Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya (with commentary) · Chapter 5
% p.697
tṛtīyo 'dhyāyaḥ prathamāhnikam/
********************** NySBh_3,1.1 **********************
parīkṣitāni pramāṇāni, prameyam idānīṃ parīkṣyate/ tac cātmādīty ātmā vivicyate, kiṃ dehendriyamanobuddhivedanāsaṅghātamātram ātmā āhosvit tadvayatirikta iti /
% p.698
kutaḥ saṃśayaḥ vyapadeśyobhayathā siddheḥ/ kriyākaraṇayoḥ kartrā sambandhasyābhidhānaṃ vyapadeśaḥ/
% vyapadeśaḥ/] p.709
sa dvividhaḥ, avayavena samudāyasya --- mūlair vṛkṣas tiṣṭhati, stambhaiḥ prāsādo dhriyata iti/ anyenānyasya vyapadeśaḥ --- paraśunā vṛścati, pradīpena paśyati/ asti cāyaṃ vyapadeśaḥ cakṣuṣā paśyati manasā vijānāti buddhyā vicārayati śarīreṇa sukhaduḥkham anubhavatīti / tatra nāvadhāryate kim avayavena samudāyasya dehādisaṅghātasya, athānyenānyasya tadvyatiriktasya veti//
% p.710
anyenāyam anayasya vyapadeśaḥ/ kasmāt?
NyS_3,1.1: darśanasparśanābhyām ekārthagrahaṇāt ||
darśanena kaścid artho gṛhītaḥ sparśanenāpi so 'rtho gṛhyate --- yam aham adrākṣaṃ cakṣuṣā taṃ sparśanenāpi spṛśāmīti, yaṃ cāspārkṣaṃ sparśanena taṃ cakṣuṣā paśyāmīti/ ekaviṣayau cemau pratyayāv ekakartṛkau pratisandhīyete,
% cemau pratyayāv ...] p.711
na ca saṅghātakartṛkau, nendriyeṇaikakartṛkau/ tad yo 'sau cakṣuṣā tvagindriyeṇa caikārthasya grahītā bhinnanimittāv anyakartṛkau pratyayau samānaviṣayau pratisandadhāti so 'rthāntarabhūta ātmā/
% yo 'sau cakṣuṣā ...] p.712
kathaṃ punar nendriyeṇaikakartṛkau? indriyaṃ khalu svasvaviṣayagrahaṇam ananyakartṛkaṃ pratisandhātum arhati nendriyāntarasya viṣayāntaragrahaṇam iti/ kathaṃ na saṅghātakartṛkau? ekaḥ khalv ayaṃ bhinnanimittau svātmakartṛkau paryayau pratisaṃhitau vedayate na saṅghātaḥ/ kasmāt? anivṛttaṃ hi saṅghāte pratyekaṃ viṣayāntaragrahaṇasyāpratisandhānam indriyāntareṇeveti
********************** NySBh_3,1.2 **********************
NyS_3,1.2: na viṣayavyavasthānāt ||
na dehādisaṅghātād anyaś cetanaḥ/ kasmāt? viṣayavyavasthānāt/ vyavasthitaviṣayāṇīndriyāṇi, cakṣuṣy asati rūpaṃ na gṛhyate sati ca gṛhyate/ yac ca yasminn asati na bhavati sati bhavati tasya tad iti vijñāyate/
% bhavati sati bhavati ...] p.713
tasmād rūpagrahaṇaṃ cakṣuṣaḥ, cakṣū rūpaṃ paśyati/ evaṃ ghrāṇādiṣv apīti/ tānīndriyāṇīmāni svasvaviṣayagrahaṇāc cetanāni indriyāṇāṃ bhāvābhāvayor viṣayagrahaṇasya tathābhāvāt/ evaṃ sati kim anyena cetanena?
sandhigdhatvād ahetuḥ --- yo 'yam indriyāṇāṃ bhāvābhāvayor viṣayagrahaṇasya tathābhāvaḥ, sa kiṃ cetanatvāt, āhosvic cetanopakaraṇānāṃ grahaṇanimittatvād iti sandihyate/ cetanopakaraṇatve 'pīndriyāṇāṃ grahaṇanimittatvād bhavitum arhati
********************** NySBh_3,1.3 **********************
yac coktaṃ viṣayavyavasthānad iti ---
% p.714
NyS_3,1.3: tadvyavasthānād evātmasadbhāvād apratiṣedhaḥ ||
yadi khalv ekam indriyam avyavasthitaviṣayaṃ sarvajñaṃ sarvaviṣayagrāhi cetanaṃ syāt kas tato 'nyaṃ cetanam anumātuṃ śaknuyāt? yasmāt tu vyavasthitaviṣayāṇīndriyāṇi tasmāt tebhyo 'nyaś cetanaḥ sarvajñaḥ sarvaviṣayagrāhī viṣayavyavasthitam atīto 'numīyate/ tatredam abhijñānam apratyākhyeyaṃ cetanavṛttam udāhriyate/ rūpadarśī khalv ayaṃ rasaṃ gandhaṃ vā pūrvagṛītam anuminoti/ gandhapratisaṃvedī ca rūparasāv anuminoti/ evaṃ viṣayaśeṣe 'pi vācyam/ rūpaṃ dṛṣṭvā (emend.; dṛṣṭā, ed.) gandhaṃ jighrati, ghrātvā ca gandhaṃ rūpaṃ paśyati/ tad evam aniyataparyāyaṃ sarvaviṣayagrahaṇam ekacetanādhikaraṇam ananyakartṛkaṃ pratisandhatte,
% sarvaviṣayagrahaṇam ...] p.715
pratyakṣānumānāgamasaṃśayān pratyayāṃś ca nānāviṣayān svātmakartṛkān pratisandhāya vedayate, sarvaviṣayaṃ ca śāstraṃ pratipadyate, artham aviṣayabhūtaṃ śrotrasya kramabhāvino varṇān śrutvā padavākyabhāvena pratisandhāya śabdārthavyavasthāṃ ca budhyamāno 'nekaviṣayam arthajātam agrahaṇīyam ekaikenendriyeṇa gṛhṇāti/ seyaṃ sarvajñasya jñeyāvyavasthānupadaṃ na śakyā parikramitum/ ākṛtimātraṃ tūdāhṛtam/ tatra yad uktam indriyacaitanye sati kim aneya cetanena tad ayuktaṃ bhavati
********************** NySBh_3,1.4 **********************
% p.716
itaś ca dehādivyatirikta ātmā, na dehādisaṅghātamātram
NyS_3,1.4: śarīradāhe pātakābhāvāt ||
śarīragrahaṇena śarīrendriyabuddhivedanāsaṅghātaḥ prāṇibhūto gṛhyate/ prāṇibhūtaṃ śarīraṃ dahataḥ prāṇihiṃsākṛtapāpaṃ pātakam ity ucyate; tasyābhāvaḥ, tatphalena kartur asambandhāt, akartuś ca sambandhāt/ śarīrendriyabuddhivedanāprabandhe khalv anyaḥ saṅghāta utpadyate anyo nirudhyate,
% nirudhyate,] p.717
utpādanirodhasantatibhūtaḥ prabandho nānyatvaṃ bādhate dehādisaṅghātasyānyatvādhiṣṭhānatvāt/ anyatvādhiṣṭhāno hy asau prakhyāyata iti/ evaṃ ca sati yo dehādisaṅghātaḥ prāṇibhūto hiṃsāṃ karoti nāsau hiṃsāphalena sambadhyate, yaś ca sambadhyate na tena hiṃsā kṛtā/ tad evaṃ sattvabhede kṛtahānam akṛtābhyāgamaḥ prasajyate/ sati ca sattvotpāde sattvanirodhe cākarmanimittaḥ sattvasarsargaḥ prāpnoti, tatra muktyartho brahmacaryavāso na syāt/ tad yadi dehādisaṅghātamātraṃ sattvaṃ syāt śarīradāhe pātakaṃ na bhavet, aniṣṭaṃ caitat/ tasmād dehādisaṅghātavyatirikta ātmā nitya iti
********************** NySBh_3,1.5 **********************
% p.720
NyS_3,1.5: tadabhāvaḥ sātmakapradāhe 'pi tannityatvāt ||
yasyāpi nityenātmanā sātmakaṃ śarīraṃ dahyate tasyāpi śarīradāhe pātakaṃ na bhaved dagdhuḥ/
% na bhaved dagdhuḥ/] p.721
kasmāt? nityatvād ātmanaḥ; na jātu kaścin nityaṃ hiṃsitum arhati/ atha hiṃsyate, nityatvam asya na bhavati/ seyam ekasmin pakṣe hiṃsā niṣphalā anyasmiṃs tv anupapanneti
********************** NySBh_3,1.6 **********************
% p.724
NyS_3,1.6: na, kāryāśrayakartṛvadhāt ||
na brūmo nityasya sattvasya badho hiṃsā, api tv anucchittidharmakasya sattvasya kāryāśrayasya śarīrasya svaviṣayopalabdheś ca kartṛṇām indriyāṇām upaghātaḥ pīḍā vaikalyalakṣaṇaḥ prabandhocchedo vā pramāpaṇalakṣaṇo vā vadho hiṃseti/ kāryaṃ tu sukhaduḥkhasaṃvedanaṃ tasyāyatanam adhiṣṭhānam āśrayaḥ śarīram,
% tasyāyatanam adhiṣṭhānam ...] p.725
kāryāśrayasya śarīrasya svaviṣayopalabdheś ca kartṛṇām indriyāṇāṃ badho hiṃsā, na nityasyātmanaḥ/ tatra yad uktam --- ``tadabhāvaḥ sātmakapradāhe 'pi tannityatvād'' ity etad ayuktam/ yasya sattvocchedo hiṃsā tasya kṛtahānam akṛtābhyāgamaś ceti doṣaḥ/ etāvac caitat syāt --- sattvocchedo vā hiṃsā, anucchittidharmakasya sattvasya kāryāśrayakartṛvadho vā; na kalpāntaram asti/ sattvocchedaś ca pratiṣiddhaḥ, tatra kim anyat? śeṣaṃ yathābhūtam iti/
atha vā kāryāśrayakartṛvadhād iti, kāryāśrayo dehendriyabuddhisaṅghātaḥ, nityasyātmanas tatra sukhaduḥkhapratisaṃvedanam, tasyādhiṣṭhānam āśrayaḥ tadāyatanaṃ tad bhavati na tato 'nyad iti sa eva kartā/ tannimittā hi sukhaduḥkhasaṃvedanasya nivṛttiḥ na tam antareṇeti/ tasya vadha upaghātaḥ pīḍā pramāpaṇam vā hiṃsā na nityatvenātmocchedaḥ/ tatra yad uktam --- ``tadabhāvaḥ sātmakapradāhe 'pi tannityatvāt'' etan neti
********************** NySBh_3,1.7 **********************
% p.726
itaś ca dehādivyatirikta ātmā ---
NyS_3,1.7: savyadṛṣṭasyetareṇa pratyabhijñānāt ||
pūrvaparayor vijñānayor ekaviṣaye pratisandhijñānaṃ pratyabhijñānam --- tam evaitarhi paśyāmi yam ajñāsiṣam sa evāyam artha iti savyena cakṣuṣā dṛṣṭasyetareṇāpi cakṣuṣā pratyabhijñānād yam adrākṣaṃ tam evaitarhi paśyāmīti/
% yam adrākṣaṃ ...] p.727
indriyacaitanye tu nānyadṛṣṭam anyaḥ pratyabhijānātīti pratyabhijñānupapattiḥ/ asti tv idaṃ pratyabhijñanam tasmād indriyavyatiriktaś cetanaḥ
********************** NySBh_3,1.8 **********************
% p.728
NyS_3,1.8: naikasmin nāsāsthivyavahite dvitvābhimānāt ||
ekam idaṃ cakṣur madhye nāsāsthivyavahitaṃ tasyāntau gṛhyamāṇau dvitvābhimānaṃ prayojayato madhyavyavahitasya dīrghasyeva
********************** NySBh_3,1.9 **********************
% p.729
NyS_3,1.9: ekavināśe dvitīyāvināśān naikatvam ||
ekasminn upahate coddhṛte vā cakṣuṣi dvitīyam avatiṣṭhate cakṣuḥviṣayagrahaṇaliṅgam, tasmād ekasya vyavadhānānupapattiḥ
********************** NySBh_3,1.10 **********************
NyS_3,1.10: avayavanāśe 'py avayavyupalabdher ahetuḥ ||
ekavināśe dvitīyāvināśād ity ahetuḥ/ kasmāt? vṛkṣasya hi kāsucic chākhāsu chinnāsūpalabhyate eva vṛkṣaḥ
********************** NySBh_3,1.11 **********************
% p.730
NyS_3,1.11: dṛṣṭāntavirodhād apratiṣedhaḥ ||
na kāraṇadravyasya vibhāge kāryadravyam avatiṣṭate nityatvaprasaṅgāt/ bahuṣv avayaviṣu yasya kāraṇāni vibhaktāni tasya vināśaḥ, yeṣāṃ kāraṇāny avibhaktāni tāni avatiṣṭhante/
atha vā dṛśyamānārthavirodho dṛṣṭāntavirodhaḥ/ mṛtasya hi śiraḥkapāle dvāv avaṭau nāsāsthivyavahitau cakṣuṣaḥ sthāne bhedena gṛhyete na caitad ekasmin nāsāsthivyavahite sambhavati/
atha vā ekavināśasyāniyamād dvāv imāv arthau, tau ca pṛthagāvaraṇopaghātau anumīyete vibhinnav iti/
% anumīyete vibhinnav iti/] p.731
avapīḍanāc caikasya cakṣuṣo raśmiviṣayasannikarṣasya bhedād dṛśyabheda iva gṛhyate; tac caikatve virudhyate; avapīḍananivṛttau cābhinnapratisandhānam iti/ tasmād ekasya vyavadhānānupapattiḥ
********************** NySBh_3,1.12 **********************
anumīyate cāyaṃ dehādisaṅghātavyatiriktaś cetana iti ---
% p.732
NyS_3,1.12: indriyāntaravikārāt ||
kasyacid amlaphalasya gṛhītatadrasasāhacarye rūpe gandhe vā kenacid indriyeṇa gṛhyamāṇe rasanasyendriyāntarasya vikāraḥ rasānusmṛtau rasagardhivartito dantodakasaṃplavabhūto gṛhyate/ tasyendriyacaitanye 'nupapattiḥ, nānyadṛṣṭam anyaḥ smarati
********************** NySBh_3,1.13 **********************
% p.733
NyS_3,1.13: na smṛteḥ smartavyaviṣayatvāt ||
smṛtir nāma dharmo nimittād utpadyate, tasyāḥ smartavyo viṣayaḥ, tatkṛta indriyāntaravikāro nātmakṛta iti
********************** NySBh_3,1.14 **********************
NyS_3,1.14: tadātmaguṇasadbhāvād apratiṣedhaḥ ||
tasyā ātmaguṇatve sati sadbhāvād apratiṣedha ātmanaḥ/ yadi smṛtir ātmaguṇaḥ, evaṃ sati smṛtir upapadyate nānyad dṛṣṭam anyaḥ samaratīti/ indriyacaitanye tu nānākartṛkāṇāṃ viṣayagrahaṇānām apratisandhānam, pratisandhāne vā viṣayavyavasthānupapattiḥ/ ekas tu cetano 'nekārthadarśī bhinnanimittaḥ pūrvadṛṣṭam artham smaratīti ekasyānekārthadarśino darśanapratisandhānāt smṛter ātmaguṇatve sati sadbhāvaḥ viparyaye cānupapattiḥ/
% -pratisandhānāt smṛter ...] p.734
smṛtyāśrayāḥ prāṇabhṛtāṃ sarve vyavahārāḥ/ ātmaliṅgam udāharaṇamātram indriyāntaravikāra iti/
aparisaṅkhyānāś ca smṛtiviṣayasya --- aparisaṅghyāya ca smṛtiviṣayam idam ucyate ``na smṛteḥ smartavyaviṣayatvād'' iti/ yeyaṃ smṛtir agṛhyamāṇe 'rthe ajñāsiṣam aham amum artham iti, etasyā jñātṛjñānaviśiṣṭaḥ pūrvajñāto 'rtho viṣayo nārthamātram, jñātavān aham amum artham,
% p.735
asav artho mayā jñataḥ, asminn arthe mama jñānam abhūd iti caturvidham etadvākyaṃ smṛtiviṣayajñāpakaṃ samānārtham/ sarvatra khalu jñātā jñānaṃ jñeyaṃ ca gṛhyate/ atha pratyakṣe 'rthe yā smṛtis tayā trīṇi jñānāni ekasminn arthe pratisandhīyante samānakartṛkāṇi, na nānākartṛkāṇi nākartṛkāṇi/ kiṃ tarhi? ekakartṛkāṇi/ adrākṣam amum arthaṃ yam evaitarhi paśyāmi/ adrākṣam iti darśanaṃ darśanasaṃvic ca, na khalv asaṃvidite sve darśane syād etad adrakṣam iti/ te khalv ete dve jñāne, yam evaitarhi paśyāmīti tṛtīyaṃ jñānam, evam eko 'rthas tribhir jñānair yujyamāno nākartṛko na nānākartṛkaḥ kiṃ tarhi?
% -s tribhir jñānair ...] p.736
ekakartṛka iti/ so 'yaṃ smṛtiviṣayo 'parisaṅkhyāyamāno vidyamānaḥ prajñāto 'rthaḥ pratiṣidhyate --- nāsty ātmā smṛteḥ smartavyaviṣayatvād iti/ na cedaṃ smṛtimātraṃ smartavyamātraviṣayam vā idaṃ khalu jñānapratisandhānavat smṛtipratisandhānam ekasya sarvaviṣayatvāt/ eko 'yaṃ jñātā sarvaviṣayaḥ svāni jñānāni pratisandhatte amum arthaṃ jñāsyāmi amum artham vijānāmy amum artham ajñāsiṣam amum arthaṃ jijñāsamānaś ciram ajñātvādhyavasyaty ajñāsiṣam iti/ evaṃ smṛtim api trikālaviśiṣṭāṃ suṣmūrṣāviśiṣṭāṃ ca pratisandhatte/ saṃskārasantatimātre tu sattve utpadyotpadya saṃskārās tirobhavanti/ sa nāsty eko 'pi saṃskāro yas trikālaviśiṣṭaṃ jñānaṃ smṛtiṃ cānubhavet/ na cānubhavam antareṇa jñānasya smṛteś ca pratisandhānam ahaṃ mameti cotpadyate dehāntaravat/ ato 'numīyate asty ekaḥ sarvaviṣayaḥ pratidehaṃ svajñānaprabandhaṃ smṛtiprabandhaṃ ca pratisandhatta iti, yasya dehāntareṣu vṛtter abhāvān na pratisandhānaṃ bhavatīti
********************** NySBh_3,1.15 **********************
% p.737
NyS_3,1.15: nātmapratipattihetūnāṃ manasi sambhavāt ||
na dehādisaṅghātavyatirikta ātmā/ kasmāt? ātmapratipattihetūnāṃ manasi sambhavāt ---``darśanasparśanābhyām ekārthagrahaṇād'' ity evamādīnām ātmapratipādakānāṃ hetūnāṃ manasi sambhavo yataḥ, mano hi sarvaviṣayam iti/ tasmān na śarīrendriyamanobuddhisaṅghātavyatirikta ātmeti
********************** NySBh_3,1.16 **********************
NyS_3,1.16: jñātur jñānasādhanopapatteḥ saṃjñābhedamātram ||
jñātuḥ khalu jñānasādhanāny upapadyante --- cakṣuṣā paśyati ghrāṇena jighrati sparśanena spṛśati, evaṃ mantuḥ sarvaviṣayasya matisādhanam antaḥkaraṇabhūtaṃ sarvaviṣayaṃ vidyate yenāyaṃ manyata iti/ evaṃ sati jñātary ātmasaṃjñā na mṛṣyate manaḥsaṃjñābhyanujñāyate/ manasi ca manaḥsaṃjñā na mṛṣyate matisādhanaṃ tv abhyanujñāyate/ tad idaṃ saṃjñābhedamātraṃ nārthe vivāda iti/
% p.738
pratyākhyāne vā sarvendriyavilopaprasaṅaḥ/ atha mantuḥ sarvaviṣayasya matisādhanaṃ sarvaviṣayaṃ pratyākhyāyate nāstīti, evaṃ rūpādiviṣayagrahaṇasādhanāny api na santīti sarvendriyavilopaḥ prasajyata iti
********************** NySBh_3,1.17 **********************
NyS_3,1.17: niyamaś ca niranumānaḥ ||
yo 'yam niyama iṣyate, rūpādigrahaṇasādhanāny asya santi, matisādhanaṃ sarvaviṣayaṃ nāstīti, ayaṃ niyamo niranumānaḥ/ nātrānumānam asti yena niyamaṃ pratipadyāmaha iti/
rūpādibhyaś ca viṣayāntaraṃ sukhādayas tadupalabdhau karaṇāntarasadbhāvaḥ/ yathā cakṣuṣā gandho na gṛhyata iti karaṇāntaraṃ ghrāṇam evaṃ cakṣur ghrāṇābhyāṃ raso na gṛhyata iti karaṇāntaraṃ rasanam/ evaṃ śeṣeṣv api/ tathā cakṣurādibhiḥ sukhādayo na gṛhyanta iti karaṇāntareṇa bhavitavyam/
% kāraṇāntareṇa bhavitavyam/] p.739
tac ca jñānāyaugapadyaliṅgam/ yac ca sukhādyupalabdhau karaṇaṃ tac ca jñānāyaugaoadyaliṅgaṃ tasyendriyam indriyaṃ prati sannidher asannidheḥ ca na yugapaj jñānāny utpadyanta iti/ tatra yad uktam ``ātmapratipattihetūnāṃ manasi sambhavāt'' iti tad ayuktam
********************** NySBh_3,1.18 **********************
% p.740
kiṃ punar ayaṃ dehādisaṅghātād anyo nityaḥ utānitya iti/ kutaḥ saṃśayaḥ? ubhayathā dṛṣṭatvāt saṃśayaḥ/ vidyamānam ubhayathā bhavati nityam anityaṃ ca/ pratipādite ca ātmasadbhāve saṃśayānivṛttir iti/
% p.741
ātmasadbhāvahetubhir evāsya prāg dehabhedād avasthānaṃ siddham ūrddhvam api dehabhedād avatiṣṭhate/ kutaḥ?
NyS_3,1.18: pūrvābhyastasmṛtyanubandhāj jātasya harṣabhayaśokasampratipatteḥ ||
jātaḥ khalv ayaṃ kumārako 'smin janmany agṛhīteṣu harṣabhayaśokahetuṣu harṣabhayaśokān pratipadyate liṅgānumeyān/ te ca smṛtyanubandhād utpadyante nānyathā/ smṛtyanubandhaś ca pūrvābhyāsam antareṇa na bhavati/ pūrvābhyāsaś ca pūrvajanmani sati, nānyatheti sidhyaty etat avatiṣṭhate 'yam ūrdhvaṃ śarīrabhedād iti
********************** NySBh_3,1.19 **********************
% p.743
NyS_3,1.19: padmādiṣu prabodhasammīlanavikāravat tatvikāraḥ ||
yathā padmādiṣv anityeṣu prabodhaḥ sammīlanaṃ vikāro bhavati evam anityasyātmano harṣabhayaśokasampratipattir vikāraḥ syāt/
hetvabhāvād ayuktam --- anena hetunā padmādiṣu prabodhasammīlanavikāravad anityasyātmano harṣādisampratipattir iti nātrodāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetur na vaidharmyād asti hetvabhāvāt asambaddhārthakam apārthakam ucyata iti/
% p.744
dṛṣṭāntāc ca harṣādinimittasyānivṛttiḥ --- yā ceyam āseviteṣu viṣayeṣu harṣādisampratipattiḥ smṛtyanubandhakṛtā pratyātmanaṃ gṛhyate seyaṃ padmādisammīlanadṛṣṭāntena na nivartate/ yathā ceyaṃ na nivarttate tathā jātasyāpīti/ kriyājātau ca parṇavibhāgasaṃyogau prabodhasammīlane, kriyāhetuś ca kriyānumeyaḥ/ evaṃ ca sati kiṃ dṛṣṭāntena pratiṣidhyate
********************** NySBh_3,1.20 **********************
atha nirnimittaḥ padmādiṣu prabodhasammīlanavikāra iti matam evam ātmano 'pi harṣādisampratipattir iti/ tac ca ---
NyS_3,1.20: noṣṇaśītavarṣākālanimittatvāt pañcātmakavikārāṇām ||
uṣṇādiṣu satsu bhāvād asatsv abhāvāt tannimittāḥ pañcabhūtānugraheṇa nivṛttānāṃ padmādīnāṃ prabodhasammīlanavikārā iti na nirnimittāḥ/ evaṃ harṣādayo 'pi vikārā nimittad bhavitum arhanti na nimittam antareṇa/
% nimittad bhavitum arhanti ...] p.745
na cānyat pūrvābhyastasmṛtyanubandhān nimittam astīti/ na cotpattitirodhakāraṇānumānam ātmano dṛṣṭāntāt, na harṣādīnāṃ nimittam antareṇotpattiḥ, noṣṇādivan nimittāntaropādānaṃ harṣādīnām, tasmād ayuktam etat
********************** NySBh_3,1.21 **********************
itaś ca nitya ātmā ---
NyS_3,1.21: pretyāhārābhyāsakṛtāt stanyābhilāṣāt ||
jātamātrasya vatsasya pravṛttiliṅgaḥ stanyābhilāṣo gṛhyate/ sa ca nāntareṇāhārābhyāsam/ kayā yuktyā? dṛśyate hi śarīriṇāṃ kṣudhā pīḍyamānānām āhārābhyāsakṛtāt smaraṇānubandhād āhārābhilāṣaḥ/ na ca pūrvaśarīrābhyāsam antareṇāsau jātamātrasyopapadyate/
% jātamātrasyopapadyate/] p.746
tenānumīyate bhūtapūrvaṃ śarīraṃ yatrānenāhāro 'bhyasta iti/ sa khalv ayam ātmā pūrvaśarīrāt pretya śarīrāntaram āpannaḥ kṣutpīḍitaḥ pūrvābhyastam āhāram anusmaran stanyam abhilaṣati/ tasmān na dehabhedād ātmā bhidyate bhavaty evorddhvaṃ dehabhedād iti
********************** NySBh_3,1.22 **********************
NyS_3,1.22: ayaso 'yaskāntābhigamanavat tadupasarpaṇam ||
yathā khalv ayo 'bhyāsam antareṇāyaskāntam upasarpati, evam āhārābhyāsam antareṇa bālaḥ stanyam abhilaṣati
********************** NySBh_3,1.23 **********************
% p.747
kim idam ayaso 'yaskāntābhisarpaṇaṃ nirnimittam atha nimittād iti? nirnimittaṃ tāvat ---
NyS_3,1.23: nānyatra pravṛttyabhāvāt ||
yadi nirnimittam, loṣṭādayo 'py ayaskāntam upasarpeyuḥ/ na jātu niyame kāraṇam astīti/ atha nimittāt, tat kenopalabhyate iti/ kriyāliṅgaḥ kriyāhetuḥ, kriyāniyamaliṅgaś ca kriyāhetuniyamaḥ, tenānyatra pravṛttyabhāvaḥ, bālasyāpi niyatam upasarpaṇakriyopalabhyate/ na ca stanyābhilāṣaliṅgam anyad āhārābhyāsakṛtāt smaraṇāubandhāt/ nimittaṃ dṛṣṭāntenopapādyate,
% dṛṣṭāntenopapādyate,] p.748
na cāsati nimitte kasyacid utpattiḥ/ na ca dṛṣṭānto dṛṣṭam abhilāṣahetuṃ bādhate/ tasmād ayaso 'yaskāntābhigamanam adṛṣṭānta iti/
ayasaḥ khalv api nānyatra pravṛttir bhavati, na jātv ayo loṣṭam upasarpati, kiṃkṛito 'sya niyama iti? yadi kāraṇaniyamāt, sa ca kriyāniyamaliṅgaḥ/ evaṃ bālasyāpi niyataviṣayo 'bhilāṣaḥ kāraṇaniyamād bhavitum arhati/ tac ca kāraṇam abhyastasmaraṇam anyad veti dṛṣṭena viśiṣyate/ dṛṣṭo hi śarīriṇām abhastasmaraṇād āhārābhilāṣa iti
********************** NySBh_3,1.24 **********************
itaś ca nitya ātmā/ kasmāt? ---
NyS_3,1.24: vītarāgajanmādarśanāt ||
sarāgo jāyata ity arthād āpadyate/ ayaṃ jāyamāno rāgānubhaddho jāyate, rāgasya pūrvānubhūtaviṣayānucintanaṃ yoniḥ, pūrvānubhavaś ca viṣayāṇām anyasmin janmani śarīram antareṇa nopapadyate/
% śarīram antareṇa nopapadyate/] p.749
so 'yam ātmā pūrvaśarīrānubhūtān viṣayān anusmaran teṣu teṣu rajyate, tathā cāyaṃ dvayor janmanoḥ pratisandhiḥ/ evaṃ pūrvaśarīrasya pūrvatareṇa pūrvatarasya pūrvatamenetyādinānādiś cetanasya śarīrayogaḥ, anādiś ca rāgānubandha iti siddhaṃ nityatvam iti
********************** NySBh_3,1.25 **********************
% p.750
kathaṃ punar jñāyate pūrvānubhūtaviṣayānucintanajanito jātasya rāgaḥ, na punaḥ ---
NyS_3,1.25: saguṇadravyotpattivat tadutpattiḥ ||
athotpattidharmakasya dravyasya guṇāḥ kāraṇata utpadyante tathotpattidharmakasyātmano rāgaḥ kutaścid utpadyate/ atrāyam uditānuvādo nidarśanārthaḥ
********************** NySBh_3,1.26 **********************
NyS_3,1.26: na, saṅkalpanimittatvād rāgādīnām ||
na khalu saguṇadravyotpattivad utpattir ātmano rāgasya ca/ kasmāt? saṅkalpanimittatvād rāgādīnām/ ayaṃ khalu prāṇināṃ viṣayān āsevamānānāṃ saṅkalpajanito rāgo gṛhyate, saṅkalpaś ca pūrvānubhūtaviṣayānucintanayoniḥ/ tenānumīyate jātasyāpi pūrvānubhūtārthacintanakṛto rāga iti/ ātmotpādādhikaraṇāt tu rāgotpattir bhavantī saṅkalpād anyasmin rāgakāraṇe sati vācyā kāryadravyaguṇavat/ na cātmotpādaḥ siddho nāpi saṅkalpād anyad rāgakāraṇam asti/
% nāpi saṅkalpād anyad rāgakāraṇam asti/] p.751
tasmād ayuktaṃ saguṇadravyotpattivat tayor utpattir iti/
athāpi saṅkalpād anyad rāgakāraṇaṃ dharmādharmalakṣaṇam adṛṣṭam upādīyate, tathāpi pūrvaśarīrayogo 'pratyākhyeyaḥ/ tatra hi tasya nirvṛttiḥ nāsmin janmani/
tanmayatvād rāga iti/ viṣayābhyāsaḥ khalv ayaṃ bhāvanāhetuḥ tanmayatvam ucyate iti/ jātiviśeṣāc ca rāgaviśeṣa iti/ karma khalv idaṃ jātiviśeṣanirvartakaṃ tādarthyāt tācchabdyaṃ vijñāyate/ tasmād anupapannaṃ saṅkalpād anyad rāgakāraṇam iti
********************** NySBh_3,1.27 **********************
% p.752
anādiś cetanasya śarīrayoga ity uktam, svakṛtakarmanimittaṃ cāsya śarīraṃ sukhaduḥkhādhiṣṭhānam/ tat parīkṣyate --- kiṃ ghrāṇādivad ekaprakṛtikam uta nānāprakṛtīti/ kutaḥ saṃśayaḥ? vipratipatteḥ saṃśayaḥ/ pṛthivyādīni bhūtāni saṅkhyāvikalpena śarīraprakṛtir iti pratijānata iti/ kiṃ tatra tattvam?
% p.753
NyS_3,1.27: pārthivaṃ guṇāntaropalabdheḥ ||
tatra mānuṣaṃ pārthivam/ kasmāt? guṇāntaropalabdheḥ/ gandhavatī pṛthivī gandhavac ca śarīram/ abādīnām agandhatvāt tatprakṛtyagandhaṃ syāt/ na tv idam abādibhir asampṛktayā pṛthivyārabdhaṃ ceṣṭendriyārthāśrayabhāvena kalpate ity ataḥ pañcānāṃ bhūtānāṃ saṃyoge sati śarīraṃ bhavati/ bhūtasaṃyogo hi mithaḥ pañcānāṃ na niṣiddha iti/ āpyataijasavāyavyāni lokāntare śarīrāṇi teṣv api bhūtasaṃyogaḥ puruṣārthatantra iti/ sthālyādidravyaniṣpattāv api niḥsaṃśayo nābādisaṃyogam antarena niṣpattir iti
********************** NySBh_3,1.28-30 **********************
% p.754
NyS_3,1.28: pārthivāpyataijasaṃ tadaguṇopalabdheḥ ||
NyS_3,1.29: niḥśvāsocchvāsopalabdheś cāturbhautikam ||
NyS_3,1.30: gandhakledapākavyūhāvakāśadānebhyaḥ pāñcabhautikam ||
ta ime sandigdhā hetava ity upekṣitavān sūtrakāraḥ/ kathaṃ sandigdhāḥ? sati ca prakṛtibhāve bhūtānāṃ dharmopalabdhir asati ca saṃyogāpratiṣedhāt sannihitānām iti, yathā sthālyām udakatejovāyvākāśānām iti/ tad idam anekabhūtaprakṛti śarīram agandham arasam arūpam asparśaṃ ca prakṛtyanuvidhānāt syāt,
% -m arūpam asparśaṃ ca prakṛtyanuvidhānāt syāt,] p.755
na tv idam itthambhūtam/ tasmāt ``pārthivaṃ guṇāntaropalabdheḥ''//28-29-30//
********************** NySBh_3,1.31 **********************
% p.756
NyS_3,1.31: śrutiprāmāṇyāc ca ||
``sūryaṃ te cakṣurgacchatād'' ity atra mantre ``pṛthivīṃ te śarīram'' iti śrūyate/ tad idaṃ prakrtau vikārasya pralayābhidhānam iti/
% prakrtau vikārasya pralayābhidhānam iti/] p.757
``sūryaṃ te cakṣuḥ spṛṇomi'' ity atra mantrāntare ``pṛthivīṃ te śarīraṃ spṛṇomīti'' śrūyate/ seyaṃ kāraṇād vikārasya spṛtir abhidhīyata iti/ sthālyādiṣu ca tulyajātīyānām ekakāryārambhadarśanād bhinnajātīyānām ekakāryārambhānupapattiḥ
********************** NySBh_3,1.32 **********************
athedānīm indriyāṇi prameyakrameṇa vicāryante --- kim āvyaktikāny āhosvid bhautikānīti/
% -nīti/] p.758
kutaḥ saṃśayaḥ? ---
NyS_3,1.32: kṛṣṇasāre saty upalambhād vyatiricya copalambhāt saṃśayaḥ ||
kṛṣṇasāraṃ bhautikam, tasminn anupahate rūpopalabdhiḥ upahate cānupalabdhir iti/ vyatiricya kṛṣṇasāram avasthitasya viṣayasya upalambho na kṛṣṇasāraprāptasya/ na cāprāpyakāritvam indriyāṇām, tad idam abhautikatve vibhutvāt sambhavati/ evam ubhayadharmopalabdheḥ saṃśayaḥ
% -palabdheḥ saṃśayaḥ
] p.759
********************** NySBh_3,1.33 **********************
% p.760
abhautikānīty āha/ kasmāt?
NyS_3,1.33: mahadaṇugrahaṇāt ||
mahad iti mahattaraṃ mahattamaṃ copalabhyate yathā nyagrodhaparvatādi/ aṇv iti aṇutaram aṇutamaṃ ca gṛhyate yathā nyagrodhadhānādi/ tadubhayam upalabhyamānaṃ cakṣuṣo bhautikatvaṃ bādhate/ bhautikaṃ hi yāvat tāvad eva vyāpnoti/ abhautikaṃ tu vibhutvāt sarvavyāpakam iti
********************** NySBh_3,1.34 **********************
% p.762
na mahadaṇugrahaṇamātrād abhautikatvaṃ vibhutvaṃ cendriyāṇāṃ śakyaṃ pratipattum/ idaṃ khalu ---
NyS_3,1.34: raśmyarthasannikarṣaviśeṣāt tadgrahaṇam ||
tayor mahadaṇvor grahaṇaṃ cakṣūraśmer arthasya ca sannikarṣaviśeṣād bhavati yathā pradīparaśmer arthasya ceti/
% -r arthasya ceti/] p.763
raśmyarthasannikarṣaś cāvaraṇaliṅgaḥ/ cākṣuṣo hi raśmiḥ kuḍyādibhir āvṛtam arthaṃ na prakāśayati yathā pradīparaśmir iti
********************** NySBh_3,1.35 **********************
% p.764
āvaraṇānumeyatve satīdam āha ---
NyS_3,1.35: tadanupalabdher ahetuḥ ||
rūpasparśavad dhi tejaḥ, mahattvād anekadravyavattvād rūpavattvāc copalabdhir iti pradīpavat pratyakṣata upalabhyeta cākṣuṣo raśmir yadi syād iti
********************** NySBh_3,1.36 **********************
NyS_3,1.36: nānumīyamānasya pratyakṣato 'nupalabdhir abhāvahetuḥ ||
sannikarṣapratiṣedhārthenāvaraṇena liṅgenānumīyamānasya raśmer yā pratyakṣato 'nupalabdhir nāsāv abhāvaṃ pratipādayati yathā candramasaḥ parabhāgasya prthivyāś cādhobhāgasya
********************** NySBh_3,1.37 **********************
% p.765
NyS_3,1.37: dravyaguṇadharmabhedāc copalabdhiniyamaḥ ||
bhinnaḥ khalv ayaṃ dravyadharmo guṇadharmaś ca, mahadanekadravyavac ca viṣaktāvayavam āpyaṃ dravyaṃ pratyakṣato nopalabhyate sparśas tu śīto gṛhyate/ tasya dravyasyānubandhād hemantaśiśirau kalpyete tathāvidham eva ca taijasaṃ dravyam anudbhūtarūpaṃ saha rūpeṇa nopalabhyate,
% kalpyete tathāvidham ... nopalabhyate,] p.766
sparśas tv asyoṣṇa upalabhyate tasya dravyasyānubandhād grīṣmavasantau kalpyete
********************** NySBh_3,1.38 **********************
yatra tv eṣā bhavati ---
NyS_3,1.38: anekadravyasamavāyād rūpaviśeṣāc ca rūpopalabdhiḥ ||
tatra rūpaṃ ca dravyaṃ ca tadāśrayaḥ pratyakṣata upalabhyate/ rūpaviśeṣas tu yadbhāvāt kvacid rūpopalabdhiḥ yadabhāvāc ca dravyasya kvacid anupalabdhiḥ sa rūpadharmo 'yam udbhava samākhyāta iti/ anudbhūtarūpaś cāyaṃ nāyano raśmiḥ, tasmāt pratyakṣato nopalabhyata iti/
% iti/] p.767
dṛṣṭaś ca tejaso dharmabhedaḥ, udbhūtarūpasparśaṃ pratyakṣaṃ tejo yathā ādityaraśmayaḥ/ udbhūtarūpam anudbhūtasparśaṃ ca pratyakṣaṃ yathā pradīparaśmayaḥ/ udbhūtasparśam anudbhūtarūpam apratyakṣaṃ yathābādisaṃyuktaṃ tejaḥ/ anudbhūtarūpasparśo 'pratyakṣaś cākṣuṣo raśmir iti
********************** NySBh_3,1.39 **********************
NyS_3,1.39: karmakāritaś cendriyāṇāṃ vyūhaḥ puruṣārthatantraḥ ||
yathā cetanasyārtho viṣayopalabdhibhūtaḥ sukhaduḥkhopalabdhibhūtaś ca kalpyate tathendriyāṇi vyūḍhāni, viṣayaprāptyarthaś ca raśmeś cākṣuṣasya vyūhaḥ/ rūpasparśānabhivyaktiś ca vyavahāraprakḷptyarthā, dravyaviśeṣe ca pratīghātād āvaraṇopapattir vyavahārārthā/ sarvadravyāṇāṃ viśvarūpo vyūha indriyavat karmakāritaḥ puruṣārthatantraḥ/ karma tu dharmādharmabhūtaṃ cetanasyopabhogārtham iti/
% p.768
avyabhicārāc ca pratīghāto bhautikadharmaḥ/ yaś cātvaraṇopalambhād indriyasya dravyaviśeṣe pratighātaḥ sa bhautikadharmo na bhūtāni vyabhicarati, nābautikaṃ pratighātadharmakaṃ dṛṣṭam iti/ apratighātas tu vyabhicārī bhautikābhautikayoḥ samānatvād iti/
yad api manyeta pratighātād bhautikānīndriyāṇi, apratighātād abhautikānīti prāptam? dṛṣṭaś cāpratighātaḥ kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdheḥ/ tan na yuktam/ kasmāt? yasmād bhautikam api na pratihanyate, kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritaprakāśāt pradīparaśmīnām, sthālyādiṣu pācakasya tejaso 'pratighātaḥ
********************** NySBh_3,1.40 **********************
% p.769
upapadyate ca anupalabdhiḥ kāraṇabhedāt ---
NyS_3,1.40: madhyandinolkāprakāśānupalabdhivat tadanupalabdhiḥ ||
yathā ``anekadravyeṇa samavāyād rūpaviśeṣāc copalabdhir'' iti saty upalabdhikāraṇe madhyandinolkāprakāśo nopakabhyate ādityaprakāśenābhibhūtaḥ, evaṃ mahadanekadravyavattvād rūpaviśeṣāc copalabhir iti saty upalabdhikāraṇe cākṣuṣo raśmir nopalabhyate nimittāntarataḥ// tac ca vyākhyātam anudbhūtarūpasparśasya dravyasya pratyakṣato 'nupalabdhir iti
********************** NySBh_3,1.41 **********************
atyantānupalabdhiś cābhāvakāraṇam/ yo hi bravīti loṣṭaprakāśo madhyandine ādityaprakāśābhibhavān nopalabhyata iti, tasyaitat syāt?
% p.770
NyS_3,1.41: na, rātrāv apy anupalabdheḥ ||
apy anumānato 'nupalabdher iti/ evam atyantānupalabdher loṣṭaprakāśo nāsti, na tv evaṃ cakṣuṣo raśmir iti
********************** NySBh_3,1.42 **********************
upapannarūpā ceyam ---
NyS_3,1.42: bāhyaprakāśānugrahād viṣayopalabdher anabhivyaktito 'nupalabdhiḥ ||
bāhyena prakāśenānugṛhītaṃ cakṣuḥ viṣayagrāhakaṃ tadabhāve 'nupalabdhiḥ/ sati ca prakāśānugrahe śītasparśopalabdhau ca satyāṃ tadāśrayasya dravyasya cakṣuṣā 'grahaṇaṃ rūpasyānudbhūtatvāt,
% prakāśānugrahe ...] p.771
seyaṃ rūpānabhivyaktito rūpāśrayasya dravyasyānupalabdhir dṛṣṭā/ tatra yad uktaṃ ``tadanupalabdher ahetur'' iti etad ayuktam
********************** NySBh_3,1.43 **********************
kasmāt punar abhibhavo 'nupalabdhikāraṇaṃ cākṣuṣasya raśmer nocyata iti?
NyS_3,1.43: abhivyaktau cābhibhavāt ||
bāhyaprakāśānugrahanirapekṣatāyāṃ ceti cārthaḥ/ yad rūpam abhivyaktam udbhūtaṃ bāhyaprakāśānugrahaṃ ca nāpekṣate tadviṣayo 'bhibhavaḥ, viparyaye 'bhibhavābhāvāt/ anudbhūtarūpatvāc cānupalabhyamānaṃ bāhyaprakāśānugrahāc copalabhyamānaṃ nābhibhūyata iti/
% -nupalabhyamānaṃ] p.772
evam upapannam asti cākṣuṣo raśmir iti
********************** NySBh_3,1.44 **********************
% p.773
NyS_3,1.44: naktañcaranayanaraśmidarśanāc ca ||
dṛśyante hi naktaṃ nayanaraśmayo naktañcarāṇāṃ vṛṣadaṃśaprabhṛtīnām, tena śeṣasyānumānam iti/ jātibhedavad indriyabheda iti cet? dharmabhedamātraṃ cānupapannam āvaraṇasya prātipratiṣedhārthasya darśanād iti
********************** NySBh_3,1.45 **********************
% p.774
indriyārthasannikarṣasya jñānakāraṇatvānupapattiḥ/ kasmāt?
NyS_3,1.45: aprāpya grahaṇaṃ kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdheḥ ||
tṛṇādi sarpad dravyaṃ kāce abhrapaṭale vā pratihataṃ dṛṣt'm, avyavahitena sannikṛṣyate vyāhanyate vai prāptir vyavadhāneneti/ yadi ca raśmyarthasannikarṣo grahaṇahetuḥ syāt na vyavahitasya sannikarṣa ity agrahaṇaṃ syāt/ asti ceyaṃ kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdhiḥ sā jñāpayati aprāpyakārīṇīndriyāṇi ata evābhautikāni, prāpyakāritvaṃ hi bhautikadharma iti
********************** NySBh_3,1.46 **********************
% p.775
NyS_3,1.46: kuḍyāntaritānupalabdher apratiṣedhaḥ ||
aprāpyakaritve satīndriyāṇāṃ kuḍyāntaritasyānupalabdhir na syāt
********************** NySBh_3,1.47 **********************
prāpyakāritve 'pi tu kācābhrapaṭalasphaṭikāntaritopalabdhir na syāt?
NyS_3,1.47: apratīghātāt sannikarṣopapattiḥ ||
na ca kāco 'bhrapaṭalaṃ vā nayanaraśmiṃ viṣṭabhnāti so 'pratihanyamānaḥ sannikṛṣyata iti
********************** NySBh_3,1.48 **********************
% p.776
yaś ca manyate na bhautikasyāpratighāta iti tan na ---
NyS_3,1.48: ādityaraśmeḥ sphaṭikāntarite 'pi dāhye .vighātāt ||
ādityaraśmer avighātāt sphaṭikāntarite 'py avighātāt, dāhye 'vighātāt/ avighātād iti ca padābhisambandhād vākyabheda iti/ prativākyaṃ cārthabheda iti/ ādityaraśmiḥ kumbhādiṣu na pratihanyate, avighātāt kumbhastham udakaṃ tapati/ prāptau hi dravyāntaraguṇasya uṣṇasya sparśasya grahaṇaṃ tena ca śītasparśābhibhava iti/ sphaṭikāntarite 'pi prakāśanīye pradīparaśmīnām apratighātaḥ, apratighātāt prāptasya grahaṇam iti/ bharjanakapālādisthaṃ ca dravyam āgneyena tejasā dahyate tatrāvighātāt prāptiḥ, prāptau tu dāho nāprāpyakāri teja iti/
% p.777
avighātād iti ca kevalaṃ padam upādīyate, ko 'yam avighāto nāma? avyuhyamānāvayavena vyavadhāyena dravyeṇa sarvato dravyasyāviṣṭhmbhaḥ kriyāhetor apratibandhaḥ prāpter apratiṣedha iti/ dṛṣṭaṃ hi kalaśaniṣaktānām apāṃ bahiḥ śītasparśasya grahaṇam/ na cendriyeṇāsannikṛṣṭasya dravyasya sparśopalabdhiḥ/ dṛṣṭau ca praspandaparisravau/ tatra kācābhrapaṭalādibhir nayanaraśmer apratighātād vibhidyārthena saha sannikarṣād upapannaṃ grahaṇam iti
********************** NySBh_3,1.49 **********************
% p.778
NyS_3,1.49: netaretaradharmaprasaṅgāt ||
kācābhrapaṭalādivad vā kuḍyādibhir apratighātaḥ, kuḍyādivad vā kācābhrapaṭalādibhiḥ pratighāta iti prasajyate, niyame kāraṇaṃ vācyam iti
********************** NySBh_3,1.50 **********************
NyS_3,1.50: ādarśodakayoḥ prasādasvābhāvyād rūpopalabdhivat tadupalabdhiḥ ||
ādarśodakayoḥ prasādo rūpaviśeṣaḥ svo dharmo niyamadarśanāt, prasādasya vā svo dharmo rūpopalambhanam/ yathā ādarśapratihatasya parāvṛttasya nayanaraśmeḥ svena mukhena sannikarṣe sati svamukhopalambhanaṃ pratibimbagrahaṇākhyam ādarśarūpānugrahāt tannimittaṃ bhavati,
% -karṣe sati ...] p.779
ādarśarūpopaghāte tadabhāvāt, kuḍyādiṣu ca pratibimbagrahaṇaṃ na bhavati evaṃ kācābhrapaṭalādibhir avighātaś cakṣūraśmeḥ kuḍyādibhiś ca pratighāto dravyasvabhāvaniyamād iti
********************** NySBh_3,1.51 **********************
NyS_3,1.51: dṛṣṭānumitānāṃ hi niyogapratiṣedhānupapattiḥ ||
pramāṇasya tattvaviṣayatvāt/ na khalu bhoḥ parīkṣamāṇena dṛṣṭānumitā arthāḥ śakyā niyoktum evaṃ bhavateti,
% niyoktum evaṃ bhavateti,] p.780
nāpi pratiṣeddhum evaṃ na bhavateti/ na hīdam upapadyate rūpavad gandho 'pi cākṣuṣo bhavatv iti, gandhavad vā rūpaṃ cākṣuṣaṃ mā bhūd iti, agnipratipattivat dhūmenodakapratipattir api bhavatv iti, udakāpratipattivad vā dhūmenāgnipratipattir api mā bhūd iti/ kiṃ kāraṇam? yathā khalv arthā bhavanti ya eṣāṃ svo bhāvaḥ svo dharma iti tathābhūtāḥ pramāṇena pratipadyanta iti/ tathābhūtaviṣayakaṃ hi pramāṇam iti/ imau khalu niyogapratiṣedhau bhavatā deśitau kācābhrapaṭalādivad vā kuḍyādibhir apratighāto bhavatu kuḍyādivad vā kācābhrapaṭalādibhir apratighāto mā bhūd iti/ na, dṛṣṭānumitāḥ khalv ime dravyadharmāḥ, pratighātāpratighātayor hy upalabdhī vyavasthāpike/ vyavahitānupalabdhyānumīyate kuḍyādibhiḥ pratighātaḥ, vyavahitopalabdhyānumīyate kācābhrapaṭalādibhir apratighāta iti
********************** NySBh_3,1.52 **********************
% p.781
athāpi khalv ekam idam indriyaṃ bahūnīndriyāṇi vā? kutaḥ saṃśayaḥ?
NyS_3,1.52: sthānānyatve nānātvād avayavinānāsthānatvāc ca saṃśayaḥ ||
bahūni dravyāṇi nānāsthānāni dṛśyante, nānāsthānaś ca sann eko 'vayavī ceti/ tenendriyeṣu bhinnasthāneṣu saṃśaya iti
********************** NySBh_3,1.53 **********************
% p.783
ekam indriyam ---
NyS_3,1.53: tvag avyatirekāt ||
tvag ekam indriyam ity āha/ kasmāt? avyatirekāt/ na tvacā kiñcid indriyādhiṣṭhānaṃ na prāptam, na cāsatyāṃ tvaci kiñcid viṣayagrahaṇaṃ bhavati, yayā satvendriyasthānāni vyāptāni yasyāṃ ca satyāṃ viṣayagrahaṇaṃ bhavati sā tvag ekam indriyam iti/
nendriyāntarārthānupalabdheḥ/ sparśopalabdhilakṣaṇāyāṃ satyāṃ tvaci gṛhyamāṇe tvagindriyeṇa sparśe indriyāntarārthā rūpādayo na gṛhyante andhādibhiḥ/ na sparśagrāhakāt indriyād indriyāntaram astīti sparśavad andhādibhir gṛhyeran rūpādayaḥ, na ca gṛhyante tasmān naikam indriyaṃ tvag iti/
% p.784
tvagavayavaviśeṣeṇa dhūmopalabdhivat tadupalabdhiḥ/ yathā tvaco 'vayavaviśeṣaḥ kaścic cakṣuṣi sannikṛṣṭo dhūmasparśaṃ gṛhṇāti nānyaḥ, evaṃ tvaco 'vayavaviśeṣā rūpādigrāhakās teṣām upaghātād andhādibhir na gṛhyante rūpādaya iti/ vyāhatatvād ahetuḥ/ tvagavyatirekād ekam indriyam ity uktvā ``tvag avayavaviśeṣeṇa dhūmopalabdhivad rūpādyupalabdhir'' ity ucyate/ evaṃ ca sati nānābhūtāni viṣayagrāhakāṇi viṣayavyavasthānāt tadbhāve viṣayagrahaṇasya bhāvāt tadupaghāte cābhāvāt, tathā ca pūrvo vāda uttareṇa vādeṇa vyāhanyata iti/
sandigdhaś cāvyatirekaḥ/ pṛthivyādibhir api bhūtair indriyādhiṣṭhānāni vyāptāni, na ca teṣv asatsu viṣayagrahaṇaṃ bhavatīti/ tasmān na tvag anyad vā sarvaviṣayam ekam indriyam iti
********************** NySBh_3,1.54 **********************
% p.785
NyS_3,1.54: na yugapadarthānupalabdheḥ ||
ātmā manasā sambadhyate, mana indriyeṇa, indriyaṃ sarvārthaiḥ sannikṛṣṭam iti, ātmendriyamanorthasannikarṣebhyo yugapad grahaṇāni syuḥ/ na ca yugapad rūpādayo gṛhyante tasmān naikam indriyaṃ sarvaviṣayam astīti/ asāhacaryāc ca viṣayagrahaṇānāṃ naikam indriyaṃ sarvaviṣayakam, sāhacarye hi viṣayagrahaṇānām andhādyanupapattir iti
********************** NySBh_3,1.55 **********************
% p.786
NyS_3,1.55: vipratiṣedhāc ca na tvag ekā ||
na khalu tvag ekam indriyaṃ vyāghātāt --- tvacā rūpāṇy aprāptāni gṛhyanta ity aprāpyakāritve sparśādiṣv apy evaṃ prasaṅgaḥ/ sparśādīnāṃ ca prāptānāṃ grahaṇād rūpādīnāṃ prāptānāṃ grahaṇam iti prāptam/
% p.787
prāpyāprāpyakāritvam iti cet? āvaraṇānupapatter viṣayamātrasya grahaṇam/ athāpi manyeta prāptāḥ sparśādayas tvacā gṛhyante rūpāṇi tv aprāptānīti? evaṃ sati nāsty āvaraṇam, āvaraṇānupapatteś ca rūpamātrasya grahaṇaṃ vyavahitasya cāvyavahitasya ceti/ dūrāntikānuvidhānaṃ ca rūpopalabdhyanupalabdhyor na syāt/ aprāptaṃ tvacā gṛhyate rūpam iti dūre rūpasyāgrahaṇam antike ca grahaṇam ity etan na syād iti
********************** NySBh_3,1.56 **********************
pratiṣedhāc ca nānātvasiddhau sthāpanāhetur apy upādīyate ---
NyS_3,1.56: indriyārthapañcatvāt ||
arthaḥ prayojanam, tat pañcavidham indriyāṇām, sparśanenendriyeṇa sparśagrahaṇe sati na tenaiva rūpaṃ gṛhyata iti rūpagrahaṇaprayojanaṃ cakṣur anumīyate/
% tenaiva rūpaṃ gṛhyata iti rūpagrahaṇaprayojanaṃ cakṣur anumīyate/] p.788
sparśarūpagrahaṇe ca tābhyām eva na gandho gṛhyata iti gandhagrahaṇaprayojanaṃ ghrāṇam anumīyate/ trayāṇāṃ grahaṇe na tair eva raso gṛhyata iti rasagrahaṇaprayojanaṃ rasanam anumīyate/ na ca caturṇāṃ grahaṇe tair eva śabdaḥ śrūyata iti śabdagrahaṇaprayojanaṃ śrotram anumīyate/ evam indriyaprayojanasyānitaretarasādhanasādhyatvāt pañcaivendriyāṇi
********************** NySBh_3,1.57 **********************
% p.789
NyS_3,1.57: na, tadarthabahutvāt ||
na khalv indriyārthapañcatvāt pañcendriyāṇīti sidhyati/ kasmāt? teṣām arthānāṃ bahutvāt/ bahavaḥ khalv ime indriyārthāḥ, sparśās tāvat śītoṣnānuṣṇāśītā iti/ rūpāṇi śuklaharitādīni/ gandhā iṣṭāniṣṭopekṣaṇīyāḥ/ rasāḥ kaṭukādayaḥ, śabdā varṇātmāno dhvanimātrāś ca bhinnāḥ/ tad yasyendriyārthapañcatvāt pañcendriyāṇi tasyendriyārthabahutvād bahūni indriyāṇi prasajyanta iti
********************** NySBh_3,1.58 **********************
NyS_3,1.58: gandhatvādyavyatirekād gandhādīnām apratiṣedhaḥ ||
gandhatvādibhiḥ svasāmānyaiḥ kṛtavyavasthānāṃ gandhādīnāṃ yāni gandhādigrahaṇāni tāny asamānasādhanasādhyatvād grāhakāntarāṇi na prayojayanti/ arthasamūho 'numānamukto nārthaikadeśaḥ/
% -mukto nārthaikadeśaḥ/] p.790
arthaikadeśaṃ cāśritya viṣayapañcatvamātraṃ bhavān pratiṣedhati tasmād ayukto 'yaṃ pratiṣedha iti/
kathaṃ punar gandhatvādibhiḥ svasāmānyaiḥ kṛtavyavasthā gandhādaya iti? sparśaḥ khalv ayaṃ trividhaḥ śīta uṣṇo 'nuṣṇāśītaś ca sparśatvena svasāmānyena saṃgṛhītaḥ/ gṛhyamāṇe ca śītasparśe noṣṇasyānuṣṇāśītasya vā sparśasya grahaṇaṃ grāhakāntaraṃ prayojayati sparśabhedānām ekasādhanasādhyatvād yenaiva śītasparśo gṛhyate tenaivetarāv apīti/ evaṃ gandhatvena gandhānām, rūpatvena rūpāṇām, rasatvena rasānām, śabdatvena śabdānām iti/ gandhādigrahaṇāni punar asamānasādhanasādhyatvād grāhakāntarāṇāṃ prayojakāni/ tasmād upapannam indriyārthapañcatvāt pañcendriyāṇīti
********************** NySBh_3,1.59 **********************
yadi sāmānyaṃ saṅgrāhakam, prāptam indriyāṇām ---
NyS_3,1.59: viṣayatvāvyatirekād ekatvam ||
viṣayatvena hi sāmānyena gandhādayaḥ saṅgṛhītā iti
********************** NySBh_3,1.60 **********************
% p.791
NyS_3,1.60: na, buddhilakṣaṇādhiṣṭhānagatyākṛtijñātipañcatvebhyaḥ ||
na khalu viṣayatvena sāmānyena kṛtavyavasthā viṣayā grāhakāntaranirapekṣā ekasādhanagrāhyā anumīyante, anumīyante ca pañca gandhādayo gandhatvādibhiḥ svasāmānyaiḥ kṛtavyavasthā indriyāntaragrāhyāḥ, tasmād asambaddham etat/ ayam eva cārtho 'nūdyate buddhilakṣaṇapañcatvād iti/
buddhaya eva lakṣaṇāni viṣayagrahaṇaliṅgatvāt indriyāṇām, tad etat ``indriyārthapañcatvāt'' ity etasmin sūtre kṛtabhāṣyam iti/ tasmād buddhilakṣaṇapañcatvāt pañcendriyāṇi/
% p.792
adhiṣṭhānāny api khalu pañcendriyāṇām, sarvaśarīrādhiṣṭhānaṃ sparśanaṃ sparśagrahaṇaliṅgam, kṛṣṇasārādhiṣṭhānaṃ cakṣuḥ bahirniḥsṛtaṃ rūpagrahaṇaliṅgam, nāsādhiṣṭhānaṃ ghrāṇam, jihvādhiṣṭhānaṃ rasanam, karṇacchidrādhiṣṭhānaṃ śrotram, gandharasarūpasparśaśabdagrahaṇaliṅgatvād iti/
gatibhedād apīndriyabhedaḥ/ kṛṣṇasāropanibaddhaṃ cakṣur bahirniḥsṛtya rūpādhikaraṇāni dravyāṇi prāpnoti/ sparśanādīni tv indriyāṇi viṣayā evāśrayopasarpaṇāt pratyāsīdanti/ santānavṛttyā śabdasya śrotrapratyāsattir iti/
ākṛtiḥ khalu parimāṇam iyattā sā pañcadhā/ svasthānamātrāṇi ghrāṇarasanasparśanāni viṣayagrahaṇenānumeyāni/ cakṣuḥ kṛṣṇasārāśrayaṃ bahirniḥsṛtaṃ viṣayavyāpi/ śrotraṃ nānyad ākāśāt, tac ca vibhu śabdamātrānubhavānumeyaṃ puruṣasaṃskāropagrahaṇāc cādhiṣṭhānaniyamena śabdasya vyañjakam iti/
% p.793
jātir iti yoniṃ pracakṣate/ pañca khalv indriyayonayaḥ pṛthivyādīni bhūtāni, tasmāt prakṛtipañcatvād api pañcendriyāṇīti siddham
********************** NySBh_3,1.61 **********************
kathaṃ punar jñāyate bhūtaprakṛtīnīndriyāṇi nāvyaktaprakṛtīnīti?
NyS_3,1.61: bhūtaguṇaviśeṣopalabdhes tādātmyam ||
dṛṣṭo hi vāyvādīnāṃ bhūtānāṃ guṇaviśeṣābhivyaktiniyamaḥ/ vāyuḥ sparśavyañjakaḥ, āpo rasavyañjikāḥ, tejo rūpavyañjakam, pārthivaṃ kiñcid dravyaṃ kasyacid dravyasya gandhavyañjakam/ asti cāyam indriyāṇāṃ bhūtaguṇaviśeṣopalabdhiniyamaḥ tena bhūtaguṇaviśeṣopalabdher manyāmahe bhūtaprakṛtīnīndriyāṇi nāvyaktaprakṛtīnīti
********************** NySBh_3,1.62 **********************
% p.795
gandhādayaḥ pṛthivyādiguṇā ity uddiṣṭam uddeśaś ca pṛthivyādīnām ekaguṇatve cānekaguṇatve ca samāna ity ata āha ---
NyS_3,1.62: gandharasarūpasparśaśabdānāṃ sparśaparyantāḥ pṛthivyāḥ ||
********************** NySBh_3,1.63 **********************
NyS_3,1.63: aptejovāyūnāṃ pūrvaṃ pūrvam apohyākāśasyottaraḥ ||
sparśaparyantānām iti vibhaktivipariṇāmaḥ/ ākāśasyottaraḥ śabdaḥ sparśaparyantebhya iti/
% iti/] p.796
kathaṃ tarhi tarabnirdeśaḥ? svatantraviniyogasāmarthyāt/ tenottaraśabdasya parārthābhidhānaṃ vijñāyate/ uddeśasūtre hi sparśaparyantebhyaḥ paraḥ śabda iti/ tantraṃ vā sparśasya vivakṣitatvāt --- sparśaparyanteṣu niyukteṣu yo 'nyas taduttaraḥ śabda iti//62-63//
********************** NySBh_3,1.64 **********************
% p.797
NyS_3,1.64: na sarvaguṇānupalabdheḥ ||
nāyaṃ guṇaniyogaḥ sādhuḥ/ kasmāt? yasya bhūtasya ye guṇā na te tadātmakenendriyeṇa sarve upalabhyante/ pārthivena hi ghrāṇena sparśaparyantā na gṛhyante gandha eva eko gṛhyate evaṃ śeṣeṣv apīti
********************** NySBh_3,1.65 **********************
kathaṃ tarhīme guṇā viniyoktavyā iti?
NyS_3,1.65: ekaikaśyenottarottaraguṇasadbhāvād uttarottarāṇāṃ tadanupalabdhiḥ ||
gandhādīnām ekaiko yathākramaṃ pṛthivyādīnām ekaikasya guṇaḥ, ataḥ ``tadanupalabdhiḥ'' teṣāṃ tayoḥ tasya cānupalabdhiḥ ---
% teṣāṃ tayoḥ tasya cānupalabdhiḥ ---] p.798
ghrāṇena rasarūpasparśānāṃ rasanena rūpasparśayoḥ cakṣuṣā sparśasyeti/
kathaṃ tarhy anekaguṇāni bhūtāni gṛhyanta iti?
saṃsargāc cānekaguṇagrahaṇam/ abādisaṃsargāc ca pṛthivyāṃ rasādayo gṛhyante evaṃ śeṣeṣv apīti
********************** NySBh_3,1.66 **********************
% p.799
niyamas tarhi na prāpnoti saṃsargasyāniyamāt caturguṇā pṛthivī triguṇā āpo dviguṇaṃ teja ekaguṇo vāyur iti/ niyamaś copapadyate/ katham?
NyS_3,1.66: viṣṭaṃ hy aparaṃ pareṇa ||
pṛthivyādīnāṃ pūrvapūrvam uttareṇottareṇa viṣṭam ataḥ saṃsarganiyama iti/ tac caitad bhūtasṛṣṭau veditavyaṃ naitarhīti
********************** NySBh_3,1.67 **********************
% p.800
NyS_3,1.67: na pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt ||
neti trisūtrīṃ pratyācaṣṭe/ kasmāt? pārthivasya dravyasyāpy asya ca pratyakṣaṭvāt/ mahatvānekadravyatvād rūpāc copalabdhir iti taijasam eva dravyaṃ pratyakṣaṃ syāt na pārthivam āpyaṃ vā rūpābhāvāt/ taijasavat tu pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt na saṃsargād anekaguṇagrahaṇaṃ bhūtānām iti/ bhūtāntararūpakṛtaṃ ca pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvaṃ bruvataḥ pratyakṣo vāyuḥ prasajyate niyame vā kāraṇam ucyatām iti/
% p.801
rasayor vā pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt --- pārthivo rasaḥ ṣaḍvidhaḥ, āpyo madhura eva; na caitat saṃsargād bhavtitum arhati/ rūpayor vā pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt taijasarūpānugṛhītayoḥ, saṃsarge hi vyañjakam eva rūpaṃ na vyaṅgyam astīti/ ekānekavidhatve ca pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvād rūpayoḥ/ pārthivaṃ haritalohitapītādyanekavidhaṃ rūpam, āpyaṃ tu śuklam aprakāśakam, na caitad ekaguṇānāṃ saṃsarge saty upapadyata iti/ udāharaṇamātraṃ caitat, ataḥ paraṃ prapañcaḥ /
sparśayor vā pārthivataijasayoḥ pratyakṣatvāt/ pārthivo 'nuṣnāśītaḥ sparśaḥ, uṣṇas taijasaḥ pratyakṣaḥ, na caitad ekaguṇānām anuṣṇāśītasparśena vāyunā saṃsargeṇopapadyata iti/
atha vā pārthivāpyayor dravyayor vyvasthitaguṇayoḥ pratyakṣatvāt/ caturguṇaṃ pārthivaṃ dravyaṃ triguṇam āpyaṃ pratyakṣam, tena tatkāraṇam anumīyate tathābhūtam iti/ tasya kāryaṃ liṅgaṃ kāraṇabhāvād dhi kāryabhāva iti/ evaṃ taijasavāyavyayor dravyayoḥ pratyakṣatvād guṇavyavasthāyāḥ tatkāraṇe dravye vyavasthānumānam iti/
dṛṣṭaś ca vivekaḥ pārthivāpyayoḥ pratyakṣatvāt/ pārthivaṃ dravyam abādibhir viyuktaṃ pratyakṣato gṛhyate,
% gṛhyate,] p.802
āpyaṃ ca parābhyām, taijasaṃ ca vāyunā, na caikaikaguṇaṃ gṛhyata iti/ niranumānaṃ tu ``viṣṭaṃ hy aparaṃ pareṇa'' ity etad iti/ nātra liṅgam anumāpakaṃ gṛhyata iti yenaitad evaṃ pratipadyemahi/
yac coktaṃ viṣṭaṃ hy aparaṃ pareṇeti bhūtasṛṣṭau veditavyaṃ na sāmpratam iti niyamakāraṇābhāvād ayuktam/ dṛṣṭaṃ ca sāmpratam aparaṃ pareṇa viṣṭam iti, vāyunā ca viṣṭaṃ teja iti/ viṣṭatvaṃ saṃyogaḥ, sa ca dvayoḥ samānaḥ, vāyunā ca viṣṭatvāt sparśavat tejo na tu tejasā viṣṭatvād rūpavān vāyur iti niyamakāraṇaṃ nāstīti/ dṛṣṭaṃ ca taijasena sparśena vāyavyasya sparśasyābhibhavād agrahaṇam iti, na ca tenaiva tasyābhibhava iti
********************** NySBh_3,1.68 **********************
tad evaṃ nyāyaviruddhaṃ pravādaṃ pratiṣidhya ``na sarvaguṇānupalabdher'' iti coditaṃ samādhīyate ---
NyS_3,1.68: pūrvapūrvaguṇotkarṣāt tat tat pradhānam ||
tasmān na sarvaguṇopalabdhiḥ, ghrāṇādīnāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ gandhāder guṇasyotkarṣāt tat tat pradhānam/ kā pradhānatā? viṣayagrāhakatvam/ ko guṇotkarṣaḥ? abhivyaktau samarthatvam/ yathā bāhyānāṃ pārthivāpyataijasānāṃ dravyāṇāṃ caturguṇatriguṇadviguṇānāṃ na sarvaguṇavyañjakatvaṃ gandharasarūpotkarṣāt tu yathākramaṃ gandharasarūpavyañjakatvam,
% bāhyānāṃ ...] p.803
evaṃ ghrāṇa rasanacakṣuṣā.ṃ caturguṇatriguṇadviguṇānāṃ na sarvaguṇagrāhakatvam, gandharasarūpotkarṣāt tu yathākramaṃ gandharasarūpagrāhakatvam/ tasmād ghrāṇādibhir na sarveṣāṃ guṇānām upalabdhir iti/
yas tu pratijānīte gandhaguṇatvād ghrāṇaṃ gandhasya grāhakam evaṃ rasanādiṣv apīti, tasya yathāguṇayogaṃ ghrāṇādibhir guṇagrahaṇaṃ prasajyata iti
********************** NySBh_3,1.69 **********************
% p.804
kiṃkṛtaṃ punar vyavasthānam --- kiñcit pārthivam indriyaṃ na sarvāṇi, kānicid āpyataijasavāyavyāni indriyāṇi na sarvāṇīti?
NyS_3,1.69: tadvyavasthānaṃ tu bhūyastvāt ||
arthanirvṛttisamarthasya pravibhaktasya dravyasya saṃsargaḥ puruṣasaṃskārakārito bhūyastvam/ dṛṣṭo hi prakarṣe bhūyastvaśabdaḥ, yathā prakṛṣṭo viṣayo bhūyān ity ucyate/ yathā pṛthagarthakriyāsamarthāni puruṣasaṃskāravaśād viṣauṣadhimaṇiprabhṛtīni dravyāṇi nirvartyante, na sarvaṃ sarvārtham; evaṃ pṛthagviṣayagrahaṇasamarthāni ghrāṇādīni nirvartyante na sarvaviṣayagrahaṇasamarthānīti
********************** NySBh_3,1.70 **********************
% p.805
svaguṇān nopalabhanta indriyāṇi/ kasmād iti cet?
NyS_3,1.70: saguṇānām indriyabhāvāt ||
svān gandhādīn nopalabhante ghrāṇādīni/ kena kāraṇeneti cet? svaguṇaiḥ saha ghrāṇādīnām indriyabhāvāt/ ghrāṇaṃ svena gandhena samānārthakāriṇā saha bāhyaṃ gandhaṃ gṛhṇāti tasya svagandhagrahaṇaṃ sahakārivaikalyān na bhavati, evaṃ śeṣāṇām api
********************** NySBh_3,1.71 **********************
yadi punar gandhaḥ sahakārī ca syād ghrāṇasya grāhyaś cety ata āha ---
NyS_3,1.71: tenaiva tasyāgrahaṇāc ca ||
% p.806
na guṇopalabdhir indriyāṇām/ yo brūte --- yathā bāhyaṃ dravyaṃ cakṣuṣā (corr.; cakṣaṣā, ed.) gṛhyate tathā tenaiva cakṣuṣā tad eva cakṣur gṛhyatām iti, tādṛṅ idam; tulyo hy ubhayatra pratipattihetvabhāva iti
********************** NySBh_3,1.72 **********************
NyS_3,1.72: na śabdaguṇopalabdheḥ ||
svaguṇān nopalabhanta indriyāṇīti etan na bhavati/ upalabhyate hi svaguṇaḥ śabdaḥ śrotreṇeti
********************** NySBh_3,1.73 **********************
% p.807
NyS_3,1.73: tadupalabdhir itaretaradravyaguṇavaidharmyāt ||
na śabdena guṇena saguṇam ākāśam indriyaṃ bhavati/ na śabdaḥ śabdasya vyañjakaḥ, na ca ghrāṇādīnāṃ svaguṇagrahaṇaṃ pratyakṣam, nāpy anumīyate/ anumīyate tu śrotreṇākāśena śabdasya grahaṇam, śabdaguṇatvaṃ ca ākāśasyeti/ pariśeṣaś cānumānaṃ veditavyam/ ātmā tāvat śrotā na karaṇam, manasaḥ śrotratve badhiratvābhāvaḥ, pṛthivyādīnāṃ ghrāṇādibhāve sāmarthyam, śrotrabhāve cāsāmarthyam/
% sāmarthyam, śrotrabhāve cāsāmarthyam/] p.808
asti cedaṃ śrotram ākāśaṃ ca śiṣyate, pariśeṣād ākāśaṃ śrotram iti
Original text: Nyāyasūtra with Vātsyāyana's Nyāyabhāṣya · Edition: Taranatha Nyaya-Tarkatirtha Calcutta : Metropolitan Printing & Publ. 1936-1944 (Calcutta Sanskrit Series, 18 & 19) · Data entry Indology Student Team, University of Tokyo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0