 **********************
puruṣadharmo jñānam antaḥkaraṇasyecchādveṣaprayatnasukhaduḥkhāni dharmā iti kasyacid darśanam, tat pratiṣidhyate ---
% p.867
NyS_3,2.34: jñasyecchādveṣanimittatvād ārambhanivṛttyoḥ ||
ayaṃ khalu jānāti tāvad idaṃ me sukhasādhanam idaṃ me duḥkhasādhanam iti jñātvā svasya sukhasādhanam āptum icchati, duḥkhasādhanaṃ hātum icchati, prāptīcchāprayuktasyāsya sukhasādhanāvāptaye samīhāviśeṣa ārambhaḥ, jihāsāprayuktasya duḥkhasādhanaparivarjanaṃ nivṛttiḥ, evaṃ jñānecchāprayatnadveṣasukhaduḥkhānām ekenābhisambandhaḥ/ ekakartṛkatvaṃ jñānecchāpravṛttīnāṃ samānāśrayatvaṃ ca/ tasmāj jñasyecchādveṣaprayatnasukhaduḥkhāni dharmā nācetanasyeti/ ārambhanivṛttyoś ca pratyagātmani dṛṣṭatvāt paratrānumānaṃ veditavyam iti
********************** NySBh_3,2.35 **********************
% p.868
atra bhūtacaitanika āha ---
NyS_3,2.35: talliṅgatvād icchādveṣayoḥ pārthivādyeṣv pratiṣedhaḥ ||
ārambhanivṛttiliṅgāv icchādveṣāv iti yasyārambhanivṛttī tasyecchādveṣau tasya jñānam iti prāptaṃ pārthivāpy ataijasavāyavīyānāṃ śarīrāṇām ārambhanivṛttidarśanād icchādveṣajñānair yoga iti caitanyam
********************** NySBh_3,2.36 **********************
NyS_3,2.36: paraśvādiṣv ārambhanivṛttidarśanāt ||
śarīre caitanyanivṛttiḥ/ ārambhanivṛttidarśanād icchādveṣajñānair yoga iti prāptaṃ paraśvādeḥ karaṇasyārambhanivṛttidarśanāc caitanyam iti/ atha śarīrasyecchādibhir yogaḥ, paraśvādes tu karaṇasyārambhanivṛttī vyabhicarataḥ, na tarhy ayaṃ hetuḥ pārthivāpy ataijasavāyavīyānāṃ śarīrāṇām ārambhanivṛttidarśanād icchādveṣajñānair yoga iti/
% p.869
ayaṃ tarhy anyo 'rthaḥ --- talliṅgatvād icchādveṣayoḥ pārthivādyeṣv apratiṣedhaḥ/ pṛthivyādīnāṃ bhūtānām ārambhas tāvat trasasthāvaraśarīreṣu tadavayavavyūhaliṅgaḥ pravṛttiviśeṣaḥ loṣṭādiṣu ca liṅgābhāvāt pravṛttiviśeṣābhāvo nivṛttiḥ/ ārambhanivṛttiliṅgāv icchādveṣāv iti pārthivādyeṣv aṇuṣu taddarśanād icchādveṣayogas tadyogāj jñānayoga iti siddhaṃ bhūtacaitanyam iti/
kumbhādiṣv anupalabdher ahetuḥ/ kumbhādimṛdavayavānāṃ vyūhaliṅgaḥ pravṛttiviśeṣa ārambhaḥ, sikatādiṣu pravṛttiviśeṣābhāvo nivṛttiḥ/ na ca mṛtsikatānām ārambhanivṛttidarśanād icchādveṣaprayatnajñānair yogaḥ/ tasmāt talliṅgatvād icchādveṣayor ity ahetur iti
********************** NySBh_3,2.37 **********************
NyS_3,2.37: niyamāniyamau tu tadviśeṣakau ||
tayor icchādveṣayor niyamāniyamau viśeṣakau bhedakau/ jñasyecchādveṣanimitte pravṛttinivṛttī na svāśraye/
% pravṛttinivṛttī na svāśraye/] p.870
kiṃ tarhi? prayojyāśraye/ tatra prayujyamāneṣu bhūteṣu pravṛttinivṛttī staḥ na sarveṣv ity aniyamopapattiḥ/
yasya tu jñatvād bhūtānām icchādveṣanimitte ārambhanivṛttī svāśraye tasya niyamaḥ syāt, yathā bhūtānāṃ guṇāntaranimittā pravṛttir guṇapratibandhāc ca nivṛttir bhūtamātre bhavati niyamena, evaṃ bhūtamātre jñānecchādveṣanimitte pravṛttinivṛttī svāśraye syātām, na tu bhavataḥ tasmāt prayojakāśritā jñānecchādveṣaprayatnāḥ, prayojyāśraye tu pravṛttinivṛttīti siddham/
% p.871
ekaśarīre tu jñātṛbahutvaṃ niranumānam/ bhūtacaitanikasyaikaśarīre bahūni bhūtāni jñānecchādveṣaprayatnaguṇānīti jñātṛbahutvaṃ prāptam/ om iti bruvataḥ pramāṇaṃ nāsti, yathā nānāśarīreṣu nānā jñātāro buddhyādiguṇavyavasthānāt, evam ekaśarīre 'pi buddhyādivyavasthānumānaṃ syāj jñātṛbahutvasyeti/
% p.872
dṛṣṭaś ca anyaguṇanimittaḥ pravṛttiviśeṣo bhūtānāṃ so 'numānam anyatrāpi/ dṛṣṭaḥ karaṇalakṣaṇeṣu bhūteṣu paraśvādiṣu upādānalakṣaṇeṣu ca mṛtprabhṛtiṣv anyaguṇanimittaḥ pravṛttiviśeṣaḥ/ so 'numānam anyatrāpi trasasthāvaraśarīreṣu/ tadavayavavyūhaliṅgaḥ pravṛttiviśeṣo bhūtānām anyaguṇanimitta iti/ sa ca guṇaḥ prayatnasamānāśrayaḥ saṃskāro dharmādharmasamākhyātaḥ sarvārthaḥ puruṣārthārādhanāya prayojako bhūtānāṃ prayatnavad iti/
ātmāstitvahetubhir ātmanityatvahetubhiś ca bhūtacaitanyapratiṣedhaḥ kṛto veditavyaḥ/ ``nendriyārthayos tadvināśe 'pi jjānāvasthānād''iti ca samānaḥ pratiṣedha iti/ kriyāmātraṃ kriyoparamamātraṃ cārambhanivṛttī ity abhipretyoktam ``talliṅgatvād icchādveṣayoḥ pārthivādyeṣv apratiṣedhaḥ''/ anyathā tv ime ārambhanivṛttī ākhyāte, na ca tathāvidhe pṛthivyādiṣu dṛśyete/ tasmād ayuktam ``talliṅgatvād icchādveṣayoḥ pārthivādyeṣv apratiṣedha''iti//37
********************** NySBh_3,2.38 **********************
% p.873
bhūtendriyamanasāṃ samānaḥ pratiṣedhaḥ, manas tūdāharaṇamātram/
NyS_3,2.38: yathoktahetutvāt pāratantryād akṛtābhyāgamāc ca na manasaḥ ||
``icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānāny ātmano liṅgam''ity ataḥ prabhṛti yathoktaṃ saṅgṛhyate, tena bhūtendriyamanasāṃ caitanyapratiṣedhaḥ/
pāratantryāt --- paratantrāṇi bhūtendriyamanāṃsi dhāraṇapreraṇavyūhanakriyāsu prayatnavaśāt pravarttante, caitanye punaḥ svatantrāṇi syur iti/
% p.874
akṛtābhyāgamāc ca --- ``pravṛttir vāgbuddhiśarīrārambha''iti caitanye bhūtendriyamanasāṃ parakṛtaṃ karma puruṣeṇopabhujyata iti syāt, acaitanye tu tatsādhanasya svakṛtakarmaphalopabhogaḥ puruṣasyety upapadyata iti
********************** NySBh_3,2.39 **********************
% p.875
athāyaṃ siddhopasaṃgrahaḥ ---
NyS_3,2.39: pariśeṣād yathoktahetūpapatteś ca ||
ātmaguṇo jñānam iti prakṛtam/ pariśeṣo nāma `prasaktapratiṣedhe anyatrāprasaṅgāc chiṣyamāṇe sampratyayaḥ''/ bhūtendriyamanasāṃ pratiṣedhe dravyāntaraṃ na prasajyate śiṣyate cātmā tasya guṇo jñānam iti jñāyate/
yathoktahetūpapatteś ceti ``darśanasparśanābhyām ekārthagrahaṇād''ityevamādīnām ātmapratipattihetūnām apratiṣedhād iti/ pariśeṣajñāpanārthaṃ prakṛtasthāpanādijñānārthaṃ ca yathoktahetūpapattivacanam iti/
atha vā upapatteś ceti hetvantaram evedam/ nityaḥ khalv ayam ātmā, yasmād ekasmin śarīre dharmaṃ caritvā kāyasya bhedāt svarge deveṣūpapadyate, adharmaṃ caritvā dehabhedāt narakeṣūpapadyata iti/ upapattiḥ śarīrāntaraprāptilakṣaṇā, sā sati sattve nitye cāśrayavatī, buddhiprabandhamātre tu nirātmake nirāśrayā nopapadyata iti/ ekasattvādhiṣṭhānaś cānekaśarīrayogaḥ saṃsāra upapadyate, śarīraprabandhocchedaś cāpavargo muktir ity upapadyate/ buddhisantatimātre tv ekasattvānupapatter na kaścid dīrgham adhvānaṃ sandhāvati na kaścic charīraprabandhād vimucyata iti saṃsārāpavargānupapattir iti/ buddhisantatimātre ca sattvabhedāt sarvam idaṃ prāṇivyavahārajātam apratisaṃhitam avyāvṛttam apariniṣṭhaṃ ca syāt,
% -jātam apratisaṃhitam avyāvṛttam apariniṣṭhaṃ ca syāt,] p.876
tataḥ smaraṇābhāvāt nānyadṛṣṭam anyaḥ smaratīti/ smaraṇaṃ ca khalu pūrvajñātasya samānena jñātrā grahaṇam ajñāsiṣam amum arthaṃ jñeyam iti/ so .yam eko jñātā pūrvajñātam arthaṃ gṛhṇāti tac cāsya grahaṇaṃ smaraṇam iti, tad buddhiprabandhamātre nirātmake nopapadyate
********************** NySBh_3,2.40 **********************
NyS_3,2.40: smaraṇaṃ tv ātmano jñasvābhāvyāt ||
upapadyata iti/ ātmana eva smaraṇaṃ na buddhisantatimātrasyeti/ tuśabdo 'vadhāraṇe/ katham? jñasvabhāvatvāt/ jña iti asya svabhāvaḥ svo dharmaḥ/ ayaṃ khalu jñāsyati jānāti ajñāsīd iti trikālaviṣayeṇānekena jñānena sambadhyate,
% jñāsyati jānāti ... sambadhyate,] p.877
tac cāsya trikālaviṣayaṃ jñānaṃ pratyātmavedanīyaṃ jñāsyāmi jānāmi ajñāsiṣam iti varttate, tad yasyāyaṃ svo dharmas tasya smaraṇaṃ na buddhiprabandhamātrasya nirātmakasyeti
********************** NySBh_3,2.41 **********************
smṛtihetūnām ayaugapadyād yugapad asmaraṇam ity uktam/ atha kebhyaḥ smṛtir utpadyata iti? smṛtiḥ khalu ---
NyS_3,2.41: praṇidhānanibandhābhyāsaliṅgalakṣaṇasādṛśyaparigrahāśrayāśritasambandhānantaryaviyogaikakāryavirodhātiśayaprāptivyavadhānasukhaduḥkhecchādveṣabhayārthitvakriyārāgadharmādharmanimittebhyaḥ ||
susmūrṣayā manaso dhāraṇaṃ praṇidhānaṃ susmūrṣitaliṅgacintanaṃ cārthasmṛtikāraṇam/ nibandhaḥ khalv ekagranthopayamo 'rthānām, ekagranthopayatāḥ khalv arthā anyonyasmṛtihetava ānupūrvyeṇetarathā vā bhavantīti/
% ānupūrvyeṇetarathā vā bhavatīti/] p.878
dhāraṇaśāstrakṛto vā prajñāteṣu vastuṣu smartavyānām upanikṣepo nibandha iti/
abhyāsas tu samāne viṣaye jñānānām abhyāvṛttiḥ, abhyāsajanitaḥ saṃskāra ātmaguṇo 'bhyāsaśabdenocyate, sa ca smṛtihetuḥ samāna iti/
liṅgaṃ punaḥ saṃyogi samavāyy ekārthasamavāyi virodhi ceti/ yathā dhūmo 'gneḥ, gor viṣāṇam, pāṇiḥ pādasya, rūpaṃ sparśasya abhūtaṃ bhūtasyeti/
lakṣaṇaṃ paśvavayavasthaṃ gotrasya smṛtihetuḥ, vidānām idaṃ gargāṇām idam iti/ sādṛśyaṃ citragataṃ pratirūpakaṃ devadattasyetyevamādi/ parigrahāt svena vā svāmī svāminā vā svaṃ smaryate/ āśrayād grāmaṇyā tadadhīnaṃ saṃsmarati/ āśritāt tadadhīnena grāmaṇyam iti/ sambandhād antevāsinā yuktaṃ guruṃ smarati, ṛtvijā yājyam iti/
% yājyam iti/] p.879
ānantaryād iti karaṇīyeṣv artheṣu/ viyogād yena viyujyate tadviyogapratisaṃvedī bhṛśaṃ smarati/ ekakāryāt kartrantaradarśanāt kartrantare smṛtiḥ/ virodhāt, vijigīṣamāṇayor anyataradarśanād anyataraḥ smaryate/ atiśayād yenātiśaya utpāditaḥ/ prāpteḥ yato 'nena kiṃcit prāptam āptavyaṃ vā bhavati tam abhīkṣṇaṃ smarati/ vyavadhānāt kośādibhir asiprabhṛtīni smaryante/
% kośādibhir asiprabhṛtīni smaryante/] p.880
sukhaduḥkhābhyāṃ taddhetuḥ smaryate/ icchādveṣābhyāṃ yam icchati yaṃ ca dveṣṭi taṃ smarati/ bhayād yato bibheti/ arthitvād yenārthī bhojanenācchādanena vā/ kriyayā rathena rathakāraṃ smarati/ rāgād yasyāṃ striyāṃ rakto bhavati tām abhīkṣṇaṃ smarati/ dharmāj jātyantarasmaraṇam iha cādhītaśrutāvadhāraṇam iti/ adharmāt prāganubhūtaduḥkhasādhanaṃ smarati/ na caiteṣu nimitteṣu yugapat saṃvedanāni bhavantīti yugapad asmaraṇam iti/ nidarśanaṃ cedaṃ smṛtihetūnāṃ na parisaṅkhyānam iti
********************** NySBh_3,2.42 **********************
% p.881
anityāyāṃ ca buddhāv utpannāpavargitvāt kālāntarāvāsthānāc ca anityānāṃ saṃśayaḥ kim utpatpannāpavargiṇī buddhiḥ śabdavat āhosvit kālāntarāvasthāyinī kumbhavad iti/ utpannāpavargiṇīti pakṣaḥ parigṛhyate/kasmāt?
NyS_3,2.42: karmānavasthāyigrahaṇāt ||
karmaṇo 'navasthāyino grahaṇād iti/ kṣiptasyeṣor āpatanāt kriyāsantāno gṛhyate, pratyarthaniyamāc ca buddhīnāṃ kriyāsantānavad buddhisantānoupapattir iti/ avasthitagrahaṇe ca vyavadhīyamānasya pratyakśanivṛtteḥ/ avasthite ca kumbhe gṛhyamāṇe santānenaiva buddhir vartate prāg vyavadhānāt tena vyavahite pratyakṣaṃ jñānaṃ nivartate,
% santānena iva buddhir ... j,jānaṃ nivartate,] p.882
kālāntarāvasthāne tu buddher dṛśyavyavadhāne 'pi pratyakṣam avatiṣṭheteti/
smṛtiś cāliṅgaṃ buddhyavasthāne saṃskārasya buddhijasya smṛtihetutvāt/ yaś ca manyeta avatiṣṭhate buddhiḥ dṛṣṭā hi buddhiviṣaye smṛtiḥ sā ca buddhāv anityāyāṃ kāraṇābhāvān na syād iti/ tad idam aliṅgam/ kasmāt? buddhijo hi saṃskāro guṇāntaraṃ smṛtihetur na buddhir iti/
% p.884
hetvabhāvād ayuktam iti cet? buddhyavasthānāt pratyakṣatve smṛtyabhāvaḥ/yāvad avatiṣṭhate buddhis tāvad asau boddhavyārthiḥ pratyakṣaḥ pratyskṣe ca smṛtir anupapanna iti
********************** NySBh_3,2.43 **********************
NyS_3,2.43: avyaktagrahaṇam anavasthāyitvād vidyutsampāte rūpāvyaktagrahaṇvat ||
yady utpannāpavargiṇī buddhiḥ prāptam avyaktaṃ boddhavyasya grahaṇam, yathā vidyutsampāte vaidyutasya prakāśasyānavasthānād avyaktaṃ rūpagrahaṇam iti; vyaktaṃ tu dravyāṇāṃ grahaṇaṃ tasmād ayuktam etad iti
********************** NySBh_3,2.44 **********************
NyS_3,2.44: hetūpādanāt pratiṣeddhavyābhyanujñā ||
utapannāpavargiṇī buddhir iti pratiṣeddhavyaṃ tad eva abhyanujñāyate vidyutsampāte rūpāvyaktagrahaṇavad iti/
% p.885
yatrāvyaktagrahaṇaṃ tatrotpannāpavargiṇī buddhir iti/ grahaṇahetuvikalpād grahaṇavikalpo na buddhivikalpāt/ yad idaṃ kvacid avyaktaṃ kvacid vyaktaṃ grahaṇam ayaṃ vikalpo grahaṇahetuvikalpāt yatrānavasthito grahaṇahetuḥ tatrāvyaktaṃ grahaṇam yatra avasthitas tatra vyaktam, na tu buddher avasthānānavasthānābhyām iti/ kasmāt? arthagrhaṇaṃ hi buddhiḥ yat tadarthagrahaṇam avyaktaṃ vyaktaṃ vā buddhiḥ sā iti/ viśeṣāgrahaṇe ca sāmānyagrahaṇamātram avyaktagrahaṇaṃ tatra viṣayāntare buddhyanatarānutpattir nimittābhāvāt/ yatra samānadharmayuktaś ca dharmī gṛhyate viśeṣadharmayuktaś ca tad vyaktam grahaṇam, yatra tu viśeṣe 'gṛhyamāṇe sāmānyagrahaṇamātraṃ tad avyaktaṃ grahaṇam/ samānadharmayogāc ca viśiṣthadharmayogo viṣayāntaram, tatra yad grahaṇaṃ na bhavati tad grahaṇanimittābhāvād na buddher anavasthānād iti/
% p.886
yathāviṣayaṃ ca grahaṇaṃ vyaktam eva pratyarthaniyatatvāc ca buddhīnām/ sāmānyaviṣayaṃ ca grahaṇaṃ svaviṣayaṃ prati vyaktaṃ viśeṣaviṣayaṃ ca grahaṇaṃ svaviṣayaṃ prati vyaktaṃ pratyarthaniyatā hi buddhayaḥ, tad idam avyaktagrahaṇaṃ deśitaṃ kva viṣaye buddhyanavasthānakāritaṃ syyad iti?
dharmiṇas tu dharmabhede buddhinānātvasya bhāvābhāvābhyāṃ tadupapattiḥ/dharmiṇaḥ khalv arthasya samānāś ca dharmā viśiṣṭāś ca, teṣu pratyarthaniyatā nānābuddayaḥ, tā ubhayo yadi dharmiṇi vartante tadā vyakataṃ grahaṇaṃ dharmiṇam abhipretya/ yadā tu sāmānyagrahaṇamātraṃ tadāvyaktaṃ grahaṇam iti/ evaṃ dharmiṇam abhipretya vyaktāvyakatayor grahaṇayor upapattir iti
********************** NySBh_3,2.45 **********************
% p.887
na cedam avyaktaṃ grahaṇaṃ budder boddhavyasya vānavasthāyitvād upapadyate iti/ idaṃ hi ---
NyS_3,2.45: na pradīpārciḥsantattsabhivyaktagrahaṇavat tadgrahaṇam ||
anavasthāyitve 'pi buddhes teṣāṃ grahaṇaṃ vyaktaṃ pratipattavyam/ katham? pradīpārciḥsantatyabhivyaktagrahaṇavat/ pradīpārciṣāṃ santatyā vartamānānāṃ grahaṇānavasthānaṃ grāhyānavasthānaṃ ca pratyarthaniyatatvād buddhīnāṃ yāvanti pradīpārcīṃṣi tāvatyo buddaya iti/ dṛśyate cātra vyaktaṃ pradīpārciṣām grahaṇam iti
********************** NySBh_3,2.46 **********************
% p.888
cetanā śarīraguṇaḥ sati śarīre bhāvād asati ca abhāvād iti
NyS_3,2.46: dravye svaguṇaparaguṇopalabdheḥ saṃśayaḥ ||
sāṃśayikaḥ sati bhāvaḥ, svaguṇo 'psu dravatvam upalabhyate, paraguṇaś coṣṇatā, tenāyaṃ saṃśayaḥ kiṃ śarīraguṇaś cetanā śarīre gṛhyata atha dravyāntaraguṇa iti
********************** NySBh_3,2.47 **********************
na śarīraguṇaś cetanā, kasmāt?
NyS_3,2.47: yāvad dravyabhāvitvād rūpādīnām ||
na rūpādihīnaṃ śarīraṃ gṛhyate cetanāhīnan tu gṛhyate yathoṣṇatāhīnā āpaḥ, tasmān na śarīraguṇaś cetaneti/
% p.889
saṃskāravad iti ced na kāraṇānucchedāt/ yathāvidhe dravye saṃskāraḥ tathāvidha evoparamo na, tatra kāraṇocchedād atyantaṃ saṃskārānupapattir bhavati/ yathāvidhe śarīre cetanā gṛhyate tathāvidhe evātyantoparamaś cetanāyā gṛhyate/ tasmāt saṃskāravad ity asamaḥ samādhiḥ/
athāpi śarīrasthaṃ cetanotpattikāraṇaṃ syāt? dravyāntarasthaṃ vā? ubhayasthaṃ vā? tan na, niyamahetvabhāvāt/ śarīrasthena kadācic cetanotpadyate kadācin neti niyame hetur nāstīti/ dravyāntarasthena ca śarīra eva cetanotpadyate na loṣṭādiṣv ity atra na niyame hetur astīti/ ubhayasthasya nimittatve śarīrasamānajātīyadravye cetanā notpadyate śarīra eva cotpadyate iti niyame hetur nāstīti
********************** NySBh_3,2.48 **********************
% p.890
yac ca manyeta sati śyāmādiguṇe dravye śyāmādyuparamo dṛṣṭaḥ evaṃ cetanoparamaḥ syād iti ---
NyS_3,2.48: na, pākajaguṇāntarotpatteḥ ||
nātyantaṃ rūpoparamo dravyasya, śyāme rūpe nivṛtte pākajaṃ guṇāntaraṃ raktaṃ rūpam utpadyate, śarīre tu cetanāmātroparamo 'tyantam iti
********************** NySBh_3,2.49 **********************
% p.891
athāpi ---
NyS_3,2.49: pratidvandvisiddheḥ pākajānām apratiṣedhaḥ ||
yāvatsu dravyeṣu pūrvaguṇapratidvandvisiddhis tāvatsu pākajotpattir dṛśyate pūrvaguṇaiḥ saha pākajānām avasthānasyāgrahaṇāt/ na ca śarīre cetanāpratidvandvisiddhau sahānavasthāyi guṇāntaraṃ gṛhyate yenānumīyeta tena cetanāyā virodhaḥ/ tasmād apratiṣiddhā cetanā yāvac charīraṃ varteta, na tu vartate, tasmān na śarīraguṇaś cetanā iti
********************** NySBh_3,2.50 **********************
% p.892
itaś ca na śarīraguṇaś cetanā ---
NyS_3,2.50: śarīravyāpitvāt ||
śarīraṃ śarīrāvayavāś ca sarve cetanotpattyā vyāptā iti na kvacid anutpattiś cetanāyāḥ, śarīravac charīrāvayavāś cetanā iti prāptaṃ cetanabahutvam/ tatra yathā pratiśarīraṃ cetanabahutve sukhaduḥkhajñānānāṃ vyavasthā liṅgam evam ekaśarīre 'pi syāt, na tu bhavati, tasmān na śarīraguṇaś cetaneti
********************** NySBh_3,2.51 **********************
yad uktaṃ na kvacic charīrāvayave cetanāyā anutpattir iti sā ---
NyS_3,2.51: na keśanakhādiṣv anupalabdheḥ ||
keśeṣu nakhādiṣu cānutpattiś cetanāyā iti anupapannaṃ śarīravyāpitvam iti
********************** NySBh_3,2.52 **********************
% p.893
NyS_3,2.52: tvakparyantatvāc charīrasya keśanakhādiṣv aprasaṅgaḥ ||
indriyāśrayatvaṃ śarīralakṣaṇam, tvakparyantaṃ jīvamanaḥsukhaduḥkhasaṃvittyāyatanabhūtaṃ śarīram, tasmān na keśādiṣu cetanotpadyate/ arthakāritas tu śarīropanibandhaḥ keśādīnām iti
********************** NySBh_3,2.53 **********************
itaś ca na śarīraguṇaś cetanā ---
NyS_3,2.53: śarīragunavaidharmyāt ||
% p.894
dvividhaḥ śarīraguṇaḥ --- apratyakṣaś ca gurutvam, indriyagrāhyaś ca rūpādiḥ, vidhāntaraṃ tu cetanā, nāpratyakṣā saṃvedyatvāt, nendriyagrāhyā manoviṣayatvāt/ tasmād dravyāntaraguṇa iti
********************** NySBh_3,2.54 **********************
NyS_3,2.54: na rūpādīnām itaretaravaidharmyāt ||
yathā itaretaravidharmāṇo rūpādayo na śarīraguṇatvaṃ jahaty evaṃ rūpādivaidharmyāc cetanā śarīraguṇatvaṃ na hāsyatīti
********************** NySBh_3,2.55 **********************
% p.895
NyS_3,2.55: aindriyakatvād rūpādīnām apratiṣedhaḥ ||
apratyaksatvāc ceti/ yathetaretaravidharmāṇo rūpādayo na dvaividhyam ativartante tathā rūpādivaidharmyāc cetanā na dvaividhyam ativarteta yadi śarīraguṇaḥ syād iti/ ativarttate tu, tasmān na śarīraguṇa iti/
bhūtendriyamanasāṃ jñānapratiṣedhāt siddhe saty ārambho viśeṣajñāpanārthaḥ, bahudhā parīkṣyamāṇaṃ tattvaṃ suniścitataraṃ bhavatīti
********************** NySBh_3,2.56 **********************
% p.896
parīkṣitā buddhiḥ, manasa idānīṃ parīkṣākramaḥ/ tat kiṃ pratiśarīram ekam anekam iti vicāre ---
NyS_3,2.56: jñānāyaugapadyād ekaṃ manaḥ ||
asti khalu vai jñānāyaugapadyam ekaikasyendriyasya yathāviṣayam, karaṇasyaikapratyayanirvṛttau sāmarthyāt, na tadekatve manaso liṅgam/ yat tu khalv idam indriyāntarāṇāṃ viṣayāntareṣu jñānāyaugapadyam iti tal liṅgam/ kasmāt? sambhavati khalu vai bahuṣu manaḥsv indriyamanaḥsaṃyogayaugapadyam iti jñānayaugapadyaṃ syāt, na tu bhavati/ tasmād viṣaye pratyayaparyāyād ekaṃ manaḥ
********************** NySBh_3,2.57 **********************
% p.897
NyS_3,2.57: na yugapad anekakriyopalabdheḥ ||
ayaṃ khalv adhyāpako 'dhīte vrajati kamaṇḍaluṃ dhārayati panthānaṃ paśyati śṛṇoty āraṇyajān śabdān bibhyad vyālaliṅgāni bubhutsate smarati ca gantavyaṃ sthānīyam iti/ kramasyāgrahaṇād yugapad etāḥ kriyā iti prāptaṃ manaso bahutvam iti
********************** NySBh_3,2.58 **********************
NyS_3,2.58: alātacakradarśanavat tadupalabdhir āśusañcārāt ||
āśusañcārād alātasya bhramato vidyamānaḥ kramo na gṛhyate/ kramasyāgrahaṇād avicchedabuddhyā cakravad buddhir bhavatīti/
% -vicchedabuddhyā cakravad buddhir bhavatīti/] p.898
tathā buddhīnāṃ kriyāṇāṃ cāśuvṛttitvād vidyamānaḥ kramo na gṛhyate kramasyāgrahaṇād yugapat kriyā bhavanntīty abhimāno bhavati/
kiṃ punaḥ kramasyāgrahaṇād yugapat kriyābhimānaḥ, atha yugapadbhāvād eva yugapadanekakriyopalabdhir iti nātra viśeṣapratipatteḥ kāraṇam ucyata iti/ uktam indriyāntarāṇāṃ viṣayāntareṣu paryāyeṇa buddhayo bhavantīti tac cāpratyākhyeyam ātmapratyakṣatvāt/ athāpi dṛṣṭaśrutān arthān cintayataḥ krameṇa buddhayo vartante na yugapad anenānumātavyam iti/ varṇapadavākyabuddhīnāṃ tadarthabuddhīnāṃ cāśuvṛttitvāt kramasyāgrahaṇam/ katham? vākyastheṣu khalu varṇeṣūccaratsu prativarṇaṃ tāvac chravaṇaṃ bhavati, śrutaṃ varṇam ekam anekaṃ vā padabhāvena sa pratisandhatte, pratisandhāya padaṃ vyavasyati, padavyavasāyena smṛtyā padārthaṃ pratipadyate, padasamūhapratisandhānāc ca vākyaṃ vyavasyati, sambaddhāṃś ca padārthān gṛhītvā vākyārthaṃ pratipadyate/ na cāsāṃ krameṇa vartamānānāṃ buddhīnām āśuvṛttitvāt kramo gṛhyate, tad etad anumānam anyatra buddhikriyāyaugapadyābhimānasyeti/ na cāsti muktasaṃśayā yugapad utpattir buddhīnāṃ yayā manasāṃ bahutvam ekaśarīre 'numīyeta iti
********************** NySBh_3,2.59 **********************
% p.899
NyS_3,2.59: yathoktahetutvāc cāṇu ||
aṇu mana ekaṃ ceti dharmasamuccayo jñānāyaugapadyāt/ mahattve manasaḥ sarvendriyasaṃyogād yugapad viṣayagrahaṇaṃ syād iti
********************** NySBh_3,2.60 **********************
manasaḥ khalu bhoḥ sendriyasya śarīre vṛttilābho nānyatra śarīrāt/ jñātuś ca puruṣasya śarīrāyatanā buddhyādayo viṣayopabhogo jihāsitahānam īpsitāvāptiś ca sarve ca śarīrāśrayā vyavahārāḥ/ tatra khalu vipratipatteḥ saṃśayaḥ --- kim ayaṃ puruṣakarmanimittaḥ śarīrasarga āhosvid bhūtamātrād akarmanimitta iti/ śrūyate khalv atra vipratipattir iti/
tatredaṃ tattvam ---
NyS_3,2.60: pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ ||
pūrvaśarīre yā pravṛttir vāgbuddhiśarīrārambhalakṣaṇā tat pūrvakṛtaṃ karmoktam, tasya phalaṃ tajjanitau dharmādharmau/
% tajjanitau dharmādharmau/] p.900
tatphalasyānubandha ātmasamavetasyāvasthānam, tena prayuktebhyo bhūebyas tasyotpattiḥ śarīrasya, na svatantrebhya iti/ yad adhiṣṭhāno 'yam ātmā 'yam aham iti manyamāno yatrābhiyukto yatropabhogatṛṣṇayā viṣayānupalabhamāno dharmādharmau saṃskaroti tad asya śarīram, tena saṃskāreṇa dharmādharmalakṣaṇena bhūtasahite patite 'smin śarīra uttaraṃ niṣpadyate, niṣpannasya cāsya pūrvaśarīravat puruṣārthakriyā, puruṣasya ca pūrvaśarīravat pravṛttir iti karmāpekṣebhyo bhūtebhyaḥ śarīrasarge saty etad upapadyata iti/
% pravṛttir iti karmāpekṣebhyo ... upapadyata iti/] p.901
dṛṣṭā ca puruṣaguṇena prayatnena prayuktebhyo bhūtebhyaḥ puruṣārthkriyāsamarthānāṃ dravyāṇāṃ rathaprabhṛtīnām utpattiḥ/ tathānumātavyaṃ śarīram api puruṣārthakriyāsamartham utpadyamānaṃ puruṣasya guṇāntarāpekṣebhyo bhūtebhya utpadyata iti
********************** NySBh_3,2.61 **********************
% p.902
atra nāstika āha ---
NyS_3,2.61: bhūtebhyo mūrtyupādānavat tadupādānam ||
yathā karmanirapekṣebhyo bhūtebhyo nirvṛttā mūrtayaḥ sikatāśarkarāpāṣāṇagairikāñjanaprabhṛtayaḥ puruṣārthakāritvād upādīyante tathā karmanirapekṣebhyo bhūtebhyaḥ śarīram utpannaṃ puruṣārthakāritvād upādīyate iti
********************** NySBh_3,2.62 **********************
NyS_3,2.62: na, sādhyasamatvāt ||
yathā śarīrotpattir akarmanimittā sādhyā tathā sikatāśarkarāpāṣāṇagairikāñjanaprabhṛtīnām apy akarmanimittaḥ sargaḥ sādhyaḥ sādhyasamatvād asādhanam iti ``bhūtebhyo mūrtyupādānavad'' iti cānena sādhyam
********************** NySBh_3,2.63 **********************
% p.903
NyS_3,2.63: notpattinimittatvān mātāpitroḥ ||
viṣamaś cāyam upanyāsaḥ/ kasmāt? nirbījā imā mūrtaya utpadyante bījapūrvikā tu śarīrotpattiḥ/ mātāpitṛśabdena lohitaretasī bījabhūte gṛhyete/ tatra sattvasya garbhavāsānubhavanīyaṃ karma pitroś ca putraphalānubhavanīye karmaṇī mātur garbhāśraye śarīrotpattiṃ bhūtebhyaḥ prayojayantīty upapannaṃ bījānuvidhānam iti
********************** NySBh_3,2.64 **********************
% p.904
NyS_3,2.64: tathāhārasya ||
utpattinimittatvād iti prakṛtam/ bhuktaṃ pītam āhāraḥ tasya paktinirvṛttaṃ rasadravyaṃ mātṛśarīre copacīyate bīje garbhāśayasthe bījasamānapākam, mātrayā copacayo bīje yāvad vyūhasamarthaḥ sañcaya iti/ sañcitaṃ ca kalalārbudamāṃsapeśīkaṇḍarāśiraḥpāṇyādinā ca vyūhenendriyādhiṣṭhānabhedena vyuhyate, vyūhe ca garbhanāḍyāvatāritaṃ rasadravyam upacīyate yāvat prasavasamartham iti/ na cāyam annapānasya sthālyādigatasya kalpata iti/ etasmāt kāraṇāt karmanimittatvaṃ śarīrasya vijñāyata iti
********************** NySBh_3,2.65 **********************
% p.905
NyS_3,2.65: prāptau cāniyamāt ||
na sarvo dampatyoḥ saṃyogo garbhādhānahetur dṛśyate tatrāsati karmaṇi na bhavati sati ca bhavatīty anupapanno niyamābhāva iti/ karmanirapekṣeṣu bhūteṣu śarīrotpattihetuṣu niyamaḥ syāt na hy atra kāraṇābhāva iti
********************** NySBh_3,2.66 **********************
% p.906
athāpi ---
NyS_3,2.66: śarīrotpattinimittavat saṃyogotpattinimittaṃ karma ||
yathā khalv idaṃ śarīraṃ dhātuprāṇasaṃvāhinīnāṃ nāḍīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ ca snāyutvagasthiśirāpeśīkalalakaṇḍarāṇāṃ ca śirobāhūdarāṇāṃ sakthnāṃ ca koṣṭhagānāṃ vātapittakaphānāṃ ca mukhahṛdayāmāśayapakvāśayādhaḥsrotasāṃ ca paramaduḥkhasampādanīyena sanniveśena vyūhanam aśakyaṃ pṛthivyādibhiḥ karmanirapekṣair utpādayitum iti karmanimittā śarīrotpattir iti vijñāyate; evaṃ ca pratyātmaniyatasya nimittasyābhāvān niratiśayair ātmabhiḥ sambandhāt sarvātmanāṃ ca samānaiḥ pṛthivyādibhir utpāditaṃ śarīraṃ pṛthivyādigatasya ca niyamahetor abhāvāt sarvātmanāṃ sukhaduḥkhasaṃvittyāyatanaṃ samānaṃ prāptam/ yat tu pratyātmaṃ vyavatiṣṭhate tatra śarīrotpattinimittaṃ karma vyavashtāhetur iti vijñāyate/ paripacyamāno hi pratyātmaniyataḥ karmāśayo yasminn ātmani vartate tasyaivopabhogāyatanaṃ śarīram utpādya vyavasthāpayati/ tad evaṃ ``śarīrotpattinimittavat saṃyoganimittaṃ karma'' iti vijñāyate/ pratyātmavyavasthānaṃ tu śarīrasyātmanā saṃyogaṃ pracakṣmaha iti
********************** NySBh_3,2.67 **********************
% p.907
NyS_3,2.67: etenāniyamaḥ pratyuktaḥ ||
yo .yam akarmanimitte śarīrasarge saty aniyama ity ucyate, ayaṃ ``śarīrotpattinimittavat saṃyogotpattinimittaṃ karma'' iti anena pratyuktaḥ/
% -nimittavat saṃyogotpattinimittaṃ ... pratyuktaḥ/] p.908
kas tāvad ayaṃ niyamaḥ? yathaikasyātmanaḥ śarīraṃ tathā sarveṣām iti niyamaḥ/ anyasyānyathānyasyānyathety aniyamo bhedo vyāvṛttir viśeṣa iti/
% -ty aniyamo bhedo vyāvṛttir viśeṣa iti/] p.909
dṛṣṭā ca janmavyāvṛttir uccābhijano nikṛṣṭābhijana iti, praśastaṃ nindatam iti, vyādhibahulam arogam iti, samagraṃ vikalam iti, pīḍābahulaṃ sukhabahulam iti, puruṣātiśayalakṣaṇopapannaṃ viparītam iti, praśastalakṣaṇaṃ ninditalakṣaṇam iti, paṭvindriyaṃ mṛḍvindriyam iti/ sūkṣmaś ca bhedo 'parimeyaḥ/ so 'yam janmabhedaḥ pratyātmaniyatāt karmabhedād upapadyate, asati karmabhede pratyātmaniyate niratiśayatvād ātmanāṃ samānatvāc ca pṛthivyādīnāṃ pṛthivyādigatasya niyamahetor ahbāvāt sarvaṃ sarvātmanāṃ prasajyeta, na tv idam itthambhūtaṃ janma/ tasmān nākarmanittā śarīrotpattir iti/
upapannaś ca tadviyogaḥ karmakṣayopapatteḥ/ karmanimitte śarīrasarge tena śarīreṇātmano viyoga upapannaḥ/ kasmāt? karmakṣayopapatteḥ/ upapadyate khalu karmakṣayaḥ samyagdarśanāt prakṣīṇe mohe vītarāgaḥ punarbhavahetukarma kāyavāṅmanobhir na karotīty uttarasyānupacayaḥ pūrvopacitasya vipākapratisaṃvedanāt prakṣayaḥ/ evaṃ prasavahetor abhāvāt patire 'smin śarīre punaḥ śarīrāntarānupapatter apratisandhiḥ/ akarmanimitte tu śarīrasarge bhūtakṣayānupapattes tadviyogānupapattir iti
********************** NySBh_3,2.68 **********************
% p.910
NyS_3,2.68: tad adṛṣṭakāritam iti cet punas tatprasaṅgo 'pavarge ||
adarśanaṃ khalv adṛṣṭam ity ucyata adṛṣṭakāritā bhūtebhyaḥ śarīrotpattiḥ/ na jātv anutpanne śarīre draṣṭā nirāyatano dṛśyaṃ paśyati/ tac cāsya dṛśyaṃ dvividhaṃ viṣayaś ca nānātvaṃ cāvyaktātmanaḥ, tadarthaḥ śarīrasargaḥ/ tasminn avasite caritārthāni bhūtāni na śarīram utpādayantīty upapannaḥ śarīraviyoga ity evaṃ cen manyase, ``punas tat prasaṅgo 'pavarge'' --- punaḥ śarīrotpattiḥ prasajyata iti/ yā cānutpanne śarīre darśanānutpattir adarśanābhimatā yā cāpavarge śarīranivṛttau darśanānutpattir adarśanabhūtā naitayor adarśanayoḥ kvacid viśeṣa ity adarśanasyānivṛtter apavarge punaḥ śarīrotpattiprasaṅga iti/
% p.910
caritārthatā viśeṣa iti cet na karaṇākaraṇayor ārambhadarśanāt/ caritārthāni bhūtāni darśanāvasānān na śarīrāntaram ārabhanta ity ayaṃ viśeṣa evaṃ ced ucyate; na, karaṇākaraṇayor ārambhadarśanāt --- caritārthānāṃ bhūtānāṃ viṣayopalabdhikaraṇāt punaḥ punaḥ śarīrārambho dṛśyate prakṛtipuruṣayor nānātvadarśanasyākaraṇān nirarthakaḥ śarīrārambhaḥ punaḥ punar dṛśyate/ tasmād akarmanimittāyāṃ bhūtasṛṣṭau na darśanārthā śarīrotpattir yuktā, yuktā tu karmanimitte sarge darśanārthā śarīrotpattiḥ/ karmavipākasaṃvedanaṃ darśanam iti/
% p.911
tad adṛṣṭakāritam iti cet? kasyacid darśanam adṛṣṭaṃ nāma paramāṇūnāṃ guṇaviśeṣaḥ kriyāhetus tena preritāḥ paramāṇavaḥ sammūrcchitāḥ śarīram utpādayantīti tan manaḥ samāviśati svaguṇenādṛṣṭena preritaṃ samanaske śarīre draṣṭur upalabdhir bhavatīti/
etasmin vai darśane guṇānucchedāt punas tatprasaṅgo 'pavarge/ apavarge śarīrotpattiḥ paramāṇuguṇasyādṛṣṭasyānucchedyatvād iti
********************** NySBh_3,2.69 **********************
% p.914
NyS_3,2.69: manaḥkarmanimittatvāc ca saṃyogāvyucchedaḥ ||
manoguṇenādṛṣṭena samāveśite manasi saṃyogavyucchedo na syāt, tac ca kiṃkṛtaṃ śarīrād apasarpaṇaṃ manasa iti? karmāśayakṣaye tu karmāśayāntarād vipacyamānād apasarpaṇopapattir iti/ adṛṣṭād evāpasarpaṇam iti cet --- yo 'dṛṣṭaḥ śarīropasarpaṇahetuḥ sa evāpasarpaṇahetur apīti? na, ekasya jīvanaprāyaṇahetutvānupapatteḥ --- evaṃ ca saty ekam adṛṣṭaṃ jīvanaprāyaṇayor hetur iti prāptam, naitad upapadyate
********************** NySBh_3,2.70 **********************
% p.915
NyS_3,2.70: nityatvaprasaṅgaś ca prāyaṇānupapatteḥ ||
vipākasaṃvedanāt karmāśayakṣaye śarīrapātaḥ prāyaṇam, karmāśayāntarāc ca punarjanma/ bhūtamātrāt tu karmanirapekṣāc charīrotpattau kasya kṣayāc charīrapātaḥ prāyaṇam iti? prāyaṇānupapatteḥ khalu vai nityatvaprasaṅgaṃ vidmaḥ/ yādṛcchike tu prāyaṇe prāyaṇabhedānupapattir iti
********************** NySBh_3,2.71**********************
% p.916
punas tatprasaṅgo 'pavarga ity etat samādhitsur āha ---
NyS_3,2.71: aṇuśyāmatānityatvavad etat syāt ||
yathāṇoḥ śyāmatā nityā agnisaṃyogena pratiṣiddhā na punar utpadyata evam adṛṣṭakāritaṃ śarīram apavarge punar notpadyata iti
********************** NySBh_3,2.72 **********************
NyS_3,2.72: nākṛtābhyāgamaprasaṅgāt ||
nāyam asti dṛṣṭāntaḥ/ kasmāt? akṛtābhyāgamaprasaṅgāt/ akṛtaṃ pramāṇato 'nupapannam, tasyābhyāgamo 'bhyupapattir vyavasāyaḥ, etacchraddadhānena pramāṇato ṇupapannaṃ mantavyam/ tasmān nāyaṃ dṛṣṭānto na pratyakṣaṃ na cānumānaṃ kiṃcid ucyata iti/ tad idaṃ dṛṣṭāntasya sādhyasamatvam abhidhīyata iti/
atha vā nākṛtābhyāgamaprasaṅgāt/ aṇuśyāmatādṛṣṭāntenākarmanimittāṃ śarīrotpattiṃ samādadhānasyākṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ/ akṛte sukhaduḥkhahetau karmaṇi puruṣasya sukhaṃ duḥkham abhyāgacchatīti prasajyeta/ om iti bruvataḥ pratyakṣānumānāgamavirodhaḥ/
% p.917
pratyakṣavirodhas tāvat --- bhinnam idaṃ sukhaduḥkhaṃ pratyātmavedanīyatvāt pratyakṣaṃ sarvaśarīriṇām/ ko bhedaḥ? tīvraṃ mandaṃ ciram āśu nānāprakāram ekaprakāram ity evam ādir viśeṣaḥ/ na cāsti pratyātmaniyataḥ sukhaduḥkhahetuviśeṣaḥ, na cāsati hetuviśeṣe phalaviśeṣo dṛśyate/ karmanimitte tu sukhaduḥkhayoge karmaṇāṃ tīvramandatopapatteḥ karmasañcayānāṃ cotkarṣāpakarṣabhāvāt nānāvidhaikavidhabhāvāc ca karmaṇāṃ sukhaduḥkhabhedopapattiḥ/ so 'yaṃ hetubhedābhāvād dṛṣṭaḥ sukhaduḥkhabhedo na syād iti pratyakṣavirodhaḥ/
tathānumānavirodhaḥ --- dṛṣṭaṃ hi puruṣaguṇavyavasthānāt sukhaduḥkhavyavasthānam/ yaḥ khalu cetanāvān sādhananirvartanīyaṃ sukhaṃ buddhvā tad īpsan sādhanāvāptaye prayatate sa sukhena yujyate na viparītaḥ/ yaś ca sādhananirvartanīyaṃ duḥkhaṃ buddhvā taj jihāsuḥ sādhanaparivarjanāya yatate sa ca duḥkhena tyajyate na viparītaḥ/ asti cedaṃ yatnam antareṇa cetanānāṃ sukhaduḥkhavyavasthānaṃ tenāpi cetanaguṇāntaravyavasthākṛtena bhavitavyam ity anumānam/
% -mānam/] p.918
tad etad akarmanimitte sukhaduḥkhayoge virudhyata iti/ tac ca guṇāntaram asaṃvedyatvād adṛṣṭaṃ vipākakālāniyamāc cāvyavasthitam/ buddhyādayas tu saṃvedyāś cāpavargiṇaś ceti/
athāgamavirodhaḥ --- bahu khalv idam ārṣam ṛṣīṇām upadeśajātam anuṣṭhānaparivarjanāśrayam, upadeśaphalaṃ ca śarīriṇāṃ varṇāśramavibhāgeṇānuṣṭhānalakṣaṇā pravṛttiḥ, parivarjanalakṣaṇā nivṛttiḥ/ tac cobhayam etasyāṃ dṛṣṭau ``nāsti karma sucaritaṃ duścaritaṃ vā? karmanimittaḥ puruṣāṇāṃ sukhaduḥkhayogaḥ'' iti virudhyate/ seyaṃ pāpiṣṭhānāṃ mithyādṛṣṭiḥ --- akarmanimittā śarīrasṛṣṭir akarmanimittaḥ sukhaduḥkhayoga iti
Original text: Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya · Edition: Taranatha Nyaya-Tarkatirtha Calcutta : Metropolitan Printing & Publ. 1936-1944 (Calcutta Sanskrit Series, 18 & 19) · Data entry Indology Student Team, University of Tokyo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0