ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્યાદ્યમ્ આહ્નિકમ્॥
% પ્.809
અથ તૃતીયાધ્યાયાસ્ય દ્વિતીયમ્ આહ્નિકમ્
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.1 **********************
પરીક્ષિતાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અર્થાશ્ ચ, બુદ્ધેર્ ઇદાનીં પરીક્ષાક્રમઃ, સા કિમ્ અનિત્યા નિત્યા વેતિ। કુતઃ સંશયઃ?
ન્ય્સ્_3,2.1: કર્માકાશસાધર્મ્યાત્ સંશયઃ ॥
અસ્પર્શવત્ત્વં તાભ્યાં સમાનો ધર્મ ઉપલભ્યતે બુદ્ધૌ, વિશેષશ્ ચોપજનાપાયધર્મવત્ત્વમ્, વિપર્યયશ્ ચ યથાસ્વમ્ અનિત્યનિત્યયોસ્ તસ્યાં બુદ્દૌ નોપલભ્યતે, તેન સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.2 **********************
અનુપપન્નરૂપઃ ખલ્વ્ અયં સંશયઃ। સર્વશરીરિણાં હિ પ્રત્યાત્મવેદનીયા અનિત્યા બુદ્ધિઃ સુખાદિવત્।
% સુકાદિવત્] પ્.810
ભવતિ ચ સંવિત્તિઃ --- જ્ઞાસ્યામિ જાનામિ અજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ। ન ચોપજનાપાયાવ્ અન્તરેણ ત્રૈકાલ્યવ્યાક્તિઃ, તતશ્ ચ ત્રૈકાલ્યવ્યક્તેર્ અનિત્યા બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ એતત્ શિદ્ધમ્। પ્રમાણસિદ્ધં ચેદં શાસ્તરે ઽપ્ય્ ઉક્તમ્ --- `ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમ્ઽ, `યુગપજ્ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ મનસો લિઙ્ગમ્ ઇત્યેવમાદિ। તસ્માત્ સંશયપ્રક્રિયાનુપપત્તિર્ ઇતિ।
દૃષ્ટિપ્રવાદોપાલમ્ભાર્થન્ તુ પ્રકરણમ્। એવં હિ પશ્યન્તઃ પ્રવદન્તિ સાઙ્ખ્યાઃ --- પુરુષસ્યાન્તઃકરણભૂતા નિત્યા બુદ્ધિર્ ઇતિ। સાધનં ચ પ્રચક્ષતે ---
% પ્.811
ન્ય્સ્_3,2.2: વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ॥
કિં પુનર્ ઇદં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્? યં પૂર્વમ્ અજ્ઞાસિષમ્ અર્થં તમ્ ઇમં જાનામીતિ જ્ઞાન્યોઃ સમાને ઽર્થે પ્રતિસન્ધિજ્ઞાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્, એતચ્ ચાવસ્થિતાયા બુદ્ધેર્ ઉપપન્નમ્। નાનાત્વે તુ બુદ્ધિભેદેષૂત્પન્નાપવર્ગિષુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાનુપપત્તિઃ નાન્યજ્ઞાતમ્ અન્યઃ પ્રત્યભિજાનાતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.3 **********************
ન્ય્સ્_3,2.3: સાધ્યસમત્વાદ્ અહેતુઃ ॥
યથા ખલુ નિત્યત્વં બુદ્ધેઃ સાધ્યમ્ એવં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ અપીતિ। કિં કારણમ્? ચેતનધર્મસ્ય કરણે ઽનુપપત્તિઃ। પુરુષધર્મઃ ખલ્વ્ અયં જ્ઞાનં દર્શનમ્ ઉપલબ્ધિર્ બોધઃ પ્રત્યયઃ અધ્યવસાય ઇતિ।
% અધ્યવસાય ઇતિ] પ્.812
ચેતનો હિ પૂર્વજ્ઞાતમ્ અર્થં પ્રત્યભિજાનાતિ, તસ્યૈતસ્માદ્ ધેતોર્ નિત્યત્વં યુક્તમ્ ઇતિ। કરણચૈતન્યાભ્યુપગમે તુ ચેતનસ્વરૂપં વચનીયં નાનિર્દિષ્ટસ્વરૂપમ્ આત્માન્તરં શક્યમ્ અસ્તીતિ પ્રતિપત્તુમ્। જ્ઞાનં ચેદ્ બુદ્ધેર્ અન્તઃકરણસ્યાભ્યુપગમ્યતે ચેતનસ્યેદાનીં કિં સ્વરૂપં કો ધર્મઃ કિં તત્ત્વમ્? જ્ઞાનેન ચ બુદ્ધૌ વર્તમાનેનાયં ચેતનઃ કિં કરોતીતિ?
ચેતયતે ઇતિ ચેત્ ન, જ્ઞાનાદ્ અર્થાન્તરવચનમ્ --- પુરુષશ્ ચેતયતે બુદ્ધિર્ જાનાતીતિ નેદં જ્ઞાનાદ્ અર્થાન્તરમ્ ઉચ્યતે, ચેતયતે જાનીતે બુદ્ધ્યતે પશ્યતિ ઉપલભતે ઇત્ય્ એકો ઽયમ્ અર્થ ઇતિ। બુદ્ધિર્ જ્ઞ્પયતીતિ ચેત્ અદ્ધા --- જાનીતે પુરુષો બુદ્ધિર્ જ્ઞાપયતીતિ સત્યમ્ એતત્। એવં ચાભ્યુપગમે જ્ઞાનં પુરુષસ્યેતિ સિદ્ધં ભવતિ ન બુદ્ધેર્ અન્તઃકરણસ્યેતિ।
%813
પ્રતિપુરુષં ચ શબ્દાન્તરવ્યવસ્થાપ્રતિજ્ઞાને પ્રતિષેધહેતુવચનમ્। યશ્ ચ પ્રતિજાનીતે --- કશ્ચિત્ પુરુષશ્ ચેતયતે, કશ્ચિદ્ બુદ્ધ્યતે, કશ્ચિદ્ ઉપલભતે, કશ્ચિત્ પશ્યતીતિ; પુરુષાન્તરાણિ ખલ્વ્ ઇમાનિ ચેતનો બોદ્ધોપલબ્ધા દ્રષ્ટેતિ નૈકસ્યૈતે ધર્મા ઇતિ અત્ર કઃ પ્રતિષેધહેતુર્ ઇતિ?
અર્થસ્યાભેદ ઇતિ ચેત્ સમાનમ્। અભિન્નાર્થા એતે શબ્દા ઇતિ તત્ર વ્યવસ્થાનુપપત્તિર્ ઇત્ય્ એવં ચેન્ મન્યસે, સમાનં ભવતિ --- પુરુષશ્ ચેતયતે બુદ્ધિર્ જાનીતે ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ અર્થો ન ભિદ્યતે તત્રોભયોશ્ ચેતનત્વાદ્ અન્યતરલોપ ઇતિ। યદિ પુનર્ બુધ્યતે ઽનયેતિ બોધનં બુદ્ધિઃ મન એવોચ્યતે તચ્ ચ નિત્યમ્,
% એવોચ્યતે તચ્ ચ નિત્યમ્,] પ્.814
અસ્ત્વ્ એતદ્ એવમ્, ન તુ મનસો વિષયપ્રત્યભિજ્ઞાનાન્ નિત્યત્વમ્। દૃષ્ટં હિ કરણભેદે જ્ઞાતુર્ એકત્વાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં `સવ્યદૃષ્ટસ્યેતરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ઽ ઇતિ।
% પ્.815
ચક્ષુર્વત્ પ્રદીપવચ્ ચ; પ્રદીપાન્તરદૃષ્ટસ્ય પ્રદીપાન્તરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ઇતિ। તસ્માજ્ જ્ઞાતુર્ અયં નિત્યત્વે હેતુર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.4 **********************
યચ્ ચ મન્યતે બુદ્ધેર્ અવસ્થિતાયા યથાવિષયં વૃત્તયો જ્ઞાનાનિ નિશ્ચરન્તિ વૃત્તિશ્ ચ વૃત્તિમતો નાન્યેતિ, તચ્ ચ ---
ન્ય્સ્_3,2.4: ન, યુગપદ્ અગ્રહણાત્ ॥
વૃત્તિવૃત્તિમતોર્ અનન્યત્વે વૃત્તિમતો ઽવસ્થાનાદ્ વૃત્તીનામ્ અવસ્થાનમ્ ઇતિ યાનીમાનિ વિષયગ્રહણાનિ તાન્ય્ અવતિષ્ટન્ત ઇતિ યુગપદ્ વિષયાણાં ગ્રહણં પ્રસજ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.5 **********************
% પ્.816
ન્ય્સ્_3,2.5: અપ્રત્યભિજ્ઞાને ચ વિનાશપ્રસઙ્ગઃ ॥
અતીતે ચ પ્રત્યભિજ્ઞાને વૃત્તિમાન્ અપ્ય્ અતીત ઇત્ય્ અન્તઃકરણસ્ય વિનાશઃ પ્રસજ્યતે, વિપર્યયે ચ નાનાત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.6 **********************
અવિભુ ચૈકં મનઃ પર્યાયેણેન્દ્રિયૈઃ સંયુજ્યત ઇતિ ---
ન્ય્સ્_3,2.6: ક્રમવૃત્તિત્વાદ્ અયુગપદ્ ગ્રહણમ્ ॥
ઇન્દ્રિયાર્થાનામ્, વૃત્તિવૃત્તિમતોર્ નાનાત્વમ્ ઇતિ।
% પ્.817
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.7 **********************
ન્ય્સ્_3,2.7: અપ્રત્યભિજ્ઞાનં ચ વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગાત્ ॥
અપ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ અનુપલબ્ધિઃ। અનુપલબ્ધિશ્ ચ કસ્યાચિદ્ અર્થસ્ય વિષયાન્તરવ્યાસક્તે મનસ્ય્ ઉપપદ્યતે વૃત્તિવૃત્તિમતોર્ નાનાત્વાત્, એકત્વે હિ અનર્થકો વ્યાસઙ્ગ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.8 **********************
વિભુત્વે ચાન્તઃકરણસ્ય પર્યાયેણેન્દ્રિયૈઃ સંયોગઃ ---
ન્ય્સ્_3,2.8: ન, ગત્યભાવાત્ ॥
પ્રાપ્તાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્તઃકરણેનેતિ પ્રાપ્ત્યર્થસ્ય ગમનસ્યાભાવઃ। તત્ર ક્રમવૃત્તિત્વાભાવાદ્ અયુગપદ્ ગ્રહણાનુપપત્તિર્ ઇતિ।
% પ્.818
ગત્યભાવાચ્ ચ પ્રતિષિદ્ધં વિભુનો ઽન્તઃકરણસ્યાયુગપદ્ગ્રહણં ન લિઙ્ગાન્તરેણાનુમીયતે ઇતિ। યથા ચક્ષુષો ગતિઃ પ્રતિષિદ્ધા સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટયોસ્ તુલ્યકાલગ્રહણાત્ પાણિચન્દ્રમસોર્ વ્યવધાનેન પ્રતીઘાતે સોઽનુમીયત ઇતિ સો ઽયં નાન્તઃ કરણે વિવાદો ન તસ્ય નિત્યત્વે।
% કરણે વિવાદો ન તસ્ય નિત્યત્વે] પ્.819
સિદ્ધં હિ મનો ઽન્તઃકરણં નિત્યં ચેતિ। ક્વ તર્હિ વિવાદઃ? તસ્ય વિભુત્વે, તચ્ ચ પ્રમાણતો ઽનુપલબ્ધેઃ પ્રતિષિદ્ધમ્ ઇતિ। એકં ચાન્તઃકરણં નાના ચૈતા જ્ઞાનાત્મકા વૃત્તયઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં રૂપવિજ્ઞાનં ગન્ધવિજ્ઞાનમ્। એતચ્ ચ વૃત્તિવૃત્તિમતોર્ એકત્વે ઽનુપપન્નમ્ ઇતિ। પુરુષો જાનીતે નાન્તઃકરણમ્ ઇતિ। એતેન વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગઃ પ્રત્યુક્તઃ। વિષયાન્તરગ્રહણલક્ષણો વિષયાન્તરવ્યાસઙ્ગઃ પુરુષસ્ય નાન્તઃકરણસ્યેતિ, કેનચિદ્ ઇન્દ્રિયેણ સન્નિધિઃ કેનચિદ્ અસન્નિધિર્ ઇત્ય્ અયં તુ વ્યાસઙ્ગો ઽનુજ્ઞાયતે મનસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.9 **********************
% પ્.820
એકમ્ અન્તઃકરણં નાના વૃત્તય ઇતિ। સત્ય્ અભેદે વૃત્તેર્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ---
ન્ય્સ્_3,2.9: સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનવત્ તદન્યત્વાભિમાનઃ ॥
તસ્યાં વૃત્તૌ નાનાત્વાભિમાનઃ, યથા દ્રવ્યાન્તરોપહિતે સ્ફટિકે અન્યત્વાભિમાનો નીલો લોહિત ઇતિ; એવં વિષયાન્તરોપધાનાદ્ ઇતિ।
% પ્.821
ન હેત્વભાવાત્। સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનવદ્ અયં જ્ઞાનેષુ નાનાત્વાભિમાનો ગૌણો ન પુનર્ ગન્ધાદ્યન્યત્વાભિમાનવદ્ ઇતિ હેતુર્ નાસ્તિ હેત્વભાવાદ્ અનુપપન્ન ઇતિ। સમાનો હેત્વભાવ ઇતિ ચેત્ ન જ્ઞાનાનાં ક્રમેણોપજનાપાયદર્શનાત્ --- ક્રમેણ હીન્દ્રિયાર્થેષુ જ્ઞાનાન્ય્ ઉપજાયન્તે ચાપયન્તિ ચેતિ દૃશ્યતે।
% ચાપયન્તિ ચેતિ દૃશ્યતે।] પ્.822
તસ્માદ્ ગન્ધાદ્યન્યત્વાભિમાનવદ્ અયં જ્ઞાનેષુ નાનાત્વાભિમાન ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.10 **********************
% પ્.823
સ્ફટિકાન્યત્વાભિમાનવદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અમૃષ્યમાણઃ ક્ષણિકવાદ્ય્ આહ ---
ન્ય્સ્_3,2.10: સ્ફટિકે ઽપ્ય્ અપરાપરોત્પત્તેઃ ક્ષણિકત્વાદ્ વ્યક્તીનામ્ અહેતુઃ ॥
% પ્.824
સ્ફટિકસ્યાભેદેનાવસ્થિતસ્યોપધાનભેદાન્ નાનાત્વાભિમાન ઇત્ય્ અયમ્ અવિદ્યમાનહેતુકઃ પક્ષઃ। કસ્માત્? સ્ફટિકે ઽપ્ય્ અપરાપરોત્પત્તેઃ। સ્ફટિકે ઽપિ અન્યા વ્યક્તય ઉત્પદ્યન્તે અન્યા નિરુધ્યન્ત ઇતિ। કથમ્? ક્ષણિકત્વાદ્ વ્યક્તીનામ્। ક્ષણશ્ ચાલ્પીયાન્ કાલઃ ક્ષણસ્થિતિકાઃ ક્ષણિકાઃ। કથં પુનર્ ગમ્યતે ક્ષણિકા વ્યક્તય ઇતિ? ઉપચયાપચયપ્રબન્ધદર્શનાચ્ છરીરાદિષુ। પક્તિનિર્વૃત્તસ્યાહારરસસ્ય શરીરે રુધિરાદિભાવેનોપચયો ઽપચયશ્ ચ પ્રબન્ધેન પ્રવર્ત્તતે। ઉપચયાદ્ વ્યક્તીનામ્ ઉત્પાદઃ, અપચયાદ્ વ્યક્તિનિરોધઃ। એવં ચ સત્ય્ અવયવપરિણામભેદેન વૃદ્ધિઃ શરીરસ્ય કાલાન્તરે ગૃહ્યતે ઇતિ સો ઽયં વ્યક્તિવિશેષધર્મો વ્યક્તિમાત્રે વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.11 **********************
% પ્.825
ન્ય્સ્_3,2.11: નિયમહેત્વભાવાદ્ યથાદર્શનમ્ અભ્યનુજ્ઞા ॥
સર્વાસુ વ્યક્તિષુ ઉપચયાપચયપ્રબન્ધઃ શરીરવદ્ ઇતિ નાયં નિયમઃ। કસ્માત્? હેત્વભાવાત્। નાત્ર પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં વા પ્રતિપાદકમ્ અસ્તીતિ। તસ્માદ્ યથાદર્શનમ્ અભ્યનુજ્ઞા। યત્ર યત્રોપચયાપચયપ્રબન્ધો દૃશ્યતે, તત્ર તત્ર વ્યક્તીનામ્ અપરાપરોત્પત્તિર્ ઉપચયાપચયપ્રબન્ધદર્શનેનાભ્યનુજ્ઞાયતે,
% ર્ ઉપચયાપચયપ્રબન્ધદર્શનેનાભ્યનુજ્ઞાયતે,] પ્.826
યથા શરીરાદિષુ। યત્ર યત્ર ન દૃશ્યતે તત્ર તત્ર પ્રત્યાખ્યાયતે યથા ગ્રાવપ્રભૃતિષુ। સ્ફટિકે ઽપ્ય્ ઉપચયાપચયપ્રબન્ધો ન દૃશ્યતે, તસ્માદ્ અયુક્તં સ્ફટિકે ઽપ્ય્ અપરાપ્રોત્પત્તિર્ ઇતિ। યથા ચાર્કસ્ય કટુકિમ્ના સર્વદ્રવ્યાણાં કટુકિમાનામ્ આપાદયેત્ તાદૃગ્ એતદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.12 **********************
યશ્ ચાશેષનિરોધેનાપૂર્વોત્પાદં નિરન્વયં દ્રવ્યસન્તાને ક્ષણિકતાં મન્યતે તસ્યૈતત્ ---
ન્ય્સ્_3,2.12: નોત્પત્તિવિનાશકારણોપલબ્ધેઃ ॥
ઉત્પત્તિકારણં તાવદ્ ઉપલભ્યતે અવયવોપચયો વલ્મીકાદીનામ્, વિનાશકારણં ચોપલભ્યતે ઘટાદીનામ્ અવયવવિભાગઃ।
% લભ્યતે ઘટાદીનામ્ અવયવવિભાગઃ।] પ્.827
યસ્ય ત્વ્ અનપચિતાવયવં નિરુધ્યતે અનુપચિતાવયવં ચોત્પદ્યતે તસ્યાશેષનિરોધે નિરન્વયે વાપૂર્વોત્પાદે ન કારણમ્ ઉભયત્રાપ્ય્ ઉપલભ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.13 **********************
%829
ન્ય્સ્_3,2.13: ક્ષીરવિનાશે કારણાનુપલબ્ધિવદ્ દધ્યુત્પત્તિવચ્ ચ તદુપપત્તિઃ ॥
યથાનુપલભ્યમાનં ક્ષીરવિનાશકારણં દધ્યુત્પત્તિકારણં ચાભ્યનુજ્ઞાયતે તથા સ્ફટિકે પરાપરાસુ વ્યક્તિષુ વિનાશકારણમ્ ઉત્પાદકારણં ચાભ્યનુજ્ઞેયમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.14 **********************
% પ્.830
ન્ય્સ્_3,2.14: લિઙ્ગતો ગ્રહણાન્ નાનુપલબ્ધિઃ ॥
ક્ષીરવિનાશલિઙ્ગં ક્ષીરવિનાશકારણં દધ્યુત્પત્તિલિઙ્ગં દધ્યુત્પત્તિકારણં ચ ગૃહ્યતે ઽતો નાનુપલબ્ધિઃ, વિપર્યયસ્ તુ સ્ફટિકાદિષુ દ્રવ્યેષુ અપરાપરોત્પત્તૌ વ્યક્તીનાં ન લિઙ્ગમ્ અસ્તીત્ય્ અનુત્પત્તિર્ એવેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.15 **********************
% પ્.846
અત્ર કશ્ચિત્ પરિહારમ્ આહ ---
ન્ય્સ્_3,2.15: ન પયસઃ પરિણામગુણાન્તરપ્રાદુર્ભાવાત્ ॥
પયસઃ પરિણામો ન વિનાશ ઇત્ય્ એક આહ। પરિણામશ્ ચાવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય પૂર્વધર્મનિવૃત્તૌ ધર્માન્તરોત્પત્તિર્ ઇતિ।
ગુણાન્તરપ્રાદુર્ભાવ ઇત્ય્ અપર આહ। સતા દ્રવ્યસ્ય પૂર્વગુણનિવૃત્તૌ ગુણાન્તરમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ। સ ખલ્વ્ એકપક્ષીભાવ ઇવ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.16 **********************
% પ્.847
અત્ર તુ પ્રતિષેધઃ ---
ન્ય્સ્_3,2.16: વ્યૂહાન્તરાદ્ દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિદર્શનં પૂર્વદ્રવ્યનિવૃત્તેર્ અનુમાનમ્ ॥
સંમૂર્છનલક્ષણાદ્ અવયવવ્યૂહાદ્ દ્રવ્યાન્તરે દધ્નિ ઉત્પન્ને ગૃહ્યમાણે પૂર્વં પયોદ્રવ્યમ્ અવયવવિભાગેભ્યો નિવૃત્તમ્ ઇત્ય્ અનુમીયતે, યથા મૃદવયવાનાં વ્યૂહાન્તરાદ્ દ્રવ્યાન્તરે સ્થાલ્યામ્ ઉત્પન્નાયાં પૂર્વં મૃત્પિણ્ડદ્રવ્યં મૃદવયવવિભાગેભ્યો નિવર્ત્તતે ઇતિ। મૃદ્વચ્ ચાવયવાન્વયઃ પયોદધ્નોર્ નાશેષનિરોધે નિરન્વયો દ્રવ્યાન્તરોત્પાદો ઘટત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.17 **********************
% પ્.848
અભ્યનુજ્ઞાય ચ નિષ્કારણં ક્ષીરવિનાશં દધ્યુત્પાદં ચ પ્રતિષેધ ઉચ્યતે ---
ન્ય્સ્_3,2.17: ક્વચિદ્ વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ ક્વચિચ્ ચોપલબ્ધેર્ અનેકાન્તઃ ॥
ક્ષીરદધિવન્ નિષ્કારણૌ વિનાશોત્પાદૌ સ્ફટિકવ્યક્તીનામ્ ઇતિ નાયમ્ એકાન્ત ઇતિ। કસ્માત્? હેત્વભાવાત્। નાત્ર હેતુર્ અસ્તિ અકારણૌ વિનાશોત્પાદૌ સ્ફટિકાદિવ્યક્તીનાં ક્ષીરદધિવત્, ન પુનર્ યથા વિનાશકારણભાવાત્ કુમ્ભસ્ય વિનાશ ઉત્પત્તિકારણભાવાચ્ ચોત્પત્તિઃ એવં સ્ફટિકાદિવ્યક્તીનાં વિનાશોત્પત્તિકારણભાવાદ્ વિનાશોત્પત્તિભાવ ઇતિ।
% પ્.849
નિરધિષ્ઠાનં ચ દૃષ્ટાન્તવચનમ્। ગૃહ્યમાણયોર્ વિનાશોત્પાદયોઃ સ્ફટિકાદિષુ સ્યાદ્ અયમ્ આશ્રયવાન્ દૃષ્ટાન્તઃ ક્ષીરવિનાશકારણાનુપલબ્ધિવદ્ દધ્યુત્પત્તિવચ્ ચેતિ, તૌ તુ ન ગૃહ્યેતે। તસ્માન્ નિરધિષ્ઠાનો ઽયં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ।
અભ્યનુજ્ઞાય ચ સ્ફટિકસ્યોત્પાદવિનાશૌ યો ઽત્ર સાધકસ્ તસ્યાભ્યનુજ્ઞાનાદ્ અપ્રતિષેધઃ। કુમ્ભવન્ ન નિષ્કારણૌ વિનાશોત્પાદૌ સ્ફટિકાદીનામ્ ઇત્ય્ અનુજ્ઞેયો ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ પ્રતિષેદ્ધમ્ અશક્યત્વાત્। ક્ષીરદધિવત્ તુ નિષ્કારણૌ વિનાશોત્પાદાવ્ ઇતિ શક્યો ઽયં પ્રતિષેદ્ધું કારણતો વિનાશોત્પત્તિદર્શનાત્। ક્ષીરદધ્નોર્ વિનાશોત્પત્તી પશ્યતા તત્કારણમ્ અનુમેયં કાર્યલિઙ્ગં હિ કારણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.18 **********************
% પ્.850
ઉપપન્નમ્ અનિત્યા બુદ્ધિર્ ઇતિ। ઇદં તુ ચિન્ત્યતે કસ્યેયં બુદ્ધિર્ આત્મેઇન્દ્રિયમનો ઽર્થાનાં ગુણ ઇતિ। પ્રસિદ્ધો ઽપિ ખલ્વ્ અયમ્ અર્થઃ પરીકષાશેષં પ્રવર્ત્તયામીતિ પ્રક્રિયતે। સો ઽયં બુદ્ધૌ સન્નિકર્ષોત્પત્તેઃ સંશયઃ વિશેષસ્યાગ્રહણાદ્ ઇતિ। તત્રાયં વિશેષઃ
ન્ય્સ્_3,2.18: નેન્દ્રિયાર્થયોસ્ તદ્વિનાશે ઽપિ જ્ઞાનાવસ્થાનાત્ ॥
નેન્દ્રિયાણામ્ વા ગુણો જ્ઞાનં તેષાં વિનાશો ઽપિ જ્ઞાનસ્ય ભાવાત્। ભવતિ ખલ્વ્ ઇદમ્ ઇન્દ્રિયે ઽર્થે ચ વિનષ્ટે જ્ઞાનમ્ અદ્રાક્ષમ્ ઇતિ। ન ચ જ્ઞાતરિ વિનષ્થે જ્ઞાનં ભવિતુમ્ અર્હતિ। અન્યત્ ખલુ વૈ તદ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજં જ્ઞાનં યદ્ ઇન્દ્રિયાર્થવિનાશે ન ભવતિ।
% ભવતિ] પ્.851
ઇદમ્ અન્યદ્ આત્મમનઃસન્નિકર્ષજમ્, તસ્ય યુક્તો ભાવ ઇતિ।સ્મૃતિઃ ખલ્વ્ ઇયમ્ અદ્રાક્ષમ્ ઇતિ પૂર્વદૃષ્ટવિષયા। ન ચ વિજ્ઞાતરિ નષ્ટે પૂર્વોપલબ્ધેઃ સ્મરણં યુક્તમ્, ન ચાન્યદૃષ્ટમ્ અન્યઃ સ્મરતિ। ન ચ મનસિ જ્ઞાતર્ય્ અભ્યુપગમ્યમાને શક્યમ્ ઇન્દ્રિયાર્થયોર્ જ્ઞાતૃત્વં પ્રતિપાદયિતુમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.19 **********************
આસ્તુ તર્હિ મનોગુણા જ્ઞાનમ્ ---
ન્ય્સ્_3,2.19: યુગપજ્ જ્ઞેયાનુપલબ્ધેશ્ ચ ન મનસઃ ॥
યુગપજ્ જ્ઞેયાનુપલબ્ધિર્ અન્તઃકરણસ્ય લિઙ્ગમ્, તત્ર યુગપજ્ જ્ણેયાનુપલબ્ધ્યા યદ્ અનુમીયતે અન્તઃકરણમ્, ન તસ્ય ગુણો જ્ઞાનમ્। કસ્ય તર્હિ? જ્ઞસ્ય વશિત્વાત્।
% પ્.852
વશી જ્ઞાતા વશ્યં કરણમ્, જ્ઞાનગુણત્વે ચ કરણભાવનિવૃત્તિઃ। ઘ્રાણાદિસાધનસ્ય ચ જ્ઞાતુર્ ગન્ધાદિજ્ઞાનભાવાદ્ અનુમીયતે અન્તઃકરણસાધનસ્ય સુખાદિજ્ઞાનં સ્મૃતિશ્ ચેતિ। તત્ર યજ્ જ્ઞાનગુણં મનઃ સ આત્મા, યત્ તુ સુખાદ્યુપલબ્ધિસાધનમ્ અન્તઃકરણં મનસ્ તદ્ ઇતિ સંજ્ઞાભેદમાત્રં નાર્થભેદ ઇતિ।
% પ્.853
યુગપજ્ જ્ઞેયોપલબ્ધેશ્ ચ યોગિન ઇતિ વા ચાર્થઃ। યોગી ખલુ ઋદ્ધૌ પ્રાદુર્ભૂતાયાં વિકરણધર્મા નિર્માય સેન્દ્રિયાણિ શરીરાન્તરાણિ તેષુ યુગપજ્ જ્ઞેયાન્ય્ ઉપલભતે। તચ્ ચૈતદ્ વિભૌ જ્ઞાતર્ય્ ઉપપદ્યતે નાણૌ મનસીતિ। વિભુત્વે વા મનસો જ્ઞાનસ્ય નાત્મગુણત્વપ્રતિષેધઃ। વિભુ ચ મનસ્તદન્તઃકરણભૂતમ્ ઇતિ તસ્ય સર્વેન્દ્રિયૈર્ યુગપત્ સંયોગાદ્ યુગપજ્ જ્ઞાનાન્ય્ ઉત્પદ્યેરન્ન્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.20 **********************
ન્ય્સ્_3,2.20: તદાત્મગુણત્વે ઽપિ તુલ્યમ્ ॥
વિભુર્ આત્મા સર્વેન્દ્રિયૈઃ સંયુક્ત ઇતિ યુગપજ્ જ્ઞાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.21 **********************
% પ્.854
ન્ય્સ્_3,2.21: ઇન્દ્રિયૈર્ મનસઃ સન્નિકર્ષાભાવાત્ તદનુત્પત્તિઃ ॥
ગન્ધાદ્યુપલબ્ધેર્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષવદ્ ઇન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષો ઽપિ કારણમ્, તસ્ય ચાયૌગપદ્યમ્ અણુત્વાન્ મનસઃ। અયૌગપદ્યાદ્ અનુત્પત્તિર્ યુગપજ્ જ્ઞાનાનામ્ આત્મગુણત્વે ઽપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.22 **********************
યદિ પુનર્ આત્મેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષમાત્રાદ્ ગન્ધાદિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યેત?
ન્ય્સ્_3,2.22: નોત્પત્તિકારણાનપદેશાત્ ॥
આત્મેન્દ્રિયસન્નિકર્ષમાત્રાદ્ ગન્ધાદિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ, નાત્રોત્પત્તિકારણમ્ અપદિશ્યતે યેનૈતત્ પ્રતિપદ્યેમહીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.23 **********************
% પ્.855
ન્ય્સ્_3,2.23: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેશ્ ચાવસ્થાને તન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
``તદાત્મગુણત્વે ઽપિ તુલ્યમ્ઽઽ ઇત્ય્ એતદ્ અનેન સમુચ્ચીયતે। દ્વિવિધો હિ ગુણનાશહેતુઃ, ગુણાનામ્ આશ્રયાભાવો વિરોધી ચ ગુણઃ। નિત્યત્વાદ્ આત્મનો ઽનુપપન્નઃ પૂર્વઃ, વિરોધી ચ બુદ્ધેર્ ગુણો ન ગૃહ્યતે --- તસ્માદ્ આત્મગુણત્વે સતિ બુદ્ધેર્ નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.24 **********************
% પ્.856
ન્ય્સ્_3,2.24: અનિત્યત્વગ્રહાદ્ બુદ્ધેર્ બુદ્ધ્યન્તરાદ્ વિનાશઃ શબ્દવત્ ॥
અનિત્યા બુદ્ધિર્ ઇતિ સર્વશરીરિણાં પ્રત્યાત્મવેદનીયમ્ એતત્। ગૃહ્યતે ચ બુદ્ધિસન્તાનઃ તત્ર બુદ્ધેર્ બુદ્ધ્યન્તરં વિરોધી ગુણ ઇત્ય્ અનુમીયતે યથા શબ્દસન્તાને શબ્દઃ શબ્દાન્તરવિરોધીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.25 **********************
% પ્.857
અસઙ્ખ્યેયેષુ જ્ઞાનકારિતેષુ સંસ્કારેષુ સ્મૃતિહેતુષ્વ્ આત્મસમવેતેષ્વ્ આત્મમનસોશ્ ચ સન્નિકર્ષે સમાને સ્મૃતિહેતૌ સતિ ન કારણસ્યાયૌગપદ્યમ્ અસ્તીતિ યુગપત્ સ્મૃતયઃ પ્રાદુર્ભવેયુઃ યદિ બુદ્ધિર્ આત્મગુણઃ સ્યાદ્ ઇતિ। તત્ર કશ્ચિત્ સન્નિકર્ષસ્યાયૌગપદ્યમ્ ઉપપાદયિષ્યન્ન્ આહ ---
ન્ય્સ્_3,2.25: જ્ઞાનસમવેતાત્મપ્રદેશસન્નિકર્ષાન્ મનસઃ સ્મૃત્યુત્પત્તેર્ ન યુગપદુત્પત્તિઃ ॥
જ્ઞાનસાધનઃ સંસ્કારો જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે જ્ઞાનસંસ્કૃતૈર્ આત્મપ્રદેશૈઃ પર્યાયેણ મનઃ સન્નિકૃષ્યતે। આત્મમનઃસન્નિકર્ષાત્ સ્મૃતયો ઽપિ પર્યાયેણ ભવન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.26 **********************
% પ્.858
ન્ય્સ્_3,2.26: નાન્તઃશરીરવૃત્તિત્વાન્ મનસઃ ॥
સદેહસ્યાત્મનો મનસા સંયોગો વિપચ્યમાનકર્માશયસહિતો જીવનમ્ ઇષ્યતે। તત્રાસ્ય પ્રાક્ પ્રાયણાદ્ અન્તઃશરીરે વર્તમાનસ્ય મનસઃ શરીરાદ્ બહિર્જ્ઞાનસંસ્કૃતૈર્ આત્મપ્રદેશૈઃ સંયોગો નોપપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.27 **********************
% પ્.859
ન્ય્સ્_3,2.27: સાધ્યત્વાદ્ અહેતુઃ ॥
વિપચ્યમાનકર્માશયમાત્રં જીવનમ્, એવં ચ સતિ સાધ્યમ્ અન્તઃશરીરવૃત્તિત્વં મનસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.28 **********************
ન્ય્સ્_3,2.28: સ્મરતઃ શરીરધારણોપપત્તેર્ અપ્રતિષેધઃ ॥
સુસ્મૂર્ષયા ખલ્વ્ અયં મનઃ પ્રણિદધાનશ્ ચિરાદ્ અપિ કંચિદ્ અર્થં સ્મરતિ, સ્મરતશ્ ચ શરીરધારણં દૃશ્યતે। આત્મમનઃસન્નિકર્ષજશ્ ચ પ્રયત્નો દ્વિવિધઃ --- ધારકઃ પ્રેરકશ્ ચ, નિઃસૃતે ચ શરીરાદ્ બહિર્ મનાસિ ધારકસ્ય પ્રયત્નસ્યાભાવાદ્ ગુરુત્વાત્ પતનં સ્યાત્ શરીરસ્ય સ્મરત ઇતિ

0
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.29 **********************
% પ્.860
ન્ય્સ્_3,2.29: ન તદાશુગતિત્વાન્ મનસઃ ॥
આશુગતિ મનઃ તસ્ય બહિઃશરીરાત્મપ્રદેશેન જ્ઞાનસંસ્કૃતેન સન્નિકર્ષઃ, પ્રત્યાગતસ્ય ચ પ્રયત્નોત્પાદનમ્ ઉભયં યુજ્યત ઇતિ। ઉત્પાદ્ય વા ધારકં પ્રયત્નં શરીરાન્ નિઃસરણં મનસઃ, અતસ્ તત્રોપપન્નં ધારણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.30 **********************
ન્ય્સ્_3,2.30: ન સ્મરણકાલાનિયમાત્ ॥
કિઞ્ચિત્ ક્ષિપ્રં સ્મર્યતે કિઞ્ચિચ્ ચિરેણ। યદા ચિરેણ, તદા સુસ્મૂર્ષયા મનસિ ધાર્યમાણે ચિન્તાપ્રબન્ધે સતિ કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય લિઙ્ગભૂતસ્ય ચિન્તનમ્ આરાધિતં સ્મૃતિહેતુર્ ભવતિ। તત્રૈતચ્ ચિરનિશ્ચરિતે મનસિ નોપપદ્યત ઇતિ।
શરીરસંયોગાનપેક્ષશ્ ચાત્મમનઃસંયોગો ન સ્મૃતિહેતુઃ શરીરસ્ય ભોગાયતનત્વાત્।
% પ્.861
ઉપભોગાયતનં પુરુષસ્ય જ્ઞાતુઃ શરીરં ન તતો નિશ્ચરિતસ્ય મનસ આત્મસંયોગમાત્રં જ્ઞાનસુખાદીનામ્ ઉત્પત્તૌ કલ્પતે, કૢપ્તૌ વા શરીરવૈયર્થ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.31 **********************
ન્ય્સ્_3,2.31: આત્મપ્રેરણયદૃચ્છાજ્ઞતાભિશ્ ચ ન સંયોગવિશેષઃ ॥
આત્મપ્રેરણેન વા મનસો બહિઃ શરીરાત્ સંયોગવિશેષઃ સ્યાત્, યદૃચ્છયા વા, આકસ્મિકતયા જ્ઞતયા વા મનસઃ? સર્વથા ચાનુપપત્તિઃ। કથમ્? સ્મર્તવ્યત્વાત્, ઇચ્છાતઃ સ્મરણાજ્ જ્ઞાનાસમ્ભવાચ્ ચ। યદિ તાવદ્ આત્મા અમુષ્યાર્થસ્ય સ્મૃતિહેતુઃ સંસ્કારઃ અમુષ્મિન્ન્ આત્મદેશે સમવેતસ્ તેન મનઃ સંયુજ્યતામ્ ઇતિ મનઃ પ્રેરયતિ તદા સ્મૃત એવાસાવ્ અર્થો ભવતિ ન સ્મર્તવ્યઃ। ન ચાત્મપ્રત્યક્ષ આત્મપ્રદેશઃ સંસ્કારો વા, તત્રાનુપપન્નાત્મપ્રત્યક્ષેણ સંવિત્તિર્ ઇતિ। સુસ્મૂર્ષયા ચાયં મનઃ પ્રણિદધાનશ્ ચિરાદ્ અપિ કઞ્ચિદ્ અર્થં સ્મરતિ નાકસ્માત્, જ્ઞત્વં ચ મનસો નાસ્તિ જ્ઞાનપ્રતિષેધાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.32 **********************
% પ્.862
એતચ્ ચ ---
ન્ય્સ્_3,2.32: વ્યાસક્તમનસઃ પાદવ્યથનેન સંયોગવિશેષેણ સમાનમ્ ॥
યદા ખલ્વ્ અયં વ્યાસક્તમનાઃ ક્વચિદ્ દેશે શર્કરયા કણ્ટકેન વા પાદવ્યથનમ્ આપ્નોતિ તદા આત્મમનઃ સંયોગવિશેષ એષિતવ્યઃ, દૃષ્ટં હિ દુઃખં દુઃખવેદનં ચેતિ। તત્રાયં સમાનઃ પ્રતિષેધઃ। યદૃચ્છયા તુ ન વિશેષો નાકસ્મિકી ક્રિયા નાકસ્મિકઃ સંયોગ ઇતિ।
કર્માદૃષ્ટમ્ ઉપભોગાર્થં ક્રિયાહેતુર્ ઇતિ ચેત્ સમાનમ્। કર્માદૃષ્ટં પુરુષસ્થં પુરુષોપભોગાર્થં મનસિ ક્રિયાહેતુઃ એવં દુઃખં દુઃખસંવેદનં ચ સિધ્યતીત્ય્ એવં ચેન્ મન્યસે, સમાનમ્ --- સ્મૃતિહેતાવ્ અપિ સંયોગવિશેષો ભવિતુમ્ અર્હતિ। તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ ``આત્મપ્રેરણયદૃચ્છાજ્ઞતાભિશ્ ચ ન સંયોગવિશેષઃઽઽ ઇત્ય્ અયમ્ અપ્રતિષેધ ઇતિ। પૂર્વસ્ તુ પ્રતિષેધો ``નાન્તઃશરીરવૃત્તિત્વાન્ મનસઽઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.33 **********************
%863
કઃ ખલ્વ્ ઇદાનીં કારણયૌગપદ્યસદ્ભાવે યુગપદ્ અસ્મરણસ્ય હેતુર્ ઇતિ?
ન્ય્સ્_3,2.33: પ્રણિધાનલિઙ્ગાદિજ્ઞાનાનામ્ અયુગપદ્ભાવાદ્ યુગપદ્ અસ્મરણમ્ ॥
યથા ખલ્વ્ આત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષઃ સંસ્કારશ્ ચ સ્મૃતિહેતુર્ એવં પ્રણિધાનં લિઙ્ગાદિજ્ઞાનાનિ તાનિ ચ ન યુગપદ્ભવન્તિ તત્કૃતા સ્મૃતીનાં યુગપદ્ અનુત્પત્તિર્ ઇતિ। પ્રતિભવત્ તુ પ્રણિધાનાદ્યનપેક્ષે સ્માર્તે યૌગપદ્યપ્રસઙ્ગઃ। યત્ ખલ્વ્ ઇદં પ્રાતિભમ્ ઇવ જ્ઞાનં પ્રણિધાનાદ્યનપેક્ષં સ્માર્ત્તમ્ ઉત્પદ્યતે કદાચિત્ તસ્ય યુગપદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગો હેત્વભાવાત્। સતઃ સ્મૃતિહેતોર્ અસંવેદનાત્ પ્રાતિભેન સમાનાભિમાનઃ। બહ્વર્થવિષયે વૈ ચિન્તાપ્રબન્ધે કશ્ચિદ્ એવાર્થઃ કસ્યચિત્ સ્મૃતિહેતુઃ,
% ચિન્તાપ્રબન્ધે કશ્ચિદ્ એવાર્થઃ કસ્યચિત્ સ્મૃતિહેતુઃ,] પ્.864
તસ્યાનુચિન્તનાત્ તસ્ય સ્મૃતિર્ ભવતિ। ન ચાયં સ્મર્તા સર્વં સ્મૃતિહેતું સંવેદયતે એવં મે સ્મૃતિર્ ઉત્પન્નેતિ। અસંવેદનાત્ પ્રાતિભમ્ ઇવ જ્ઞાનમ્ ઇદં સ્માર્તમ્ ઇતિ અભિમન્યતે, ન ત્વ્ અસ્તિ પ્રણિધાનાદ્યનપેક્ષં સ્માર્તમ્ ઇતિ।
પ્રાતિભે કથમ્ ઇતિ ચેત્ પુરુષકર્મવિશેષાદ્ ઉપભોગવન્ નિયમઃ। પ્રાતિભમ્ ઇદાનીં જ્ઞાનં યુગપત્ કસ્માન્ નોત્પદ્યતે? યથોપભોગાર્થં કર્મ યુગપદુપભોગં ન કરોતિ એવં પુરુષકર્મવિશેષઃ પ્રતિભાહેતુર્ ન યુગપદ્ અનેકં પ્રાતિભં જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ।
હેત્વભાવાદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ ચેત્, ન કરણસ્ય પ્રત્યયપર્યાયે સામર્થ્યાત્। ``ઉપભોગવન્ નિયમઽઽ ઇત્ય્ અસ્તિ દૃષ્ટાન્તો હેતુર્ નાસ્તીતિ ચેન્ મન્યસે? ન, કરણસ્ય પ્રત્યયપર્યાયે સામર્થ્યાત્। નૈકસ્મિન્ જ્ઞેયે યુગપદ્ અનેકં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, ન ચાનેકસ્મિન્। તદ્ ઇદં દૃષ્ટેન પ્રત્યયપર્યાયેણાનુમેયં કરણસામર્થ્યમ્ ઇત્થમ્ભૂતમ્ ઇતિ ન જ્ઞાતુઃ વિકરણધર્મણો દેહનાનાત્વે પ્રત્યયયૌગપદ્યાદ્ ઇતિ।
% પ્રત્યયપર્યાયેણાનુમેયં કરણસામર્થ્યમ્ ઇત્થમ્ભૂતમ્ ઇતિ ન જ્ઞાતુઃ વિકરણધર્મણો દેહનાનાત્વે પ્રત્યયયૌગપદ્યાદ્ ઇતિ।] પ્.865
અયં ચ દ્વિતીયઃ પ્રતિષેધઃ, અવસ્થિતશરીરસ્ય ચાનેકજ્ઞાનસમવાયાદ્ એકપ્રદેશે યુગપદ્ અનેકાર્થસ્મરણં સ્યાત્। ક્વચિદ્ દેશે ઽવસ્થિતશરીરસ્ય જ્ઞાતુર્ ઇન્દ્રિયાર્થપ્રબન્ધેન જ્ઞાનમ્ અનેકમ્ એકસ્મિન્ન્ આત્મપ્રદેશે સમવૈતિ। તેન યદા મનઃ સંયુજ્યતે તદા જ્ઞાતપૂર્વસ્યાનેકસ્ય યુગપત્ સ્મરણં પ્રસજ્યતે પ્રદેશસંયોગપર્યાયાભાવાદ્ ઇતિ। આત્મપ્રદેશાનામ્ અદ્રવ્યાન્તરત્વાદ્ એકાર્થસમવાયસ્યાવિશેષે સતિ સ્મૃતિયૌગપદ્યપ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ।
% પ્.866
શબ્દસન્તાને તુ શ્રોત્રાધિષ્ઠાનપ્રત્યાસત્ત્યા શબ્દશ્રવણવત્ સંસ્કારપ્રત્યાસત્ત્યા મનસઃ સ્મૃત્યુત્પત્તેર્ ન યુગપદ્ ઉત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ। પૂર્વ એવ તુ પ્રતિષેધો નાનેકજ્ઞાનસમવાયાદ્ એકપ્રદેશે યુગપત્ સ્મૃતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.34 **********************
પુરુષધર્મો જ્ઞાનમ્ અન્તઃકરણસ્યેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખાનિ ધર્મા ઇતિ કસ્યચિદ્ દર્શનમ્, તત્ પ્રતિષિધ્યતે ---
% પ્.867
ન્ય્સ્_3,2.34: જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષનિમિત્તત્વાદ્ આરમ્ભનિવૃત્ત્યોઃ ॥
અયં ખલુ જાનાતિ તાવદ્ ઇદં મે સુખસાધનમ્ ઇદં મે દુઃખસાધનમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સ્વસ્ય સુખસાધનમ્ આપ્તુમ્ ઇચ્છતિ, દુઃખસાધનં હાતુમ્ ઇચ્છતિ, પ્રાપ્તીચ્છાપ્રયુક્તસ્યાસ્ય સુખસાધનાવાપ્તયે સમીહાવિશેષ આરમ્ભઃ, જિહાસાપ્રયુક્તસ્ય દુઃખસાધનપરિવર્જનં નિવૃત્તિઃ, એવં જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નદ્વેષસુખદુઃખાનામ્ એકેનાભિસમ્બન્ધઃ। એકકર્તૃકત્વં જ્ઞાનેચ્છાપ્રવૃત્તીનાં સમાનાશ્રયત્વં ચ। તસ્માજ્ જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખાનિ ધર્મા નાચેતનસ્યેતિ। આરમ્ભનિવૃત્ત્યોશ્ ચ પ્રત્યગાત્મનિ દૃષ્ટત્વાત્ પરત્રાનુમાનં વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.35 **********************
% પ્.868
અત્ર ભૂતચૈતનિક આહ ---
ન્ય્સ્_3,2.35: તલ્લિઙ્ગત્વાદ્ ઇચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વ્ પ્રતિષેધઃ ॥
આરમ્ભનિવૃત્તિલિઙ્ગાવ્ ઇચ્છાદ્વેષાવ્ ઇતિ યસ્યારમ્ભનિવૃત્તી તસ્યેચ્છાદ્વેષૌ તસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રાપ્તં પાર્થિવાપ્ય્ અતૈજસવાયવીયાનાં શરીરાણામ્ આરમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદ્ ઇચ્છાદ્વેષજ્ઞાનૈર્ યોગ ઇતિ ચૈતન્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.36 **********************
ન્ય્સ્_3,2.36: પરશ્વાદિષ્વ્ આરમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાત્ ॥
શરીરે ચૈતન્યનિવૃત્તિઃ। આરમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદ્ ઇચ્છાદ્વેષજ્ઞાનૈર્ યોગ ઇતિ પ્રાપ્તં પરશ્વાદેઃ કરણસ્યારમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાચ્ ચૈતન્યમ્ ઇતિ। અથ શરીરસ્યેચ્છાદિભિર્ યોગઃ, પરશ્વાદેસ્ તુ કરણસ્યારમ્ભનિવૃત્તી વ્યભિચરતઃ, ન તર્હ્ય્ અયં હેતુઃ પાર્થિવાપ્ય્ અતૈજસવાયવીયાનાં શરીરાણામ્ આરમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદ્ ઇચ્છાદ્વેષજ્ઞાનૈર્ યોગ ઇતિ।
% પ્.869
અયં તર્હ્ય્ અન્યો ઽર્થઃ --- તલ્લિઙ્ગત્વાદ્ ઇચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વ્ અપ્રતિષેધઃ। પૃથિવ્યાદીનાં ભૂતાનામ્ આરમ્ભસ્ તાવત્ ત્રસસ્થાવરશરીરેષુ તદવયવવ્યૂહલિઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિવિશેષઃ લોષ્ટાદિષુ ચ લિઙ્ગાભાવાત્ પ્રવૃત્તિવિશેષાભાવો નિવૃત્તિઃ। આરમ્ભનિવૃત્તિલિઙ્ગાવ્ ઇચ્છાદ્વેષાવ્ ઇતિ પાર્થિવાદ્યેષ્વ્ અણુષુ તદ્દર્શનાદ્ ઇચ્છાદ્વેષયોગસ્ તદ્યોગાજ્ જ્ઞાનયોગ ઇતિ સિદ્ધં ભૂતચૈતન્યમ્ ઇતિ।
કુમ્ભાદિષ્વ્ અનુપલબ્ધેર્ અહેતુઃ। કુમ્ભાદિમૃદવયવાનાં વ્યૂહલિઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિવિશેષ આરમ્ભઃ, સિકતાદિષુ પ્રવૃત્તિવિશેષાભાવો નિવૃત્તિઃ। ન ચ મૃત્સિકતાનામ્ આરમ્ભનિવૃત્તિદર્શનાદ્ ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નજ્ઞાનૈર્ યોગઃ। તસ્માત્ તલ્લિઙ્ગત્વાદ્ ઇચ્છાદ્વેષયોર્ ઇત્ય્ અહેતુર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.37 **********************
ન્ય્સ્_3,2.37: નિયમાનિયમૌ તુ તદ્વિશેષકૌ ॥
તયોર્ ઇચ્છાદ્વેષયોર્ નિયમાનિયમૌ વિશેષકૌ ભેદકૌ। જ્ઞસ્યેચ્છાદ્વેષનિમિત્તે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ન સ્વાશ્રયે।
% પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ન સ્વાશ્રયે।] પ્.870
કિં તર્હિ? પ્રયોજ્યાશ્રયે। તત્ર પ્રયુજ્યમાનેષુ ભૂતેષુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્તઃ ન સર્વેષ્વ્ ઇત્ય્ અનિયમોપપત્તિઃ।
યસ્ય તુ જ્ઞત્વાદ્ ભૂતાનામ્ ઇચ્છાદ્વેષનિમિત્તે આરમ્ભનિવૃત્તી સ્વાશ્રયે તસ્ય નિયમઃ સ્યાત્, યથા ભૂતાનાં ગુણાન્તરનિમિત્તા પ્રવૃત્તિર્ ગુણપ્રતિબન્ધાચ્ ચ નિવૃત્તિર્ ભૂતમાત્રે ભવતિ નિયમેન, એવં ભૂતમાત્રે જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષનિમિત્તે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સ્વાશ્રયે સ્યાતામ્, ન તુ ભવતઃ તસ્માત્ પ્રયોજકાશ્રિતા જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાઃ, પ્રયોજ્યાશ્રયે તુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તીતિ સિદ્ધમ્।
% પ્.871
એકશરીરે તુ જ્ઞાતૃબહુત્વં નિરનુમાનમ્। ભૂતચૈતનિકસ્યૈકશરીરે બહૂનિ ભૂતાનિ જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નગુણાનીતિ જ્ઞાતૃબહુત્વં પ્રાપ્તમ્। ઓમ્ ઇતિ બ્રુવતઃ પ્રમાણં નાસ્તિ, યથા નાનાશરીરેષુ નાના જ્ઞાતારો બુદ્ધ્યાદિગુણવ્યવસ્થાનાત્, એવમ્ એકશરીરે ઽપિ બુદ્ધ્યાદિવ્યવસ્થાનુમાનં સ્યાજ્ જ્ઞાતૃબહુત્વસ્યેતિ।
% પ્.872
દૃષ્ટશ્ ચ અન્યગુણનિમિત્તઃ પ્રવૃત્તિવિશેષો ભૂતાનાં સો ઽનુમાનમ્ અન્યત્રાપિ। દૃષ્ટઃ કરણલક્ષણેષુ ભૂતેષુ પરશ્વાદિષુ ઉપાદાનલક્ષણેષુ ચ મૃત્પ્રભૃતિષ્વ્ અન્યગુણનિમિત્તઃ પ્રવૃત્તિવિશેષઃ। સો ઽનુમાનમ્ અન્યત્રાપિ ત્રસસ્થાવરશરીરેષુ। તદવયવવ્યૂહલિઙ્ગઃ પ્રવૃત્તિવિશેષો ભૂતાનામ્ અન્યગુણનિમિત્ત ઇતિ। સ ચ ગુણઃ પ્રયત્નસમાનાશ્રયઃ સંસ્કારો ધર્માધર્મસમાખ્યાતઃ સર્વાર્થઃ પુરુષાર્થારાધનાય પ્રયોજકો ભૂતાનાં પ્રયત્નવદ્ ઇતિ।
આત્માસ્તિત્વહેતુભિર્ આત્મનિત્યત્વહેતુભિશ્ ચ ભૂતચૈતન્યપ્રતિષેધઃ કૃતો વેદિતવ્યઃ। ``નેન્દ્રિયાર્થયોસ્ તદ્વિનાશે ઽપિ જ્જાનાવસ્થાનાદ્ઽઽઇતિ ચ સમાનઃ પ્રતિષેધ ઇતિ। ક્રિયામાત્રં ક્રિયોપરમમાત્રં ચારમ્ભનિવૃત્તી ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યોક્તમ્ ``તલ્લિઙ્ગત્વાદ્ ઇચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વ્ અપ્રતિષેધઃઽઽ। અન્યથા ત્વ્ ઇમે આરમ્ભનિવૃત્તી આખ્યાતે, ન ચ તથાવિધે પૃથિવ્યાદિષુ દૃશ્યેતે। તસ્માદ્ અયુક્તમ્ ``તલ્લિઙ્ગત્વાદ્ ઇચ્છાદ્વેષયોઃ પાર્થિવાદ્યેષ્વ્ અપ્રતિષેધઽઽઇતિ॥37
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.38 **********************
% પ્.873
ભૂતેન્દ્રિયમનસાં સમાનઃ પ્રતિષેધઃ, મનસ્ તૂદાહરણમાત્રમ્।
ન્ય્સ્_3,2.38: યથોક્તહેતુત્વાત્ પારતન્ત્ર્યાદ્ અકૃતાભ્યાગમાચ્ ચ ન મનસઃ ॥
``ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્ય્ આત્મનો લિઙ્ગમ્ઽઽઇત્ય્ અતઃ પ્રભૃતિ યથોક્તં સઙ્ગૃહ્યતે, તેન ભૂતેન્દ્રિયમનસાં ચૈતન્યપ્રતિષેધઃ।
પારતન્ત્ર્યાત્ --- પરતન્ત્રાણિ ભૂતેન્દ્રિયમનાંસિ ધારણપ્રેરણવ્યૂહનક્રિયાસુ પ્રયત્નવશાત્ પ્રવર્ત્તન્તે, ચૈતન્યે પુનઃ સ્વતન્ત્રાણિ સ્યુર્ ઇતિ।
% પ્.874
અકૃતાભ્યાગમાચ્ ચ --- ``પ્રવૃત્તિર્ વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભઽઽઇતિ ચૈતન્યે ભૂતેન્દ્રિયમનસાં પરકૃતં કર્મ પુરુષેણોપભુજ્યત ઇતિ સ્યાત્, અચૈતન્યે તુ તત્સાધનસ્ય સ્વકૃતકર્મફલોપભોગઃ પુરુષસ્યેત્ય્ ઉપપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.39 **********************
% પ્.875
અથાયં સિદ્ધોપસંગ્રહઃ ---
ન્ય્સ્_3,2.39: પરિશેષાદ્ યથોક્તહેતૂપપત્તેશ્ ચ ॥
આત્મગુણો જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રકૃતમ્। પરિશેષો નામ `પ્રસક્તપ્રતિષેધે અન્યત્રાપ્રસઙ્ગાચ્ છિષ્યમાણે સમ્પ્રત્યયઃઽઽ। ભૂતેન્દ્રિયમનસાં પ્રતિષેધે દ્રવ્યાન્તરં ન પ્રસજ્યતે શિષ્યતે ચાત્મા તસ્ય ગુણો જ્ઞાનમ્ ઇતિ જ્ઞાયતે।
યથોક્તહેતૂપપત્તેશ્ ચેતિ ``દર્શનસ્પર્શનાભ્યામ્ એકાર્થગ્રહણાદ્ઽઽઇત્યેવમાદીનામ્ આત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનામ્ અપ્રતિષેધાદ્ ઇતિ। પરિશેષજ્ઞાપનાર્થં પ્રકૃતસ્થાપનાદિજ્ઞાનાર્થં ચ યથોક્તહેતૂપપત્તિવચનમ્ ઇતિ।
અથ વા ઉપપત્તેશ્ ચેતિ હેત્વન્તરમ્ એવેદમ્। નિત્યઃ ખલ્વ્ અયમ્ આત્મા, યસ્માદ્ એકસ્મિન્ શરીરે ધર્મં ચરિત્વા કાયસ્ય ભેદાત્ સ્વર્ગે દેવેષૂપપદ્યતે, અધર્મં ચરિત્વા દેહભેદાત્ નરકેષૂપપદ્યત ઇતિ। ઉપપત્તિઃ શરીરાન્તરપ્રાપ્તિલક્ષણા, સા સતિ સત્ત્વે નિત્યે ચાશ્રયવતી, બુદ્ધિપ્રબન્ધમાત્રે તુ નિરાત્મકે નિરાશ્રયા નોપપદ્યત ઇતિ। એકસત્ત્વાધિષ્ઠાનશ્ ચાનેકશરીરયોગઃ સંસાર ઉપપદ્યતે, શરીરપ્રબન્ધોચ્છેદશ્ ચાપવર્ગો મુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે। બુદ્ધિસન્તતિમાત્રે ત્વ્ એકસત્ત્વાનુપપત્તેર્ ન કશ્ચિદ્ દીર્ઘમ્ અધ્વાનં સન્ધાવતિ ન કશ્ચિચ્ છરીરપ્રબન્ધાદ્ વિમુચ્યત ઇતિ સંસારાપવર્ગાનુપપત્તિર્ ઇતિ। બુદ્ધિસન્તતિમાત્રે ચ સત્ત્વભેદાત્ સર્વમ્ ઇદં પ્રાણિવ્યવહારજાતમ્ અપ્રતિસંહિતમ્ અવ્યાવૃત્તમ્ અપરિનિષ્ઠં ચ સ્યાત્,
% -જાતમ્ અપ્રતિસંહિતમ્ અવ્યાવૃત્તમ્ અપરિનિષ્ઠં ચ સ્યાત્,] પ્.876
તતઃ સ્મરણાભાવાત્ નાન્યદૃષ્ટમ્ અન્યઃ સ્મરતીતિ। સ્મરણં ચ ખલુ પૂર્વજ્ઞાતસ્ય સમાનેન જ્ઞાત્રા ગ્રહણમ્ અજ્ઞાસિષમ્ અમુમ્ અર્થં જ્ઞેયમ્ ઇતિ। સો .યમ્ એકો જ્ઞાતા પૂર્વજ્ઞાતમ્ અર્થં ગૃહ્ણાતિ તચ્ ચાસ્ય ગ્રહણં સ્મરણમ્ ઇતિ, તદ્ બુદ્ધિપ્રબન્ધમાત્રે નિરાત્મકે નોપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.40 **********************
ન્ય્સ્_3,2.40: સ્મરણં ત્વ્ આત્મનો જ્ઞસ્વાભાવ્યાત્ ॥
ઉપપદ્યત ઇતિ। આત્મન એવ સ્મરણં ન બુદ્ધિસન્તતિમાત્રસ્યેતિ। તુશબ્દો ઽવધારણે। કથમ્? જ્ઞસ્વભાવત્વાત્। જ્ઞ ઇતિ અસ્ય સ્વભાવઃ સ્વો ધર્મઃ। અયં ખલુ જ્ઞાસ્યતિ જાનાતિ અજ્ઞાસીદ્ ઇતિ ત્રિકાલવિષયેણાનેકેન જ્ઞાનેન સમ્બધ્યતે,
% જ્ઞાસ્યતિ જાનાતિ ... સમ્બધ્યતે,] પ્.877
તચ્ ચાસ્ય ત્રિકાલવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યાત્મવેદનીયં જ્ઞાસ્યામિ જાનામિ અજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ વર્ત્તતે, તદ્ યસ્યાયં સ્વો ધર્મસ્ તસ્ય સ્મરણં ન બુદ્ધિપ્રબન્ધમાત્રસ્ય નિરાત્મકસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.41 **********************
સ્મૃતિહેતૂનામ્ અયૌગપદ્યાદ્ યુગપદ્ અસ્મરણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્। અથ કેભ્યઃ સ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ? સ્મૃતિઃ ખલુ ---
ન્ય્સ્_3,2.41: પ્રણિધાનનિબન્ધાભ્યાસલિઙ્ગલક્ષણસાદૃશ્યપરિગ્રહાશ્રયાશ્રિતસમ્બન્ધાનન્તર્યવિયોગૈકકાર્યવિરોધાતિશયપ્રાપ્તિવ્યવધાનસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષભયાર્થિત્વક્રિયારાગધર્માધર્મનિમિત્તેભ્યઃ ॥
સુસ્મૂર્ષયા મનસો ધારણં પ્રણિધાનં સુસ્મૂર્ષિતલિઙ્ગચિન્તનં ચાર્થસ્મૃતિકારણમ્। નિબન્ધઃ ખલ્વ્ એકગ્રન્થોપયમો ઽર્થાનામ્, એકગ્રન્થોપયતાઃ ખલ્વ્ અર્થા અન્યોન્યસ્મૃતિહેતવ આનુપૂર્વ્યેણેતરથા વા ભવન્તીતિ।
% આનુપૂર્વ્યેણેતરથા વા ભવતીતિ।] પ્.878
ધારણશાસ્ત્રકૃતો વા પ્રજ્ઞાતેષુ વસ્તુષુ સ્મર્તવ્યાનામ્ ઉપનિક્ષેપો નિબન્ધ ઇતિ।
અભ્યાસસ્ તુ સમાને વિષયે જ્ઞાનાનામ્ અભ્યાવૃત્તિઃ, અભ્યાસજનિતઃ સંસ્કાર આત્મગુણો ઽભ્યાસશબ્દેનોચ્યતે, સ ચ સ્મૃતિહેતુઃ સમાન ઇતિ।
લિઙ્ગં પુનઃ સંયોગિ સમવાય્ય્ એકાર્થસમવાયિ વિરોધિ ચેતિ। યથા ધૂમો ઽગ્નેઃ, ગોર્ વિષાણમ્, પાણિઃ પાદસ્ય, રૂપં સ્પર્શસ્ય અભૂતં ભૂતસ્યેતિ।
લક્ષણં પશ્વવયવસ્થં ગોત્રસ્ય સ્મૃતિહેતુઃ, વિદાનામ્ ઇદં ગર્ગાણામ્ ઇદમ્ ઇતિ। સાદૃશ્યં ચિત્રગતં પ્રતિરૂપકં દેવદત્તસ્યેત્યેવમાદિ। પરિગ્રહાત્ સ્વેન વા સ્વામી સ્વામિના વા સ્વં સ્મર્યતે। આશ્રયાદ્ ગ્રામણ્યા તદધીનં સંસ્મરતિ। આશ્રિતાત્ તદધીનેન ગ્રામણ્યમ્ ઇતિ। સમ્બન્ધાદ્ અન્તેવાસિના યુક્તં ગુરું સ્મરતિ, ઋત્વિજા યાજ્યમ્ ઇતિ।
% યાજ્યમ્ ઇતિ।] પ્.879
આનન્તર્યાદ્ ઇતિ કરણીયેષ્વ્ અર્થેષુ। વિયોગાદ્ યેન વિયુજ્યતે તદ્વિયોગપ્રતિસંવેદી ભૃશં સ્મરતિ। એકકાર્યાત્ કર્ત્રન્તરદર્શનાત્ કર્ત્રન્તરે સ્મૃતિઃ। વિરોધાત્, વિજિગીષમાણયોર્ અન્યતરદર્શનાદ્ અન્યતરઃ સ્મર્યતે। અતિશયાદ્ યેનાતિશય ઉત્પાદિતઃ। પ્રાપ્તેઃ યતો ઽનેન કિંચિત્ પ્રાપ્તમ્ આપ્તવ્યં વા ભવતિ તમ્ અભીક્ષ્ણં સ્મરતિ। વ્યવધાનાત્ કોશાદિભિર્ અસિપ્રભૃતીનિ સ્મર્યન્તે।
% કોશાદિભિર્ અસિપ્રભૃતીનિ સ્મર્યન્તે।] પ્.880
સુખદુઃખાભ્યાં તદ્ધેતુઃ સ્મર્યતે। ઇચ્છાદ્વેષાભ્યાં યમ્ ઇચ્છતિ યં ચ દ્વેષ્ટિ તં સ્મરતિ। ભયાદ્ યતો બિભેતિ। અર્થિત્વાદ્ યેનાર્થી ભોજનેનાચ્છાદનેન વા। ક્રિયયા રથેન રથકારં સ્મરતિ। રાગાદ્ યસ્યાં સ્ત્રિયાં રક્તો ભવતિ તામ્ અભીક્ષ્ણં સ્મરતિ। ધર્માજ્ જાત્યન્તરસ્મરણમ્ ઇહ ચાધીતશ્રુતાવધારણમ્ ઇતિ। અધર્માત્ પ્રાગનુભૂતદુઃખસાધનં સ્મરતિ। ન ચૈતેષુ નિમિત્તેષુ યુગપત્ સંવેદનાનિ ભવન્તીતિ યુગપદ્ અસ્મરણમ્ ઇતિ। નિદર્શનં ચેદં સ્મૃતિહેતૂનાં ન પરિસઙ્ખ્યાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.42 **********************
% પ્.881
અનિત્યાયાં ચ બુદ્ધાવ્ ઉત્પન્નાપવર્ગિત્વાત્ કાલાન્તરાવાસ્થાનાચ્ ચ અનિત્યાનાં સંશયઃ કિમ્ ઉત્પત્પન્નાપવર્ગિણી બુદ્ધિઃ શબ્દવત્ આહોસ્વિત્ કાલાન્તરાવસ્થાયિની કુમ્ભવદ્ ઇતિ। ઉત્પન્નાપવર્ગિણીતિ પક્ષઃ પરિગૃહ્યતે।કસ્માત્?
ન્ય્સ્_3,2.42: કર્માનવસ્થાયિગ્રહણાત્ ॥
કર્મણો ઽનવસ્થાયિનો ગ્રહણાદ્ ઇતિ। ક્ષિપ્તસ્યેષોર્ આપતનાત્ ક્રિયાસન્તાનો ગૃહ્યતે, પ્રત્યર્થનિયમાચ્ ચ બુદ્ધીનાં ક્રિયાસન્તાનવદ્ બુદ્ધિસન્તાનોઉપપત્તિર્ ઇતિ। અવસ્થિતગ્રહણે ચ વ્યવધીયમાનસ્ય પ્રત્યક્શનિવૃત્તેઃ। અવસ્થિતે ચ કુમ્ભે ગૃહ્યમાણે સન્તાનેનૈવ બુદ્ધિર્ વર્તતે પ્રાગ્ વ્યવધાનાત્ તેન વ્યવહિતે પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં નિવર્તતે,
% સન્તાનેન ઇવ બુદ્ધિર્ ... જ્,જાનં નિવર્તતે,] પ્.882
કાલાન્તરાવસ્થાને તુ બુદ્ધેર્ દૃશ્યવ્યવધાને ઽપિ પ્રત્યક્ષમ્ અવતિષ્ઠેતેતિ।
સ્મૃતિશ્ ચાલિઙ્ગં બુદ્ધ્યવસ્થાને સંસ્કારસ્ય બુદ્ધિજસ્ય સ્મૃતિહેતુત્વાત્। યશ્ ચ મન્યેત અવતિષ્ઠતે બુદ્ધિઃ દૃષ્ટા હિ બુદ્ધિવિષયે સ્મૃતિઃ સા ચ બુદ્ધાવ્ અનિત્યાયાં કારણાભાવાન્ ન સ્યાદ્ ઇતિ। તદ્ ઇદમ્ અલિઙ્ગમ્। કસ્માત્? બુદ્ધિજો હિ સંસ્કારો ગુણાન્તરં સ્મૃતિહેતુર્ ન બુદ્ધિર્ ઇતિ।
% પ્.884
હેત્વભાવાદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ ચેત્? બુદ્ધ્યવસ્થાનાત્ પ્રત્યક્ષત્વે સ્મૃત્યભાવઃ।યાવદ્ અવતિષ્ઠતે બુદ્ધિસ્ તાવદ્ અસૌ બોદ્ધવ્યાર્થિઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્ય્સ્ક્ષે ચ સ્મૃતિર્ અનુપપન્ન ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.43 **********************
ન્ય્સ્_3,2.43: અવ્યક્તગ્રહણમ્ અનવસ્થાયિત્વાદ્ વિદ્યુત્સમ્પાતે રૂપાવ્યક્તગ્રહણ્વત્ ॥
યદ્ય્ ઉત્પન્નાપવર્ગિણી બુદ્ધિઃ પ્રાપ્તમ્ અવ્યક્તં બોદ્ધવ્યસ્ય ગ્રહણમ્, યથા વિદ્યુત્સમ્પાતે વૈદ્યુતસ્ય પ્રકાશસ્યાનવસ્થાનાદ્ અવ્યક્તં રૂપગ્રહણમ્ ઇતિ; વ્યક્તં તુ દ્રવ્યાણાં ગ્રહણં તસ્માદ્ અયુક્તમ્ એતદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.44 **********************
ન્ય્સ્_3,2.44: હેતૂપાદનાત્ પ્રતિષેદ્ધવ્યાભ્યનુજ્ઞા ॥
ઉતપન્નાપવર્ગિણી બુદ્ધિર્ ઇતિ પ્રતિષેદ્ધવ્યં તદ્ એવ અભ્યનુજ્ઞાયતે વિદ્યુત્સમ્પાતે રૂપાવ્યક્તગ્રહણવદ્ ઇતિ।
% પ્.885
યત્રાવ્યક્તગ્રહણં તત્રોત્પન્નાપવર્ગિણી બુદ્ધિર્ ઇતિ। ગ્રહણહેતુવિકલ્પાદ્ ગ્રહણવિકલ્પો ન બુદ્ધિવિકલ્પાત્। યદ્ ઇદં ક્વચિદ્ અવ્યક્તં ક્વચિદ્ વ્યક્તં ગ્રહણમ્ અયં વિકલ્પો ગ્રહણહેતુવિકલ્પાત્ યત્રાનવસ્થિતો ગ્રહણહેતુઃ તત્રાવ્યક્તં ગ્રહણમ્ યત્ર અવસ્થિતસ્ તત્ર વ્યક્તમ્, ન તુ બુદ્ધેર્ અવસ્થાનાનવસ્થાનાભ્યામ્ ઇતિ। કસ્માત્? અર્થગ્ર્હણં હિ બુદ્ધિઃ યત્ તદર્થગ્રહણમ્ અવ્યક્તં વ્યક્તં વા બુદ્ધિઃ સા ઇતિ। વિશેષાગ્રહણે ચ સામાન્યગ્રહણમાત્રમ્ અવ્યક્તગ્રહણં તત્ર વિષયાન્તરે બુદ્ધ્યનતરાનુત્પત્તિર્ નિમિત્તાભાવાત્। યત્ર સમાનધર્મયુક્તશ્ ચ ધર્મી ગૃહ્યતે વિશેષધર્મયુક્તશ્ ચ તદ્ વ્યક્તમ્ ગ્રહણમ્, યત્ર તુ વિશેષે ઽગૃહ્યમાણે સામાન્યગ્રહણમાત્રં તદ્ અવ્યક્તં ગ્રહણમ્। સમાનધર્મયોગાચ્ ચ વિશિષ્થધર્મયોગો વિષયાન્તરમ્, તત્ર યદ્ ગ્રહણં ન ભવતિ તદ્ ગ્રહણનિમિત્તાભાવાદ્ ન બુદ્ધેર્ અનવસ્થાનાદ્ ઇતિ।
% પ્.886
યથાવિષયં ચ ગ્રહણં વ્યક્તમ્ એવ પ્રત્યર્થનિયતત્વાચ્ ચ બુદ્ધીનામ્। સામાન્યવિષયં ચ ગ્રહણં સ્વવિષયં પ્રતિ વ્યક્તં વિશેષવિષયં ચ ગ્રહણં સ્વવિષયં પ્રતિ વ્યક્તં પ્રત્યર્થનિયતા હિ બુદ્ધયઃ, તદ્ ઇદમ્ અવ્યક્તગ્રહણં દેશિતં ક્વ વિષયે બુદ્ધ્યનવસ્થાનકારિતં સ્ય્યદ્ ઇતિ?
ધર્મિણસ્ તુ ધર્મભેદે બુદ્ધિનાનાત્વસ્ય ભાવાભાવાભ્યાં તદુપપત્તિઃ।ધર્મિણઃ ખલ્વ્ અર્થસ્ય સમાનાશ્ ચ ધર્મા વિશિષ્ટાશ્ ચ, તેષુ પ્રત્યર્થનિયતા નાનાબુદ્દયઃ, તા ઉભયો યદિ ધર્મિણિ વર્તન્તે તદા વ્યકતં ગ્રહણં ધર્મિણમ્ અભિપ્રેત્ય। યદા તુ સામાન્યગ્રહણમાત્રં તદાવ્યક્તં ગ્રહણમ્ ઇતિ। એવં ધર્મિણમ્ અભિપ્રેત્ય વ્યક્તાવ્યકતયોર્ ગ્રહણયોર્ ઉપપત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.45 **********************
% પ્.887
ન ચેદમ્ અવ્યક્તં ગ્રહણં બુદ્દેર્ બોદ્ધવ્યસ્ય વાનવસ્થાયિત્વાદ્ ઉપપદ્યતે ઇતિ। ઇદં હિ ---
ન્ય્સ્_3,2.45: ન પ્રદીપાર્ચિઃસન્તત્ત્સભિવ્યક્તગ્રહણવત્ તદ્ગ્રહણમ્ ॥
અનવસ્થાયિત્વે ઽપિ બુદ્ધેસ્ તેષાં ગ્રહણં વ્યક્તં પ્રતિપત્તવ્યમ્। કથમ્? પ્રદીપાર્ચિઃસન્તત્યભિવ્યક્તગ્રહણવત્। પ્રદીપાર્ચિષાં સન્તત્યા વર્તમાનાનાં ગ્રહણાનવસ્થાનં ગ્રાહ્યાનવસ્થાનં ચ પ્રત્યર્થનિયતત્વાદ્ બુદ્ધીનાં યાવન્તિ પ્રદીપાર્ચીંષિ તાવત્યો બુદ્દય ઇતિ। દૃશ્યતે ચાત્ર વ્યક્તં પ્રદીપાર્ચિષામ્ ગ્રહણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.46 **********************
% પ્.888
ચેતના શરીરગુણઃ સતિ શરીરે ભાવાદ્ અસતિ ચ અભાવાદ્ ઇતિ
ન્ય્સ્_3,2.46: દ્રવ્યે સ્વગુણપરગુણોપલબ્ધેઃ સંશયઃ ॥
સાંશયિકઃ સતિ ભાવઃ, સ્વગુણો ઽપ્સુ દ્રવત્વમ્ ઉપલભ્યતે, પરગુણશ્ ચોષ્ણતા, તેનાયં સંશયઃ કિં શરીરગુણશ્ ચેતના શરીરે ગૃહ્યત અથ દ્રવ્યાન્તરગુણ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.47 **********************
ન શરીરગુણશ્ ચેતના, કસ્માત્?
ન્ય્સ્_3,2.47: યાવદ્ દ્રવ્યભાવિત્વાદ્ રૂપાદીનામ્ ॥
ન રૂપાદિહીનં શરીરં ગૃહ્યતે ચેતનાહીનન્ તુ ગૃહ્યતે યથોષ્ણતાહીના આપઃ, તસ્માન્ ન શરીરગુણશ્ ચેતનેતિ।
% પ્.889
સંસ્કારવદ્ ઇતિ ચેદ્ ન કારણાનુચ્છેદાત્। યથાવિધે દ્રવ્યે સંસ્કારઃ તથાવિધ એવોપરમો ન, તત્ર કારણોચ્છેદાદ્ અત્યન્તં સંસ્કારાનુપપત્તિર્ ભવતિ। યથાવિધે શરીરે ચેતના ગૃહ્યતે તથાવિધે એવાત્યન્તોપરમશ્ ચેતનાયા ગૃહ્યતે। તસ્માત્ સંસ્કારવદ્ ઇત્ય્ અસમઃ સમાધિઃ।
અથાપિ શરીરસ્થં ચેતનોત્પત્તિકારણં સ્યાત્? દ્રવ્યાન્તરસ્થં વા? ઉભયસ્થં વા? તન્ ન, નિયમહેત્વભાવાત્। શરીરસ્થેન કદાચિચ્ ચેતનોત્પદ્યતે કદાચિન્ નેતિ નિયમે હેતુર્ નાસ્તીતિ। દ્રવ્યાન્તરસ્થેન ચ શરીર એવ ચેતનોત્પદ્યતે ન લોષ્ટાદિષ્વ્ ઇત્ય્ અત્ર ન નિયમે હેતુર્ અસ્તીતિ। ઉભયસ્થસ્ય નિમિત્તત્વે શરીરસમાનજાતીયદ્રવ્યે ચેતના નોત્પદ્યતે શરીર એવ ચોત્પદ્યતે ઇતિ નિયમે હેતુર્ નાસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.48 **********************
% પ્.890
યચ્ ચ મન્યેત સતિ શ્યામાદિગુણે દ્રવ્યે શ્યામાદ્યુપરમો દૃષ્ટઃ એવં ચેતનોપરમઃ સ્યાદ્ ઇતિ ---
ન્ય્સ્_3,2.48: ન, પાકજગુણાન્તરોત્પત્તેઃ ॥
નાત્યન્તં રૂપોપરમો દ્રવ્યસ્ય, શ્યામે રૂપે નિવૃત્તે પાકજં ગુણાન્તરં રક્તં રૂપમ્ ઉત્પદ્યતે, શરીરે તુ ચેતનામાત્રોપરમો ઽત્યન્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.49 **********************
% પ્.891
અથાપિ ---
ન્ય્સ્_3,2.49: પ્રતિદ્વન્દ્વિસિદ્ધેઃ પાકજાનામ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
યાવત્સુ દ્રવ્યેષુ પૂર્વગુણપ્રતિદ્વન્દ્વિસિદ્ધિસ્ તાવત્સુ પાકજોત્પત્તિર્ દૃશ્યતે પૂર્વગુણૈઃ સહ પાકજાનામ્ અવસ્થાનસ્યાગ્રહણાત્। ન ચ શરીરે ચેતનાપ્રતિદ્વન્દ્વિસિદ્ધૌ સહાનવસ્થાયિ ગુણાન્તરં ગૃહ્યતે યેનાનુમીયેત તેન ચેતનાયા વિરોધઃ। તસ્માદ્ અપ્રતિષિદ્ધા ચેતના યાવચ્ છરીરં વર્તેત, ન તુ વર્તતે, તસ્માન્ ન શરીરગુણશ્ ચેતના ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.50 **********************
% પ્.892
ઇતશ્ ચ ન શરીરગુણશ્ ચેતના ---
ન્ય્સ્_3,2.50: શરીરવ્યાપિત્વાત્ ॥
શરીરં શરીરાવયવાશ્ ચ સર્વે ચેતનોત્પત્ત્યા વ્યાપ્તા ઇતિ ન ક્વચિદ્ અનુત્પત્તિશ્ ચેતનાયાઃ, શરીરવચ્ છરીરાવયવાશ્ ચેતના ઇતિ પ્રાપ્તં ચેતનબહુત્વમ્। તત્ર યથા પ્રતિશરીરં ચેતનબહુત્વે સુખદુઃખજ્ઞાનાનાં વ્યવસ્થા લિઙ્ગમ્ એવમ્ એકશરીરે ઽપિ સ્યાત્, ન તુ ભવતિ, તસ્માન્ ન શરીરગુણશ્ ચેતનેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.51 **********************
યદ્ ઉક્તં ન ક્વચિચ્ છરીરાવયવે ચેતનાયા અનુત્પત્તિર્ ઇતિ સા ---
ન્ય્સ્_3,2.51: ન કેશનખાદિષ્વ્ અનુપલબ્ધેઃ ॥
કેશેષુ નખાદિષુ ચાનુત્પત્તિશ્ ચેતનાયા ઇતિ અનુપપન્નં શરીરવ્યાપિત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.52 **********************
% પ્.893
ન્ય્સ્_3,2.52: ત્વક્પર્યન્તત્વાચ્ છરીરસ્ય કેશનખાદિષ્વ્ અપ્રસઙ્ગઃ ॥
ઇન્દ્રિયાશ્રયત્વં શરીરલક્ષણમ્, ત્વક્પર્યન્તં જીવમનઃસુખદુઃખસંવિત્ત્યાયતનભૂતં શરીરમ્, તસ્માન્ ન કેશાદિષુ ચેતનોત્પદ્યતે। અર્થકારિતસ્ તુ શરીરોપનિબન્ધઃ કેશાદીનામ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.53 **********************
ઇતશ્ ચ ન શરીરગુણશ્ ચેતના ---
ન્ય્સ્_3,2.53: શરીરગુનવૈધર્મ્યાત્ ॥
% પ્.894
દ્વિવિધઃ શરીરગુણઃ --- અપ્રત્યક્ષશ્ ચ ગુરુત્વમ્, ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યશ્ ચ રૂપાદિઃ, વિધાન્તરં તુ ચેતના, નાપ્રત્યક્ષા સંવેદ્યત્વાત્, નેન્દ્રિયગ્રાહ્યા મનોવિષયત્વાત્। તસ્માદ્ દ્રવ્યાન્તરગુણ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.54 **********************
ન્ય્સ્_3,2.54: ન રૂપાદીનામ્ ઇતરેતરવૈધર્મ્યાત્ ॥
યથા ઇતરેતરવિધર્માણો રૂપાદયો ન શરીરગુણત્વં જહત્ય્ એવં રૂપાદિવૈધર્મ્યાચ્ ચેતના શરીરગુણત્વં ન હાસ્યતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.55 **********************
% પ્.895
ન્ય્સ્_3,2.55: ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ રૂપાદીનામ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
અપ્રત્યક્સત્વાચ્ ચેતિ। યથેતરેતરવિધર્માણો રૂપાદયો ન દ્વૈવિધ્યમ્ અતિવર્તન્તે તથા રૂપાદિવૈધર્મ્યાચ્ ચેતના ન દ્વૈવિધ્યમ્ અતિવર્તેત યદિ શરીરગુણઃ સ્યાદ્ ઇતિ। અતિવર્ત્તતે તુ, તસ્માન્ ન શરીરગુણ ઇતિ।
ભૂતેન્દ્રિયમનસાં જ્ઞાનપ્રતિષેધાત્ સિદ્ધે સત્ય્ આરમ્ભો વિશેષજ્ઞાપનાર્થઃ, બહુધા પરીક્ષ્યમાણં તત્ત્વં સુનિશ્ચિતતરં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.56 **********************
% પ્.896
પરીક્ષિતા બુદ્ધિઃ, મનસ ઇદાનીં પરીક્ષાક્રમઃ। તત્ કિં પ્રતિશરીરમ્ એકમ્ અનેકમ્ ઇતિ વિચારે ---
ન્ય્સ્_3,2.56: જ્ઞાનાયૌગપદ્યાદ્ એકં મનઃ ॥
અસ્તિ ખલુ વૈ જ્ઞાનાયૌગપદ્યમ્ એકૈકસ્યેન્દ્રિયસ્ય યથાવિષયમ્, કરણસ્યૈકપ્રત્યયનિર્વૃત્તૌ સામર્થ્યાત્, ન તદેકત્વે મનસો લિઙ્ગમ્। યત્ તુ ખલ્વ્ ઇદમ્ ઇન્દ્રિયાન્તરાણાં વિષયાન્તરેષુ જ્ઞાનાયૌગપદ્યમ્ ઇતિ તલ્ લિઙ્ગમ્। કસ્માત્? સમ્ભવતિ ખલુ વૈ બહુષુ મનઃસ્વ્ ઇન્દ્રિયમનઃસંયોગયૌગપદ્યમ્ ઇતિ જ્ઞાનયૌગપદ્યં સ્યાત્, ન તુ ભવતિ। તસ્માદ્ વિષયે પ્રત્યયપર્યાયાદ્ એકં મનઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.57 **********************
% પ્.897
ન્ય્સ્_3,2.57: ન યુગપદ્ અનેકક્રિયોપલબ્ધેઃ ॥
અયં ખલ્વ્ અધ્યાપકો ઽધીતે વ્રજતિ કમણ્ડલું ધારયતિ પન્થાનં પશ્યતિ શૃણોત્ય્ આરણ્યજાન્ શબ્દાન્ બિભ્યદ્ વ્યાલલિઙ્ગાનિ બુભુત્સતે સ્મરતિ ચ ગન્તવ્યં સ્થાનીયમ્ ઇતિ। ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ યુગપદ્ એતાઃ ક્રિયા ઇતિ પ્રાપ્તં મનસો બહુત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.58 **********************
ન્ય્સ્_3,2.58: અલાતચક્રદર્શનવત્ તદુપલબ્ધિર્ આશુસઞ્ચારાત્ ॥
આશુસઞ્ચારાદ્ અલાતસ્ય ભ્રમતો વિદ્યમાનઃ ક્રમો ન ગૃહ્યતે। ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ અવિચ્છેદબુદ્ધ્યા ચક્રવદ્ બુદ્ધિર્ ભવતીતિ।
% -વિચ્છેદબુદ્ધ્યા ચક્રવદ્ બુદ્ધિર્ ભવતીતિ।] પ્.898
તથા બુદ્ધીનાં ક્રિયાણાં ચાશુવૃત્તિત્વાદ્ વિદ્યમાનઃ ક્રમો ન ગૃહ્યતે ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ યુગપત્ ક્રિયા ભવન્ન્તીત્ય્ અભિમાનો ભવતિ।
કિં પુનઃ ક્રમસ્યાગ્રહણાદ્ યુગપત્ ક્રિયાભિમાનઃ, અથ યુગપદ્ભાવાદ્ એવ યુગપદનેકક્રિયોપલબ્ધિર્ ઇતિ નાત્ર વિશેષપ્રતિપત્તેઃ કારણમ્ ઉચ્યત ઇતિ। ઉક્તમ્ ઇન્દ્રિયાન્તરાણાં વિષયાન્તરેષુ પર્યાયેણ બુદ્ધયો ભવન્તીતિ તચ્ ચાપ્રત્યાખ્યેયમ્ આત્મપ્રત્યક્ષત્વાત્। અથાપિ દૃષ્ટશ્રુતાન્ અર્થાન્ ચિન્તયતઃ ક્રમેણ બુદ્ધયો વર્તન્તે ન યુગપદ્ અનેનાનુમાતવ્યમ્ ઇતિ। વર્ણપદવાક્યબુદ્ધીનાં તદર્થબુદ્ધીનાં ચાશુવૃત્તિત્વાત્ ક્રમસ્યાગ્રહણમ્। કથમ્? વાક્યસ્થેષુ ખલુ વર્ણેષૂચ્ચરત્સુ પ્રતિવર્ણં તાવચ્ છ્રવણં ભવતિ, શ્રુતં વર્ણમ્ એકમ્ અનેકં વા પદભાવેન સ પ્રતિસન્ધત્તે, પ્રતિસન્ધાય પદં વ્યવસ્યતિ, પદવ્યવસાયેન સ્મૃત્યા પદાર્થં પ્રતિપદ્યતે, પદસમૂહપ્રતિસન્ધાનાચ્ ચ વાક્યં વ્યવસ્યતિ, સમ્બદ્ધાંશ્ ચ પદાર્થાન્ ગૃહીત્વા વાક્યાર્થં પ્રતિપદ્યતે। ન ચાસાં ક્રમેણ વર્તમાનાનાં બુદ્ધીનામ્ આશુવૃત્તિત્વાત્ ક્રમો ગૃહ્યતે, તદ્ એતદ્ અનુમાનમ્ અન્યત્ર બુદ્ધિક્રિયાયૌગપદ્યાભિમાનસ્યેતિ। ન ચાસ્તિ મુક્તસંશયા યુગપદ્ ઉત્પત્તિર્ બુદ્ધીનાં યયા મનસાં બહુત્વમ્ એકશરીરે ઽનુમીયેત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.59 **********************
% પ્.899
ન્ય્સ્_3,2.59: યથોક્તહેતુત્વાચ્ ચાણુ ॥
અણુ મન એકં ચેતિ ધર્મસમુચ્ચયો જ્ઞાનાયૌગપદ્યાત્। મહત્ત્વે મનસઃ સર્વેન્દ્રિયસંયોગાદ્ યુગપદ્ વિષયગ્રહણં સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.60 **********************
મનસઃ ખલુ ભોઃ સેન્દ્રિયસ્ય શરીરે વૃત્તિલાભો નાન્યત્ર શરીરાત્। જ્ઞાતુશ્ ચ પુરુષસ્ય શરીરાયતના બુદ્ધ્યાદયો વિષયોપભોગો જિહાસિતહાનમ્ ઈપ્સિતાવાપ્તિશ્ ચ સર્વે ચ શરીરાશ્રયા વ્યવહારાઃ। તત્ર ખલુ વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ --- કિમ્ અયં પુરુષકર્મનિમિત્તઃ શરીરસર્ગ આહોસ્વિદ્ ભૂતમાત્રાદ્ અકર્મનિમિત્ત ઇતિ। શ્રૂયતે ખલ્વ્ અત્ર વિપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ।
તત્રેદં તત્ત્વમ્ ---
ન્ય્સ્_3,2.60: પૂર્વકૃતફલાનુબન્ધાત્ તદુત્પત્તિઃ ॥
પૂર્વશરીરે યા પ્રવૃત્તિર્ વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભલક્ષણા તત્ પૂર્વકૃતં કર્મોક્તમ્, તસ્ય ફલં તજ્જનિતૌ ધર્માધર્મૌ।
% તજ્જનિતૌ ધર્માધર્મૌ।] પ્.900
તત્ફલસ્યાનુબન્ધ આત્મસમવેતસ્યાવસ્થાનમ્, તેન પ્રયુક્તેભ્યો ભૂએબ્યસ્ તસ્યોત્પત્તિઃ શરીરસ્ય, ન સ્વતન્ત્રેભ્ય ઇતિ। યદ્ અધિષ્ઠાનો ઽયમ્ આત્મા ઽયમ્ અહમ્ ઇતિ મન્યમાનો યત્રાભિયુક્તો યત્રોપભોગતૃષ્ણયા વિષયાનુપલભમાનો ધર્માધર્મૌ સંસ્કરોતિ તદ્ અસ્ય શરીરમ્, તેન સંસ્કારેણ ધર્માધર્મલક્ષણેન ભૂતસહિતે પતિતે ઽસ્મિન્ શરીર ઉત્તરં નિષ્પદ્યતે, નિષ્પન્નસ્ય ચાસ્ય પૂર્વશરીરવત્ પુરુષાર્થક્રિયા, પુરુષસ્ય ચ પૂર્વશરીરવત્ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ કર્માપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્યઃ શરીરસર્ગે સત્ય્ એતદ્ ઉપપદ્યત ઇતિ।
% પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ કર્માપેક્ષેભ્યો ... ઉપપદ્યત ઇતિ।] પ્.901
દૃષ્ટા ચ પુરુષગુણેન પ્રયત્નેન પ્રયુક્તેભ્યો ભૂતેભ્યઃ પુરુષાર્થ્ક્રિયાસમર્થાનાં દ્રવ્યાણાં રથપ્રભૃતીનામ્ ઉત્પત્તિઃ। તથાનુમાતવ્યં શરીરમ્ અપિ પુરુષાર્થક્રિયાસમર્થમ્ ઉત્પદ્યમાનં પુરુષસ્ય ગુણાન્તરાપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્ય ઉત્પદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.61 **********************
% પ્.902
અત્ર નાસ્તિક આહ ---
ન્ય્સ્_3,2.61: ભૂતેભ્યો મૂર્ત્યુપાદાનવત્ તદુપાદાનમ્ ॥
યથા કર્મનિરપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્યો નિર્વૃત્તા મૂર્તયઃ સિકતાશર્કરાપાષાણગૈરિકાઞ્જનપ્રભૃતયઃ પુરુષાર્થકારિત્વાદ્ ઉપાદીયન્તે તથા કર્મનિરપેક્ષેભ્યો ભૂતેભ્યઃ શરીરમ્ ઉત્પન્નં પુરુષાર્થકારિત્વાદ્ ઉપાદીયતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.62 **********************
ન્ય્સ્_3,2.62: ન, સાધ્યસમત્વાત્ ॥
યથા શરીરોત્પત્તિર્ અકર્મનિમિત્તા સાધ્યા તથા સિકતાશર્કરાપાષાણગૈરિકાઞ્જનપ્રભૃતીનામ્ અપ્ય્ અકર્મનિમિત્તઃ સર્ગઃ સાધ્યઃ સાધ્યસમત્વાદ્ અસાધનમ્ ઇતિ ``ભૂતેભ્યો મૂર્ત્યુપાદાનવદ્ઽઽ ઇતિ ચાનેન સાધ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.63 **********************
% પ્.903
ન્ય્સ્_3,2.63: નોત્પત્તિનિમિત્તત્વાન્ માતાપિત્રોઃ ॥
વિષમશ્ ચાયમ્ ઉપન્યાસઃ। કસ્માત્? નિર્બીજા ઇમા મૂર્તય ઉત્પદ્યન્તે બીજપૂર્વિકા તુ શરીરોત્પત્તિઃ। માતાપિતૃશબ્દેન લોહિતરેતસી બીજભૂતે ગૃહ્યેતે। તત્ર સત્ત્વસ્ય ગર્ભવાસાનુભવનીયં કર્મ પિત્રોશ્ ચ પુત્રફલાનુભવનીયે કર્મણી માતુર્ ગર્ભાશ્રયે શરીરોત્પત્તિં ભૂતેભ્યઃ પ્રયોજયન્તીત્ય્ ઉપપન્નં બીજાનુવિધાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.64 **********************
% પ્.904
ન્ય્સ્_3,2.64: તથાહારસ્ય ॥
ઉત્પત્તિનિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ પ્રકૃતમ્। ભુક્તં પીતમ્ આહારઃ તસ્ય પક્તિનિર્વૃત્તં રસદ્રવ્યં માતૃશરીરે ચોપચીયતે બીજે ગર્ભાશયસ્થે બીજસમાનપાકમ્, માત્રયા ચોપચયો બીજે યાવદ્ વ્યૂહસમર્થઃ સઞ્ચય ઇતિ। સઞ્ચિતં ચ કલલાર્બુદમાંસપેશીકણ્ડરાશિરઃપાણ્યાદિના ચ વ્યૂહેનેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનભેદેન વ્યુહ્યતે, વ્યૂહે ચ ગર્ભનાડ્યાવતારિતં રસદ્રવ્યમ્ ઉપચીયતે યાવત્ પ્રસવસમર્થમ્ ઇતિ। ન ચાયમ્ અન્નપાનસ્ય સ્થાલ્યાદિગતસ્ય કલ્પત ઇતિ। એતસ્માત્ કારણાત્ કર્મનિમિત્તત્વં શરીરસ્ય વિજ્ઞાયત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.65 **********************
% પ્.905
ન્ય્સ્_3,2.65: પ્રાપ્તૌ ચાનિયમાત્ ॥
ન સર્વો દમ્પત્યોઃ સંયોગો ગર્ભાધાનહેતુર્ દૃશ્યતે તત્રાસતિ કર્મણિ ન ભવતિ સતિ ચ ભવતીત્ય્ અનુપપન્નો નિયમાભાવ ઇતિ। કર્મનિરપેક્ષેષુ ભૂતેષુ શરીરોત્પત્તિહેતુષુ નિયમઃ સ્યાત્ ન હ્ય્ અત્ર કારણાભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.66 **********************
% પ્.906
અથાપિ ---
ન્ય્સ્_3,2.66: શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવત્ સંયોગોત્પત્તિનિમિત્તં કર્મ ॥
યથા ખલ્વ્ ઇદં શરીરં ધાતુપ્રાણસંવાહિનીનાં નાડીનાં શુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં ચ સ્નાયુત્વગસ્થિશિરાપેશીકલલકણ્ડરાણાં ચ શિરોબાહૂદરાણાં સક્થ્નાં ચ કોષ્ઠગાનાં વાતપિત્તકફાનાં ચ મુખહૃદયામાશયપક્વાશયાધઃસ્રોતસાં ચ પરમદુઃખસમ્પાદનીયેન સન્નિવેશેન વ્યૂહનમ્ અશક્યં પૃથિવ્યાદિભિઃ કર્મનિરપેક્ષૈર્ ઉત્પાદયિતુમ્ ઇતિ કર્મનિમિત્તા શરીરોત્પત્તિર્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે; એવં ચ પ્રત્યાત્મનિયતસ્ય નિમિત્તસ્યાભાવાન્ નિરતિશયૈર્ આત્મભિઃ સમ્બન્ધાત્ સર્વાત્મનાં ચ સમાનૈઃ પૃથિવ્યાદિભિર્ ઉત્પાદિતં શરીરં પૃથિવ્યાદિગતસ્ય ચ નિયમહેતોર્ અભાવાત્ સર્વાત્મનાં સુખદુઃખસંવિત્ત્યાયતનં સમાનં પ્રાપ્તમ્। યત્ તુ પ્રત્યાત્મં વ્યવતિષ્ઠતે તત્ર શરીરોત્પત્તિનિમિત્તં કર્મ વ્યવસ્હ્તાહેતુર્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે। પરિપચ્યમાનો હિ પ્રત્યાત્મનિયતઃ કર્માશયો યસ્મિન્ન્ આત્મનિ વર્તતે તસ્યૈવોપભોગાયતનં શરીરમ્ ઉત્પાદ્ય વ્યવસ્થાપયતિ। તદ્ એવં ``શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવત્ સંયોગનિમિત્તં કર્મઽઽ ઇતિ વિજ્ઞાયતે। પ્રત્યાત્મવ્યવસ્થાનં તુ શરીરસ્યાત્મના સંયોગં પ્રચક્ષ્મહ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.67 **********************
% પ્.907
ન્ય્સ્_3,2.67: એતેનાનિયમઃ પ્રત્યુક્તઃ ॥
યો .યમ્ અકર્મનિમિત્તે શરીરસર્ગે સત્ય્ અનિયમ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, અયં ``શરીરોત્પત્તિનિમિત્તવત્ સંયોગોત્પત્તિનિમિત્તં કર્મઽઽ ઇતિ અનેન પ્રત્યુક્તઃ।
% -નિમિત્તવત્ સંયોગોત્પત્તિનિમિત્તં ... પ્રત્યુક્તઃ।] પ્.908
કસ્ તાવદ્ અયં નિયમઃ? યથૈકસ્યાત્મનઃ શરીરં તથા સર્વેષામ્ ઇતિ નિયમઃ। અન્યસ્યાન્યથાન્યસ્યાન્યથેત્ય્ અનિયમો ભેદો વ્યાવૃત્તિર્ વિશેષ ઇતિ।
% -ત્ય્ અનિયમો ભેદો વ્યાવૃત્તિર્ વિશેષ ઇતિ।] પ્.909
દૃષ્ટા ચ જન્મવ્યાવૃત્તિર્ ઉચ્ચાભિજનો નિકૃષ્ટાભિજન ઇતિ, પ્રશસ્તં નિન્દતમ્ ઇતિ, વ્યાધિબહુલમ્ અરોગમ્ ઇતિ, સમગ્રં વિકલમ્ ઇતિ, પીડાબહુલં સુખબહુલમ્ ઇતિ, પુરુષાતિશયલક્ષણોપપન્નં વિપરીતમ્ ઇતિ, પ્રશસ્તલક્ષણં નિન્દિતલક્ષણમ્ ઇતિ, પટ્વિન્દ્રિયં મૃડ્વિન્દ્રિયમ્ ઇતિ। સૂક્ષ્મશ્ ચ ભેદો ઽપરિમેયઃ। સો ઽયમ્ જન્મભેદઃ પ્રત્યાત્મનિયતાત્ કર્મભેદાદ્ ઉપપદ્યતે, અસતિ કર્મભેદે પ્રત્યાત્મનિયતે નિરતિશયત્વાદ્ આત્મનાં સમાનત્વાચ્ ચ પૃથિવ્યાદીનાં પૃથિવ્યાદિગતસ્ય નિયમહેતોર્ અહ્બાવાત્ સર્વં સર્વાત્મનાં પ્રસજ્યેત, ન ત્વ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ભૂતં જન્મ। તસ્માન્ નાકર્મનિત્તા શરીરોત્પત્તિર્ ઇતિ।
ઉપપન્નશ્ ચ તદ્વિયોગઃ કર્મક્ષયોપપત્તેઃ। કર્મનિમિત્તે શરીરસર્ગે તેન શરીરેણાત્મનો વિયોગ ઉપપન્નઃ। કસ્માત્? કર્મક્ષયોપપત્તેઃ। ઉપપદ્યતે ખલુ કર્મક્ષયઃ સમ્યગ્દર્શનાત્ પ્રક્ષીણે મોહે વીતરાગઃ પુનર્ભવહેતુકર્મ કાયવાઙ્મનોભિર્ ન કરોતીત્ય્ ઉત્તરસ્યાનુપચયઃ પૂર્વોપચિતસ્ય વિપાકપ્રતિસંવેદનાત્ પ્રક્ષયઃ। એવં પ્રસવહેતોર્ અભાવાત્ પતિરે ઽસ્મિન્ શરીરે પુનઃ શરીરાન્તરાનુપપત્તેર્ અપ્રતિસન્ધિઃ। અકર્મનિમિત્તે તુ શરીરસર્ગે ભૂતક્ષયાનુપપત્તેસ્ તદ્વિયોગાનુપપત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.68 **********************
% પ્.910
ન્ય્સ્_3,2.68: તદ્ અદૃષ્ટકારિતમ્ ઇતિ ચેત્ પુનસ્ તત્પ્રસઙ્ગો ઽપવર્ગે ॥
અદર્શનં ખલ્વ્ અદૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત અદૃષ્ટકારિતા ભૂતેભ્યઃ શરીરોત્પત્તિઃ। ન જાત્વ્ અનુત્પન્ને શરીરે દ્રષ્ટા નિરાયતનો દૃશ્યં પશ્યતિ। તચ્ ચાસ્ય દૃશ્યં દ્વિવિધં વિષયશ્ ચ નાનાત્વં ચાવ્યક્તાત્મનઃ, તદર્થઃ શરીરસર્ગઃ। તસ્મિન્ન્ અવસિતે ચરિતાર્થાનિ ભૂતાનિ ન શરીરમ્ ઉત્પાદયન્તીત્ય્ ઉપપન્નઃ શરીરવિયોગ ઇત્ય્ એવં ચેન્ મન્યસે, ``પુનસ્ તત્ પ્રસઙ્ગો ઽપવર્ગેઽઽ --- પુનઃ શરીરોત્પત્તિઃ પ્રસજ્યત ઇતિ। યા ચાનુત્પન્ને શરીરે દર્શનાનુત્પત્તિર્ અદર્શનાભિમતા યા ચાપવર્ગે શરીરનિવૃત્તૌ દર્શનાનુત્પત્તિર્ અદર્શનભૂતા નૈતયોર્ અદર્શનયોઃ ક્વચિદ્ વિશેષ ઇત્ય્ અદર્શનસ્યાનિવૃત્તેર્ અપવર્ગે પુનઃ શરીરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ।
% પ્.910
ચરિતાર્થતા વિશેષ ઇતિ ચેત્ ન કરણાકરણયોર્ આરમ્ભદર્શનાત્। ચરિતાર્થાનિ ભૂતાનિ દર્શનાવસાનાન્ ન શરીરાન્તરમ્ આરભન્ત ઇત્ય્ અયં વિશેષ એવં ચેદ્ ઉચ્યતે; ન, કરણાકરણયોર્ આરમ્ભદર્શનાત્ --- ચરિતાર્થાનાં ભૂતાનાં વિષયોપલબ્ધિકરણાત્ પુનઃ પુનઃ શરીરારમ્ભો દૃશ્યતે પ્રકૃતિપુરુષયોર્ નાનાત્વદર્શનસ્યાકરણાન્ નિરર્થકઃ શરીરારમ્ભઃ પુનઃ પુનર્ દૃશ્યતે। તસ્માદ્ અકર્મનિમિત્તાયાં ભૂતસૃષ્ટૌ ન દર્શનાર્થા શરીરોત્પત્તિર્ યુક્તા, યુક્તા તુ કર્મનિમિત્તે સર્ગે દર્શનાર્થા શરીરોત્પત્તિઃ। કર્મવિપાકસંવેદનં દર્શનમ્ ઇતિ।
% પ્.911
તદ્ અદૃષ્ટકારિતમ્ ઇતિ ચેત્? કસ્યચિદ્ દર્શનમ્ અદૃષ્ટં નામ પરમાણૂનાં ગુણવિશેષઃ ક્રિયાહેતુસ્ તેન પ્રેરિતાઃ પરમાણવઃ સમ્મૂર્ચ્છિતાઃ શરીરમ્ ઉત્પાદયન્તીતિ તન્ મનઃ સમાવિશતિ સ્વગુણેનાદૃષ્ટેન પ્રેરિતં સમનસ્કે શરીરે દ્રષ્ટુર્ ઉપલબ્ધિર્ ભવતીતિ।
એતસ્મિન્ વૈ દર્શને ગુણાનુચ્છેદાત્ પુનસ્ તત્પ્રસઙ્ગો ઽપવર્ગે। અપવર્ગે શરીરોત્પત્તિઃ પરમાણુગુણસ્યાદૃષ્ટસ્યાનુચ્છેદ્યત્વાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.69 **********************
% પ્.914
ન્ય્સ્_3,2.69: મનઃકર્મનિમિત્તત્વાચ્ ચ સંયોગાવ્યુચ્છેદઃ ॥
મનોગુણેનાદૃષ્ટેન સમાવેશિતે મનસિ સંયોગવ્યુચ્છેદો ન સ્યાત્, તચ્ ચ કિંકૃતં શરીરાદ્ અપસર્પણં મનસ ઇતિ? કર્માશયક્ષયે તુ કર્માશયાન્તરાદ્ વિપચ્યમાનાદ્ અપસર્પણોપપત્તિર્ ઇતિ। અદૃષ્ટાદ્ એવાપસર્પણમ્ ઇતિ ચેત્ --- યો ઽદૃષ્ટઃ શરીરોપસર્પણહેતુઃ સ એવાપસર્પણહેતુર્ અપીતિ? ન, એકસ્ય જીવનપ્રાયણહેતુત્વાનુપપત્તેઃ --- એવં ચ સત્ય્ એકમ્ અદૃષ્ટં જીવનપ્રાયણયોર્ હેતુર્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્, નૈતદ્ ઉપપદ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.70 **********************
% પ્.915
ન્ય્સ્_3,2.70: નિત્યત્વપ્રસઙ્ગશ્ ચ પ્રાયણાનુપપત્તેઃ ॥
વિપાકસંવેદનાત્ કર્માશયક્ષયે શરીરપાતઃ પ્રાયણમ્, કર્માશયાન્તરાચ્ ચ પુનર્જન્મ। ભૂતમાત્રાત્ તુ કર્મનિરપેક્ષાચ્ છરીરોત્પત્તૌ કસ્ય ક્ષયાચ્ છરીરપાતઃ પ્રાયણમ્ ઇતિ? પ્રાયણાનુપપત્તેઃ ખલુ વૈ નિત્યત્વપ્રસઙ્ગં વિદ્મઃ। યાદૃચ્છિકે તુ પ્રાયણે પ્રાયણભેદાનુપપત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.71**********************
% પ્.916
પુનસ્ તત્પ્રસઙ્ગો ઽપવર્ગ ઇત્ય્ એતત્ સમાધિત્સુર્ આહ ---
ન્ય્સ્_3,2.71: અણુશ્યામતાનિત્યત્વવદ્ એતત્ સ્યાત્ ॥
યથાણોઃ શ્યામતા નિત્યા અગ્નિસંયોગેન પ્રતિષિદ્ધા ન પુનર્ ઉત્પદ્યત એવમ્ અદૃષ્ટકારિતં શરીરમ્ અપવર્ગે પુનર્ નોત્પદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,2.72 **********************
ન્ય્સ્_3,2.72: નાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નાયમ્ અસ્તિ દૃષ્ટાન્તઃ। કસ્માત્? અકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્। અકૃતં પ્રમાણતો ઽનુપપન્નમ્, તસ્યાભ્યાગમો ઽભ્યુપપત્તિર્ વ્યવસાયઃ, એતચ્છ્રદ્દધાનેન પ્રમાણતો ણુપપન્નં મન્તવ્યમ્। તસ્માન્ નાયં દૃષ્ટાન્તો ન પ્રત્યક્ષં ન ચાનુમાનં કિંચિદ્ ઉચ્યત ઇતિ। તદ્ ઇદં દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યસમત્વમ્ અભિધીયત ઇતિ।
અથ વા નાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્। અણુશ્યામતાદૃષ્ટાન્તેનાકર્મનિમિત્તાં શરીરોત્પત્તિં સમાદધાનસ્યાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગઃ। અકૃતે સુખદુઃખહેતૌ કર્મણિ પુરુષસ્ય સુખં દુઃખમ્ અભ્યાગચ્છતીતિ પ્રસજ્યેત। ઓમ્ ઇતિ બ્રુવતઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવિરોધઃ।
% પ્.917
પ્રત્યક્ષવિરોધસ્ તાવત્ --- ભિન્નમ્ ઇદં સુખદુઃખં પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્ પ્રત્યક્ષં સર્વશરીરિણામ્। કો ભેદઃ? તીવ્રં મન્દં ચિરમ્ આશુ નાનાપ્રકારમ્ એકપ્રકારમ્ ઇત્ય્ એવમ્ આદિર્ વિશેષઃ। ન ચાસ્તિ પ્રત્યાત્મનિયતઃ સુખદુઃખહેતુવિશેષઃ, ન ચાસતિ હેતુવિશેષે ફલવિશેષો દૃશ્યતે। કર્મનિમિત્તે તુ સુખદુઃખયોગે કર્મણાં તીવ્રમન્દતોપપત્તેઃ કર્મસઞ્ચયાનાં ચોત્કર્ષાપકર્ષભાવાત્ નાનાવિધૈકવિધભાવાચ્ ચ કર્મણાં સુખદુઃખભેદોપપત્તિઃ। સો ઽયં હેતુભેદાભાવાદ્ દૃષ્ટઃ સુખદુઃખભેદો ન સ્યાદ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષવિરોધઃ।
તથાનુમાનવિરોધઃ --- દૃષ્ટં હિ પુરુષગુણવ્યવસ્થાનાત્ સુખદુઃખવ્યવસ્થાનમ્। યઃ ખલુ ચેતનાવાન્ સાધનનિર્વર્તનીયં સુખં બુદ્ધ્વા તદ્ ઈપ્સન્ સાધનાવાપ્તયે પ્રયતતે સ સુખેન યુજ્યતે ન વિપરીતઃ। યશ્ ચ સાધનનિર્વર્તનીયં દુઃખં બુદ્ધ્વા તજ્ જિહાસુઃ સાધનપરિવર્જનાય યતતે સ ચ દુઃખેન ત્યજ્યતે ન વિપરીતઃ। અસ્તિ ચેદં યત્નમ્ અન્તરેણ ચેતનાનાં સુખદુઃખવ્યવસ્થાનં તેનાપિ ચેતનગુણાન્તરવ્યવસ્થાકૃતેન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અનુમાનમ્।
% -માનમ્।] પ્.918
તદ્ એતદ્ અકર્મનિમિત્તે સુખદુઃખયોગે વિરુધ્યત ઇતિ। તચ્ ચ ગુણાન્તરમ્ અસંવેદ્યત્વાદ્ અદૃષ્ટં વિપાકકાલાનિયમાચ્ ચાવ્યવસ્થિતમ્। બુદ્ધ્યાદયસ્ તુ સંવેદ્યાશ્ ચાપવર્ગિણશ્ ચેતિ।
અથાગમવિરોધઃ --- બહુ ખલ્વ્ ઇદમ્ આર્ષમ્ ઋષીણામ્ ઉપદેશજાતમ્ અનુષ્ઠાનપરિવર્જનાશ્રયમ્, ઉપદેશફલં ચ શરીરિણાં વર્ણાશ્રમવિભાગેણાનુષ્ઠાનલક્ષણા પ્રવૃત્તિઃ, પરિવર્જનલક્ષણા નિવૃત્તિઃ। તચ્ ચોભયમ્ એતસ્યાં દૃષ્ટૌ ``નાસ્તિ કર્મ સુચરિતં દુશ્ચરિતં વા? કર્મનિમિત્તઃ પુરુષાણાં સુખદુઃખયોગઃઽઽ ઇતિ વિરુધ્યતે। સેયં પાપિષ્ઠાનાં મિથ્યાદૃષ્ટિઃ --- અકર્મનિમિત્તા શરીરસૃષ્ટિર્ અકર્મનિમિત્તઃ સુખદુઃખયોગ ઇતિ