ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

% પ્.697
તૃતીયો ઽધ્યાયઃ પ્રથમાહ્નિકમ્।
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.1 **********************
પરીક્ષિતાનિ પ્રમાણાનિ, પ્રમેયમ્ ઇદાનીં પરીક્ષ્યતે। તચ્ ચાત્માદીત્ય્ આત્મા વિવિચ્યતે, કિં દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવેદનાસઙ્ઘાતમાત્રમ્ આત્મા આહોસ્વિત્ તદ્વયતિરિક્ત ઇતિ ।
% પ્.698
કુતઃ સંશયઃ વ્યપદેશ્યોભયથા સિદ્ધેઃ। ક્રિયાકરણયોઃ કર્ત્રા સમ્બન્ધસ્યાભિધાનં વ્યપદેશઃ।
% વ્યપદેશઃ।] પ્.709
સ દ્વિવિધઃ, અવયવેન સમુદાયસ્ય --- મૂલૈર્ વૃક્ષસ્ તિષ્ઠતિ, સ્તમ્ભૈઃ પ્રાસાદો ધ્રિયત ઇતિ। અન્યેનાન્યસ્ય વ્યપદેશઃ --- પરશુના વૃશ્ચતિ, પ્રદીપેન પશ્યતિ। અસ્તિ ચાયં વ્યપદેશઃ ચક્ષુષા પશ્યતિ મનસા વિજાનાતિ બુદ્ધ્યા વિચારયતિ શરીરેણ સુખદુઃખમ્ અનુભવતીતિ । તત્ર નાવધાર્યતે કિમ્ અવયવેન સમુદાયસ્ય દેહાદિસઙ્ઘાતસ્ય, અથાન્યેનાન્યસ્ય તદ્વ્યતિરિક્તસ્ય વેતિ॥
% પ્.710
અન્યેનાયમ્ અનયસ્ય વ્યપદેશઃ। કસ્માત્?
ન્ય્સ્_3,1.1: દર્શનસ્પર્શનાભ્યામ્ એકાર્થગ્રહણાત્ ॥
દર્શનેન કશ્ચિદ્ અર્થો ગૃહીતઃ સ્પર્શનેનાપિ સો ઽર્થો ગૃહ્યતે --- યમ્ અહમ્ અદ્રાક્ષં ચક્ષુષા તં સ્પર્શનેનાપિ સ્પૃશામીતિ, યં ચાસ્પાર્ક્ષં સ્પર્શનેન તં ચક્ષુષા પશ્યામીતિ। એકવિષયૌ ચેમૌ પ્રત્યયાવ્ એકકર્તૃકૌ પ્રતિસન્ધીયેતે,
% ચેમૌ પ્રત્યયાવ્ ...] પ્.711
ન ચ સઙ્ઘાતકર્તૃકૌ, નેન્દ્રિયેણૈકકર્તૃકૌ। તદ્ યો ઽસૌ ચક્ષુષા ત્વગિન્દ્રિયેણ ચૈકાર્થસ્ય ગ્રહીતા ભિન્નનિમિત્તાવ્ અન્યકર્તૃકૌ પ્રત્યયૌ સમાનવિષયૌ પ્રતિસન્દધાતિ સો ઽર્થાન્તરભૂત આત્મા।
% યો ઽસૌ ચક્ષુષા ...] પ્.712
કથં પુનર્ નેન્દ્રિયેણૈકકર્તૃકૌ? ઇન્દ્રિયં ખલુ સ્વસ્વવિષયગ્રહણમ્ અનન્યકર્તૃકં પ્રતિસન્ધાતુમ્ અર્હતિ નેન્દ્રિયાન્તરસ્ય વિષયાન્તરગ્રહણમ્ ઇતિ। કથં ન સઙ્ઘાતકર્તૃકૌ? એકઃ ખલ્વ્ અયં ભિન્નનિમિત્તૌ સ્વાત્મકર્તૃકૌ પર્યયૌ પ્રતિસંહિતૌ વેદયતે ન સઙ્ઘાતઃ। કસ્માત્? અનિવૃત્તં હિ સઙ્ઘાતે પ્રત્યેકં વિષયાન્તરગ્રહણસ્યાપ્રતિસન્ધાનમ્ ઇન્દ્રિયાન્તરેણેવેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.2 **********************
ન્ય્સ્_3,1.2: ન વિષયવ્યવસ્થાનાત્ ॥
ન દેહાદિસઙ્ઘાતાદ્ અન્યશ્ ચેતનઃ। કસ્માત્? વિષયવ્યવસ્થાનાત્। વ્યવસ્થિતવિષયાણીન્દ્રિયાણિ, ચક્ષુષ્ય્ અસતિ રૂપં ન ગૃહ્યતે સતિ ચ ગૃહ્યતે। યચ્ ચ યસ્મિન્ન્ અસતિ ન ભવતિ સતિ ભવતિ તસ્ય તદ્ ઇતિ વિજ્ઞાયતે।
% ભવતિ સતિ ભવતિ ...] પ્.713
તસ્માદ્ રૂપગ્રહણં ચક્ષુષઃ, ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતિ। એવં ઘ્રાણાદિષ્વ્ અપીતિ। તાનીન્દ્રિયાણીમાનિ સ્વસ્વવિષયગ્રહણાચ્ ચેતનાનિ ઇન્દ્રિયાણાં ભાવાભાવયોર્ વિષયગ્રહણસ્ય તથાભાવાત્। એવં સતિ કિમ્ અન્યેન ચેતનેન?
સન્ધિગ્ધત્વાદ્ અહેતુઃ --- યો ઽયમ્ ઇન્દ્રિયાણાં ભાવાભાવયોર્ વિષયગ્રહણસ્ય તથાભાવઃ, સ કિં ચેતનત્વાત્, આહોસ્વિચ્ ચેતનોપકરણાનાં ગ્રહણનિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ સન્દિહ્યતે। ચેતનોપકરણત્વે ઽપીન્દ્રિયાણાં ગ્રહણનિમિત્તત્વાદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.3 **********************
યચ્ ચોક્તં વિષયવ્યવસ્થાનદ્ ઇતિ ---
% પ્.714
ન્ય્સ્_3,1.3: તદ્વ્યવસ્થાનાદ્ એવાત્મસદ્ભાવાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
યદિ ખલ્વ્ એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ અવ્યવસ્થિતવિષયં સર્વજ્ઞં સર્વવિષયગ્રાહિ ચેતનં સ્યાત્ કસ્ તતો ઽન્યં ચેતનમ્ અનુમાતું શક્નુયાત્? યસ્માત્ તુ વ્યવસ્થિતવિષયાણીન્દ્રિયાણિ તસ્માત્ તેભ્યો ઽન્યશ્ ચેતનઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિષયગ્રાહી વિષયવ્યવસ્થિતમ્ અતીતો ઽનુમીયતે। તત્રેદમ્ અભિજ્ઞાનમ્ અપ્રત્યાખ્યેયં ચેતનવૃત્તમ્ ઉદાહ્રિયતે। રૂપદર્શી ખલ્વ્ અયં રસં ગન્ધં વા પૂર્વગૃઈતમ્ અનુમિનોતિ। ગન્ધપ્રતિસંવેદી ચ રૂપરસાવ્ અનુમિનોતિ। એવં વિષયશેષે ઽપિ વાચ્યમ્। રૂપં દૃષ્ટ્વા (એમેન્દ્.; દૃષ્ટા, એદ્.) ગન્ધં જિઘ્રતિ, ઘ્રાત્વા ચ ગન્ધં રૂપં પશ્યતિ। તદ્ એવમ્ અનિયતપર્યાયં સર્વવિષયગ્રહણમ્ એકચેતનાધિકરણમ્ અનન્યકર્તૃકં પ્રતિસન્ધત્તે,
% સર્વવિષયગ્રહણમ્ ...] પ્.715
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમસંશયાન્ પ્રત્યયાંશ્ ચ નાનાવિષયાન્ સ્વાત્મકર્તૃકાન્ પ્રતિસન્ધાય વેદયતે, સર્વવિષયં ચ શાસ્ત્રં પ્રતિપદ્યતે, અર્થમ્ અવિષયભૂતં શ્રોત્રસ્ય ક્રમભાવિનો વર્ણાન્ શ્રુત્વા પદવાક્યભાવેન પ્રતિસન્ધાય શબ્દાર્થવ્યવસ્થાં ચ બુધ્યમાનો ઽનેકવિષયમ્ અર્થજાતમ્ અગ્રહણીયમ્ એકૈકેનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્ણાતિ। સેયં સર્વજ્ઞસ્ય જ્ઞેયાવ્યવસ્થાનુપદં ન શક્યા પરિક્રમિતુમ્। આકૃતિમાત્રં તૂદાહૃતમ્। તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ ઇન્દ્રિયચૈતન્યે સતિ કિમ્ અનેય ચેતનેન તદ્ અયુક્તં ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.4 **********************
% પ્.716
ઇતશ્ ચ દેહાદિવ્યતિરિક્ત આત્મા, ન દેહાદિસઙ્ઘાતમાત્રમ્
ન્ય્સ્_3,1.4: શરીરદાહે પાતકાભાવાત્ ॥
શરીરગ્રહણેન શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાસઙ્ઘાતઃ પ્રાણિભૂતો ગૃહ્યતે। પ્રાણિભૂતં શરીરં દહતઃ પ્રાણિહિંસાકૃતપાપં પાતકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે; તસ્યાભાવઃ, તત્ફલેન કર્તુર્ અસમ્બન્ધાત્, અકર્તુશ્ ચ સમ્બન્ધાત્। શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાપ્રબન્ધે ખલ્વ્ અન્યઃ સઙ્ઘાત ઉત્પદ્યતે અન્યો નિરુધ્યતે,
% નિરુધ્યતે,] પ્.717
ઉત્પાદનિરોધસન્તતિભૂતઃ પ્રબન્ધો નાન્યત્વં બાધતે દેહાદિસઙ્ઘાતસ્યાન્યત્વાધિષ્ઠાનત્વાત્। અન્યત્વાધિષ્ઠાનો હ્ય્ અસૌ પ્રખ્યાયત ઇતિ। એવં ચ સતિ યો દેહાદિસઙ્ઘાતઃ પ્રાણિભૂતો હિંસાં કરોતિ નાસૌ હિંસાફલેન સમ્બધ્યતે, યશ્ ચ સમ્બધ્યતે ન તેન હિંસા કૃતા। તદ્ એવં સત્ત્વભેદે કૃતહાનમ્ અકૃતાભ્યાગમઃ પ્રસજ્યતે। સતિ ચ સત્ત્વોત્પાદે સત્ત્વનિરોધે ચાકર્મનિમિત્તઃ સત્ત્વસર્સર્ગઃ પ્રાપ્નોતિ, તત્ર મુક્ત્યર્થો બ્રહ્મચર્યવાસો ન સ્યાત્। તદ્ યદિ દેહાદિસઙ્ઘાતમાત્રં સત્ત્વં સ્યાત્ શરીરદાહે પાતકં ન ભવેત્, અનિષ્ટં ચૈતત્। તસ્માદ્ દેહાદિસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્ત આત્મા નિત્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.5 **********************
% પ્.720
ન્ય્સ્_3,1.5: તદભાવઃ સાત્મકપ્રદાહે ઽપિ તન્નિત્યત્વાત્ ॥
યસ્યાપિ નિત્યેનાત્મના સાત્મકં શરીરં દહ્યતે તસ્યાપિ શરીરદાહે પાતકં ન ભવેદ્ દગ્ધુઃ।
% ન ભવેદ્ દગ્ધુઃ।] પ્.721
કસ્માત્? નિત્યત્વાદ્ આત્મનઃ; ન જાતુ કશ્ચિન્ નિત્યં હિંસિતુમ્ અર્હતિ। અથ હિંસ્યતે, નિત્યત્વમ્ અસ્ય ન ભવતિ। સેયમ્ એકસ્મિન્ પક્ષે હિંસા નિષ્ફલા અન્યસ્મિંસ્ ત્વ્ અનુપપન્નેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.6 **********************
% પ્.724
ન્ય્સ્_3,1.6: ન, કાર્યાશ્રયકર્તૃવધાત્ ॥
ન બ્રૂમો નિત્યસ્ય સત્ત્વસ્ય બધો હિંસા, અપિ ત્વ્ અનુચ્છિત્તિધર્મકસ્ય સત્ત્વસ્ય કાર્યાશ્રયસ્ય શરીરસ્ય સ્વવિષયોપલબ્ધેશ્ ચ કર્તૃણામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપઘાતઃ પીડા વૈકલ્યલક્ષણઃ પ્રબન્ધોચ્છેદો વા પ્રમાપણલક્ષણો વા વધો હિંસેતિ। કાર્યં તુ સુખદુઃખસંવેદનં તસ્યાયતનમ્ અધિષ્ઠાનમ્ આશ્રયઃ શરીરમ્,
% તસ્યાયતનમ્ અધિષ્ઠાનમ્ ...] પ્.725
કાર્યાશ્રયસ્ય શરીરસ્ય સ્વવિષયોપલબ્ધેશ્ ચ કર્તૃણામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બધો હિંસા, ન નિત્યસ્યાત્મનઃ। તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ --- ``તદભાવઃ સાત્મકપ્રદાહે ઽપિ તન્નિત્યત્વાદ્ઽઽ ઇત્ય્ એતદ્ અયુક્તમ્। યસ્ય સત્ત્વોચ્છેદો હિંસા તસ્ય કૃતહાનમ્ અકૃતાભ્યાગમશ્ ચેતિ દોષઃ। એતાવચ્ ચૈતત્ સ્યાત્ --- સત્ત્વોચ્છેદો વા હિંસા, અનુચ્છિત્તિધર્મકસ્ય સત્ત્વસ્ય કાર્યાશ્રયકર્તૃવધો વા; ન કલ્પાન્તરમ્ અસ્તિ। સત્ત્વોચ્છેદશ્ ચ પ્રતિષિદ્ધઃ, તત્ર કિમ્ અન્યત્? શેષં યથાભૂતમ્ ઇતિ।
અથ વા કાર્યાશ્રયકર્તૃવધાદ્ ઇતિ, કાર્યાશ્રયો દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિસઙ્ઘાતઃ, નિત્યસ્યાત્મનસ્ તત્ર સુખદુઃખપ્રતિસંવેદનમ્, તસ્યાધિષ્ઠાનમ્ આશ્રયઃ તદાયતનં તદ્ ભવતિ ન તતો ઽન્યદ્ ઇતિ સ એવ કર્તા। તન્નિમિત્તા હિ સુખદુઃખસંવેદનસ્ય નિવૃત્તિઃ ન તમ્ અન્તરેણેતિ। તસ્ય વધ ઉપઘાતઃ પીડા પ્રમાપણમ્ વા હિંસા ન નિત્યત્વેનાત્મોચ્છેદઃ। તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ --- ``તદભાવઃ સાત્મકપ્રદાહે ઽપિ તન્નિત્યત્વાત્ઽઽ એતન્ નેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.7 **********************
% પ્.726
ઇતશ્ ચ દેહાદિવ્યતિરિક્ત આત્મા ---
ન્ય્સ્_3,1.7: સવ્યદૃષ્ટસ્યેતરેણ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ॥
પૂર્વપરયોર્ વિજ્ઞાનયોર્ એકવિષયે પ્રતિસન્ધિજ્ઞાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ --- તમ્ એવૈતર્હિ પશ્યામિ યમ્ અજ્ઞાસિષમ્ સ એવાયમ્ અર્થ ઇતિ સવ્યેન ચક્ષુષા દૃષ્ટસ્યેતરેણાપિ ચક્ષુષા પ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ યમ્ અદ્રાક્ષં તમ્ એવૈતર્હિ પશ્યામીતિ।
% યમ્ અદ્રાક્ષં ...] પ્.727
ઇન્દ્રિયચૈતન્યે તુ નાન્યદૃષ્ટમ્ અન્યઃ પ્રત્યભિજાનાતીતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનુપપત્તિઃ। અસ્તિ ત્વ્ ઇદં પ્રત્યભિજ્ઞનમ્ તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયવ્યતિરિક્તશ્ ચેતનઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.8 **********************
% પ્.728
ન્ય્સ્_3,1.8: નૈકસ્મિન્ નાસાસ્થિવ્યવહિતે દ્વિત્વાભિમાનાત્ ॥
એકમ્ ઇદં ચક્ષુર્ મધ્યે નાસાસ્થિવ્યવહિતં તસ્યાન્તૌ ગૃહ્યમાણૌ દ્વિત્વાભિમાનં પ્રયોજયતો મધ્યવ્યવહિતસ્ય દીર્ઘસ્યેવ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.9 **********************
% પ્.729
ન્ય્સ્_3,1.9: એકવિનાશે દ્વિતીયાવિનાશાન્ નૈકત્વમ્ ॥
એકસ્મિન્ન્ ઉપહતે ચોદ્ધૃતે વા ચક્ષુષિ દ્વિતીયમ્ અવતિષ્ઠતે ચક્ષુઃવિષયગ્રહણલિઙ્ગમ્, તસ્માદ્ એકસ્ય વ્યવધાનાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.10 **********************
ન્ય્સ્_3,1.10: અવયવનાશે ઽપ્ય્ અવયવ્યુપલબ્ધેર્ અહેતુઃ ॥
એકવિનાશે દ્વિતીયાવિનાશાદ્ ઇત્ય્ અહેતુઃ। કસ્માત્? વૃક્ષસ્ય હિ કાસુચિચ્ છાખાસુ છિન્નાસૂપલભ્યતે એવ વૃક્ષઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.11 **********************
% પ્.730
ન્ય્સ્_3,1.11: દૃષ્ટાન્તવિરોધાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
ન કારણદ્રવ્યસ્ય વિભાગે કાર્યદ્રવ્યમ્ અવતિષ્ટતે નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્। બહુષ્વ્ અવયવિષુ યસ્ય કારણાનિ વિભક્તાનિ તસ્ય વિનાશઃ, યેષાં કારણાન્ય્ અવિભક્તાનિ તાનિ અવતિષ્ઠન્તે।
અથ વા દૃશ્યમાનાર્થવિરોધો દૃષ્ટાન્તવિરોધઃ। મૃતસ્ય હિ શિરઃકપાલે દ્વાવ્ અવટૌ નાસાસ્થિવ્યવહિતૌ ચક્ષુષઃ સ્થાને ભેદેન ગૃહ્યેતે ન ચૈતદ્ એકસ્મિન્ નાસાસ્થિવ્યવહિતે સમ્ભવતિ।
અથ વા એકવિનાશસ્યાનિયમાદ્ દ્વાવ્ ઇમાવ્ અર્થૌ, તૌ ચ પૃથગાવરણોપઘાતૌ અનુમીયેતે વિભિન્નવ્ ઇતિ।
% અનુમીયેતે વિભિન્નવ્ ઇતિ।] પ્.731
અવપીડનાચ્ ચૈકસ્ય ચક્ષુષો રશ્મિવિષયસન્નિકર્ષસ્ય ભેદાદ્ દૃશ્યભેદ ઇવ ગૃહ્યતે; તચ્ ચૈકત્વે વિરુધ્યતે; અવપીડનનિવૃત્તૌ ચાભિન્નપ્રતિસન્ધાનમ્ ઇતિ। તસ્માદ્ એકસ્ય વ્યવધાનાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.12 **********************
અનુમીયતે ચાયં દેહાદિસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્તશ્ ચેતન ઇતિ ---
% પ્.732
ન્ય્સ્_3,1.12: ઇન્દ્રિયાન્તરવિકારાત્ ॥
કસ્યચિદ્ અમ્લફલસ્ય ગૃહીતતદ્રસસાહચર્યે રૂપે ગન્ધે વા કેનચિદ્ ઇન્દ્રિયેણ ગૃહ્યમાણે રસનસ્યેન્દ્રિયાન્તરસ્ય વિકારઃ રસાનુસ્મૃતૌ રસગર્ધિવર્તિતો દન્તોદકસંપ્લવભૂતો ગૃહ્યતે। તસ્યેન્દ્રિયચૈતન્યે ઽનુપપત્તિઃ, નાન્યદૃષ્ટમ્ અન્યઃ સ્મરતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.13 **********************
% પ્.733
ન્ય્સ્_3,1.13: ન સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યવિષયત્વાત્ ॥
સ્મૃતિર્ નામ ધર્મો નિમિત્તાદ્ ઉત્પદ્યતે, તસ્યાઃ સ્મર્તવ્યો વિષયઃ, તત્કૃત ઇન્દ્રિયાન્તરવિકારો નાત્મકૃત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.14 **********************
ન્ય્સ્_3,1.14: તદાત્મગુણસદ્ભાવાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
તસ્યા આત્મગુણત્વે સતિ સદ્ભાવાદ્ અપ્રતિષેધ આત્મનઃ। યદિ સ્મૃતિર્ આત્મગુણઃ, એવં સતિ સ્મૃતિર્ ઉપપદ્યતે નાન્યદ્ દૃષ્ટમ્ અન્યઃ સમરતીતિ। ઇન્દ્રિયચૈતન્યે તુ નાનાકર્તૃકાણાં વિષયગ્રહણાનામ્ અપ્રતિસન્ધાનમ્, પ્રતિસન્ધાને વા વિષયવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ। એકસ્ તુ ચેતનો ઽનેકાર્થદર્શી ભિન્નનિમિત્તઃ પૂર્વદૃષ્ટમ્ અર્થમ્ સ્મરતીતિ એકસ્યાનેકાર્થદર્શિનો દર્શનપ્રતિસન્ધાનાત્ સ્મૃતેર્ આત્મગુણત્વે સતિ સદ્ભાવઃ વિપર્યયે ચાનુપપત્તિઃ।
% -પ્રતિસન્ધાનાત્ સ્મૃતેર્ ...] પ્.734
સ્મૃત્યાશ્રયાઃ પ્રાણભૃતાં સર્વે વ્યવહારાઃ। આત્મલિઙ્ગમ્ ઉદાહરણમાત્રમ્ ઇન્દ્રિયાન્તરવિકાર ઇતિ।
અપરિસઙ્ખ્યાનાશ્ ચ સ્મૃતિવિષયસ્ય --- અપરિસઙ્ઘ્યાય ચ સ્મૃતિવિષયમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ``ન સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યવિષયત્વાદ્ઽઽ ઇતિ। યેયં સ્મૃતિર્ અગૃહ્યમાણે ઽર્થે અજ્ઞાસિષમ્ અહમ્ અમુમ્ અર્થમ્ ઇતિ, એતસ્યા જ્ઞાતૃજ્ઞાનવિશિષ્ટઃ પૂર્વજ્ઞાતો ઽર્થો વિષયો નાર્થમાત્રમ્, જ્ઞાતવાન્ અહમ્ અમુમ્ અર્થમ્,
% પ્.735
અસવ્ અર્થો મયા જ્ઞતઃ, અસ્મિન્ન્ અર્થે મમ જ્ઞાનમ્ અભૂદ્ ઇતિ ચતુર્વિધમ્ એતદ્વાક્યં સ્મૃતિવિષયજ્ઞાપકં સમાનાર્થમ્। સર્વત્ર ખલુ જ્ઞાતા જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ ગૃહ્યતે। અથ પ્રત્યક્ષે ઽર્થે યા સ્મૃતિસ્ તયા ત્રીણિ જ્ઞાનાનિ એકસ્મિન્ન્ અર્થે પ્રતિસન્ધીયન્તે સમાનકર્તૃકાણિ, ન નાનાકર્તૃકાણિ નાકર્તૃકાણિ। કિં તર્હિ? એકકર્તૃકાણિ। અદ્રાક્ષમ્ અમુમ્ અર્થં યમ્ એવૈતર્હિ પશ્યામિ। અદ્રાક્ષમ્ ઇતિ દર્શનં દર્શનસંવિચ્ ચ, ન ખલ્વ્ અસંવિદિતે સ્વે દર્શને સ્યાદ્ એતદ્ અદ્રક્ષમ્ ઇતિ। તે ખલ્વ્ એતે દ્વે જ્ઞાને, યમ્ એવૈતર્હિ પશ્યામીતિ તૃતીયં જ્ઞાનમ્, એવમ્ એકો ઽર્થસ્ ત્રિભિર્ જ્ઞાનૈર્ યુજ્યમાનો નાકર્તૃકો ન નાનાકર્તૃકઃ કિં તર્હિ?
% -સ્ ત્રિભિર્ જ્ઞાનૈર્ ...] પ્.736
એકકર્તૃક ઇતિ। સો ઽયં સ્મૃતિવિષયો ઽપરિસઙ્ખ્યાયમાનો વિદ્યમાનઃ પ્રજ્ઞાતો ઽર્થઃ પ્રતિષિધ્યતે --- નાસ્ત્ય્ આત્મા સ્મૃતેઃ સ્મર્તવ્યવિષયત્વાદ્ ઇતિ। ન ચેદં સ્મૃતિમાત્રં સ્મર્તવ્યમાત્રવિષયમ્ વા ઇદં ખલુ જ્ઞાનપ્રતિસન્ધાનવત્ સ્મૃતિપ્રતિસન્ધાનમ્ એકસ્ય સર્વવિષયત્વાત્। એકો ઽયં જ્ઞાતા સર્વવિષયઃ સ્વાનિ જ્ઞાનાનિ પ્રતિસન્ધત્તે અમુમ્ અર્થં જ્ઞાસ્યામિ અમુમ્ અર્થમ્ વિજાનામ્ય્ અમુમ્ અર્થમ્ અજ્ઞાસિષમ્ અમુમ્ અર્થં જિજ્ઞાસમાનશ્ ચિરમ્ અજ્ઞાત્વાધ્યવસ્યત્ય્ અજ્ઞાસિષમ્ ઇતિ। એવં સ્મૃતિમ્ અપિ ત્રિકાલવિશિષ્ટાં સુષ્મૂર્ષાવિશિષ્ટાં ચ પ્રતિસન્ધત્તે। સંસ્કારસન્તતિમાત્રે તુ સત્ત્વે ઉત્પદ્યોત્પદ્ય સંસ્કારાસ્ તિરોભવન્તિ। સ નાસ્ત્ય્ એકો ઽપિ સંસ્કારો યસ્ ત્રિકાલવિશિષ્ટં જ્ઞાનં સ્મૃતિં ચાનુભવેત્। ન ચાનુભવમ્ અન્તરેણ જ્ઞાનસ્ય સ્મૃતેશ્ ચ પ્રતિસન્ધાનમ્ અહં મમેતિ ચોત્પદ્યતે દેહાન્તરવત્। અતો ઽનુમીયતે અસ્ત્ય્ એકઃ સર્વવિષયઃ પ્રતિદેહં સ્વજ્ઞાનપ્રબન્ધં સ્મૃતિપ્રબન્ધં ચ પ્રતિસન્ધત્ત ઇતિ, યસ્ય દેહાન્તરેષુ વૃત્તેર્ અભાવાન્ ન પ્રતિસન્ધાનં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.15 **********************
% પ્.737
ન્ય્સ્_3,1.15: નાત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનાં મનસિ સમ્ભવાત્ ॥
ન દેહાદિસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્ત આત્મા। કસ્માત્? આત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનાં મનસિ સમ્ભવાત્ ---``દર્શનસ્પર્શનાભ્યામ્ એકાર્થગ્રહણાદ્ઽઽ ઇત્ય્ એવમાદીનામ્ આત્મપ્રતિપાદકાનાં હેતૂનાં મનસિ સમ્ભવો યતઃ, મનો હિ સર્વવિષયમ્ ઇતિ। તસ્માન્ ન શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્ત આત્મેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.16 **********************
ન્ય્સ્_3,1.16: જ્ઞાતુર્ જ્ઞાનસાધનોપપત્તેઃ સંજ્ઞાભેદમાત્રમ્ ॥
જ્ઞાતુઃ ખલુ જ્ઞાનસાધનાન્ય્ ઉપપદ્યન્તે --- ચક્ષુષા પશ્યતિ ઘ્રાણેન જિઘ્રતિ સ્પર્શનેન સ્પૃશતિ, એવં મન્તુઃ સર્વવિષયસ્ય મતિસાધનમ્ અન્તઃકરણભૂતં સર્વવિષયં વિદ્યતે યેનાયં મન્યત ઇતિ। એવં સતિ જ્ઞાતર્ય્ આત્મસંજ્ઞા ન મૃષ્યતે મનઃસંજ્ઞાભ્યનુજ્ઞાયતે। મનસિ ચ મનઃસંજ્ઞા ન મૃષ્યતે મતિસાધનં ત્વ્ અભ્યનુજ્ઞાયતે। તદ્ ઇદં સંજ્ઞાભેદમાત્રં નાર્થે વિવાદ ઇતિ।
% પ્.738
પ્રત્યાખ્યાને વા સર્વેન્દ્રિયવિલોપપ્રસઙઃ। અથ મન્તુઃ સર્વવિષયસ્ય મતિસાધનં સર્વવિષયં પ્રત્યાખ્યાયતે નાસ્તીતિ, એવં રૂપાદિવિષયગ્રહણસાધનાન્ય્ અપિ ન સન્તીતિ સર્વેન્દ્રિયવિલોપઃ પ્રસજ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.17 **********************
ન્ય્સ્_3,1.17: નિયમશ્ ચ નિરનુમાનઃ ॥
યો ઽયમ્ નિયમ ઇષ્યતે, રૂપાદિગ્રહણસાધનાન્ય્ અસ્ય સન્તિ, મતિસાધનં સર્વવિષયં નાસ્તીતિ, અયં નિયમો નિરનુમાનઃ। નાત્રાનુમાનમ્ અસ્તિ યેન નિયમં પ્રતિપદ્યામહ ઇતિ।
રૂપાદિભ્યશ્ ચ વિષયાન્તરં સુખાદયસ્ તદુપલબ્ધૌ કરણાન્તરસદ્ભાવઃ। યથા ચક્ષુષા ગન્ધો ન ગૃહ્યત ઇતિ કરણાન્તરં ઘ્રાણમ્ એવં ચક્ષુર્ ઘ્રાણાભ્યાં રસો ન ગૃહ્યત ઇતિ કરણાન્તરં રસનમ્। એવં શેષેષ્વ્ અપિ। તથા ચક્ષુરાદિભિઃ સુખાદયો ન ગૃહ્યન્ત ઇતિ કરણાન્તરેણ ભવિતવ્યમ્।
% કારણાન્તરેણ ભવિતવ્યમ્।] પ્.739
તચ્ ચ જ્ઞાનાયૌગપદ્યલિઙ્ગમ્। યચ્ ચ સુખાદ્યુપલબ્ધૌ કરણં તચ્ ચ જ્ઞાનાયૌગઓઅદ્યલિઙ્ગં તસ્યેન્દ્રિયમ્ ઇન્દ્રિયં પ્રતિ સન્નિધેર્ અસન્નિધેઃ ચ ન યુગપજ્ જ્ઞાનાન્ય્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ। તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ ``આત્મપ્રતિપત્તિહેતૂનાં મનસિ સમ્ભવાત્ઽઽ ઇતિ તદ્ અયુક્તમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.18 **********************
% પ્.740
કિં પુનર્ અયં દેહાદિસઙ્ઘાતાદ્ અન્યો નિત્યઃ ઉતાનિત્ય ઇતિ। કુતઃ સંશયઃ? ઉભયથા દૃષ્ટત્વાત્ સંશયઃ। વિદ્યમાનમ્ ઉભયથા ભવતિ નિત્યમ્ અનિત્યં ચ। પ્રતિપાદિતે ચ આત્મસદ્ભાવે સંશયાનિવૃત્તિર્ ઇતિ।
% પ્.741
આત્મસદ્ભાવહેતુભિર્ એવાસ્ય પ્રાગ્ દેહભેદાદ્ અવસ્થાનં સિદ્ધમ્ ઊર્દ્ધ્વમ્ અપિ દેહભેદાદ્ અવતિષ્ઠતે। કુતઃ?
ન્ય્સ્_3,1.18: પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાજ્ જાતસ્ય હર્ષભયશોકસમ્પ્રતિપત્તેઃ ॥
જાતઃ ખલ્વ્ અયં કુમારકો ઽસ્મિન્ જન્મન્ય્ અગૃહીતેષુ હર્ષભયશોકહેતુષુ હર્ષભયશોકાન્ પ્રતિપદ્યતે લિઙ્ગાનુમેયાન્। તે ચ સ્મૃત્યનુબન્ધાદ્ ઉત્પદ્યન્તે નાન્યથા। સ્મૃત્યનુબન્ધશ્ ચ પૂર્વાભ્યાસમ્ અન્તરેણ ન ભવતિ। પૂર્વાભ્યાસશ્ ચ પૂર્વજન્મનિ સતિ, નાન્યથેતિ સિધ્યત્ય્ એતત્ અવતિષ્ઠતે ઽયમ્ ઊર્ધ્વં શરીરભેદાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.19 **********************
% પ્.743
ન્ય્સ્_3,1.19: પદ્માદિષુ પ્રબોધસમ્મીલનવિકારવત્ તત્વિકારઃ ॥
યથા પદ્માદિષ્વ્ અનિત્યેષુ પ્રબોધઃ સમ્મીલનં વિકારો ભવતિ એવમ્ અનિત્યસ્યાત્મનો હર્ષભયશોકસમ્પ્રતિપત્તિર્ વિકારઃ સ્યાત્।
હેત્વભાવાદ્ અયુક્તમ્ --- અનેન હેતુના પદ્માદિષુ પ્રબોધસમ્મીલનવિકારવદ્ અનિત્યસ્યાત્મનો હર્ષાદિસમ્પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ નાત્રોદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુર્ ન વૈધર્મ્યાદ્ અસ્તિ હેત્વભાવાત્ અસમ્બદ્ધાર્થકમ્ અપાર્થકમ્ ઉચ્યત ઇતિ।
% પ્.744
દૃષ્ટાન્તાચ્ ચ હર્ષાદિનિમિત્તસ્યાનિવૃત્તિઃ --- યા ચેયમ્ આસેવિતેષુ વિષયેષુ હર્ષાદિસમ્પ્રતિપત્તિઃ સ્મૃત્યનુબન્ધકૃતા પ્રત્યાત્મનં ગૃહ્યતે સેયં પદ્માદિસમ્મીલનદૃષ્ટાન્તેન ન નિવર્તતે। યથા ચેયં ન નિવર્ત્તતે તથા જાતસ્યાપીતિ। ક્રિયાજાતૌ ચ પર્ણવિભાગસંયોગૌ પ્રબોધસમ્મીલને, ક્રિયાહેતુશ્ ચ ક્રિયાનુમેયઃ। એવં ચ સતિ કિં દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિષિધ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.20 **********************
અથ નિર્નિમિત્તઃ પદ્માદિષુ પ્રબોધસમ્મીલનવિકાર ઇતિ મતમ્ એવમ્ આત્મનો ઽપિ હર્ષાદિસમ્પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ। તચ્ ચ ---
ન્ય્સ્_3,1.20: નોષ્ણશીતવર્ષાકાલનિમિત્તત્વાત્ પઞ્ચાત્મકવિકારાણામ્ ॥
ઉષ્ણાદિષુ સત્સુ ભાવાદ્ અસત્સ્વ્ અભાવાત્ તન્નિમિત્તાઃ પઞ્ચભૂતાનુગ્રહેણ નિવૃત્તાનાં પદ્માદીનાં પ્રબોધસમ્મીલનવિકારા ઇતિ ન નિર્નિમિત્તાઃ। એવં હર્ષાદયો ઽપિ વિકારા નિમિત્તદ્ ભવિતુમ્ અર્હન્તિ ન નિમિત્તમ્ અન્તરેણ।
% નિમિત્તદ્ ભવિતુમ્ અર્હન્તિ ...] પ્.745
ન ચાન્યત્ પૂર્વાભ્યસ્તસ્મૃત્યનુબન્ધાન્ નિમિત્તમ્ અસ્તીતિ। ન ચોત્પત્તિતિરોધકારણાનુમાનમ્ આત્મનો દૃષ્ટાન્તાત્, ન હર્ષાદીનાં નિમિત્તમ્ અન્તરેણોત્પત્તિઃ, નોષ્ણાદિવન્ નિમિત્તાન્તરોપાદાનં હર્ષાદીનામ્, તસ્માદ્ અયુક્તમ્ એતત્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.21 **********************
ઇતશ્ ચ નિત્ય આત્મા ---
ન્ય્સ્_3,1.21: પ્રેત્યાહારાભ્યાસકૃતાત્ સ્તન્યાભિલાષાત્ ॥
જાતમાત્રસ્ય વત્સસ્ય પ્રવૃત્તિલિઙ્ગઃ સ્તન્યાભિલાષો ગૃહ્યતે। સ ચ નાન્તરેણાહારાભ્યાસમ્। કયા યુક્ત્યા? દૃશ્યતે હિ શરીરિણાં ક્ષુધા પીડ્યમાનાનામ્ આહારાભ્યાસકૃતાત્ સ્મરણાનુબન્ધાદ્ આહારાભિલાષઃ। ન ચ પૂર્વશરીરાભ્યાસમ્ અન્તરેણાસૌ જાતમાત્રસ્યોપપદ્યતે।
% જાતમાત્રસ્યોપપદ્યતે।] પ્.746
તેનાનુમીયતે ભૂતપૂર્વં શરીરં યત્રાનેનાહારો ઽભ્યસ્ત ઇતિ। સ ખલ્વ્ અયમ્ આત્મા પૂર્વશરીરાત્ પ્રેત્ય શરીરાન્તરમ્ આપન્નઃ ક્ષુત્પીડિતઃ પૂર્વાભ્યસ્તમ્ આહારમ્ અનુસ્મરન્ સ્તન્યમ્ અભિલષતિ। તસ્માન્ ન દેહભેદાદ્ આત્મા ભિદ્યતે ભવત્ય્ એવોર્દ્ધ્વં દેહભેદાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.22 **********************
ન્ય્સ્_3,1.22: અયસો ઽયસ્કાન્તાભિગમનવત્ તદુપસર્પણમ્ ॥
યથા ખલ્વ્ અયો ઽભ્યાસમ્ અન્તરેણાયસ્કાન્તમ્ ઉપસર્પતિ, એવમ્ આહારાભ્યાસમ્ અન્તરેણ બાલઃ સ્તન્યમ્ અભિલષતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.23 **********************
% પ્.747
કિમ્ ઇદમ્ અયસો ઽયસ્કાન્તાભિસર્પણં નિર્નિમિત્તમ્ અથ નિમિત્તાદ્ ઇતિ? નિર્નિમિત્તં તાવત્ ---
ન્ય્સ્_3,1.23: નાન્યત્ર પ્રવૃત્ત્યભાવાત્ ॥
યદિ નિર્નિમિત્તમ્, લોષ્ટાદયો ઽપ્ય્ અયસ્કાન્તમ્ ઉપસર્પેયુઃ। ન જાતુ નિયમે કારણમ્ અસ્તીતિ। અથ નિમિત્તાત્, તત્ કેનોપલભ્યતે ઇતિ। ક્રિયાલિઙ્ગઃ ક્રિયાહેતુઃ, ક્રિયાનિયમલિઙ્ગશ્ ચ ક્રિયાહેતુનિયમઃ, તેનાન્યત્ર પ્રવૃત્ત્યભાવઃ, બાલસ્યાપિ નિયતમ્ ઉપસર્પણક્રિયોપલભ્યતે। ન ચ સ્તન્યાભિલાષલિઙ્ગમ્ અન્યદ્ આહારાભ્યાસકૃતાત્ સ્મરણાઉબન્ધાત્। નિમિત્તં દૃષ્ટાન્તેનોપપાદ્યતે,
% દૃષ્ટાન્તેનોપપાદ્યતે,] પ્.748
ન ચાસતિ નિમિત્તે કસ્યચિદ્ ઉત્પત્તિઃ। ન ચ દૃષ્ટાન્તો દૃષ્ટમ્ અભિલાષહેતું બાધતે। તસ્માદ્ અયસો ઽયસ્કાન્તાભિગમનમ્ અદૃષ્ટાન્ત ઇતિ।
અયસઃ ખલ્વ્ અપિ નાન્યત્ર પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ, ન જાત્વ્ અયો લોષ્ટમ્ ઉપસર્પતિ, કિંકૃઇતો ઽસ્ય નિયમ ઇતિ? યદિ કારણનિયમાત્, સ ચ ક્રિયાનિયમલિઙ્ગઃ। એવં બાલસ્યાપિ નિયતવિષયો ઽભિલાષઃ કારણનિયમાદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ। તચ્ ચ કારણમ્ અભ્યસ્તસ્મરણમ્ અન્યદ્ વેતિ દૃષ્ટેન વિશિષ્યતે। દૃષ્ટો હિ શરીરિણામ્ અભસ્તસ્મરણાદ્ આહારાભિલાષ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.24 **********************
ઇતશ્ ચ નિત્ય આત્મા। કસ્માત્? ---
ન્ય્સ્_3,1.24: વીતરાગજન્માદર્શનાત્ ॥
સરાગો જાયત ઇત્ય્ અર્થાદ્ આપદ્યતે। અયં જાયમાનો રાગાનુભદ્ધો જાયતે, રાગસ્ય પૂર્વાનુભૂતવિષયાનુચિન્તનં યોનિઃ, પૂર્વાનુભવશ્ ચ વિષયાણામ્ અન્યસ્મિન્ જન્મનિ શરીરમ્ અન્તરેણ નોપપદ્યતે।
% શરીરમ્ અન્તરેણ નોપપદ્યતે।] પ્.749
સો ઽયમ્ આત્મા પૂર્વશરીરાનુભૂતાન્ વિષયાન્ અનુસ્મરન્ તેષુ તેષુ રજ્યતે, તથા ચાયં દ્વયોર્ જન્મનોઃ પ્રતિસન્ધિઃ। એવં પૂર્વશરીરસ્ય પૂર્વતરેણ પૂર્વતરસ્ય પૂર્વતમેનેત્યાદિનાનાદિશ્ ચેતનસ્ય શરીરયોગઃ, અનાદિશ્ ચ રાગાનુબન્ધ ઇતિ સિદ્ધં નિત્યત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.25 **********************
% પ્.750
કથં પુનર્ જ્ઞાયતે પૂર્વાનુભૂતવિષયાનુચિન્તનજનિતો જાતસ્ય રાગઃ, ન પુનઃ ---
ન્ય્સ્_3,1.25: સગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવત્ તદુત્પત્તિઃ ॥
અથોત્પત્તિધર્મકસ્ય દ્રવ્યસ્ય ગુણાઃ કારણત ઉત્પદ્યન્તે તથોત્પત્તિધર્મકસ્યાત્મનો રાગઃ કુતશ્ચિદ્ ઉત્પદ્યતે। અત્રાયમ્ ઉદિતાનુવાદો નિદર્શનાર્થઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.26 **********************
ન્ય્સ્_3,1.26: ન, સઙ્કલ્પનિમિત્તત્વાદ્ રાગાદીનામ્ ॥
ન ખલુ સગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવદ્ ઉત્પત્તિર્ આત્મનો રાગસ્ય ચ। કસ્માત્? સઙ્કલ્પનિમિત્તત્વાદ્ રાગાદીનામ્। અયં ખલુ પ્રાણિનાં વિષયાન્ આસેવમાનાનાં સઙ્કલ્પજનિતો રાગો ગૃહ્યતે, સઙ્કલ્પશ્ ચ પૂર્વાનુભૂતવિષયાનુચિન્તનયોનિઃ। તેનાનુમીયતે જાતસ્યાપિ પૂર્વાનુભૂતાર્થચિન્તનકૃતો રાગ ઇતિ। આત્મોત્પાદાધિકરણાત્ તુ રાગોત્પત્તિર્ ભવન્તી સઙ્કલ્પાદ્ અન્યસ્મિન્ રાગકારણે સતિ વાચ્યા કાર્યદ્રવ્યગુણવત્। ન ચાત્મોત્પાદઃ સિદ્ધો નાપિ સઙ્કલ્પાદ્ અન્યદ્ રાગકારણમ્ અસ્તિ।
% નાપિ સઙ્કલ્પાદ્ અન્યદ્ રાગકારણમ્ અસ્તિ।] પ્.751
તસ્માદ્ અયુક્તં સગુણદ્રવ્યોત્પત્તિવત્ તયોર્ ઉત્પત્તિર્ ઇતિ।
અથાપિ સઙ્કલ્પાદ્ અન્યદ્ રાગકારણં ધર્માધર્મલક્ષણમ્ અદૃષ્ટમ્ ઉપાદીયતે, તથાપિ પૂર્વશરીરયોગો ઽપ્રત્યાખ્યેયઃ। તત્ર હિ તસ્ય નિર્વૃત્તિઃ નાસ્મિન્ જન્મનિ।
તન્મયત્વાદ્ રાગ ઇતિ। વિષયાભ્યાસઃ ખલ્વ્ અયં ભાવનાહેતુઃ તન્મયત્વમ્ ઉચ્યતે ઇતિ। જાતિવિશેષાચ્ ચ રાગવિશેષ ઇતિ। કર્મ ખલ્વ્ ઇદં જાતિવિશેષનિર્વર્તકં તાદર્થ્યાત્ તાચ્છબ્દ્યં વિજ્ઞાયતે। તસ્માદ્ અનુપપન્નં સઙ્કલ્પાદ્ અન્યદ્ રાગકારણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.27 **********************
% પ્.752
અનાદિશ્ ચેતનસ્ય શરીરયોગ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, સ્વકૃતકર્મનિમિત્તં ચાસ્ય શરીરં સુખદુઃખાધિષ્ઠાનમ્। તત્ પરીક્ષ્યતે --- કિં ઘ્રાણાદિવદ્ એકપ્રકૃતિકમ્ ઉત નાનાપ્રકૃતીતિ। કુતઃ સંશયઃ? વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ। પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ સઙ્ખ્યાવિકલ્પેન શરીરપ્રકૃતિર્ ઇતિ પ્રતિજાનત ઇતિ। કિં તત્ર તત્ત્વમ્?
% પ્.753
ન્ય્સ્_3,1.27: પાર્થિવં ગુણાન્તરોપલબ્ધેઃ ॥
તત્ર માનુષં પાર્થિવમ્। કસ્માત્? ગુણાન્તરોપલબ્ધેઃ। ગન્ધવતી પૃથિવી ગન્ધવચ્ ચ શરીરમ્। અબાદીનામ્ અગન્ધત્વાત્ તત્પ્રકૃત્યગન્ધં સ્યાત્। ન ત્વ્ ઇદમ્ અબાદિભિર્ અસમ્પૃક્તયા પૃથિવ્યારબ્ધં ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થાશ્રયભાવેન કલ્પતે ઇત્ય્ અતઃ પઞ્ચાનાં ભૂતાનાં સંયોગે સતિ શરીરં ભવતિ। ભૂતસંયોગો હિ મિથઃ પઞ્ચાનાં ન નિષિદ્ધ ઇતિ। આપ્યતૈજસવાયવ્યાનિ લોકાન્તરે શરીરાણિ તેષ્વ્ અપિ ભૂતસંયોગઃ પુરુષાર્થતન્ત્ર ઇતિ। સ્થાલ્યાદિદ્રવ્યનિષ્પત્તાવ્ અપિ નિઃસંશયો નાબાદિસંયોગમ્ અન્તરેન નિષ્પત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.28-30 **********************
% પ્.754
ન્ય્સ્_3,1.28: પાર્થિવાપ્યતૈજસં તદગુણોપલબ્ધેઃ ॥
ન્ય્સ્_3,1.29: નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસોપલબ્ધેશ્ ચાતુર્ભૌતિકમ્ ॥
ન્ય્સ્_3,1.30: ગન્ધક્લેદપાકવ્યૂહાવકાશદાનેભ્યઃ પાઞ્ચભૌતિકમ્ ॥
ત ઇમે સન્દિગ્ધા હેતવ ઇત્ય્ ઉપેક્ષિતવાન્ સૂત્રકારઃ। કથં સન્દિગ્ધાઃ? સતિ ચ પ્રકૃતિભાવે ભૂતાનાં ધર્મોપલબ્ધિર્ અસતિ ચ સંયોગાપ્રતિષેધાત્ સન્નિહિતાનામ્ ઇતિ, યથા સ્થાલ્યામ્ ઉદકતેજોવાય્વાકાશાનામ્ ઇતિ। તદ્ ઇદમ્ અનેકભૂતપ્રકૃતિ શરીરમ્ અગન્ધમ્ અરસમ્ અરૂપમ્ અસ્પર્શં ચ પ્રકૃત્યનુવિધાનાત્ સ્યાત્,
% -મ્ અરૂપમ્ અસ્પર્શં ચ પ્રકૃત્યનુવિધાનાત્ સ્યાત્,] પ્.755
ન ત્વ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ભૂતમ્। તસ્માત્ ``પાર્થિવં ગુણાન્તરોપલબ્ધેઃઽઽ॥28-29-30॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.31 **********************
% પ્.756
ન્ય્સ્_3,1.31: શ્રુતિપ્રામાણ્યાચ્ ચ ॥
``સૂર્યં તે ચક્ષુર્ગચ્છતાદ્ઽઽ ઇત્ય્ અત્ર મન્ત્રે ``પૃથિવીં તે શરીરમ્ઽઽ ઇતિ શ્રૂયતે। તદ્ ઇદં પ્રક્ર્તૌ વિકારસ્ય પ્રલયાભિધાનમ્ ઇતિ।
% પ્રક્ર્તૌ વિકારસ્ય પ્રલયાભિધાનમ્ ઇતિ।] પ્.757
``સૂર્યં તે ચક્ષુઃ સ્પૃણોમિઽઽ ઇત્ય્ અત્ર મન્ત્રાન્તરે ``પૃથિવીં તે શરીરં સ્પૃણોમીતિઽઽ શ્રૂયતે। સેયં કારણાદ્ વિકારસ્ય સ્પૃતિર્ અભિધીયત ઇતિ। સ્થાલ્યાદિષુ ચ તુલ્યજાતીયાનામ્ એકકાર્યારમ્ભદર્શનાદ્ ભિન્નજાતીયાનામ્ એકકાર્યારમ્ભાનુપપત્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.32 **********************
અથેદાનીમ્ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમેયક્રમેણ વિચાર્યન્તે --- કિમ્ આવ્યક્તિકાન્ય્ આહોસ્વિદ્ ભૌતિકાનીતિ।
% -નીતિ।] પ્.758
કુતઃ સંશયઃ? ---
ન્ય્સ્_3,1.32: કૃષ્ણસારે સત્ય્ ઉપલમ્ભાદ્ વ્યતિરિચ્ય ચોપલમ્ભાત્ સંશયઃ ॥
કૃષ્ણસારં ભૌતિકમ્, તસ્મિન્ન્ અનુપહતે રૂપોપલબ્ધિઃ ઉપહતે ચાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ। વ્યતિરિચ્ય કૃષ્ણસારમ્ અવસ્થિતસ્ય વિષયસ્ય ઉપલમ્ભો ન કૃષ્ણસારપ્રાપ્તસ્ય। ન ચાપ્રાપ્યકારિત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્, તદ્ ઇદમ્ અભૌતિકત્વે વિભુત્વાત્ સમ્ભવતિ। એવમ્ ઉભયધર્મોપલબ્ધેઃ સંશયઃ

% -પલબ્ધેઃ સંશયઃ

] પ્.759
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.33 **********************
% પ્.760
અભૌતિકાનીત્ય્ આહ। કસ્માત્?
ન્ય્સ્_3,1.33: મહદણુગ્રહણાત્ ॥
મહદ્ ઇતિ મહત્તરં મહત્તમં ચોપલભ્યતે યથા ન્યગ્રોધપર્વતાદિ। અણ્વ્ ઇતિ અણુતરમ્ અણુતમં ચ ગૃહ્યતે યથા ન્યગ્રોધધાનાદિ। તદુભયમ્ ઉપલભ્યમાનં ચક્ષુષો ભૌતિકત્વં બાધતે। ભૌતિકં હિ યાવત્ તાવદ્ એવ વ્યાપ્નોતિ। અભૌતિકં તુ વિભુત્વાત્ સર્વવ્યાપકમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.34 **********************
% પ્.762
ન મહદણુગ્રહણમાત્રાદ્ અભૌતિકત્વં વિભુત્વં ચેન્દ્રિયાણાં શક્યં પ્રતિપત્તુમ્। ઇદં ખલુ ---
ન્ય્સ્_3,1.34: રશ્મ્યર્થસન્નિકર્ષવિશેષાત્ તદ્ગ્રહણમ્ ॥
તયોર્ મહદણ્વોર્ ગ્રહણં ચક્ષૂરશ્મેર્ અર્થસ્ય ચ સન્નિકર્ષવિશેષાદ્ ભવતિ યથા પ્રદીપરશ્મેર્ અર્થસ્ય ચેતિ।
% -ર્ અર્થસ્ય ચેતિ।] પ્.763
રશ્મ્યર્થસન્નિકર્ષશ્ ચાવરણલિઙ્ગઃ। ચાક્ષુષો હિ રશ્મિઃ કુડ્યાદિભિર્ આવૃતમ્ અર્થં ન પ્રકાશયતિ યથા પ્રદીપરશ્મિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.35 **********************
% પ્.764
આવરણાનુમેયત્વે સતીદમ્ આહ ---
ન્ય્સ્_3,1.35: તદનુપલબ્ધેર્ અહેતુઃ ॥
રૂપસ્પર્શવદ્ ધિ તેજઃ, મહત્ત્વાદ્ અનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ રૂપવત્ત્વાચ્ ચોપલબ્ધિર્ ઇતિ પ્રદીપવત્ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યેત ચાક્ષુષો રશ્મિર્ યદિ સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.36 **********************
ન્ય્સ્_3,1.36: નાનુમીયમાનસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિર્ અભાવહેતુઃ ॥
સન્નિકર્ષપ્રતિષેધાર્થેનાવરણેન લિઙ્ગેનાનુમીયમાનસ્ય રશ્મેર્ યા પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિર્ નાસાવ્ અભાવં પ્રતિપાદયતિ યથા ચન્દ્રમસઃ પરભાગસ્ય પ્ર્થિવ્યાશ્ ચાધોભાગસ્ય

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.37 **********************
% પ્.765
ન્ય્સ્_3,1.37: દ્રવ્યગુણધર્મભેદાચ્ ચોપલબ્ધિનિયમઃ ॥
ભિન્નઃ ખલ્વ્ અયં દ્રવ્યધર્મો ગુણધર્મશ્ ચ, મહદનેકદ્રવ્યવચ્ ચ વિષક્તાવયવમ્ આપ્યં દ્રવ્યં પ્રત્યક્ષતો નોપલભ્યતે સ્પર્શસ્ તુ શીતો ગૃહ્યતે। તસ્ય દ્રવ્યસ્યાનુબન્ધાદ્ હેમન્તશિશિરૌ કલ્પ્યેતે તથાવિધમ્ એવ ચ તૈજસં દ્રવ્યમ્ અનુદ્ભૂતરૂપં સહ રૂપેણ નોપલભ્યતે,
% કલ્પ્યેતે તથાવિધમ્ ... નોપલભ્યતે,] પ્.766
સ્પર્શસ્ ત્વ્ અસ્યોષ્ણ ઉપલભ્યતે તસ્ય દ્રવ્યસ્યાનુબન્ધાદ્ ગ્રીષ્મવસન્તૌ કલ્પ્યેતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.38 **********************
યત્ર ત્વ્ એષા ભવતિ ---
ન્ય્સ્_3,1.38: અનેકદ્રવ્યસમવાયાદ્ રૂપવિશેષાચ્ ચ રૂપોપલબ્ધિઃ ॥
તત્ર રૂપં ચ દ્રવ્યં ચ તદાશ્રયઃ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યતે। રૂપવિશેષસ્ તુ યદ્ભાવાત્ ક્વચિદ્ રૂપોપલબ્ધિઃ યદભાવાચ્ ચ દ્રવ્યસ્ય ક્વચિદ્ અનુપલબ્ધિઃ સ રૂપધર્મો ઽયમ્ ઉદ્ભવ સમાખ્યાત ઇતિ। અનુદ્ભૂતરૂપશ્ ચાયં નાયનો રશ્મિઃ, તસ્માત્ પ્રત્યક્ષતો નોપલભ્યત ઇતિ।
% ઇતિ।] પ્.767
દૃષ્ટશ્ ચ તેજસો ધર્મભેદઃ, ઉદ્ભૂતરૂપસ્પર્શં પ્રત્યક્ષં તેજો યથા આદિત્યરશ્મયઃ। ઉદ્ભૂતરૂપમ્ અનુદ્ભૂતસ્પર્શં ચ પ્રત્યક્ષં યથા પ્રદીપરશ્મયઃ। ઉદ્ભૂતસ્પર્શમ્ અનુદ્ભૂતરૂપમ્ અપ્રત્યક્ષં યથાબાદિસંયુક્તં તેજઃ। અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શો ઽપ્રત્યક્ષશ્ ચાક્ષુષો રશ્મિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.39 **********************
ન્ય્સ્_3,1.39: કર્મકારિતશ્ ચેન્દ્રિયાણાં વ્યૂહઃ પુરુષાર્થતન્ત્રઃ ॥
યથા ચેતનસ્યાર્થો વિષયોપલબ્ધિભૂતઃ સુખદુઃખોપલબ્ધિભૂતશ્ ચ કલ્પ્યતે તથેન્દ્રિયાણિ વ્યૂઢાનિ, વિષયપ્રાપ્ત્યર્થશ્ ચ રશ્મેશ્ ચાક્ષુષસ્ય વ્યૂહઃ। રૂપસ્પર્શાનભિવ્યક્તિશ્ ચ વ્યવહારપ્રકૢપ્ત્યર્થા, દ્રવ્યવિશેષે ચ પ્રતીઘાતાદ્ આવરણોપપત્તિર્ વ્યવહારાર્થા। સર્વદ્રવ્યાણાં વિશ્વરૂપો વ્યૂહ ઇન્દ્રિયવત્ કર્મકારિતઃ પુરુષાર્થતન્ત્રઃ। કર્મ તુ ધર્માધર્મભૂતં ચેતનસ્યોપભોગાર્થમ્ ઇતિ।
% પ્.768
અવ્યભિચારાચ્ ચ પ્રતીઘાતો ભૌતિકધર્મઃ। યશ્ ચાત્વરણોપલમ્ભાદ્ ઇન્દ્રિયસ્ય દ્રવ્યવિશેષે પ્રતિઘાતઃ સ ભૌતિકધર્મો ન ભૂતાનિ વ્યભિચરતિ, નાબૌતિકં પ્રતિઘાતધર્મકં દૃષ્ટમ્ ઇતિ। અપ્રતિઘાતસ્ તુ વ્યભિચારી ભૌતિકાભૌતિકયોઃ સમાનત્વાદ્ ઇતિ।
યદ્ અપિ મન્યેત પ્રતિઘાતાદ્ ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણિ, અપ્રતિઘાતાદ્ અભૌતિકાનીતિ પ્રાપ્તમ્? દૃષ્ટશ્ ચાપ્રતિઘાતઃ કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધેઃ। તન્ ન યુક્તમ્। કસ્માત્? યસ્માદ્ ભૌતિકમ્ અપિ ન પ્રતિહન્યતે, કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતપ્રકાશાત્ પ્રદીપરશ્મીનામ્, સ્થાલ્યાદિષુ પાચકસ્ય તેજસો ઽપ્રતિઘાતઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.40 **********************
% પ્.769
ઉપપદ્યતે ચ અનુપલબ્ધિઃ કારણભેદાત્ ---
ન્ય્સ્_3,1.40: મધ્યન્દિનોલ્કાપ્રકાશાનુપલબ્ધિવત્ તદનુપલબ્ધિઃ ॥
યથા ``અનેકદ્રવ્યેણ સમવાયાદ્ રૂપવિશેષાચ્ ચોપલબ્ધિર્ઽઽ ઇતિ સત્ય્ ઉપલબ્ધિકારણે મધ્યન્દિનોલ્કાપ્રકાશો નોપકભ્યતે આદિત્યપ્રકાશેનાભિભૂતઃ, એવં મહદનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ રૂપવિશેષાચ્ ચોપલભિર્ ઇતિ સત્ય્ ઉપલબ્ધિકારણે ચાક્ષુષો રશ્મિર્ નોપલભ્યતે નિમિત્તાન્તરતઃ॥ તચ્ ચ વ્યાખ્યાતમ્ અનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શસ્ય દ્રવ્યસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.41 **********************
અત્યન્તાનુપલબ્ધિશ્ ચાભાવકારણમ્। યો હિ બ્રવીતિ લોષ્ટપ્રકાશો મધ્યન્દિને આદિત્યપ્રકાશાભિભવાન્ નોપલભ્યત ઇતિ, તસ્યૈતત્ સ્યાત્?
% પ્.770
ન્ય્સ્_3,1.41: ન, રાત્રાવ્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધેઃ ॥
અપ્ય્ અનુમાનતો ઽનુપલબ્ધેર્ ઇતિ। એવમ્ અત્યન્તાનુપલબ્ધેર્ લોષ્ટપ્રકાશો નાસ્તિ, ન ત્વ્ એવં ચક્ષુષો રશ્મિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.42 **********************
ઉપપન્નરૂપા ચેયમ્ ---
ન્ય્સ્_3,1.42: બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાદ્ વિષયોપલબ્ધેર્ અનભિવ્યક્તિતો ઽનુપલબ્ધિઃ ॥
બાહ્યેન પ્રકાશેનાનુગૃહીતં ચક્ષુઃ વિષયગ્રાહકં તદભાવે ઽનુપલબ્ધિઃ। સતિ ચ પ્રકાશાનુગ્રહે શીતસ્પર્શોપલબ્ધૌ ચ સત્યાં તદાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્ય ચક્ષુષા ઽગ્રહણં રૂપસ્યાનુદ્ભૂતત્વાત્,
% પ્રકાશાનુગ્રહે ...] પ્.771
સેયં રૂપાનભિવ્યક્તિતો રૂપાશ્રયસ્ય દ્રવ્યસ્યાનુપલબ્ધિર્ દૃષ્ટા। તત્ર યદ્ ઉક્તં ``તદનુપલબ્ધેર્ અહેતુર્ઽઽ ઇતિ એતદ્ અયુક્તમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.43 **********************
કસ્માત્ પુનર્ અભિભવો ઽનુપલબ્ધિકારણં ચાક્ષુષસ્ય રશ્મેર્ નોચ્યત ઇતિ?
ન્ય્સ્_3,1.43: અભિવ્યક્તૌ ચાભિભવાત્ ॥
બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહનિરપેક્ષતાયાં ચેતિ ચાર્થઃ। યદ્ રૂપમ્ અભિવ્યક્તમ્ ઉદ્ભૂતં બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહં ચ નાપેક્ષતે તદ્વિષયો ઽભિભવઃ, વિપર્યયે ઽભિભવાભાવાત્। અનુદ્ભૂતરૂપત્વાચ્ ચાનુપલભ્યમાનં બાહ્યપ્રકાશાનુગ્રહાચ્ ચોપલભ્યમાનં નાભિભૂયત ઇતિ।
% -નુપલભ્યમાનં] પ્.772
એવમ્ ઉપપન્નમ્ અસ્તિ ચાક્ષુષો રશ્મિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.44 **********************
% પ્.773
ન્ય્સ્_3,1.44: નક્તઞ્ચરનયનરશ્મિદર્શનાચ્ ચ ॥
દૃશ્યન્તે હિ નક્તં નયનરશ્મયો નક્તઞ્ચરાણાં વૃષદંશપ્રભૃતીનામ્, તેન શેષસ્યાનુમાનમ્ ઇતિ। જાતિભેદવદ્ ઇન્દ્રિયભેદ ઇતિ ચેત્? ધર્મભેદમાત્રં ચાનુપપન્નમ્ આવરણસ્ય પ્રાતિપ્રતિષેધાર્થસ્ય દર્શનાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.45 **********************
% પ્.774
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનકારણત્વાનુપપત્તિઃ। કસ્માત્?
ન્ય્સ્_3,1.45: અપ્રાપ્ય ગ્રહણં કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધેઃ ॥
તૃણાદિ સર્પદ્ દ્રવ્યં કાચે અભ્રપટલે વા પ્રતિહતં દૃષ્ત્ઽમ્, અવ્યવહિતેન સન્નિકૃષ્યતે વ્યાહન્યતે વૈ પ્રાપ્તિર્ વ્યવધાનેનેતિ। યદિ ચ રશ્મ્યર્થસન્નિકર્ષો ગ્રહણહેતુઃ સ્યાત્ ન વ્યવહિતસ્ય સન્નિકર્ષ ઇત્ય્ અગ્રહણં સ્યાત્। અસ્તિ ચેયં કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધિઃ સા જ્ઞાપયતિ અપ્રાપ્યકારીણીન્દ્રિયાણિ અત એવાભૌતિકાનિ, પ્રાપ્યકારિત્વં હિ ભૌતિકધર્મ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.46 **********************
% પ્.775
ન્ય્સ્_3,1.46: કુડ્યાન્તરિતાનુપલબ્ધેર્ અપ્રતિષેધઃ ॥
અપ્રાપ્યકરિત્વે સતીન્દ્રિયાણાં કુડ્યાન્તરિતસ્યાનુપલબ્ધિર્ ન સ્યાત્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.47 **********************
પ્રાપ્યકારિત્વે ઽપિ તુ કાચાભ્રપટલસ્ફટિકાન્તરિતોપલબ્ધિર્ ન સ્યાત્?
ન્ય્સ્_3,1.47: અપ્રતીઘાતાત્ સન્નિકર્ષોપપત્તિઃ ॥
ન ચ કાચો ઽભ્રપટલં વા નયનરશ્મિં વિષ્ટભ્નાતિ સો ઽપ્રતિહન્યમાનઃ સન્નિકૃષ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.48 **********************
% પ્.776
યશ્ ચ મન્યતે ન ભૌતિકસ્યાપ્રતિઘાત ઇતિ તન્ ન ---
ન્ય્સ્_3,1.48: આદિત્યરશ્મેઃ સ્ફટિકાન્તરિતે ઽપિ દાહ્યે .વિઘાતાત્ ॥
આદિત્યરશ્મેર્ અવિઘાતાત્ સ્ફટિકાન્તરિતે ઽપ્ય્ અવિઘાતાત્, દાહ્યે ઽવિઘાતાત્। અવિઘાતાદ્ ઇતિ ચ પદાભિસમ્બન્ધાદ્ વાક્યભેદ ઇતિ। પ્રતિવાક્યં ચાર્થભેદ ઇતિ। આદિત્યરશ્મિઃ કુમ્ભાદિષુ ન પ્રતિહન્યતે, અવિઘાતાત્ કુમ્ભસ્થમ્ ઉદકં તપતિ। પ્રાપ્તૌ હિ દ્રવ્યાન્તરગુણસ્ય ઉષ્ણસ્ય સ્પર્શસ્ય ગ્રહણં તેન ચ શીતસ્પર્શાભિભવ ઇતિ। સ્ફટિકાન્તરિતે ઽપિ પ્રકાશનીયે પ્રદીપરશ્મીનામ્ અપ્રતિઘાતઃ, અપ્રતિઘાતાત્ પ્રાપ્તસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ। ભર્જનકપાલાદિસ્થં ચ દ્રવ્યમ્ આગ્નેયેન તેજસા દહ્યતે તત્રાવિઘાતાત્ પ્રાપ્તિઃ, પ્રાપ્તૌ તુ દાહો નાપ્રાપ્યકારિ તેજ ઇતિ।
% પ્.777
અવિઘાતાદ્ ઇતિ ચ કેવલં પદમ્ ઉપાદીયતે, કો ઽયમ્ અવિઘાતો નામ? અવ્યુહ્યમાનાવયવેન વ્યવધાયેન દ્રવ્યેણ સર્વતો દ્રવ્યસ્યાવિષ્ઠ્મ્ભઃ ક્રિયાહેતોર્ અપ્રતિબન્ધઃ પ્રાપ્તેર્ અપ્રતિષેધ ઇતિ। દૃષ્ટં હિ કલશનિષક્તાનામ્ અપાં બહિઃ શીતસ્પર્શસ્ય ગ્રહણમ્। ન ચેન્દ્રિયેણાસન્નિકૃષ્ટસ્ય દ્રવ્યસ્ય સ્પર્શોપલબ્ધિઃ। દૃષ્ટૌ ચ પ્રસ્પન્દપરિસ્રવૌ। તત્ર કાચાભ્રપટલાદિભિર્ નયનરશ્મેર્ અપ્રતિઘાતાદ્ વિભિદ્યાર્થેન સહ સન્નિકર્ષાદ્ ઉપપન્નં ગ્રહણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.49 **********************
% પ્.778
ન્ય્સ્_3,1.49: નેતરેતરધર્મપ્રસઙ્ગાત્ ॥
કાચાભ્રપટલાદિવદ્ વા કુડ્યાદિભિર્ અપ્રતિઘાતઃ, કુડ્યાદિવદ્ વા કાચાભ્રપટલાદિભિઃ પ્રતિઘાત ઇતિ પ્રસજ્યતે, નિયમે કારણં વાચ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.50 **********************
ન્ય્સ્_3,1.50: આદર્શોદકયોઃ પ્રસાદસ્વાભાવ્યાદ્ રૂપોપલબ્ધિવત્ તદુપલબ્ધિઃ ॥
આદર્શોદકયોઃ પ્રસાદો રૂપવિશેષઃ સ્વો ધર્મો નિયમદર્શનાત્, પ્રસાદસ્ય વા સ્વો ધર્મો રૂપોપલમ્ભનમ્। યથા આદર્શપ્રતિહતસ્ય પરાવૃત્તસ્ય નયનરશ્મેઃ સ્વેન મુખેન સન્નિકર્ષે સતિ સ્વમુખોપલમ્ભનં પ્રતિબિમ્બગ્રહણાખ્યમ્ આદર્શરૂપાનુગ્રહાત્ તન્નિમિત્તં ભવતિ,
% -કર્ષે સતિ ...] પ્.779
આદર્શરૂપોપઘાતે તદભાવાત્, કુડ્યાદિષુ ચ પ્રતિબિમ્બગ્રહણં ન ભવતિ એવં કાચાભ્રપટલાદિભિર્ અવિઘાતશ્ ચક્ષૂરશ્મેઃ કુડ્યાદિભિશ્ ચ પ્રતિઘાતો દ્રવ્યસ્વભાવનિયમાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.51 **********************
ન્ય્સ્_3,1.51: દૃષ્ટાનુમિતાનાં હિ નિયોગપ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
પ્રમાણસ્ય તત્ત્વવિષયત્વાત્। ન ખલુ ભોઃ પરીક્ષમાણેન દૃષ્ટાનુમિતા અર્થાઃ શક્યા નિયોક્તુમ્ એવં ભવતેતિ,
% નિયોક્તુમ્ એવં ભવતેતિ,] પ્.780
નાપિ પ્રતિષેદ્ધુમ્ એવં ન ભવતેતિ। ન હીદમ્ ઉપપદ્યતે રૂપવદ્ ગન્ધો ઽપિ ચાક્ષુષો ભવત્વ્ ઇતિ, ગન્ધવદ્ વા રૂપં ચાક્ષુષં મા ભૂદ્ ઇતિ, અગ્નિપ્રતિપત્તિવત્ ધૂમેનોદકપ્રતિપત્તિર્ અપિ ભવત્વ્ ઇતિ, ઉદકાપ્રતિપત્તિવદ્ વા ધૂમેનાગ્નિપ્રતિપત્તિર્ અપિ મા ભૂદ્ ઇતિ। કિં કારણમ્? યથા ખલ્વ્ અર્થા ભવન્તિ ય એષાં સ્વો ભાવઃ સ્વો ધર્મ ઇતિ તથાભૂતાઃ પ્રમાણેન પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ। તથાભૂતવિષયકં હિ પ્રમાણમ્ ઇતિ। ઇમૌ ખલુ નિયોગપ્રતિષેધૌ ભવતા દેશિતૌ કાચાભ્રપટલાદિવદ્ વા કુડ્યાદિભિર્ અપ્રતિઘાતો ભવતુ કુડ્યાદિવદ્ વા કાચાભ્રપટલાદિભિર્ અપ્રતિઘાતો મા ભૂદ્ ઇતિ। ન, દૃષ્ટાનુમિતાઃ ખલ્વ્ ઇમે દ્રવ્યધર્માઃ, પ્રતિઘાતાપ્રતિઘાતયોર્ હ્ય્ ઉપલબ્ધી વ્યવસ્થાપિકે। વ્યવહિતાનુપલબ્ધ્યાનુમીયતે કુડ્યાદિભિઃ પ્રતિઘાતઃ, વ્યવહિતોપલબ્ધ્યાનુમીયતે કાચાભ્રપટલાદિભિર્ અપ્રતિઘાત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.52 **********************
% પ્.781
અથાપિ ખલ્વ્ એકમ્ ઇદમ્ ઇન્દ્રિયં બહૂનીન્દ્રિયાણિ વા? કુતઃ સંશયઃ?
ન્ય્સ્_3,1.52: સ્થાનાન્યત્વે નાનાત્વાદ્ અવયવિનાનાસ્થાનત્વાચ્ ચ સંશયઃ ॥
બહૂનિ દ્રવ્યાણિ નાનાસ્થાનાનિ દૃશ્યન્તે, નાનાસ્થાનશ્ ચ સન્ન્ એકો ઽવયવી ચેતિ। તેનેન્દ્રિયેષુ ભિન્નસ્થાનેષુ સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.53 **********************
% પ્.783
એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ---
ન્ય્સ્_3,1.53: ત્વગ્ અવ્યતિરેકાત્ ॥
ત્વગ્ એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ આહ। કસ્માત્? અવ્યતિરેકાત્। ન ત્વચા કિઞ્ચિદ્ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં ન પ્રાપ્તમ્, ન ચાસત્યાં ત્વચિ કિઞ્ચિદ્ વિષયગ્રહણં ભવતિ, યયા સત્વેન્દ્રિયસ્થાનાનિ વ્યાપ્તાનિ યસ્યાં ચ સત્યાં વિષયગ્રહણં ભવતિ સા ત્વગ્ એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ।
નેન્દ્રિયાન્તરાર્થાનુપલબ્ધેઃ। સ્પર્શોપલબ્ધિલક્ષણાયાં સત્યાં ત્વચિ ગૃહ્યમાણે ત્વગિન્દ્રિયેણ સ્પર્શે ઇન્દ્રિયાન્તરાર્થા રૂપાદયો ન ગૃહ્યન્તે અન્ધાદિભિઃ। ન સ્પર્શગ્રાહકાત્ ઇન્દ્રિયાદ્ ઇન્દ્રિયાન્તરમ્ અસ્તીતિ સ્પર્શવદ્ અન્ધાદિભિર્ ગૃહ્યેરન્ રૂપાદયઃ, ન ચ ગૃહ્યન્તે તસ્માન્ નૈકમ્ ઇન્દ્રિયં ત્વગ્ ઇતિ।
% પ્.784
ત્વગવયવવિશેષેણ ધૂમોપલબ્ધિવત્ તદુપલબ્ધિઃ। યથા ત્વચો ઽવયવવિશેષઃ કશ્ચિચ્ ચક્ષુષિ સન્નિકૃષ્ટો ધૂમસ્પર્શં ગૃહ્ણાતિ નાન્યઃ, એવં ત્વચો ઽવયવવિશેષા રૂપાદિગ્રાહકાસ્ તેષામ્ ઉપઘાતાદ્ અન્ધાદિભિર્ ન ગૃહ્યન્તે રૂપાદય ઇતિ। વ્યાહતત્વાદ્ અહેતુઃ। ત્વગવ્યતિરેકાદ્ એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ``ત્વગ્ અવયવવિશેષેણ ધૂમોપલબ્ધિવદ્ રૂપાદ્યુપલબ્ધિર્ઽઽ ઇત્ય્ ઉચ્યતે। એવં ચ સતિ નાનાભૂતાનિ વિષયગ્રાહકાણિ વિષયવ્યવસ્થાનાત્ તદ્ભાવે વિષયગ્રહણસ્ય ભાવાત્ તદુપઘાતે ચાભાવાત્, તથા ચ પૂર્વો વાદ ઉત્તરેણ વાદેણ વ્યાહન્યત ઇતિ।
સન્દિગ્ધશ્ ચાવ્યતિરેકઃ। પૃથિવ્યાદિભિર્ અપિ ભૂતૈર્ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ વ્યાપ્તાનિ, ન ચ તેષ્વ્ અસત્સુ વિષયગ્રહણં ભવતીતિ। તસ્માન્ ન ત્વગ્ અન્યદ્ વા સર્વવિષયમ્ એકમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.54 **********************
% પ્.785
ન્ય્સ્_3,1.54: ન યુગપદર્થાનુપલબ્ધેઃ ॥
આત્મા મનસા સમ્બધ્યતે, મન ઇન્દ્રિયેણ, ઇન્દ્રિયં સર્વાર્થૈઃ સન્નિકૃષ્ટમ્ ઇતિ, આત્મેન્દ્રિયમનોર્થસન્નિકર્ષેભ્યો યુગપદ્ ગ્રહણાનિ સ્યુઃ। ન ચ યુગપદ્ રૂપાદયો ગૃહ્યન્તે તસ્માન્ નૈકમ્ ઇન્દ્રિયં સર્વવિષયમ્ અસ્તીતિ। અસાહચર્યાચ્ ચ વિષયગ્રહણાનાં નૈકમ્ ઇન્દ્રિયં સર્વવિષયકમ્, સાહચર્યે હિ વિષયગ્રહણાનામ્ અન્ધાદ્યનુપપત્તિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.55 **********************
% પ્.786
ન્ય્સ્_3,1.55: વિપ્રતિષેધાચ્ ચ ન ત્વગ્ એકા ॥
ન ખલુ ત્વગ્ એકમ્ ઇન્દ્રિયં વ્યાઘાતાત્ --- ત્વચા રૂપાણ્ય્ અપ્રાપ્તાનિ ગૃહ્યન્ત ઇત્ય્ અપ્રાપ્યકારિત્વે સ્પર્શાદિષ્વ્ અપ્ય્ એવં પ્રસઙ્ગઃ। સ્પર્શાદીનાં ચ પ્રાપ્તાનાં ગ્રહણાદ્ રૂપાદીનાં પ્રાપ્તાનાં ગ્રહણમ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્।
% પ્.787
પ્રાપ્યાપ્રાપ્યકારિત્વમ્ ઇતિ ચેત્? આવરણાનુપપત્તેર્ વિષયમાત્રસ્ય ગ્રહણમ્। અથાપિ મન્યેત પ્રાપ્તાઃ સ્પર્શાદયસ્ ત્વચા ગૃહ્યન્તે રૂપાણિ ત્વ્ અપ્રાપ્તાનીતિ? એવં સતિ નાસ્ત્ય્ આવરણમ્, આવરણાનુપપત્તેશ્ ચ રૂપમાત્રસ્ય ગ્રહણં વ્યવહિતસ્ય ચાવ્યવહિતસ્ય ચેતિ। દૂરાન્તિકાનુવિધાનં ચ રૂપોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યોર્ ન સ્યાત્। અપ્રાપ્તં ત્વચા ગૃહ્યતે રૂપમ્ ઇતિ દૂરે રૂપસ્યાગ્રહણમ્ અન્તિકે ચ ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ એતન્ ન સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.56 **********************
પ્રતિષેધાચ્ ચ નાનાત્વસિદ્ધૌ સ્થાપનાહેતુર્ અપ્ય્ ઉપાદીયતે ---
ન્ય્સ્_3,1.56: ઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ ॥
અર્થઃ પ્રયોજનમ્, તત્ પઞ્ચવિધમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્, સ્પર્શનેનેન્દ્રિયેણ સ્પર્શગ્રહણે સતિ ન તેનૈવ રૂપં ગૃહ્યત ઇતિ રૂપગ્રહણપ્રયોજનં ચક્ષુર્ અનુમીયતે।
% તેનૈવ રૂપં ગૃહ્યત ઇતિ રૂપગ્રહણપ્રયોજનં ચક્ષુર્ અનુમીયતે।] પ્.788
સ્પર્શરૂપગ્રહણે ચ તાભ્યામ્ એવ ન ગન્ધો ગૃહ્યત ઇતિ ગન્ધગ્રહણપ્રયોજનં ઘ્રાણમ્ અનુમીયતે। ત્રયાણાં ગ્રહણે ન તૈર્ એવ રસો ગૃહ્યત ઇતિ રસગ્રહણપ્રયોજનં રસનમ્ અનુમીયતે। ન ચ ચતુર્ણાં ગ્રહણે તૈર્ એવ શબ્દઃ શ્રૂયત ઇતિ શબ્દગ્રહણપ્રયોજનં શ્રોત્રમ્ અનુમીયતે। એવમ્ ઇન્દ્રિયપ્રયોજનસ્યાનિતરેતરસાધનસાધ્યત્વાત્ પઞ્ચૈવેન્દ્રિયાણિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.57 **********************
% પ્.789
ન્ય્સ્_3,1.57: ન, તદર્થબહુત્વાત્ ॥
ન ખલ્વ્ ઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ સિધ્યતિ। કસ્માત્? તેષામ્ અર્થાનાં બહુત્વાત્। બહવઃ ખલ્વ્ ઇમે ઇન્દ્રિયાર્થાઃ, સ્પર્શાસ્ તાવત્ શીતોષ્નાનુષ્ણાશીતા ઇતિ। રૂપાણિ શુક્લહરિતાદીનિ। ગન્ધા ઇષ્ટાનિષ્ટોપેક્ષણીયાઃ। રસાઃ કટુકાદયઃ, શબ્દા વર્ણાત્માનો ધ્વનિમાત્રાશ્ ચ ભિન્નાઃ। તદ્ યસ્યેન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તસ્યેન્દ્રિયાર્થબહુત્વાદ્ બહૂનિ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસજ્યન્ત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.58 **********************
ન્ય્સ્_3,1.58: ગન્ધત્વાદ્યવ્યતિરેકાદ્ ગન્ધાદીનામ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
ગન્ધત્વાદિભિઃ સ્વસામાન્યૈઃ કૃતવ્યવસ્થાનાં ગન્ધાદીનાં યાનિ ગન્ધાદિગ્રહણાનિ તાન્ય્ અસમાનસાધનસાધ્યત્વાદ્ ગ્રાહકાન્તરાણિ ન પ્રયોજયન્તિ। અર્થસમૂહો ઽનુમાનમુક્તો નાર્થૈકદેશઃ।
% -મુક્તો નાર્થૈકદેશઃ।] પ્.790
અર્થૈકદેશં ચાશ્રિત્ય વિષયપઞ્ચત્વમાત્રં ભવાન્ પ્રતિષેધતિ તસ્માદ્ અયુક્તો ઽયં પ્રતિષેધ ઇતિ।
કથં પુનર્ ગન્ધત્વાદિભિઃ સ્વસામાન્યૈઃ કૃતવ્યવસ્થા ગન્ધાદય ઇતિ? સ્પર્શઃ ખલ્વ્ અયં ત્રિવિધઃ શીત ઉષ્ણો ઽનુષ્ણાશીતશ્ ચ સ્પર્શત્વેન સ્વસામાન્યેન સંગૃહીતઃ। ગૃહ્યમાણે ચ શીતસ્પર્શે નોષ્ણસ્યાનુષ્ણાશીતસ્ય વા સ્પર્શસ્ય ગ્રહણં ગ્રાહકાન્તરં પ્રયોજયતિ સ્પર્શભેદાનામ્ એકસાધનસાધ્યત્વાદ્ યેનૈવ શીતસ્પર્શો ગૃહ્યતે તેનૈવેતરાવ્ અપીતિ। એવં ગન્ધત્વેન ગન્ધાનામ્, રૂપત્વેન રૂપાણામ્, રસત્વેન રસાનામ્, શબ્દત્વેન શબ્દાનામ્ ઇતિ। ગન્ધાદિગ્રહણાનિ પુનર્ અસમાનસાધનસાધ્યત્વાદ્ ગ્રાહકાન્તરાણાં પ્રયોજકાનિ। તસ્માદ્ ઉપપન્નમ્ ઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.59 **********************
યદિ સામાન્યં સઙ્ગ્રાહકમ્, પ્રાપ્તમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ---
ન્ય્સ્_3,1.59: વિષયત્વાવ્યતિરેકાદ્ એકત્વમ્ ॥
વિષયત્વેન હિ સામાન્યેન ગન્ધાદયઃ સઙ્ગૃહીતા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.60 **********************
% પ્.791
ન્ય્સ્_3,1.60: ન, બુદ્ધિલક્ષણાધિષ્ઠાનગત્યાકૃતિજ્ઞાતિપઞ્ચત્વેભ્યઃ ॥
ન ખલુ વિષયત્વેન સામાન્યેન કૃતવ્યવસ્થા વિષયા ગ્રાહકાન્તરનિરપેક્ષા એકસાધનગ્રાહ્યા અનુમીયન્તે, અનુમીયન્તે ચ પઞ્ચ ગન્ધાદયો ગન્ધત્વાદિભિઃ સ્વસામાન્યૈઃ કૃતવ્યવસ્થા ઇન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યાઃ, તસ્માદ્ અસમ્બદ્ધમ્ એતત્। અયમ્ એવ ચાર્થો ઽનૂદ્યતે બુદ્ધિલક્ષણપઞ્ચત્વાદ્ ઇતિ।
બુદ્ધય એવ લક્ષણાનિ વિષયગ્રહણલિઙ્ગત્વાત્ ઇન્દ્રિયાણામ્, તદ્ એતત્ ``ઇન્દ્રિયાર્થપઞ્ચત્વાત્ઽઽ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ સૂત્રે કૃતભાષ્યમ્ ઇતિ। તસ્માદ્ બુદ્ધિલક્ષણપઞ્ચત્વાત્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ।
% પ્.792
અધિષ્ઠાનાન્ય્ અપિ ખલુ પઞ્ચેન્દ્રિયાણામ્, સર્વશરીરાધિષ્ઠાનં સ્પર્શનં સ્પર્શગ્રહણલિઙ્ગમ્, કૃષ્ણસારાધિષ્ઠાનં ચક્ષુઃ બહિર્નિઃસૃતં રૂપગ્રહણલિઙ્ગમ્, નાસાધિષ્ઠાનં ઘ્રાણમ્, જિહ્વાધિષ્ઠાનં રસનમ્, કર્ણચ્છિદ્રાધિષ્ઠાનં શ્રોત્રમ્, ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દગ્રહણલિઙ્ગત્વાદ્ ઇતિ।
ગતિભેદાદ્ અપીન્દ્રિયભેદઃ। કૃષ્ણસારોપનિબદ્ધં ચક્ષુર્ બહિર્નિઃસૃત્ય રૂપાધિકરણાનિ દ્રવ્યાણિ પ્રાપ્નોતિ। સ્પર્શનાદીનિ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ વિષયા એવાશ્રયોપસર્પણાત્ પ્રત્યાસીદન્તિ। સન્તાનવૃત્ત્યા શબ્દસ્ય શ્રોત્રપ્રત્યાસત્તિર્ ઇતિ।
આકૃતિઃ ખલુ પરિમાણમ્ ઇયત્તા સા પઞ્ચધા। સ્વસ્થાનમાત્રાણિ ઘ્રાણરસનસ્પર્શનાનિ વિષયગ્રહણેનાનુમેયાનિ। ચક્ષુઃ કૃષ્ણસારાશ્રયં બહિર્નિઃસૃતં વિષયવ્યાપિ। શ્રોત્રં નાન્યદ્ આકાશાત્, તચ્ ચ વિભુ શબ્દમાત્રાનુભવાનુમેયં પુરુષસંસ્કારોપગ્રહણાચ્ ચાધિષ્ઠાનનિયમેન શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકમ્ ઇતિ।
% પ્.793
જાતિર્ ઇતિ યોનિં પ્રચક્ષતે। પઞ્ચ ખલ્વ્ ઇન્દ્રિયયોનયઃ પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ, તસ્માત્ પ્રકૃતિપઞ્ચત્વાદ્ અપિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણીતિ સિદ્ધમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.61 **********************
કથં પુનર્ જ્ઞાયતે ભૂતપ્રકૃતીનીન્દ્રિયાણિ નાવ્યક્તપ્રકૃતીનીતિ?
ન્ય્સ્_3,1.61: ભૂતગુણવિશેષોપલબ્ધેસ્ તાદાત્મ્યમ્ ॥
દૃષ્ટો હિ વાય્વાદીનાં ભૂતાનાં ગુણવિશેષાભિવ્યક્તિનિયમઃ। વાયુઃ સ્પર્શવ્યઞ્જકઃ, આપો રસવ્યઞ્જિકાઃ, તેજો રૂપવ્યઞ્જકમ્, પાર્થિવં કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યં કસ્યચિદ્ દ્રવ્યસ્ય ગન્ધવ્યઞ્જકમ્। અસ્તિ ચાયમ્ ઇન્દ્રિયાણાં ભૂતગુણવિશેષોપલબ્ધિનિયમઃ તેન ભૂતગુણવિશેષોપલબ્ધેર્ મન્યામહે ભૂતપ્રકૃતીનીન્દ્રિયાણિ નાવ્યક્તપ્રકૃતીનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.62 **********************
% પ્.795
ગન્ધાદયઃ પૃથિવ્યાદિગુણા ઇત્ય્ ઉદ્દિષ્ટમ્ ઉદ્દેશશ્ ચ પૃથિવ્યાદીનામ્ એકગુણત્વે ચાનેકગુણત્વે ચ સમાન ઇત્ય્ અત આહ ---
ન્ય્સ્_3,1.62: ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાનાં સ્પર્શપર્યન્તાઃ પૃથિવ્યાઃ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.63 **********************
ન્ય્સ્_3,1.63: અપ્તેજોવાયૂનાં પૂર્વં પૂર્વમ્ અપોહ્યાકાશસ્યોત્તરઃ ॥
સ્પર્શપર્યન્તાનામ્ ઇતિ વિભક્તિવિપરિણામઃ। આકાશસ્યોત્તરઃ શબ્દઃ સ્પર્શપર્યન્તેભ્ય ઇતિ।
% ઇતિ।] પ્.796
કથં તર્હિ તરબ્નિર્દેશઃ? સ્વતન્ત્રવિનિયોગસામર્થ્યાત્। તેનોત્તરશબ્દસ્ય પરાર્થાભિધાનં વિજ્ઞાયતે। ઉદ્દેશસૂત્રે હિ સ્પર્શપર્યન્તેભ્યઃ પરઃ શબ્દ ઇતિ। તન્ત્રં વા સ્પર્શસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ --- સ્પર્શપર્યન્તેષુ નિયુક્તેષુ યો ઽન્યસ્ તદુત્તરઃ શબ્દ ઇતિ॥62-63॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.64 **********************
% પ્.797
ન્ય્સ્_3,1.64: ન સર્વગુણાનુપલબ્ધેઃ ॥
નાયં ગુણનિયોગઃ સાધુઃ। કસ્માત્? યસ્ય ભૂતસ્ય યે ગુણા ન તે તદાત્મકેનેન્દ્રિયેણ સર્વે ઉપલભ્યન્તે। પાર્થિવેન હિ ઘ્રાણેન સ્પર્શપર્યન્તા ન ગૃહ્યન્તે ગન્ધ એવ એકો ગૃહ્યતે એવં શેષેષ્વ્ અપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.65 **********************
કથં તર્હીમે ગુણા વિનિયોક્તવ્યા ઇતિ?
ન્ય્સ્_3,1.65: એકૈકશ્યેનોત્તરોત્તરગુણસદ્ભાવાદ્ ઉત્તરોત્તરાણાં તદનુપલબ્ધિઃ ॥
ગન્ધાદીનામ્ એકૈકો યથાક્રમં પૃથિવ્યાદીનામ્ એકૈકસ્ય ગુણઃ, અતઃ ``તદનુપલબ્ધિઃઽઽ તેષાં તયોઃ તસ્ય ચાનુપલબ્ધિઃ ---
% તેષાં તયોઃ તસ્ય ચાનુપલબ્ધિઃ ---] પ્.798
ઘ્રાણેન રસરૂપસ્પર્શાનાં રસનેન રૂપસ્પર્શયોઃ ચક્ષુષા સ્પર્શસ્યેતિ।
કથં તર્હ્ય્ અનેકગુણાનિ ભૂતાનિ ગૃહ્યન્ત ઇતિ?
સંસર્ગાચ્ ચાનેકગુણગ્રહણમ્। અબાદિસંસર્ગાચ્ ચ પૃથિવ્યાં રસાદયો ગૃહ્યન્તે એવં શેષેષ્વ્ અપીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.66 **********************
% પ્.799
નિયમસ્ તર્હિ ન પ્રાપ્નોતિ સંસર્ગસ્યાનિયમાત્ ચતુર્ગુણા પૃથિવી ત્રિગુણા આપો દ્વિગુણં તેજ એકગુણો વાયુર્ ઇતિ। નિયમશ્ ચોપપદ્યતે। કથમ્?
ન્ય્સ્_3,1.66: વિષ્ટં હ્ય્ અપરં પરેણ ॥
પૃથિવ્યાદીનાં પૂર્વપૂર્વમ્ ઉત્તરેણોત્તરેણ વિષ્ટમ્ અતઃ સંસર્ગનિયમ ઇતિ। તચ્ ચૈતદ્ ભૂતસૃષ્ટૌ વેદિતવ્યં નૈતર્હીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.67 **********************
% પ્.800
ન્ય્સ્_3,1.67: ન પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ॥
નેતિ ત્રિસૂત્રીં પ્રત્યાચષ્ટે। કસ્માત્? પાર્થિવસ્ય દ્રવ્યસ્યાપ્ય્ અસ્ય ચ પ્રત્યક્ષટ્વાત્। મહત્વાનેકદ્રવ્યત્વાદ્ રૂપાચ્ ચોપલબ્ધિર્ ઇતિ તૈજસમ્ એવ દ્રવ્યં પ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ન પાર્થિવમ્ આપ્યં વા રૂપાભાવાત્। તૈજસવત્ તુ પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ન સંસર્ગાદ્ અનેકગુણગ્રહણં ભૂતાનામ્ ઇતિ। ભૂતાન્તરરૂપકૃતં ચ પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વં બ્રુવતઃ પ્રત્યક્ષો વાયુઃ પ્રસજ્યતે નિયમે વા કારણમ્ ઉચ્યતામ્ ઇતિ।
% પ્.801
રસયોર્ વા પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ --- પાર્થિવો રસઃ ષડ્વિધઃ, આપ્યો મધુર એવ; ન ચૈતત્ સંસર્ગાદ્ ભવ્તિતુમ્ અર્હતિ। રૂપયોર્ વા પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ તૈજસરૂપાનુગૃહીતયોઃ, સંસર્ગે હિ વ્યઞ્જકમ્ એવ રૂપં ન વ્યઙ્ગ્યમ્ અસ્તીતિ। એકાનેકવિધત્વે ચ પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ રૂપયોઃ। પાર્થિવં હરિતલોહિતપીતાદ્યનેકવિધં રૂપમ્, આપ્યં તુ શુક્લમ્ અપ્રકાશકમ્, ન ચૈતદ્ એકગુણાનાં સંસર્ગે સત્ય્ ઉપપદ્યત ઇતિ। ઉદાહરણમાત્રં ચૈતત્, અતઃ પરં પ્રપઞ્ચઃ ।
સ્પર્શયોર્ વા પાર્થિવતૈજસયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્। પાર્થિવો ઽનુષ્નાશીતઃ સ્પર્શઃ, ઉષ્ણસ્ તૈજસઃ પ્રત્યક્ષઃ, ન ચૈતદ્ એકગુણાનામ્ અનુષ્ણાશીતસ્પર્શેન વાયુના સંસર્ગેણોપપદ્યત ઇતિ।
અથ વા પાર્થિવાપ્યયોર્ દ્રવ્યયોર્ વ્ય્વસ્થિતગુણયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્। ચતુર્ગુણં પાર્થિવં દ્રવ્યં ત્રિગુણમ્ આપ્યં પ્રત્યક્ષમ્, તેન તત્કારણમ્ અનુમીયતે તથાભૂતમ્ ઇતિ। તસ્ય કાર્યં લિઙ્ગં કારણભાવાદ્ ધિ કાર્યભાવ ઇતિ। એવં તૈજસવાયવ્યયોર્ દ્રવ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ ગુણવ્યવસ્થાયાઃ તત્કારણે દ્રવ્યે વ્યવસ્થાનુમાનમ્ ઇતિ।
દૃષ્ટશ્ ચ વિવેકઃ પાર્થિવાપ્યયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્। પાર્થિવં દ્રવ્યમ્ અબાદિભિર્ વિયુક્તં પ્રત્યક્ષતો ગૃહ્યતે,
% ગૃહ્યતે,] પ્.802
આપ્યં ચ પરાભ્યામ્, તૈજસં ચ વાયુના, ન ચૈકૈકગુણં ગૃહ્યત ઇતિ। નિરનુમાનં તુ ``વિષ્ટં હ્ય્ અપરં પરેણઽઽ ઇત્ય્ એતદ્ ઇતિ। નાત્ર લિઙ્ગમ્ અનુમાપકં ગૃહ્યત ઇતિ યેનૈતદ્ એવં પ્રતિપદ્યેમહિ।
યચ્ ચોક્તં વિષ્ટં હ્ય્ અપરં પરેણેતિ ભૂતસૃષ્ટૌ વેદિતવ્યં ન સામ્પ્રતમ્ ઇતિ નિયમકારણાભાવાદ્ અયુક્તમ્। દૃષ્ટં ચ સામ્પ્રતમ્ અપરં પરેણ વિષ્ટમ્ ઇતિ, વાયુના ચ વિષ્ટં તેજ ઇતિ। વિષ્ટત્વં સંયોગઃ, સ ચ દ્વયોઃ સમાનઃ, વાયુના ચ વિષ્ટત્વાત્ સ્પર્શવત્ તેજો ન તુ તેજસા વિષ્ટત્વાદ્ રૂપવાન્ વાયુર્ ઇતિ નિયમકારણં નાસ્તીતિ। દૃષ્ટં ચ તૈજસેન સ્પર્શેન વાયવ્યસ્ય સ્પર્શસ્યાભિભવાદ્ અગ્રહણમ્ ઇતિ, ન ચ તેનૈવ તસ્યાભિભવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.68 **********************
તદ્ એવં ન્યાયવિરુદ્ધં પ્રવાદં પ્રતિષિધ્ય ``ન સર્વગુણાનુપલબ્ધેર્ઽઽ ઇતિ ચોદિતં સમાધીયતે ---
ન્ય્સ્_3,1.68: પૂર્વપૂર્વગુણોત્કર્ષાત્ તત્ તત્ પ્રધાનમ્ ॥
તસ્માન્ ન સર્વગુણોપલબ્ધિઃ, ઘ્રાણાદીનાં પૂર્વં પૂર્વં ગન્ધાદેર્ ગુણસ્યોત્કર્ષાત્ તત્ તત્ પ્રધાનમ્। કા પ્રધાનતા? વિષયગ્રાહકત્વમ્। કો ગુણોત્કર્ષઃ? અભિવ્યક્તૌ સમર્થત્વમ્। યથા બાહ્યાનાં પાર્થિવાપ્યતૈજસાનાં દ્રવ્યાણાં ચતુર્ગુણત્રિગુણદ્વિગુણાનાં ન સર્વગુણવ્યઞ્જકત્વં ગન્ધરસરૂપોત્કર્ષાત્ તુ યથાક્રમં ગન્ધરસરૂપવ્યઞ્જકત્વમ્,
% બાહ્યાનાં ...] પ્.803
એવં ઘ્રાણ રસનચક્ષુષા.ં ચતુર્ગુણત્રિગુણદ્વિગુણાનાં ન સર્વગુણગ્રાહકત્વમ્, ગન્ધરસરૂપોત્કર્ષાત્ તુ યથાક્રમં ગન્ધરસરૂપગ્રાહકત્વમ્। તસ્માદ્ ઘ્રાણાદિભિર્ ન સર્વેષાં ગુણાનામ્ ઉપલબ્ધિર્ ઇતિ।
યસ્ તુ પ્રતિજાનીતે ગન્ધગુણત્વાદ્ ઘ્રાણં ગન્ધસ્ય ગ્રાહકમ્ એવં રસનાદિષ્વ્ અપીતિ, તસ્ય યથાગુણયોગં ઘ્રાણાદિભિર્ ગુણગ્રહણં પ્રસજ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.69 **********************
% પ્.804
કિંકૃતં પુનર્ વ્યવસ્થાનમ્ --- કિઞ્ચિત્ પાર્થિવમ્ ઇન્દ્રિયં ન સર્વાણિ, કાનિચિદ્ આપ્યતૈજસવાયવ્યાનિ ઇન્દ્રિયાણિ ન સર્વાણીતિ?
ન્ય્સ્_3,1.69: તદ્વ્યવસ્થાનં તુ ભૂયસ્ત્વાત્ ॥
અર્થનિર્વૃત્તિસમર્થસ્ય પ્રવિભક્તસ્ય દ્રવ્યસ્ય સંસર્ગઃ પુરુષસંસ્કારકારિતો ભૂયસ્ત્વમ્। દૃષ્ટો હિ પ્રકર્ષે ભૂયસ્ત્વશબ્દઃ, યથા પ્રકૃષ્ટો વિષયો ભૂયાન્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે। યથા પૃથગર્થક્રિયાસમર્થાનિ પુરુષસંસ્કારવશાદ્ વિષૌષધિમણિપ્રભૃતીનિ દ્રવ્યાણિ નિર્વર્ત્યન્તે, ન સર્વં સર્વાર્થમ્; એવં પૃથગ્વિષયગ્રહણસમર્થાનિ ઘ્રાણાદીનિ નિર્વર્ત્યન્તે ન સર્વવિષયગ્રહણસમર્થાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.70 **********************
% પ્.805
સ્વગુણાન્ નોપલભન્ત ઇન્દ્રિયાણિ। કસ્માદ્ ઇતિ ચેત્?
ન્ય્સ્_3,1.70: સગુણાનામ્ ઇન્દ્રિયભાવાત્ ॥
સ્વાન્ ગન્ધાદીન્ નોપલભન્તે ઘ્રાણાદીનિ। કેન કારણેનેતિ ચેત્? સ્વગુણૈઃ સહ ઘ્રાણાદીનામ્ ઇન્દ્રિયભાવાત્। ઘ્રાણં સ્વેન ગન્ધેન સમાનાર્થકારિણા સહ બાહ્યં ગન્ધં ગૃહ્ણાતિ તસ્ય સ્વગન્ધગ્રહણં સહકારિવૈકલ્યાન્ ન ભવતિ, એવં શેષાણામ્ અપિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.71 **********************
યદિ પુનર્ ગન્ધઃ સહકારી ચ સ્યાદ્ ઘ્રાણસ્ય ગ્રાહ્યશ્ ચેત્ય્ અત આહ ---
ન્ય્સ્_3,1.71: તેનૈવ તસ્યાગ્રહણાચ્ ચ ॥
% પ્.806
ન ગુણોપલબ્ધિર્ ઇન્દ્રિયાણામ્। યો બ્રૂતે --- યથા બાહ્યં દ્રવ્યં ચક્ષુષા (ચોર્ર્.; ચક્ષષા, એદ્.) ગૃહ્યતે તથા તેનૈવ ચક્ષુષા તદ્ એવ ચક્ષુર્ ગૃહ્યતામ્ ઇતિ, તાદૃઙ્ ઇદમ્; તુલ્યો હ્ય્ ઉભયત્ર પ્રતિપત્તિહેત્વભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.72 **********************
ન્ય્સ્_3,1.72: ન શબ્દગુણોપલબ્ધેઃ ॥
સ્વગુણાન્ નોપલભન્ત ઇન્દ્રિયાણીતિ એતન્ ન ભવતિ। ઉપલભ્યતે હિ સ્વગુણઃ શબ્દઃ શ્રોત્રેણેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_3,1.73 **********************
% પ્.807
ન્ય્સ્_3,1.73: તદુપલબ્ધિર્ ઇતરેતરદ્રવ્યગુણવૈધર્મ્યાત્ ॥
ન શબ્દેન ગુણેન સગુણમ્ આકાશમ્ ઇન્દ્રિયં ભવતિ। ન શબ્દઃ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકઃ, ન ચ ઘ્રાણાદીનાં સ્વગુણગ્રહણં પ્રત્યક્ષમ્, નાપ્ય્ અનુમીયતે। અનુમીયતે તુ શ્રોત્રેણાકાશેન શબ્દસ્ય ગ્રહણમ્, શબ્દગુણત્વં ચ આકાશસ્યેતિ। પરિશેષશ્ ચાનુમાનં વેદિતવ્યમ્। આત્મા તાવત્ શ્રોતા ન કરણમ્, મનસઃ શ્રોત્રત્વે બધિરત્વાભાવઃ, પૃથિવ્યાદીનાં ઘ્રાણાદિભાવે સામર્થ્યમ્, શ્રોત્રભાવે ચાસામર્થ્યમ્।
% સામર્થ્યમ્, શ્રોત્રભાવે ચાસામર્થ્યમ્।] પ્.808
અસ્તિ ચેદં શ્રોત્રમ્ આકાશં ચ શિષ્યતે, પરિશેષાદ્ આકાશં શ્રોત્રમ્ ઇતિ