ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

॥ ઇતિ વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકાયાં પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયાહ્નિકમ્ ॥
॥ સમાપ્તઃ પ્રથમાધ્યાયઃ ॥
ઓં
ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્ય્યટીકાયાં
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રમાણાદિપરીક્ષેત્યાદિભાષ્યનિરાકરણીયામાશઙ્કામાહ વાર્તિકકારઃ ત્રિવિધા ચાસ્યેતિ ।
(181।4) સ્થાનવતાં ક્રમવતાં પરીક્ષાવચનમિતિ પ્રમાણમેવ પરીક્ષ્યત
ઇતિ યુક્તમિતિ ।
કિમત્રાદૌ પ્રમાણં ન પરીક્ષિતં,
કિં તુ સંશ્ય એવ પરીક્ષ્યત ઇત્યાહ ।
તાનિ વિલઙ્ઘ્યેતિ ।
સો ઽયં ક્રમભેદઃ કુત ઇતિ ભાષ્યાર્થમાહ ।
પરીક્ષાઙ્ગત્વાદિતિ ।
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધેન હિ પ્રમાણં પૂર્વં લક્ષિતં, ન તુ લક્ષણે સંશયસ્યાસ્તિ કશ્ચિદુપયોગઃ ।
પરીક્ષા તુ સર્વા વિમર્ષકરણિકેતિ પરીક્ષાપર્વણિ સર્વથા આર્થક્રમેણ સંશયસ્ય પૂર્વભાવઃ ।
યથાગ્નિહોત્રં જુહોતિ
યવાગૂં પચતીત્યત્રાગ્નિહોત્રાત્પ્રાગ્ભાવો યવાગૂપાકસ્ય, તસ્યાગ્નિહોત્રસાધનત્વાત્ ।
સંશયલક્ષણં ચાત્ર પરીક્ષ્યતે ન સંશય ઇતિ નાનબસ્થાપિ ।
દેશયતિ ।
નનુ ચોક્તમિતિ ।
શાસ્ત્રગતા ત્વિયં પરીક્ષા, સા ચ ન વિમર્શપૂર્વેત્યાર્થક્રમાભાવાન્નોદ્દેશક્રમો બાધનીય ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ સત્યં ન નિર્ણયે નિયમ ઇતિ ।
ન નિર્ણયઃ સર્વઃ સંશયપૂર્વં,
વિચારઃ સર્વ એવ સંશયપૂર્વઃ, શાસ્ત્રવાદયોશ્ચાસ્તિ વિચાર ઇતિ તેનાપિ સંશયપૂર્વેણ ભવિતવ્યમ્ ।
શિષ્ટયોશ્ચ વાદિપ્રતિવાદિનોઃ શાસ્ત્રે વિમર્શાભાવો ન શિષ્યમાણયોઃ, તસ્માદસ્તિ શાસ્રે ઽપિ વિમર્શપૂર્વો વિચારૈતિ સિદ્ધમ્ ।
સંશીતિરિતિ સંશયસ્ય નિરુક્તમ્ ।
(182।2) નાવધારયતીત્યર્થઃ ।
ન્ય્સ્_2,1.1: સમાનાનેકધર્માધ્યવસાયાદન્યતરધર્માધ્યવસાયાદ્વા ન સંશય ॥
નનુ યથા લક્ષણાર્થઃ પૂર્વનિરૂપિતસ્તથા નિર્બીજઃ પૂર્વપક્ષ ઇત્યત આહ ।
તસ્ય યથાશ્રુતીતિ ।
પરીક્ષાસાધ્યો હ્યર્થસ્તત્ર વ્યાખ્યાનેન લક્ષણપદેભ્યઃ સાક્ષાદેવ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સમાનમનયોરિતિ સાક્ષાત્કારં દર્શયતિ ।
ન હિ સાક્ષાત્ સ્થાણુપુરુષાવુપલભમાનઃ સમાનં ચાનયોર્ધર્મ કશ્ચિત્સન્દિગ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
વ્યવચ્છેદાત્મકત્વાદિતિ ।
ન નિશ્ચયો ઽનિશ્ચયસ્ય જનકઃ, કારણાનુરૂપત્વાત્કાર્યસ્યેર્થઃ ।
ન સમાનધર્માધ્યવસાયાદેવેતિ સંશયલક્ષણોક્તકારણમાત્રોપલક્ષણપરમ્ ।
એકવૃત્તિત્વાચ્ચેતિ ।
ન હિ યાવેવારોહપરિણાહૌ સ્થાણોસ્તાવેવ પુરુષસ્યેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.2: વિપ્રતિપત્ત્યવ્યવસ્થાધ્યવસાયાચ્ચ ॥
ન્ય્સ્_2,1.3: વિપ્રતિપત્તૌ ચ સંપ્રતિપત્તેઃ ॥
ન્ય્સ્_2,1.4: અવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતત્વાચ્ચાવ્યવસ્થાયાઃ ॥
વિપ્રતિપત્તૌ ચ સમ્પ્રતિપત્તેરિતિ ન સ્વરૂપવિરોધાદ્વિપ્રતિપત્તિરસ્તીત્યર્થઃ ॥ 2-4 ॥
ન્ય્સ્_2,1.5: તથાત્યન્તસંશયસ્ તદ્ધર્મસાતત્યોપપત્તેઃ ॥
તથાત્યન્તસંશય ઇતિ તત્પદાન્તરેણ સમાનધર્મોપપત્ત્યાદેર્વિશેષણમપશ્યતઃ પૂર્વપક્ષઃ

ન્ય્સ્_2,1.6: યથોક્તાધ્યવસાયાદેવ તદ્વિશેષાપેક્ષાત્ સંશયે નાસંશયો નાત્યન્તસંશયો વા ॥
સિદ્ધાન્તમાહ અસ્યોત્તરમિતિ । ( 183 । 13 ) યથો-વા (સૂ. 6) ॥
યદિ નિર્વિશેષણં સમાનધર્મોપપત્ત્યાદિ સંશયકારણમુચ્યેત તતઃ પશ્ચાદકરણાત્પૂર્વમપિ ન કુર્યાદિત્યસંશયઃ પૂર્વં વા કરણાત્ત્પશ્ચાદપિ કુર્યાદિત્યત્યન્તસંશયઃ, ન ત્વસૌ નિર્વિશેષણઃ સંશયકારણમિતિ નાસંશયો નાત્યન્તસંશય
ઇત્યર્થઃ ।
એતેનેતિ સમાનપદપ્રયોગેણ ।
સદૃશાર્થો હિ સમાનશબ્દ ઇતિ પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
યદપ્યેતત્ સારૂપ્યાભાવાદ (184।7)ધ્યવસાયસંશયયોઃ કાર્યકારણયોરિતિ ।
વિશેષાનવધારણમુભયોઃ સમાનમિત્યર્થઃ ।
ભાષ્યકારેણ તુ યત્સારૂપ્યમુક્તં તત્તથા ન બોદ્ધવ્યમ્ ।
યદિ હિ કાર્યકારણયોરુત્પત્તિઃ સારૂપ્યં તદતિવ્યાપકં ચાવ્યાપકં ચ ।
નિત્યાનામપિ કારણત્વાત્ ।
તસ્માત્સારૂપ્યશબ્દો ન સારૂપ્યસ્ય નિર્દ્દેશઃ ।
અપિ તુ કાર્યકારણધર્માન્વયવ્યતિરેકપર
ઇત્યાહ ।
કારણસદ્ભાવાદિતિ ।
અનવધારણેનૈવ તત્ત્વાનુપલબ્ધેરિતિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
સત્પ્રતિપક્ષયોરપિ મિલિતયોરન્યત્રાદર્શનેનાસાધારણ એવાન્તર્ભાવાત્,
એકૈકવિવક્ષયા તુ હેત્વાભાસાન્તરત્વમિતિ ભાવઃ ।
ન ચાવ્યવસ્થાતઃ સંશય ઇતિ ।
(185।2) નાસૌ પૃથક્કારણમપિ તુ સમાનધર્મોપપત્ત્યાદિપરિકરતયેત્યર્થઃ ।
યત્પુનરેતદ્વિપ્રતિપત્તાવિતિ ।
વિષયાપેક્ષયા વિપ્રતિપત્તિઃ સ્વરૂપાપેક્ષયા સમ્પ્રતિપત્તિરિતિ ।
એવમવ્યવસ્થાયામપિ દ્રષ્ટવ્યમ્

ન્ય્સ્_2,1.7: યત્ર સંશયસ્તત્રૈવમુત્તરોત્તરપ્રસઙ્ગઃ ॥
કો ઽસ્ય સૂત્રસ્યેતિ તાત્પર્યપ્રશ્નઃ ।
ઉત્તરં સ્વયમિતિ ।
સંશયપૂર્વકત્વાત્સર્વપરીક્ષાણાં પરિચિક્ષિષમાણેન સંશયાક્ષેપહેતુભિર્ન પ્રતિષેદ્ધવ્યો ઽપિ તુ પરૈરેવમાક્ષિપ્તઃ સંશય
ઉક્તૈઃ સમાધાનહતુભઃ સમાધેયઃ ।
વથોહિત્વેતિ ભાષ્યે યદપ્યુક્તમિત્યથઃ ।
શાસ્ત્રકથાયાં વાદલક્ષણાયામિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.8: પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યમ્-- ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ ॥
ન્ય્સ્_2,1.9: પૂર્વં હિ પ્રમાણસિદ્ધૌ નેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાત્ પ્રત્યક્ષોત્પત્તિઃ ॥
અથ પ્રમાણપરીક્ષેત્યાદિભાષ્યમ્ ।
આર્થેન હિ ક્રમેણ સંશયપરીક્ષાયામુક્તેનોદ્દેશક્રમો બાધિતઃ, પ્રમાણાદિષુ તુ તદ્બાધકારણાભાવાદ્
ઉદ્દેશક્રમાનુરોધેન પ્રમેયાદિભ્યઃ પ્રાક્
પ્રમાણાન્યેવ પરીક્ષિતાનિ, તત્રાપિ પ્રથમં પ્રમાણસામાન્યલક્ષણપરીક્ષા,
તત્પૂર્વકત્વાદ્વિશેષલક્ષણાનામ્ ।
તત્ર સામાન્યલક્ષણમુપલબ્ધિસાધનં પ્રમાણમિતિ, તચ્ચોપલબ્ધિસાધનત્વં પ્રત્યક્ષાદીનામેવેતિ પ્રત્યક્ષાદીનામિત્યુક્તમ્ ।
તદેતદાહ વાર્તિકકારઃ ।
અથેદાનીમિતિ ।
(186 । 1) પરીક્ષણીયં પૃચ્છતિ ।
કિં પુનરેષામિતિ ।
સર્વૈરેવ વાદિભિઃ સ્વસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાપનાય પ્રમાણાન્યભ્યુપગન્તવ્યાનિ,
તદભાવે તદ્વ્યવસ્થાનુપપત્તેઃ ।
યસ્ય તુ સ્વપક્ષ
એવ નાસ્તિ, નાસૌ લૌકિકો ન પરીક્ષક ઇત્યુન્મત્તવદુપેક્ષણીયઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રાણભૃત્સિદ્ધેર્ન પ્રમાણસામાન્યં પરીક્ષણીયમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્, આદૌ તાવત્સંભવ
ઇતિ ।
ન પરીક્ષા સંશયમન્તરેણેતિ સંશયબીજમાહ ।
સદસતોરિતિ ।
પૂર્વપક્ષમાહ ।
વ્યુદસ્યસંશયમિતિ ।
અયમત્ર પૂર્વપક્ષિણો માધ્યમિકસ્યાભિસન્ધિઃ ।
યદ્યપિ મમ વિશ્વવિચારાસહત્વવાદિનઃપ્રમાણં નામ ન કિઞ્ચિદસ્તિ વિચારસહં, તથાપિ લોકસિદ્ધાન્યેવ પ્રમાણાનિ તૈરેવ પ્રમાણૈઃ પર્યાલોચ્યમાનાનિ વિચારં ન સહન્તે, સો ઽયં પ્રમાણાનામપરાધો યાનિ સ્વવિરોધેન વિલીયન્તે ન મમાપરાધ
ઇતિ ।
જ્ઞાનં હિ પ્રમાણં તદ્યોગાત્પ્રમેયમિતિ ચાર્થ ઇતિ ચ ભવતિ ।
તદ્યદિ પ્રમાણં પૂર્વં પ્રમેયાદર્થાદુત્પદ્યતે તતઃ પ્રમાણાત્પૂર્વં નાસાવર્થ ઇતિ ઇન્દ્રિયાર્થેત્યાદિસૂત્રવ્યાધાતઃ
॥ 8-9 ॥
ન્ય્સ્_2,1.10: પશ્ચાત્સિદ્ધૌ ન પ્રમાણેભ્યઃ પ્રમેયસિદ્ધિઃ

અથ પૂર્વ પ્રમેયં પશ્ચાત્પ્રમાણં તત્રાહ ।
પશ્ચાદિતિ ।
યદ્યપિ સ્વરૂપં ન પ્રમાણાધીનં, તથાપિ તસ્ય પ્રમેયત્વં તદધીનં, તદપિ ચેત્પ્રમાણાત્પૂર્વં ન પ્રમાણયોગનિબન્ધનં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તદિદસુક્તં પ્રમેયસંજ્ઞેતિ

ન્ય્સ્_2,1.11: યુગપત્સિદ્ધૌ પ્રત્યર્થનિયતત્વાત્ ક્રમવૃત્તિત્વાભાવો બુદ્ધીનામ્ ॥
યૌગપદ્યે દૃષ્ટવ્યાઘાતઃ,
સૂત્રવ્યાઘાતશ્ચ ।
પ્રયોગસ્તુપ્રત્યક્ષાદયો ન પ્રમાણત્વેન વ્યવહર્ત્તવ્યાઃ કાલત્રયે ઽપ્યર્થાપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
યદેવં ન તત્પ્રમાણત્વેન વ્યવહ્રિયતે, યથા શશવિષાણં, તથા ચૈતત્તસ્માત્તથેતિ ।
એવં પૂર્વપક્ષિતે સિદ્ધાન્તમાહ ।
અત્ર સમાધિરિતિ ।
ઉપલબ્ધિહેતોરિત્યાદિભાષ્યસ્ય કાલત્રયે ઽપ્યર્થાપ્રતિપાદકત્વાદિતિ હેતોરસિદ્ધતોદ્ભાવનમર્થઃ ।
સ્વયં વાર્ત્તિકકારો ઽસ્યાનુમાનસ્ય દૂષણમાહ ।
પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યમિતિ ચેતિ ।
(187।2)
લબ્ધાત્મકં ખલ્વનુમાનં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણાનામપ્રામાણ્યમાપાદયેત્,
ન ત્વલબ્ધાત્મકં, તસ્ય તુ પ્રતિજ્ઞાવિરોધેનાત્મલાભ
એવ નાસ્તીતિ કથં તેષામપ્રામાણ્યમાપાદયિતુમર્હતીતિ ભાવઃ ।
યદિ પ્રમાણાનિ નાર્થં સાધયન્તિ, પ્રત્યક્ષાદીનીત્યેવ ન સ્યાત્ ।
ન ખલુ તાનિ પ્રમાણતો ઽસિદ્ધાનિ પ્રત્યક્ષાદીનીત્યેવ ભવન્તીત્યર્થઃ ।
ન ચૈતેષામર્થસાંધનત્વં સામાન્યવિશેષાભિધાયિપ્રત્યક્ષાદિપદગોચરતાપીત્યાહ ।
કથં ચાન્યથેતિ ।
અપિ ચ પ્રામાણ્યનિષેધે ન પ્રમાણાનાં પ્રત્યક્ષાદીનામસત્ત્વમ્ ।
ન હ્યકમણ્ડલુર્માણવક
ઇત્યનેન માણવકઃ પ્રતિષિધ્યતે, કિં તર્હિ ?
તસ્ય કમણ્ડલુયોગો ધર્મઃ, તતશ્ચ પ્રમાણાનામસત્ત્વં પૂર્વપક્ષિણો ઽભિમતં ન સ્યાદિત્યાહ ।
ધર્મપ્રતિષેધાચ્ચેતિ ।
શઙ્કતે ।
અથ ભાવસ્યાસ્વતન્ત્રત્વાદિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
એવમપીતિ ।
પ્રતિષિધ્યમાન (188।3) ઇતિ માત્રે વક્તવ્પયે વિધીયમાન ઇતિ દૃષ્ટાન્તાર્થમ્ ।
એતેન તદ્ધિતાર્થ ઇતિ ।
પ્રામાણ્યપદાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
યથાશ્રુતશ્ચ હેતુર્વ્યધિકરણ ઇત્યાહ ।
યશ્ચાયં હેતુરિતિ ।
યત્પુનરિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે ।
યત્પુનરેતત્પ્રમાણેનેતિ ।
સંભવઃ પ્રત્યક્ષાદીનાં નિવર્ત્યત ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષાદીનામભાવે કારકહેતુવચનમિત્યર્થઃ ।
અસમ્ભવં પ્રત્યક્ષાદીનાં સિદ્ધમેવ જ્ઞાપયતીત્યાહ ।
અથાસમ્ભવો જ્ઞાપ્યતે ।
ન હ્યસતો નિવૃત્તિરિતિ (189।3) નાસનૂ ઘટો મુદ્ગરપ્રહારેણ નિવર્ત્ત્યત ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.12: ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
દેશયતિ ।
ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપત્તિરિત્યેવમભિધાનેનેતિ ।
પરિહરતિ ।
નૈષ દોષ ઇતિ ।
ત્વદ્વચનં ત્વદભ્યુપગમવિરુદ્ધમસ્માકં તુ નૈતદ્વચનં નાભ્યુપગમવિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
ન ચ ધર્મિણાં પ્રતિષેધે કશ્ચિન્ન્યાય ઇતિ ।
(190।1) નાનુમાનં ધર્મિપ્રતિષેધે પ્રભવતિ, આશ્રયાસિદ્ધત્વાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ પ્રમાણમાત્રમધિક્ષિપતઃ પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યમિતિ પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રામાણ્યમિતિ ચ વાક્યયોરર્થભેદાભેદૌ વિચારં ન સહેતે ઇત્યાહ ।
પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યમિતિ ।
એવમેવ વક્તવ્યમિતિ ।
નઞોરપ્રયોગેણ લાઘવાત્ ।
સો ઽસાધર્મ્યે વેતિતિ ।
યદા સત્યેવ ઘટે તસ્યાસામર્થ્યં વિવક્ષિત્વોચ્યતે નાસ્તિ ઘટ
ઇતિ નોદકાહરણસમર્થ ઇતિ તદા ગમ્યતે ।
તન્ત્રાન્તરાભ્યુપગતાનાં પ્રતિષેધ ઇતિ ।
તન્ત્રાન્તરે યાદૃશં પ્રમાણમગ્યુપેયતે તાદૃશસ્યાભ્યુપગમો ભવતિ ।
યથા પ્રધાનં નાસ્તીતિ જગત્કારણસ્ય સુખદુઃખમોહાત્મકત્વં પ્રધાનત્વં તત્પ્રતિષિધ્યતે,
ન યુનર્જગત્કારણં, તસ્યાન્યાદૃશસ્યાભ્યુપગમાદિતિ ।
કથમિતિ પ્રમાણાક્ષેપઃ ।
કસ્યેતિ પ્રતિપાદ્યાક્ષેપઃ ।
કશ્ચેતિ પ્રતિપાદકાક્ષેપઃ ।
પ્રતિપાદ્યાક્ષેપં વિભજતે ।
અપ્રતિપન્ન ઇતિ ।
પ્રતિપાદકાક્ષેપં વિભજતે ।
પ્રતિપન્નશ્ચેતિ ।
ક્વ ( 191 । 1 ) પ્રતિપાદ્યે ।
કિં પ્રતિપાદ્યત ઇતિ

ન્ય્સ્_2,1.13: સર્વપ્રમાણપ્રતિષેધાચ્ચ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
યદ્યુપાદીયતે ઉદાહરણં તત્પ્રમાણેનાનવધારિતં ન શક્યમુપાદાતુમિતિ ભાવઃ ।
ન કેવલમશક્યં વ્યર્થં ચેત્યાહ ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં ચેતિ ।
સર્વૈઃ પ્રમાણૈરિતિ ।
ઉહાહરણાદિવિષયૈઃ પ્રમાણૈર્વિપ્રતિષિદ્ધો વિરુદ્ધો ભવતિ, બાધિતવિષયતયા પ્રમાણાભાસો ભવતીત્યર્થઃ ।
વિરુદ્ધં ચેત્યાહ ।
સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્યેતિ ।
પ્રમાણાનામિત્યવયવાભિપ્રાયમ્ ।
અવર્જયન્નિતિ વર્જનવિરુદ્ધમુપાદાનમુચ્યતે, ઉપાદદાન
ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.14: તત્પ્રામાણ્યે વા ન સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધઃ ॥
તત્પ્રામાણ્યેવેતિ ।
અસ્યાર્થઃ ।
યદિ માધ્યમિકો બ્રૂયાત્ પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યં ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેરિતિ સ્વવાક્યાવયવાશ્રિતાનિ પ્રમાણાનિ યથાલોકપ્રતીતિસિદ્ધાનિ, તૈરવિચારિતસિદ્ધૈરિતરેષાં પ્રામાણ્યં પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ।
તત્રેદમુચ્યતે ।
તત્પ્રમાણ્યે વા અવયવાશ્રિતપ્રતયક્ષાદિપ્રામાણ્યે ન સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધો ઽવયવાશ્રિતાનામેવ પ્રામાણ્યાભ્યુપગમાત્ ।
કિં પુનરિદમવિચારિતસિદ્ધત્વં,
કિં વિચારાસહત્વમ્, આહો સર્વજનસિદ્ધતયા સન્દેહાનાસ્પદત્વમ્ ।
તત્ર પૂર્વસ્મિન્કલ્પે વિચારાસહત્વેન સ્વયં દુસ્થિતેનાન્યેષાં પ્રામાણ્યં બાધ્યત ઇતિ સુભાષિતમ્ ।
તસ્માદુત્તરઃ કલ્પઃ, તથા ચ ન સર્વપ્રામાણ્યં તસ્યૈવ પ્રામાણ્યાત્ ।
અત્ર ભાષ્યં, વીત્યયમુપસર્ગઃ સમ્પ્રતિપત્ત્યર્થે પ્રતિષેધશબ્દાર્થમનુજાનાતિ વિશેષમભિદધાતુ ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તાર્થો ન વ્યાઘાતવચન ઇત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તં ન વ્યાઘાતે ।
કસ્માદર્થાભાવાત્ ।
સ્વવાક્યાવયવાશ્રિતાનાં હિ પ્રમાણાનાં પ્રામાણ્યે સર્વપ્રમાણપ્રતિષેધવ્યાઘાતઃ પૂર્વમુક્તસ્તત્પ્રતિષેધઃ પૂર્વેણવિરુધ્યતે ।
અશક્યશ્ચેતિ અર્થાભાવ
ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદ્વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
વીત્યયમુપસર્ગોવિશેષપ્રતિષેધે ।
( 192 । 1 ) યાવદુક્તં ભવતિ વિશેષેણ સર્વેષુ પ્રમાણેષુ પ્રતિષેધ ઇતિ, તાવદુક્તં ભવતિ વિપ્રતિષેધ ઇતિ, પ્રતિષેધશબ્દાર્થાભ્યનુજ્ઞાનત્વાદ્વિશબ્દસ્ય ।
તેન ન સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધ ઇત્યનેન વિપદસહિતેન કિમુક્તં ભવતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ કાનિચિદિતિ ।
અવયવાશ્રિતાનિ પ્રમાણાનિ વિચાર્ય સમુદાયં વિચારયતિ ।
ચચ્ચેતિ

ન્ય્સ્_2,1.15: ત્રૈકાલ્યાપ્રતિષેધશ્ચ-- શબ્દાદાતોદ્યસિદ્ધિવત્તત્સિદ્ધેઃ ॥
તદિદં સૂત્રકારેણ ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેરિત્યનુયાગસ્યપ્રતિષેધે ઽપિ સામ્યાદપ્રમાણવિરોધશ્ચાપાદિતઃ, સમ્પ્રત્યસિદ્ધતોદ્ભાવનપરં સૂત્રં પઠતિ ।
ત્રૈકા-દ્ધેઃ સૂ. 15 તત્પાઠમાક્ષિપતિ ।
કિમર્થમિતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ ચેદસ્ય સૂત્રસ્યાર્થઃ પૂર્વમુક્તઃ, કૃતં સૂત્રપાઠેનેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ।
પૂર્વોક્તેતિ ।
ન તદસ્માભિરુત્સૂત્રમુક્તમપિ તુ સૂત્રાર્થ એવેતિ જ્ઞાપનાર્થં સૂત્રપાઠો ઽસ્માકમિત્યર્થઃ ।
નિયમેન યઃ પ્રતિષેધઃ પૂર્વમેવ વા પશ્ચાદેવ વા સહૈવ વેતિ તં પ્રતિષેધતિ ।
અનિયમેતિ ।
ખલુશબ્દો ઽયં યસ્માદર્થે ।
યસ્માદનિયમદર્શોંઋષિઃ ।
વાર્તિકં તદુત્થાનજ્ઞાપનાર્થઃ સૂત્રપાઠ ઇતિ દર્શયતિ ।
પાઠક્રમમતિલઙ્ઘ્ય કસ્માત્તત્રૈવેદમિતિ ।
અત્રૈવ તદ્ભાષ્યં કસ્માન્નોક્તમિતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરિહરતિ ।
અવિશેષાદિતિ ।
અથ શબ્દઃ શ્રોત્રવિવરે સમવેતઃ કથમાતોદ્યમસંબદ્ધં ગમયતીત્યત
આહ ।
યો ઽસૌ વીણાવેણુશબ્દયોરિતિ ।
અયં શબ્દો ધર્મી વીણાઙ્ગુલિસંયોગજશબ્દપૂર્વ
ઇતિ સાધ્યો ધર્મઃ, તન્નિમિત્તાસાધારણધર્મવત્ત્વાત્,
પૂર્વોપલબ્ધવીણાનિમિત્તધ્વનિવદિતિ ।
તદિદમુક્તં વીણાનિમિત્તકત્વમિતિ ।
ધૂમદર્શનાદિતિ ।
સંયોગિના હિ વહ્નિના વિશિષ્ટો ધૂમો ઽનુમીયતે ન કારણેન, અસ્તીતિ વર્ત્તમાનાવભાસાનુપપત્તેરિતિ

ન્ય્સ્_2,1.16: પ્રમેયતા ચ તુલાપ્રામાણ્યવત્ ॥
યત્પુનરાક્ષિપ્યતે યદનિયતં ન તત્પરમાર્થસત્--યથા રજ્જ્વામારોપિતં સર્પત્વં, તામેવ હિ રજ્જું તદૈવ કશ્ચિત્સર્પ
ઇતિ કલ્પયતિ કશ્ચિદ્ધારેતિ ।
સ એવ કદાચિત્સર્પ
ઇતિ કલ્પયિત્વા પશ્ચાદ્ધારેતિ કલ્પયતિ, તથા ચ પ્રમાણપ્રમેયભાવસ્તસ્માન્ન પરમાર્થસન્નિતિ ।
અત્રેદમુત્તરસૂત્રમ્ ।
પ્રમેયા ચ તુલા પ્રામાણ્યવદિતિ (સૂ. 16) ।
તદ્યોજનિકાં કરોતિ ।
પ્રમાણં પ્રમેયમિતિ ચેયમિતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ક્ષણભઙ્ગપરિણામનિરાસે સતિ સ્વકારણાદુત્પન્નં સ્થિરં વસ્તુ તત્તદ્વસ્ત્વન્તરસન્નિધાનાત્તત્તદ્ધર્મયોગે સતિ તત્તદબુદ્ધિવ્યપદેશમનુભવતિ ।
સમાવેશં દર્શયિતુંપૃચ્છતિ ।
યદા પુનરિતિ ।
( 193 । 1 )
ઉત્તરમ્, તદા નિમિત્તેતિ ।
અસ્વય ચાર્થસ્ય જ્ઞાપનાર્થં સૂત્રં પ્રમેયા ચ તુલાપ્રામાણ્યવદિતિ ।
ન કેવલં પ્રમાણં સમાહારગુરુત્વે તુલા, યદા પુનરસ્યાં સન્દેર્હે ભવતિ પ્રામાણ્યં પ્રતિ તદા સિદ્ધપ્રમાણભાવેન તુલાન્તરેણ યત્પરીક્ષિતં સુવર્ણાદિ તેન પ્રમેયા ચ તુલા, પ્રામાણ્યવત્ ।
યથા પ્રામાણ્યે તુલા પ્રમેયા ચ તથાન્યદપિ સર્વં પ્રમાણં પ્રામાણ્યે પ્રમેયમિત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ભાષ્યકૃદાહ,
એવમનવયવેન કાર્ત્સ્ન્યેન ।
તન્ત્રાર્થઃ ।
શાસ્ત્રાર્થ
ઇતિ ।
ક્વચિત્પ્રમાતૃત્વપ્રમેયત્વપ્રમાણત્વાદીનાં સમાવેશો યથાઽત્મનિ ।
સ હિ પ્રમાતા પ્રમીયમાણશ્ચ પ્રમેયં, તેન તુ પ્રમિતેન તદ્ગતગુણાનતરાનુમાને પ્રમાણમ્ ।
ક્વચિત્પુનઃ પ્રમાણત્વપ્રમેયત્વફલત્વાનાં સમાવેશો યથા બુદ્ધૌ, ક્વચિત્પુનઃ પ્રમાણત્વપ્રમેયત્વયોઃ,--યથા સંશથાદૌ ।
સેયં સમાવેશસ્ય તન્ત્રાર્થવ્યાપ્તિરિતિ ।
તથા ચ કારકશબ્દા ઇતિ ।
અત્ર પૂરયિત્વા વ્યાચષ્ટે વાર્તિકકારઃ ।
યથા ચ પ્રમાણેતિ ।
યાવન્તિ ।
યત્ર નિમિત્તાનિ તાવતાં તત્ર નૈમિત્તિકાનાં પ્રવૃત્તેરવશ્યંભાવો નિયમઃ ।
ખસ્થિતૌ વૃક્ષઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્કર્તેતિ ભાષ્યમ્ ।
તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યં પૃચ્છતિ વાર્ત્તિકકારઃ, કિં પુનઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ।
ઇતરકારકાપ્રયોજ્યત્વં, (સઃ પ્રયોજકો ઽયં ન કારકાન્તરાણાં) પ્રયોજકત્વં ચ કારકાન્તરાણાં કર્તુઃ સ્વાતન્ત્ર્યમુક્તમ ।
ઇહ તુ કારકાન્તરાણામભાવાત્તાદૃશં સ્વાતન્ત્ર્યં નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં કારકાન્તરાનપેક્ષત્વં,
કારકાન્તરાપેક્ષસ્ય હિ પ્રયોજકતયા કથઞ્ચિત્સ્વાતન્ત્ર્યં વિવક્ષ્યતે તદનપેક્ષસ્ય નિતરાં સ્વાતન્ત્ર્યમિત્યર્થઃ ।
યદાયં સ્થિતિશબ્દો ગતિપ્રતિષેધવચન
ઇતિ ।
યાવદુક્તં ભવતિ ન ગચ્છતીતિ, તાવદુક્તં ભવતિ તિષ્ઠતીતિ ।
અત્ર ચ નિષેધસ્ય નિષેધ્યાધીનનિરૂપણતયા તદુપાધિઃ પૂર્વાપરીભાવો ન તુ સ્વરૂપેણ નિષેધસ્ય પૂર્વાપરીભાવસમ્ભવ ઇતિ ।
યદાપ્યસ્તેરભિધાયક ઇતિ ।
સત્તાસામાન્યાભિધાયક
ઇત્યર્થઃ ।
અસ્તિ વ્યનક્તીતિ ।
વૃક્ષસ્ય હિ મહત્ત્વે સતિ રૂપવત્ત્વે સતિ સત્તાસમવાય એવ સત્તાવ્યઞ્જકત્વમ્,
તત્ર ચાનપેક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ગેહસમ્બન્ધાનુભાવો ( 194 । 2 ) ગેહસમ્બન્ધપ્રાપ્તિઃ સમવાયઃ ।
તદ્વિષયા ક્રિયા ગતિવિધારકઃ પ્રયત્નસ્તેન હિ સ તિષ્ઠતિ ।
ઘટો ગૃહેસ્તીતિ ત્વૌપચારિકઃ પ્રયોગઃ ।
યદાપ્યયમભગ્નવચન ઇતિ ।
અત્રાપિ નિષેધ્યસ્ય પૂર્વાપરીભાવોપાધિરેવ નિષેધસ્ય તથાભાવઃ ।
અથ વા તિષ્ઠતીત્યત્રાપિ કયા ચિદ્વિવક્ષયા કારકાન્તરાપેક્ષાસ્તુ,
તથાપિ તત્પ્રયોજકત્વેનૈવ સ્વાતન્ત્ર્યમિત્યાહ ।
સમુદાયેતિ ।
અવયવાનાં સમૂહઃ સમુદાયસ્તદેકદેશો ઽવયવ
ઇતિ ।
ધ્રિયત ઇતિ કર્ત્તરિ લકારઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનવિષયતા વા સ્થિતિઃ ।
તસ્યાં સત્યામપિ કારકાન્તરાપેક્ષાયાં પ્રયોજકતયા સ્વાતન્ત્ર્યમિત્યાહ ।
પૂર્વાપરેતિ ।
અનેકે પર્યાયવન્તઃ પ્રત્યયાઃ પ્રાગનુ તત્તાશ્રયસ્ય ધર્મિણઃ પુનરનુભવઃ ।
અથ સ્મૃતિરથ પ્રતિસન્ધાનમિતિ ।
વૈનાશિકો દેશયતિ ।
ચક્રેતિ ।
યદેવ દણ્ડસંયોગેન ચક્રભ્રમણં તદેવેદમુપરતે ઽપિ દણ્ડસંયોગે ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ન પ્રમાણેતિ ।
નાસતિ બલવતિ બાધકે પ્રમાણે પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય શક્યં મિથ્યાત્વં, જ્વાલાદિષુ તુ તદસ્તીત્યર્થઃ ।
ન ચ સમસ્તપ્રતિસન્ધાનપ્રત્યયમિથ્યાત્વે મિથ્યાપ્રતિસંધાનપ્રત્યયો ભવિતુમર્હતિ બીજા (ભાવા) દિત્યાહ ।
મિથ્યાપ્રત્યયાશ્ચેતિ ।
વૈનાશિકઃ પૃચ્છતિ ।
અથ ભવત ઇતિ ।
એવં બ્રુવાણઃ પ્રત્યક્ષમપ્રમાણયન્ન શક્યસ્તેન બોધયિતુમિત્યનુમાનં પ્રમાણમાહ ।
ઉક્તં પ્રમાણમાત્મલક્ષણે ।
રૂપેતિ ।
(195।4) અનુમાનાન્તરમાહ ।
કારયિસ્યેતિ ।
કાર્યકાલાનુભવનં કાર્યકાલપ્રાપ્તિઃ ।
વૈનાશિકઃ શઙ્કતે ।
અનાઘારમિતિ ।
પ્રતીત્ય પૂર્વભાવં વિકૃત્યેત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ ।
તન્નેતિ ।
ઓધયસ્યાધારસમાનકાલત્વમનુભવસિદ્ધં તેનાધારેણ કારણેનુ કાર્યકાલં સ્થાતવ્યમ્ ।
અનાધારત્વં તુ કાર્યસ્ય નાનુભવગોચરઃ,
અપિ તુ યુક્ત્યા સાધ્યં, સા ચ દૃષ્ટાન્તાભાવાદનુપપન્ના ।
ન ચ વિપ્રતિપત્તિમાત્રાદનુભવઃ શક્યો ઽપવદિતું,
ક્ષણભઙ્ગસાધનાનિ ચ નિરાકરિષ્યન્તે ।
યદિ હિ રૂપાદીનામાધારવત્ત્વં નિષિધ્યતે તતો ઽસ્યાભ્યુપગમવિરોધોભવતિ,
ભૂતાનિ પૂથિવ્યાદીનિ ભૌતિકા રૂપાદય
ઇતિ ।
અભ્યુગમાન્તરવિરોધમાહ ।
યચ્ચેક્તં ભવદ્ભિરિતિ ।
ન કેવલં રૂપાદીનામાશ્રિતત્વં ભવદ્ભિરભ્યુપગતમુપપન્નં ચેત્યાહ ।
અનાશ્રિતત્વાચ્ચેતિ ।
પૃચ્છતિ ।
કર્મણિ કઃ કારકાર્થઃ ।
(196।3) કારકશબ્દાર્થઃ ।
ક્રિયાનિમિત્તં હિ કારકં યત્પુનઃ ક્રિયાયા એવ વ્યાપ્યં ન તત્ક્રિયાનિમિત્તમિતિ ન કારકમ્ ।
અકારકં ચ કથં કર્મ ।
કારકાધિકારિત્વાત્ કર્મસંજ્ઞાયા ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં ક્રિયાવિષયત્વમિતિ ।
અનાત્મસમવેતક્રિયાફલશાલિત્વં ક્રિયાવિષયત્વં કર્મત્વં, દેવદત્તસમવેતયા હિ ક્રિયયા દર્શનલક્ષણયા વૃક્ષવિષયો ઽનુભવોજન્યતે,
ઇદમેવ ચાનુભવસ્યાર્થવિષયત્વં યદર્થાધીનનિરૂપણત્વમિત્યુક્તં પ્રમાણલક્ષણ ઇતિ ।
તેન ક્રિયાંવિષયસ્ય ક્રિયાતઃ પ્રાગ્ભાવાદ્યુક્તં કારકત્વમ્ ।
એવં ચ વિકાર્યપ્રાપ્યયોરુપપન્નઃ કર્મભાવઃ નિર્વર્ત્યસ્ય તુ પદાદેર્યદ્યપિ ક્રિયાયાઃ પ્રાગ્ભાવો નાસ્તિ, તથાપિ તદવચવાનાં તન્તૂન પ્રાગ્ભાવસ્તેષાં તાદર્થ્યેન પટત્વે ઉપચારાત્પટં કરોતીતિ યુક્તઃ પ્રયોગઃ ।
તથા હિ સહચરણાદિસૂત્રે વક્ષ્યતિ કટાર્થેષુ વીરણેષ્વિતિ ।
એતેન કર્મલક્ષણેનાર્હિ લઙ્ઘયતિ, ગ્રામં ગચ્છન્ વૃક્ષમૂલાન્યુપસર્પતીત્યાદયો ઽપિ સઙ્ગૃહીતા વેદિતવ્યાઃ ।
નગરં ગચ્છતિ ચૈત્ર
ઇત્યત્ર યથા પ્રાપ્તિર્નગરસમવેતા, એવં ચૈત્રસમવેતાપીતિ ચૈત્રસ્યાપિ ક્રિયાજનિકફલશાલિનો મા ભૂત્કર્મત્વમિત્યત ઉક્તમનાત્મમવેતેતિ ।
આત્મવિષયે ઽપિ ચ માનસપ્રત્યક્ષે યદ્યપ્યાત્મનો ન કર્મતા, તથાપિ જ્ઞાનક્રિયા સકર્મિકૈવાત્મધર્મસ્યાત્મવ્યતિરિક્તસ્ય કસ્યચિત્કર્મણો ઃવભાસનાદિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
વૃક્ષઃ સમ્પ્રદાનં ભવતીતિ ।
પાણિનીયલક્ષણાનુરોધેન લૌકિકપ્રયોગાનુરોધાચ્ચ સમ્પ્રદાનમિતિ નેયમન્વર્થસંજ્ઞેતિ ભાવઃ ।
ગુરુત્વપ્રતિબન્ધે કારણમિતિ પ્રકૃતોદાહરણાભિપ્રાયમ્ ।
તથા ચ ગુણાદીનામપ્યોધેયત્વાધિગતેર્દ્રવ્યાદિભિરાધેયભાવઃ સિદ્ધો ભવતિ ।

તેન ન દ્રવ્યસ્વભાવઃ કારકમિતિ યદુક્તં માધ્યમિકેન તદસ્માકમભિમતમેવ,
કાલ્પનિકં તૃ કારકં ન મૃષ્યામહ ઇત્યનેનાભિસન્ધિના ભાષ્યકારેણોક્તમ્ ।
એવં ચ સતીતિ ।
ન ક્રિયામાત્રમિતિ(1) ।
નાવાન્તરક્રિયામાત્રમ્ ।
યત્પ્રધાનક્રિયાસાધનમવાન્તરક્રિયાવિશેષયુક્તમિતિ ।
તદેતદનુભાષ્ય વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
એવં ચ સતીતિ ।
તદનેન કારકસામાન્યમુક્તમ્ ।
વિશેષલક્ષણપરં ભાષ્યં યત્ ક્રિયાસાધનં સ્વતન્ત્રમિતિ, તદ્વ્યાચષ્ટે યદા તુ વિશેષ
ઇતિ ।
(397।2) સ્યાદેતત્ ।
ક્રિયાસાધનકિત્યેતાવદેવાસ્તુ,
ક્રિયાવિશેષયુક્તમિતિ વા કૃતભુભયોપાદાનેનેત્યત
આહ ।
સર્વસ્ય ચ કારકસ્યેતિ ।
યદ્યવાન્તરક્રિયામાત્રમુચ્યતે તતસ્તસ્મિન્ સર્વસ્ય કર્ત્તૃત્વાત્કારકવૈચિત્ર્યં ન સ્યાત્, પ્રધાનક્રિયામાત્રોપાદાને ચ તત્ર સર્વેષામવાન્તરવ્યાપારમન્તેરણ વૈચિત્ર્યાયોગાદત
ઉભયોપાદાનં પ્રયોજનવદિતિ ।
એવં લક્ષણત
ઇતિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે ।
એવં ચ શાસ્ત્રમિતિ ।
દેશયતિ ।
યદીતિ ।
પરિહરતિ ।
ન શક્તેરિતિ ।
પુનર્દેશયતિ ।
શક્તેરિતિ ।
પરિહરતિ ।
નૈષ દોષ ઇતિ ।
નનુ બુધ્દ્યાદયો ઽપિ શક્તિવ્યક્તિહેતવો ન ચૈતે ક્રિયારૂપાઃ, કિન્તુ ગુણરૂપા ઇત્યત
ઉક્તં ક્રિયેત્યનેનેતિ ।
સામર્થ્યંબલમ્ ।
દુર્બલો હિ જાનન્નપ્યુપાયં ન વ્યાપારયતિ, યથા પાણિના કુણ્ઠઃ કુઠારં, તેન શક્તિક્રિયાસમ્બન્ધયોઃ કારકશબ્દો મુખ્યઃ, શક્તિમાત્રે તુ ગૌણ
ઇતિ ।
પ્રકૃતે યોજયતિ ।
કારકશબ્દાશ્ચાયમિતિ । (198।5)
ન્ય્સ્_2,1.17: પ્રમાણતઃ સિદ્ધેઃ પ્રમાણાનાં પ્રમાણાન્તરસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ॥
સમ્પ્રતિ પ્રકારાન્તરેણ પ્રમાણાન્યાક્ષિપ્ય સમાધીયન્તે ।
અસ્તિ ભોઃ કારકશબ્દાનામિતિ ।
(198।7) અત્રૈતે કલ્પા ઉપપ્લવન્તે ।
કિં પ્રત્યક્ષાદીનામુપલબ્ધિઃ સમાધના નિઃસાધના વા ।
યદાપિ સસાધના તદાપિ કિમેભિરેવ પ્રત્યક્ષાદિભિરાહો પ્રમાણાન્તરેણ ।
યદાપ્યેભિસ્તદાપિ કિં તયૈવ પ્રત્યક્ષવ્યક્ત્યા ।
અથૈકા વ્યક્તિર્વ્યક્ત્યન્તરેણેતિ ।
તત્ર પ્રમાણાન્તરાભ્યુપગમે વિભાગસૂત્રવ્યાવાતઃ,
અનવસ્થાપાતશ્ચ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રત્યક્ષાદ્યન્તરાણાં ગ્રહણે અનવસ્થાપાતઃ ।
તયૈવ વ્યક્ત્યા તુ ગ્રહણે આત્મનિ વૃત્તિવિરોધઃ ।
ન હિ તયૈવાસિધારયા સૈવાસિધારા છિદ્યતે ।
તસ્માદસાધના પ્રમાણોપલબ્ધિઃ,
એવં ચેત્ કૃતં પ્રમેયસાધનૈઃ પ્રમાણૈઃ, પ્રમાણવદસાધનૈવાસ્તુ પ્રમેયોપલબ્ધિરિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
નાસાધના પ્રમાણસિદ્ધિર્નાપિ પ્રત્યક્ષાદિવ્યતિરિક્તપ્રમાણાભ્યુપગમો યેન વિભાગસૂત્રવ્યાઘાતઃ સ્યાત્ ।
નાપિ ચ તયૈવ વ્યક્ત્યા તસ્યા એવ ગ્રહણમુપેયતે,
યેનાત્મનિ વૃત્તિવિરોધા ભવેત્ ।
અપિ તુ પ્રત્યક્ષાદિજાતીયેન પ્રત્યક્ષાદિજાતીયસ્ય ગ્રહણમાતિષ્ઠામહે ।
ન ચાનવસ્થા અસ્તિ કિં ચિત્પ્રમાણં યસ્ત્વજ્ઞાનેનાન્યધીહેતુઃ,
યથા ધૂમાદિઃ ।
કિંઞ્ચિત્પુનરજ્ઞાતમેવ બુદ્ધિસાધનં યથા ચક્ષુરાદિ, તત્ર પૂર્વં સ્વજ્ઞાને ચક્ષુરાદ્યપેક્ષં ચક્ષુરાદિ તુ જ્ઞાનાનપેક્ષમેવ જ્ઞાનસાધનમિતિક્વાનવસ્થા,
બુભુત્સપા ચ તદપિ શક્યજ્ઞાનં સાચ કદાચિદેવક્વચિદિતિ તદર્થં પ્રમાણાન્તરપેક્ષાયામનવસ્થેતિવાચ્યમ્ ।
દૃષ્ટાર્થે સંશયાદપિ પ્રવૃત્તૌ સત્યાં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન તસ્ય સુજ્ઞાનત્વાત્, અદૃષ્ટાર્થેષુ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાવઘૃતમામાણ્યપ્રમાણસાધર્મ્યેણ તસ્યશક્યજ્ઞાનત્વાદિતિ દર્શિતં પ્રથમે સૂત્રે ।
તસ્માપ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રત્યક્ષાદીનામુપલબ્ધિર્નચાનવસ્થેતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
ભાષ્યં--ભો ઇખામન્ત્રણે ।
કુતઃ પુનરુપલબ્ધિહેતુત્વમત આહ ।
સંવેદ્યાનિચેતિ, ચોહેતૌ ।
ઉપલબ્ધિવિષયત્વં કુત ઇત્યત આહ ।
પ્રત્યક્ષં મે જ્ઞાનમિતિ

ન્ય્સ્_2,1.18: તદ્વિનિવૃત્તર્વા પ્રમાણસિદ્ધિવત્ પ્રમેયસિદ્ધિ ॥
ન્ય્સ્_2,1.19: ન પ્રદીપપ્રકાશસિદ્ધિવત્ તત્સિદ્ધેઃ ॥
પ્રદીપભાવાભાવયોર્દર્શનસ્ય તથાભાવાત્ ।
જ્ઞાતૃમનસોશ્ચ દર્શનાદિતિ (100।1) ભાષ્યં, તદ્વ્યાચષ્ટે વાર્તિકકારઃ ।
ન ચાયમેકાન્ત
ઇતિ ।
જ્ઞાતા જ્ઞેય ઇતિ સકર્માભિપ્રાયં, ન હ્યન્યસ્પવય સમવેતા જ્ઞાનક્રિયા યેનાત્મનઃ કર્મતા સ્યાત્ અપિ તુ જ્ઞાતૃસ્થૈવ, પરસમવેતક્રિયાફલશાલિ હિ કર્મેત્યુક્તં, તસ્માત્સુખાદીનામાત્મધર્માણામત્ર કર્મતા, આત્મનસ્તુ પ્રકાશમાનતા, તત્ર વિવક્ષયા જ્ઞેયત્વાભિધાનં, મનસ્તુ યદ્યપિ સ્વજ્ઞાનં પ્રતિ કરણં કર્મ ચ, તથાપિ ન સ્વાત્માન વૃત્તિવિરોધઃ ।
યદિ હિ જ્ઞાતં કરણં ભવેત્તદાઽત્માશ્રયદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વસત્તયા ચ જ્ઞાનં પ્રતિ કરણમ્, અન્યચ્ચાસ્ય જ્ઞાનમન્યા સત્તા, ન ચ તત્સમવેતા જ્ઞાનક્રિયા,
કિં ત્વાત્મસમવેતા, તસ્માજ્ જ્ઞેયત્વં જ્ઞાનસાધનત્વં ચ મનસો ન દોષમર્હતીતિ ।
યેતુ પ્રદીપપ્રકાશો યથા ન પ્રકાશાન્તરમપેક્ષતે, એવં પ્રમાણાન્તરમનપેક્ષમાણાન્યપિ સન્તિ ભવિષ્યન્તીત્યાચાર્યદેશીયા મન્યન્તે,
તાન્ પ્રત્યાહ ।
ન્ય્સ્_2,1.19[અ]: ક્વચિન્ નિવૃત્તિદર્શનાદ્ અનિવૃત્તિદર્શનાચ્ ચ ક્વચિદ્ અનેકાન્તઃ ॥
ક્વચિ-ન્તઃ (સૂ. 19) ॥
યથાયં પ્રસઙ્ગઃ પ્રમાણાનામનપેક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ, પ્રદીપે પ્રદીપાન્તરાનપેક્ષયા પ્રકાશકત્વદર્શનાત્પ્રમાણાન્તરાનપેક્ષાણ્યેવાલોકવત્પ્રમાણાનિ સેત્સ્યન્તિ, એવમર્થમુપાદીયતે પ્રસઙ્ગ, પ્રમેયાણ્યપ્યનપેક્ષાણ્યેવ સેત્સ્યન્તીત્યેવમર્થમપ્યુપાદેયઃ, તથા ચ પ્રમાણભાવ ઇત્યર્થઃ ।
તદેવં પ્રદીપદૃષ્ટાન્તાશ્રયણેન પ્રમાણાભાવપ્રસઙ્ગમુક્ત્વા સ્થાલ્યાદિદૃષ્ટાન્તોપાદાને તુ પ્રમાણસ્યાપિ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષેત્પયાહ ।
યથા ચ સ્થાલ્યાદિરૂપગ્રહણ ઇતિ ।
તદેતદ્ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે વાર્તિકકારઃ, યથા પ્રદીપપ્રકાશઃ સજાતીયાનપેક્ષસ્તથા પ્રમાણાનિ સજાતીયાનપેક્ષાણિ ન પુનર્યથા સ્થાલ્યાદિરૂપં પ્રમાણાપેક્ષં તથા પ્રમાણાન્યપિ પ્રમાણાપેક્ષાણીતિ ।
કસ્માત્પુનઃ સ્થાલ્યાદિરૂપં પ્રમાણાપેક્ષમિત્યત આહ ।
સ્થાલ્યાદિરૂપપ્રકાશને ચેતિ ।
200 । 18 પ્રદીપપ્રકાશસ્તત્ર પ્રમાણમિતિ લોકસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
કસ્માદેવં સ્થાલીરૂપવન્ન પ્રમાણાનિ, તાન્યપિ પ્રમાણાન્તરેણ પ્રકાશ્યન્તામિત્યર્થઃ ।
તદનેન પ્રદીપદૃષ્ટાન્તેન નિરપેક્ષત્વં ન તુ સ્થાલ્યાદિદૃષ્ટાન્તેન સાપેક્ષત્વમિત્યત્ર નિયમહેતુર્નાસ્તીત્યુક્તં,
નિયમાન્તરહેત્વભાવમાહ ।
અયં ચ પ્રદીપપ્રકાશદૃષ્ટાન્ત
ઇતિ ।
યથા હિ પ્રમાણાનિ પ્રદીપદૃષ્ટાન્તેન નિરપેક્ષાણિ, એવં તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન કસ્માન્નપ પ્રમેયાણ્યપિ, તતશ્ચ પ્રમાણાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ પ્રમાણાનામેવ પ્રદીપો દૃષ્ટાન્તો ન પ્રમેયાણામિતિ નિયમહેતુરસ્તિ ।
તદનેન યથા પ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રદીપપ્રકાશો દૃષ્ટાન્તો ભવત્વિ ત્યનેનાયમેવ દૃષ્ટાન્તો નાયમિતિ નિયમો નિરાકૃતઃ, પૂર્વેણ તુ પ્રદીપદૃષ્ટાન્તેન નિરપેક્ષત્વમેવ ન તુ સ્થાલીદૃષ્ટાન્તેન સાપેક્ષત્વમિત્યયં નિયમો નિરાકૃત ઇતિ ન પુનરુક્તમ્ ।
પ્રકાશકત્વાદિના તુ હેતુના સંગૃહીતઃ પ્રદીપદૃષ્ટાન્તો ભવતીતિ નિયમઃ શક્યો વક્તુમ્ ।
કેવલં પ્રકાશકત્વં સજાતીયાન્તરાનપેક્ષત્વે સાધ્યે વિકલ્પનીયં, કિમત્યન્તસજાતીયમાહો સજાતીયમાત્રં, યદ્યત્યન્તસજાતીયં તતઃ સિદ્ધસાધનં,
ન હિ ચક્ષુરાદિ પ્રમાણં સ્વગ્રહણે ચક્ષુરાદ્યન્તરમપેક્ષતે,
અથ કથઞ્ચિત્સજાતીયં, તદપેક્ષત્વમાલોકસ્યાપ્યસ્તિ,
તસ્યાપિ ચક્ષુરાદ્યપેક્ષત્વાત્તતશ્ચ સાધ્યહીનો દૃષ્ટાન્તઃ, વિરુદ્ધશ્ચ હેતુર્વિષયજ્ઞાનમપિ વિષયજ્ઞાનેન ન ગૃહ્યતે કિન્તુ જ્ઞાનવિષયેણ જ્ઞાનેનેતિ નાત્યન્તસજાતીયમિતિ, તદનેનાભિપ્રાયેણ વાર્તિકકૃતોક્તમનેકાન્ત ઇત્યયં દોષો ન ભવતિ ।
(201।3) દોષાન્તરં તુ ભવતીત્યર્થઃ ।
ઇતરગ્રન્થસ્તુ સિદ્ધાન્તં દર્શયદ્ભિરસ્માભિરુપપાદિતાર્થ
ઇતિ ન વ્યાખ્યાતઃ ।
યેનાનવસ્થામુપાદદીતેતિ સોપહાસમ્

ન્ય્સ્_2,1.20: પ્રત્યક્ષલક્ષણાનુપપત્તિર્ અસમગ્રવચનાત્ ॥
પ્રત્ય-ત્ (સૂ. 20) ॥
પ્રત્યક્ષલક્ષણં ચાનેન સૂત્રેણોચ્યતે પ્રત્યક્ષસ્વરૂપં વા, ન તાવત્પ્રત્યક્ષકારણમિત્યાહ ।
યદિદં ભવતા પ્રત્યક્ષલક્ષણમુચ્યત ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષકારણામિત્યર્થઃ ।
કારણે સતિ કાર્યં લક્ષ્યતે જ્ઞાનમિતિ ।
દ્વિતીયં કલ્પં શઙ્કતે અથેતિ ।
(202।1)સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ ।
નોભયથાપીતિ ।
લક્ષણપક્ષ એવ સિદ્ધાન્તો ઽભિમતઃ, કારણપક્ષાભ્યુપગમઃ પ્રૌઢિવાદેન દ્રષ્ટવ્યઃ ।
સકલપ્રત્યક્ષવ્યાપકમસાધારણં કારણમવધાર્યતે ।
ન હીદૃશમન્યત્કારણમાત્મમનઃ સંયોગો વા ઇન્દ્રિયમનઃ- સંયોગો વા પ્રત્યક્ષસ્યાસ્તિ, પૂર્વસ્ય સાધારણત્વાદ્ ઉત્તરસ્ય ચાવ્યાપકત્વાદિતિ ।
સમાધાનાન્તરમાહ, અર્થતો વેત્યાદિના મનઃસન્નિકર્ષો ઽપિ કારણમિત્યન્તેન

ન્ય્સ્_2,1.21: નાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષાભાવે પ્રત્યક્ષોત્પત્તિઃ ॥
તદેવં સિદ્ધાન્તસારમુક્તં નાત્મમનસોરિત્યાદિસૂત્રમપઠિત્વૈવ ભાષ્યકારો વ્યાચષ્ટે ।
ન ચાસંયુક્તે દ્રવ્ય
ઇતિ ।
સર્વં હિ કારણજાતં કાર્યોપજનનાય પરસ્પરસમવધાનમપેક્ષતે, અન્યથાપ યત્ર તત્ર સ્થિતેભ્યો ઽપિ કારણેભ્યઃ કાર્યમુપજાયેત ।
તદાત્મનાપિ મનઃ- સંબદ્ધેન કાર્યઞ્જનયિતવ્યં,
સમ્બન્ધશ્ચાત્મમનસોઃ સંયોગ એવ ।
ભવતુ વા સંયોગજં જ્ઞાનમ્, અર્થેન્દ્રિયાત્મસંયોગજં કસ્માન્ન ભવતિ, કૃતં મનઃસંયોગેનેત્યત
આહ ।
મનઃસન્નિકર્ષે ઇતિ ।
તસ્માદાત્મમનઃસન્નિકર્ષો ઽપિ વક્તવ્ય ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તદિદં નાત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષેત્પાદિસૂત્રં પાઠસ્ય પુરસ્તાત્કૃતભાષ્યમ્ ।
તદેતદ્વાર્તિકકારો ભાષ્યમનુભાષ્ય પૂર્વપક્ષસૂત્રં પઠતિ ।
નાત્મ-ત્તિઃ (સૂ. 21) ॥ સૂત્રાર્થમાહ ।
આત્મમનસોરિતિ ।
પૂર્વપક્ષસ્ય ક્ષણમપ્યવસ્થાનમસહમાનો વાર્તિકકારઃ પ્રતિષેધમસ્યોક્તં સ્મારયતિ ।
નોક્તેતિ ।
(203।2)

ન્ય્સ્_2,1.22: દિગ્દેશકાલાકાશેષ્વપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ ॥
તદેવં દ્વાભ્યાં સૂત્રાભ્યાં પૂર્વપક્ષિતે સતિ ભાવમાત્રેણ
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદીનામનેન કારણત્વમુક્તમિતિ મન્યમાનઃ પાર્શ્વસ્થઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
સતિ ચેન્દ્રિયાર્થેતિ (1) ।
ન સતિ ભાવમાત્રેણ કારણત્વમાકાશાદીનામપિ કારણત્વમતઙ્ગાત્ ।
તાદૃશશ્ચાત્મમનઃ- સંયોગ
ઇન્દ્રિયાત્મસંયોગશ્ચેતિ ન કારણં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ ।
અકારણભાવે ઽપીતિ ।
નાન્વયમાત્રાત્કારણત્વનિશ્ચયઃ,
અપિત્વન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં, ન ચ દિગાદાવસ્તિ વ્યતિરેકઃ, નિત્યત્વવિભુત્વાભ્યામવર્જનીયઃ સન્નિધિઃ, સેન્દ્રિયશરીરવર્ત્યાત્મમનઃ- સંયોગસ્ત્વન્વયવ્યતિરેકાવધૃતસામર્થ્યઃ,
સુપ્તસ્ય જ્ઞાનાનુત્પાદાત્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષે ત્વમતિ વિપ્રકૃષ્ટે વ્યવહ્રિતે ચ જ્ઞાનં ન જાયતે,
ઇન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષાભાવે તુ નાયુગપજ્જ્ઞાનાનિ ભવન્તિ, તસ્માન્નાકાશાદીભિરતિપ્રસઙ્ગ
ઇતિ ।
તદેતદ્વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
યેચ સતિ ભાવાત્ કારણભાવં વર્ણયન્તિ પૂર્વપક્ષિણશ્ચ સિદ્ધાન્તિનો વા અસતિ ન ભવતીતિ દૈવાદ્ આગતો વ્યતિરેકો ।
ન તુ પ્રયોજકસ્તાન્ પ્રતિ પાર્શ્વસ્થો બ્રૂતે ।
તેષાં દિગ્દેશેતિ ।
યથા ચાન્દ્રમસં રૂપમિતિ ।
યદ્યપિ તત્રાપિ તેજસ્યૌષ્ણ્યમસ્તિ તથાપ્યત્યન્તાભિભવેન સ્વોચિતાર્થક્રિયાનુપયોગાદસત્કલ્પત્વમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.23: જ્ઞાનલિઙ્ગત્વાદાત્મનો નાનવરોધઃ ॥
એવં પાર્શ્વસ્થે નિરસ્તે પૂર્વપક્ષી બ્રૂતે ।
યદ્યેવમિતિ (204।2) સિદ્ધાન્ત્યાહ ।
નોપસઙ્ખ્યેય ઇતિ ।
જ્ઞાન-ધઃ (સૂ. 23) ॥ અત્ર જ્ઞાનસ્યાત્મલિઙ્ગત્વમુચ્યતે,
જ્ઞાનં તાવત્કાર્યમનિત્યત્વાદ્ ઘટવત્ ।
(તચ્ચ)
ક્વ ચિત્ સમેવતં કાર્યત્વાદ્ ઘટવત્ ।
ન ચ તત્પૃથિવ્યાદ્યાશ્રિતં માનસપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
યત્પુનઃ પૃથિવ્યાદ્યાશ્રિતં તત્ પ્રત્યક્ષાન્તરવેદ્યમપ્રત્યક્ષમેવ વા ।
ન ચ તથા જ્ઞાનં દ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તાશ્રિતમ્ ।
તદાશ્રયશ્ચ દ્રવ્યજાતીયઃ, સમવાયિકારણત્વાદાકાશવત્ ।
તસ્ય ચ વિભુત્વમાત્મલક્ષણે ઽસ્માભિરુક્તમ્ ।
અતો ગુણજાતીયં જ્ઞાનં, કાર્યત્વે મતિ વિભુદ્રવ્યસમવાયાચ્ શબ્દવત્ ।
એવં વ્યવસ્થિતે પ્રશ્નોત્તરે વાર્ત્તિકગતે વ્યાખ્યાતવ્યે ।
આત્મસમવાયાદિતિ ।
કાર્યત્વે સતિ વિભુદ્રવ્યસમવાયાદિત્યર્થઃ ।
વિભુદ્રવ્યસમવાય એવાસિદ્ધ ઇતિ વદતુ આહ ।
ન પૃથિવ્યાદિગુણઃ સ્વસંવેદ્યત્વાત ।
માનસપ્રત્યક્ષવેદ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્વપરસંબદ્ધં પ્રત્યક્ષાન્તરવેદ્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અન્યથા પૃથિવ્યાદિગુણેન દ્વિત્વાદિના વ્યભિચારઃ સ્યાદિતિ ।
તસ્માજ્ જ્ઞાનલિઙ્ગ આત્મા, ન ત્વસાવસંયુક્તો જ્ઞાનં જનયતિ ।
તસ્ય સદાતનત્વે સદા જ્ઞાનોત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્સંયોગભેદં કાદાચિત્કમપેક્ષત ઇત્યર્થાત્સિદ્ધ
આત્મમનઃસંયોગ ઇતિ ન સૂત્રકૃતોક્તઃ ।
પ્રૌઢિવાદિતયૈષ સમાધિરિતિ દર્શયિતુમુક્તમેવ પરમસમાધિંસ્મારયતિ ।
ઉક્તં ચાત્રેતિ

ન્ય્સ્_2,1.24: તદયૌગપદ્યલિઙ્ગત્વાચ્ચ ન મનસઃ ॥
અન્યાર્થમિતિ ।
પ્રમેયભૂતમનઃસ્વરૂપપ્રતિપાદનાર્થમ્ ।
અન્યાર્થસ્યાપિપ તદર્થપ્રકાશકત્વમ્ (105।2) ઉપપત્તિઃ ।
લિઙ્ગમ્ ।
ઈદૃશં હિ તલ્લિઙ્ગં યદન્યાર્થમપિ મનસો જ્ઞાનકારણત્વં પ્રતિપાદયતીતિ ।
ન હિ જ્ઞાનં સ્વતન્ત્રં યેન સ્વકારણં મનો નાપેક્ષેત, નાપિ ચક્ષુરાદિ સ્વતન્ત્રં જ્ઞાનજનને યેન મનોજ્ઞાનકરણં ન સ્યાદિત્યાહ ।
ન ચક્ષુરાદીતિ ।
તસ્માદર્થપ્રાપ્તત્વાદાત્મનઃસંયોગ
ઇન્દ્રિયમનઃસંયોગશ્ચ નોક્તૌ સૂત્રકારેણ

ન્ય્સ્_2,1.25: પ્રત્યક્ષનિમિત્તત્વાચ્ચેન્દ્રિયાર્થયોઃ સંનિકર્ષસ્ય સ્વશબ્દેન વચનમ્ ॥
દેશયતિ ।
અથ કસ્માદિતિ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે ઽપ્યર્થતઃ પ્રાપ્તિરવિશિષ્ટેતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ ।
પ્રત્યક્ષેતિ સર્વાનમિધાને હિ પ્રત્યક્ષં ન લક્ષિતં સ્યાદિતિ તલ્લક્ષણાય કિઞ્ચિદ્વક્તવ્યમ્ ।
તત્રેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષ એવ વક્તવ્યઃ, સમસ્તપ્રત્યક્ષવ્યાપકત્વાત્ નેતરાવવ્યાપકત્વાદતિવ્યાપકત્વાચ્ચેતિ પરમઃ સમાધિઃ

ન્ય્સ્_2,1.26: સુપ્તવ્યાસક્તમનસાં ચેન્દ્રિયાર્થયોઃ સંનિકર્ષનિમિત્તત્વાત્ ॥
સુપ્ત-ત્ (સૂ. 26) ॥ જ્ઞાનોત્પત્તેરિતિ સૂત્રશેષઃ ।
પ્રણિધાય સઙ્કલ્પ્ય ।
પ્રદોષે સુપ્તો ઽર્દ્ધરાત્રે મયોત્થાતવ્યમિતિ,
સો ઽર્ધરાત્રે એવાવબુધ્યતે ।
પ્રબોધજ્ઞાનમિતિ ।
પ્રબોધે નિદ્રાવિચ્છેદે સતિ દ્રવ્યસ્પર્શસ્ય સંજ્ઞાનં પ્રબોધજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
સુપ્તમનસામિતિવ્યાચષ્ટે ।
એકદા ખલ્વયં વિષયાન્તરેતિ

ન્ય્સ્_2,1.27: તૈશ્ચાપદેશો જ્ઞાનવિશેષાણામ્ ॥
પ્રાધાન્યે ચ હેત્વન્તરમ્ ।
તૈશ્ચા-ણામ્ (સૂ. 27) ॥ ઇન્દ્રિયૈર્વ્યપદેશં વિગ્રહસમાસાભ્યાં જ્ઞાનસ્ય દર્શયતિ ।
ઘ્રાણેતિ ।
ઇન્દ્રિયવિષયસઙ્ખ્યાનુરોધાત્તજ્જ્ઞાનસ્ય તદ્વ્યપદેશ ઇત્યાહ ।
ઇન્દ્રિયેતિ ।
વાર્ત્તિકં-યચ્ચા-સાધારણં તેનેતિ ।
દિગાદિરપ્યુપાધિકલ્પિતેન પ્રાચીત્વાદિના કાર્યં વિશેષયન્નસાધારણમેવેત્યભિપ્રાયઃ

ન્ય્સ્_2,1.28: વ્યાહતત્વાદહેતુઃ ॥
અનેન પ્રબન્ધેનેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષ
એવ કારણં જ્ઞાનસ્ય, ન ત્વાત્મમનઃસન્નિકર્ષ
ઇન્દ્રિયમનઃસનિકર્ષો વા જ્ઞાનકારણમનેનોક્તમિતિ મન્વાનો દેશયતિ ॥
વ્યાહ-તુઃ (સૂ. 28) ॥
ન્ય્સ્_2,1.29: નાર્થવિશેષપ્રાબલ્યાત્ ॥
પરિહારસૂત્રમ્ ॥ નાર્થ-ત્ (સૂ. 29) ॥ અનેનેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યમાત્રમુચ્યતે ।
ન ત્વાત્મમનઃસંયોગસ્યેન્દ્રિયમનઃસંયોગસ્ય વા ઽકારણત્વમુચ્યત ઇતિ ન વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ ।
અસતિ સંકલ્પે પ્રણિધાને ચેતિ ।
યત્નઃ પ્રણિધાનમ્ ।
સઙ્કલ્પ ઇચ્છા ।
ઉત્તરં ।
યથૈવેતિ ।
નન્વસ્ય જાત્યાયુર્ભોગનિમિત્તત્વમવગતં,
ન તુ મનઃપ્રેરકત્વમપીત્યત આહ ।
તેન હ્યપ્રેર્યમાણે મનસીતિ ।
ભોગો હ્યદૃષ્ટસ્ય પ્રધાનં પ્રયોજનં તન્નાન્તરીયકતયા જન્માયુષી આક્ષિપતિ ।
સ્વસંબન્ધિસુખદુઃખસાક્ષાત્કારશ્ચ ભોગઃ, તદાયતનં ચ શરીરમ્ ।
અપ્રાપ્તં ચ મનો ન તત્ર ભોગં ચ ભોગવિષયૌ સુખદુઃખે ચ તયોઃ કારણં ચ જ્ઞાનં જનયિતુમર્હતિ,
નૂનં તત્પ્રાપ્તિહેતોર્મનઃકર્મણઃ કારણમદૃષ્ટં વક્તવ્યમ્ ।
અન્યથાસ્ય સર્વદ્રવ્યગુણકર્મકારણતા ન સ્યાત્ ।
મા મૂત્સર્વાર્થતેત્યત આહ ।
એષિતવ્યં ચાસ્યેતિ ।
અણૂનાં વિશેષણં ભૂતસૂક્ષ્માણામિતિ ।
વ્યાહતત્વાદિતિ પૂર્વપક્ષાસૂત્રમ્ ।
અસ્ય તાત્પર્યમાહ વાર્ત્તિકકારઃ ।
અનેનેતિ ।
(206।7) નન્વિયં ત્રિસૂત્રી ઇન્દ્રિપયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યમાહ, ન પુનઃ સંયોગાન્તરસ્ય કારણત્વં પ્રત્યાચષ્ટ
ઇત્યત આહ ।
ઇયં કિલેતિ ।
કારણત્વં પ્રતિષિધ્યત
ઇત્યભિમાનઃ પૂર્વપક્ષિણ ઇત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટવ્યાઘાત
ઇતિ ।
અયૌગપદ્યં દૃષ્ટં, તસ્ય વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
શેષં તુ ભાષ્યવ્યાખ્યયા વ્યાખ્યાતમિતિ

ન્ય્સ્_2,1.30: પ્રત્યક્ષમનુમાનમ્ એકદેશગ્રહણાદુપલબ્ધેઃ ॥
અતઃ પરમિદાનીમિતિ ।
(207।12) ન હ્યવયવીનામ કશ્ચિદર્થાન્તરભૂતો ઽવયવેભ્યો ઽસ્તિ,
અપિ ત્વવયવા એવ પરમાર્થસન્તઃ, તેષુ ચ કતિપયાનવયવાન્ ગૃહીત્વા તત્સહચરિતાનવયવાનનુમાય પ્રતિસન્ધાનજેયં વૃક્ષબુદ્ધિસ્તાનેવાવયવાનાલમ્બમાનાનુમાનમિતિ પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાને ઽન્તર્ભાવાદ્વિભાગસૂત્રેણ ન્યૂનાધિકસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદો નોપપદ્યત
ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ન યથાસમ્ભવં વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
એકદેશો હ્યવયવિન આધાર
ઇતિ ।
(208।14) એકશ્ચાસૌ દેશશ્ચેત્યેકદેશઃ ।
દેશશ્ચાધારો ન ચાધેયો ઽસ્ત્યવયવીતિ કથમાધાર ઇત્યર્થઃ ।
આહો શબ્દાર્થકૌશલમાહ ।
શબ્દે ઽર્થે વા કૌશલમિત્યર્થઃ ।
અર્થે તાવદકૌશલમાહ ।
અકાર્યેતિ ।
કાર્યસ્યૈકસ્ય કારણાનાં તદેકં કાર્યં કર્તુ પરસ્પરપ્રત્યાસત્તિભર્વતિ ।
યથા મૃદ્દણ્ડચક્રસૂત્રાણાં ઘટે જનયિતવ્યે પ્રત્યાસત્તિઃ ।
કાર્યાણાં ચૈકસામગ્રીજન્મનાં પરસ્પરપ્રત્યામત્તિઃ,
યથા રૂપરસગન્ધસ્પર્શાનાં, કાર્યકારણયોર્વા,
યથા અગ્નિધૂમયોઃ, યેષાં તુ ન કાર્યકાનપરણભાવો નૈકકાર્યત્વં વા નૈકકારણત્વં વા, તેષાં કુતો નિયમવતી પ્રત્યાસત્તિરિત્યર્થઃ ।
શબ્દાકૌશલમાહ ।
ન ચ પરસ્પરેતિ ।
અવયવિનં દધદવયવાન્તરમવયવાન્તરમપેક્ષતે ।
તતશ્ચાવયવાઃ પરસ્પરોપકારિણો ભવન્તિ ।
અવયવ્યભાવે તુ ન પરસ્પરોપકારિણઃ કથમવયવા ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાવૃક્ષપ્રતિસન્ધાનજેતિ ।
સ્વસ્તિમતીં હિ ગાં ગૃહીત્વા કાલાક્ષ્યાં ગવિ ગૌરિતિ પ્રતિસન્ધાનં દૃષ્ટં, ન ત્વશ્વં ગૃહીત્વાશ્વાન્તરે ગૌરિતિ પ્રતિસન્ધાનં દૃષ્ટં, તત્કસ્ય હેતોઃ,
તયોરગોત્વાત્, --એવમર્વાગ્ભાગપરભાગાનામવૃક્ષત્વાદ્વૃક્ષ
ઇતિ પ્રતિસન્ધાનં ન ભવેદિત્યર્થઃ ।
યદ્યુચ્યેત મા ભૂદ્વૃક્ષરૂપધર્મિગ્રહઃ, પૂર્વમર્વાગ્ભાગં ધર્મિણં વૃક્ષવિશેષમનુમાય પ્રતિસન્ધાસ્યતીત્યત
આહ ।
ન ચાનુમાનમ્ ।
( 209 । 6 ) કસ્માદિત્યત આહ ।
અનુમાન ઇતિ ।
નાયમનુમાતા પૂર્વમનુપલભ્યાગ્નિમનુમાનેન ચ ધૂમવિશેષણમગ્નિં પ્રતિપદ્ય પ્રતિસંધત્તે અયં ધૂમો ઽયં ચાગ્નિરિતિ ।
અથ પૂર્વં પ્રતિસંધાનં પશ્ચાદનુમાનમિત્યત આહ ।
ન ચ પ્રતિસન્ધાયેતિ ।
પ્રતિસન્ધાનસમય એવાગ્નેરવગતત્વાદ્ભવિતવ્યમત્રાગ્નિનેતિ વ્યર્થમનુમાનં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અભ્યુપેત્યાહ ।
પ્રતિસન્ધાયાપિ ચેતિ ।
કિં ચાર્વાગ્ભાગમયમિતિ ।
સ ભાગવાન્ ભાગો ન ભવતિ કિં તુ ભાગ્યેવ ।
કસ્માન્ન પશ્યતીત્યત આહ ।
નાર્વાગ્ભાગપરભાગૌ સંવદ્ધૌ ।
( 210 । 4 ) એકાવયવિસમવાયેન હિ પરસ્પરસમ્બદ્ધૌ સ્યાતાં, ન ચાવયવ્યસ્તિ,
ન ચાપિવ સંયુક્તૌ, સંયોગસ્યાવયવિનિરાસમાર્ગેણ નિરસ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ ।
કથં પુનરિતિ ।
ઉત્તરં નિત્યમર્વાગ્ભાગેનેતિ ।
સમ્બન્ધસ્તાવન્નાસ્તીત્યુક્તમેવ ।
તમભ્યુપગય તૂત્તરં-- સત્યં સમ્બદ્ધૌ સત્યપિ સમ્બન્ધ અશક્યગ્રહો ઽસાવિત્યર્થઃ ।
સત્યં સમ્બદ્ધાવિત્યયમભ્યુપગમવાદ એવ ।
યચ્ચેદમુચ્યતે પ્રતિસન્ધાનપ્રત્યયજેતિ ।
પૂર્વં સત્યપિ વૃક્ષ
અવયવાનામવૃક્ષત્વાન્નાવયવે પ્રતિસન્ધાનજા વૃક્ષબુદ્ધિરિત્યુક્તં, સમ્પ્રતિ તુ વૃક્ષસ્યાસત્ત્વેન નાવયવે વૃક્ષ ઇતિ પ્રતિસન્ધાનમ્રિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
રૂપં ચ મયોપલબ્ધં રસશ્ચેતિ ।
ય એવોપલબ્ધા રસપ્રત્યયોપરઞ્જિતઃ સ એવ રૂપપ્રત્યયોપરઞ્જિત
ઇત્યર્થઃ ।
પ્રમાણસ્ય યથાભૂતાર્થપરિચ્છેદકત્વાદિતિ ।
યથા ભ્રાન્તમપ્યનુમાનમર્થસમ્બન્ધેન પ્રમાણમિતિ ન ભવતિ, તથા પ્રથમે ઽધ્યાયે દર્શિતમ્ ।
પ્રધાનાનુકારેણ
(211।1) ભ્રાન્તિરિતિ પિપરીતખ્યાતૌ સત્યાં,
સા ચોપપાદિતા પ્રથમાધ્યાયે ।
ન તથા શબ્દસ્યાર્થાનભિધાનાદિતિ ।
કઃ પુનરયં તથાશબ્દાર્થઃ ।
પરમાણૂનાં રૂપં વા નૈરન્તર્યં વા સંયોગભેદો વા ઉત્પાદભેદો વા ।
યદિ રૂપમાત્રંએ તદ્ ઘટાદિષ્વપીતિ વૃક્ષબુદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અથ રૂપભેદઃ, ક્ષણાન્તરેણાવૃક્ષઃ સ્યાત્ ।
ન હિ તત્પૂર્વં રૂપમ્ ।
અથ નૈરન્તર્યે તદ્ ઘટાદિષ્વપ્યસ્તિ ।
ન વા ક્વચિદપિ, ગન્ધરસરૂપસ્પર્શપરમાણુવ્યવધાનાત્ ।
ન સંયોવગો ભવદ્ભિરાસ્થીયત ઇતિ કુતસ્તદ્ભેદઃ ।
ઉત્પાદભેદો ઽપિ પરમાણૂનાં રૂપમેવ ।
ન હિ પરમાણુવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિદસ્તિ તેષામુત્પાદઃ ।
રૂપં ચ પૂર્વં વિકલ્પિતમ્ ।
યદિ હિ ક્વચિદવયવસન્નિવેશો વાસ્તવઃ પૂર્વાપરભાગાદિશબ્દપ્રવૃત્તિહેતુરુપલબ્ધઃ સ્યાત્ તતસ્તથાશબ્દાર્થઃ પ્રતીયેત, ન તુ ભવતાં ક્વચિદેષ વાસ્તવઃ, વસ્તુસતાં પરમાણૂનામભાગત્વાદિત્યર્થઃ ।
સામાન્યતોદૃષ્ટે ધર્મિવિષયકમપિ પ્રત્યક્ષં નાસ્તીતિ ભ્રાનતઃ પૃચ્છતિ ।
સામાન્યતોદૃષ્ટસ્યેતિ ।
(212।6) ઉત્તરમ્ ।
અયં વિશેષ ઇતિ ।
દ્વિકસ્ય પ્રત્યક્ષેણ પ્રસિદ્ધૌ સામાન્યતોદૃષ્ટં પ્રવર્ત્તતે ।
ત્રિકસ્ય તુ પ્રત્યક્ષેણ પ્રસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષતોદૃષ્ટમિતિ વિશેષઃ ।
સર્વસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાદ્ વૃક્ષબુદ્ધિર્ન પ્રત્યક્ષતોદૃષ્ટાદનુમાનાદપિ સામાન્યતોદૃષ્ટાદિત્યાહ ।
ભવત્પક્ષે ત્વિતિ

ન્ય્સ્_2,1.31: ન પ્રત્યક્ષેણ યાવત્ તાવદપ્યુપલમ્ભાત્ ॥
ન પ્ર-ત્ (સૂ. 31) ॥ ન પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનતા ।
કુતઃ
યાવદેકદેશભૂતસ્યાર્થજાતસ્ય ગ્રહણમેકદેશગ્રહણાદુપલબ્ધેરિત્યત્ર હેતાવિષ્યતે તાવદપિ પ્રત્યક્ષેણ ।
અન્યથૈકદેશગ્રહણાભાવેનાનુમાનાનુદયાત્ ।
અનુમાનાન્તરેણ વા તદ્ગ્રહણે અનવસ્થાપાતાત્ ।
અતસ્તાવતો ઽર્થજાતસ્ય પ્રત્યક્ષેણોપલમ્ભાત્તાવત્પ્રત્યક્ષમનુમાનમિતિ પ્રતિજ્ઞા હેતુના એકદેશગ્રહણાનુપલબ્ધેરિત્યનેન બાધિતા, એકદેશગ્રહણસ્ય પ્રત્યક્ષેણાનભ્યુપગમે વા પ્રમાણાન્તરસ્ય તત્રાનુપપત્તેરસિદ્ધો હેતુઃએ સેયમુભયતસ્પાશા રજ્જુરિત્યર્થઃ ।
અનુમાનેનૈકદેશગ્રહણાન્નાસિદ્ધો હેતુરિત્યત
આહ ભાષ્યકારઃ ન ચૈકદેશગ્રહણમિતિ ।
અનુમિતિરનુમાનમ્ ।
ભાવયિતું કર્તુમ્ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગેન હેત્વભાવાદિતિ ।
તદેતત્સૂત્રં વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
વિરુદ્ધશ્ચાયમિતિ ।
નન્વેકદેશપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ તન્માત્રં પ્રત્યક્ષં, ન તુ સર્વં પ્રત્યક્ષં સ્યાદિત્યત
આહ ।
ન ચૈવં પ્રતિજ્ઞાયતે સર્વમિતિ ।
અપ્રકારવદિતિ ।
અનુમાનસ્ય હિ ત્રયઃ પ્રકારા યાદૃશા ન તાદૃશાઃ પ્રત્યક્ષસ્યેતિ ।
ત્રિકાલવિષયત્વાચ્ચેતિ ।
અનેન પરોક્ષાર્થત્વં સૂચયત્યનુમાનસ્ય, પ્રત્યક્ષં ત્વપરોક્ષાર્થવિષયં, તસ્માદપિ ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગપરામર્શજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષફલસ્યાપિ પ્રમાણસ્ય સતો લિઙ્ગલિઙ્ગિસમ્બન્ધસ્મૃત્યનુગ્રહો ઽસ્ત્યુત્પત્તૌ,
ન ત્વેવં પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાણસ્ય, અત ઉત્પત્તૌ વા કાર્યે વા લિઙ્ગલિઙ્ગિસમ્બન્ધસ્મૃત્યપેક્ષેત્યર્થઃ ।
અન્યથાપિ ચેત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે ઇતશ્ચેતિ ।
(213 । 4) ન ત્વેતદનુમાનમિત્યાદિભાષ્યાર્થમાહ ।
ઇન્દ્રિયેતિ ।
ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધાચ્ચાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષમુત્પદ્યતે,
ન ત્વનુમાનમેવમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.32: ન ચૈકદેશોપલબ્ધિર્ અવયવિસદ્ભાવાત્ ॥
અપિ ચાવયવિનો ઽસત્ત્વં મન્યમાનેન ત્વયૈકદેશમાત્રોપલબ્ધ્યા વૃક્ષબુદ્ધેરનુમાનત્વમુક્તંએ ન ત્વિયમેકદેશમાત્રોપલબ્ધિરપિ તુ તસ્ય તત્સહચરિતસ્ય ચાવયવિન ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સિદ્ધેરિત્યાહ ।
ન ચૈકદેશોપલબ્ધિરિતિ ।
તદેતદ્ભાષ્યમનુભાષ્ય વાર્તિકકારોવ્યાચષ્ટે ।
ન ચેતિ।અત્ર દેશ્યભાષ્યમ્ ।
અકૃત્સ્નગ્રહણાદિતિ ચેત્ ।
ઉત્તરભાષ્યં ન કારણત ઇતિ ।
દેશ્યવિવરણમ્ ।
ન ચાવયવા ઇતિ ।
એકદેશગ્રહણનિવૃત્યર્થં હિ ત્વયાવયવિગ્રહણમાસ્થીયતે, ન ચૈતાવતા કૃત્સ્નગ્રહણસમ્ભવો યત એકદેશગ્રહણનિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
ન હ્યવયવિગ્રહણે કૃત્સ્ના અપ્યવયવા ગૃહીતા ભવન્તિ ।
નાપ્યવયવી, તસ્યાર્વાગ્ભાગસ્ય ગ્રહણે ઽપિ મધ્યમપરભાગસ્થસ્યાગ્રહણાદિતિ દેશ્યભાષ્યાર્થઃ ।
તદેતદ્ભાષ્યં વાર્તિકાકારો વ્યાચષ્ટે ।
નાવયવિન ઉપલબ્ધિરિતિ ।
યત્ખલુ બહુષુ વર્ત્તતે તત્પ્રત્યેકં સમષ્ટ્યા વા, યથા કલંવિઙ્કકણ્ઠગુણઃ ।
એકદેશેન વા યથા સ્રક્સૂત્રં કુસુમેષુ ।
ન ચ કૃત્સ્નૈકદેશાભ્યાં પ્રકારાન્તરમસ્તિ ।
અનયોરન્યતરનિષેધસ્યાન્યતરવિધિનાન્તરીયકત્વાત્
નિત્યત્વાનિત્યત્વવદિતિ ।
ન ચૈકત્ર કૃત્સ્નસમાપ્તાવન્યત્ર તસ્યૈવ સમ્ભવ ઇતિ, તથા સતિ કૃત્સ્નસમાપ્તેરભાવાત્,
તસ્માદ્યો ઽબયવાન્તરે દૃશ્યતે નાસાવવયવીં,
તથા ચાવયવા એવેતિ પ્રાપ્ત મિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન હ્યસ્ય કારણવ્યતિરેકેણેતિ ।
( 214 । 5 ) યદિ હ્યેકદેશાન્તરાણ્યસ્ય સ્યુઃ, તતસ્તેષ્વપિ વૃત્તવિકદેશાન્તરકલ્યનાયામનવસ્થાપ્રસઙ્ગ
ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષવાદ્યેવ પ્રશ્નપૂર્વકં ક્રિયાતિપત્તિમાહ ।
અથોપલભ્યમાન ઇતિ ।
ઉત્તરભાષ્યવિવરણપરં ભાષ્યં કૃત્સ્નમિતિ વૈ ખલ્વિત્યાદિ ।
તદેકગ્રન્થતયા અઙ્ગ તુ ભવાનિત્યાદિસમ્બોધનોપક્રમં ભાષ્યં વ્યવસ્થિતમ્ ।
તદેતદ્વાર્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
એકસ્મિન્નિતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ યત્તાવત્કુસુમેષ્વેકન્દશેન વર્ત્તમાનં દૃષ્ટમિતિ, તદનુપપન્નં, યદિ કુસુમેષુ સૂત્રાવયવા વર્ત્તન્તે કિમાયાતમવયવિનઃ સૂત્રસ્ય ।
ન હ્યન્યસ્મિન્વર્ત્તમાને અન્યદ્વર્ત્તત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન ચાવયવિનો ઽભાવે ભવેત્યેતદપિ સૂત્રમવયવ્યવયવૈર્વર્ત્તત
ઇતિ ।
અથ મા ભૂત્સૂત્રં નામાવયવિ, એકદેશાસ્તુ કુસુમે વર્ત્તન્ત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
તથા ચ સતિ નૈકમનેકત્રૈકદેશેન વર્ત્તત્તે કિં ત્વનેકમનેકત્રેતિ ।
તથા ચ કુસુમપરમાણાવેકસ્મિન્સૂત્રપરમાણુરેકો વર્ત્તત્ત ઇત્યુક્તં ભવતિ, ન ચ વૃત્તિરપિ પરમાણુભ્યામતિરિચ્યતે યતો ભવતિ વર્ત્તતે ઇતિ, તસ્માન્નિરન્તરોત્પાદ
એવ પરમાણ્વોર્વૃન્ત્તિરિતિ વ્યવહર્ત્તવ્યા,
ન પુનઃ પરમાણુસ્વરૂપાતિરિક્તા કાચિદ્વૃત્તિરસ્તિ વસ્તુસતી ।
એવેચ કલવિઙ્કકણ્ઠગુણવત્પ્રત્યેકં કૃત્સ્નપરિસમાપ્તિર્વૃત્તિરિત્યપિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તથા ચ વૃત્તેરભાવાદેકદેશેન વા કાર્ત્સ્ન્યેન વા વર્ત્તત ઇતિ રિક્ત વચઃ ।
યથાલોકપ્રત્યયં તુ વૃત્તેરભ્યુપગમે સૂત્રં કુસુમેષુ નૈકદેશેન વર્ત્તતે, કિં તુ તદેકદેશાઃ સૂત્રં ચ કુસુમેષુ વર્ત્તત ઇતિ લૌકિકો ઽનુભવઃ ।
તત્ર સૂત્રસ્ય વૃત્તિઃ કુસુમેષુ નૈકદેશેન વા નાપિ કાર્સ્ત્ન્યેન,
કિં તુ સ્વરૂપતઃ, એવમવયવેષ્વવયવિનઃ સ્વરૂપત એવ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષો યત્સૂત્રસ્ય કુસુમેષુ વૃત્તિં પ્રતિ સન્તિ ભાગા અપીતિ સૂત્રરૂપં ચ ભાગાશ્ચ કુસુમેષુ વર્ત્તન્ત
ઇતિ, અવયવિનસ્તુ સ્વાવયવેષુ વૃત્તિં પ્રતિ નાવયવાન્તરાણિ સન્તીતિ રૂપમાત્રેણ તત્ર વર્ત્તતે ઽવયવીતિ ।
તસ્માન્ન કિઞ્ચિત્ક્વચિત્કાર્ત્સ્ન્યેનૈકદેશેન વા વર્ત્તમાનં દૃષ્ટમિતિ તયોર્વૃત્તિં પ્રતિ વ્યાપકત્વમસિદ્ધમ્ ।
રૂપસ્યૈવ વ્યાપકત્વમિતિ ।
તચ્ચાવયવિન્યપ્યસ્તીતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધેરસિદ્ધેર્નાવયવિનો ઽવયવેષુ વૃત્તિનિવૃત્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
યથા ચ કૃત્સ્નૈકદેશશબ્દૌ નાવયવિરૂપે વર્ત્તેતે તથોક્તં વાર્ત્તિકકૃતેતિ ।
નૈકદેશેન વર્ત્તતે ન ચ કાર્ત્સ્ન્યેન વર્ત્તતે અથ ચ વર્ત્તત ઇતિ એષ વાચોયુક્તિઃ યદ્યથાભૂતં વસ્તુ તત્તથા નિર્દિશ્યત ઇહેતિ યોજના ।
ઉભયેન વ્યાઘાતાદિતિ ।
( 215 । 4) એકસ્યાનેકવૃત્તેઃ એકદેશેન કાર્ત્સ્ન્યેન ચ વ્યાઘાતપ ઇત્યર્થઃ ।
સ એવ હિ ધર્મો વિકલ્પ્યતે યો વિકલ્પ્યમાનો ધર્મિણે ન બાધતે, યથા શબ્દો નિત્યો ઽનિત્યો વેતિ, યો હ્યધિકરણં ધર્મિણમેવ બાધતે નાસૌ ધર્મવિકલ્પોન્યાય્યઃ ।
આશ્રયાસિદ્ધ્યા તસ્યાનુપપત્તેરિતિ ।
વસ્તુ વન્યતે યત્સત્તત્સર્વમનવયવં,
યથા વિજ્ઞાનં, સચ્ચેર્દ નીલાદ્યનુનવાવસિતમિતિ સ્વભાવહેતુઃ, સત્તામાત્રવ્યાપિત્વાદનવયવિસ્વસ્ય ।
તથા હ્યેકસ્ય સત્ત્વં વિરુદ્ધધર્માસંસર્ગેણ વ્યાપ્તં, તદ્વિરુદ્ધશ્ચ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગો નીલાદીનાં સાવયવત્વે પ્રસજન્સ્વવિરુદ્ધં વિરુદ્ધર્માસંસર્ગં નિવર્ત્તયંસ્તદ્વ્યાપ્તં સત્ત્વમપિ નિવર્તયતિ ।
તથાહિ પાણ્યદિકમ્પે તત્સ્થાનો ઽવયવ્યપિ કમ્પત ઇતિ તસ્ય જઙ્ઘાદિષ્વપ્યવયવેષ્વવિશેષાવસ્થાનસ્યાપ્યવયવિનઃ કમ્પત ઉપલભ્યેત, ન ચોપલભ્યતે, તસ્માત્સ
એવ તદાનીં કમ્પતે ન કમ્પત ઇતિ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગઃ ।
અથાવયવેષુ કમ્પમાનેષ્વપિ નાવયવી તત્સમવેતઃ કમ્પતે, તતશ્ચલાચલયોર્વસ્ત્રોદકવદ્યુતસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ।
એકસ્યાવયવસ્યાવરણે તત્તદવયવસ્થાનો ઽવયવ્યાવૃત
ઇતિ અવયવાન્તરસ્થાનસ્યાપ્યાવરણપ્રસઙ્ગઃ,
અભેદાત્ ।
ન વાસ્ય ક્વચિદપ્યાવરણમિત્યવિકલો દૃશ્યેત ।
અવયવસ્યાવરણં નાવયવિનસ્તસ્યાન્યત્વાત્,
ન હ્યન્યસ્યાવરણે અન્યદાવૃતં ભવત્યતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેન્ન ।
અર્ધાવરણે ઽપ્યનાવૃતત્વાદવયવિનઃ પ્રાગ્વદવિકલગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ ।
અવયવદર્શનદ્વારેણાવયવિદર્શનાદદૃષ્ટાવયવસ્યાવયવિનો ઽપ્રતિપત્તિરિતિ ચેન્ન ।
વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
કિં સર્વાવયવદર્શનદ્વારેણાવયવિનઃ પ્રતિપત્તિરુત કતિપયાવયવદર્શનદ્વારેણ ।
પૂર્વસ્મિન્કલ્પે નાવયવી કદાચિદપિ દૃશ્યેત ।
ન હ્યસર્વવિત્સર્વાવયવોપલમ્ભક્ષમઃ, અર્વાગ્ભાગેન મધ્યપરભાગયોર્વ્યવધાનાત્ ।
કતિપયાવયવદર્શને તુ તદભિવ્યક્તાવલ્પાવયવદર્શને ઽપિ વહ્વવયવદર્શનવત્સૂલોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
રક્તે ચૈકસ્મિન્નવયવે તત્સ્થાનો ઽવયવ્યપિ રક્ત ઇતિ અવયવાન્તરે ઽપિ તસ્યાભેદાદ્રાગોપલમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
અવયવમાત્રરાગે વા તત્સ્થાનસ્યાવયવિનો રૂપમરક્તં દૃશ્યતે, સો ઽયં વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગ
ઇતિ ।
તદનેનાભિપ્રાયેણ વાર્તિકકારો ગ્રહણાગ્રહણલક્ષણેન વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગેણ સર્વાનેવ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાનુપલક્ષયતિ ।
ગ્રહણાગ્રહણેતિ ।
નિરાકરોતિ ।
ન ભેદ ઇતિ ।
ઇદં તાવદત્ર વક્તવ્યમ્ ।
યદ્યનુભૂતાવસિતં નીલમનવયવત્વેન સાધ્યતે, તતઃ સિદ્ધસાધનં,
નો ખલુ રૂપવિશેષો નીલાદિરસ્માક્રમપિ સાવયવો ગુણત્વાત્ ।
તદાશ્રયો ઘટ ઇતિ ચેત્ ।
નનુ ઘટ ઇત્યપિ ચ રૂપસગન્ધસ્પર્શા એવાર્થક્રિયાકારિણસ્તથા વ્યપદ્દિશ્યન્તે, તે ચ ગુણત્વેન નિરવયવા એવ,ન તુ તદાશ્રયો ઽસ્તિ ઇત્થં નામ ।

અથ પરસિદ્ધં દ્રવ્યં રૂપાદ્યાશ્રયં પક્ષીકૃત પરસિદ્ધેનૈવ તસ્ય સત્ત્વેનાનવયવત્વં સાધયતિ, સો ઽયમસિદ્ધં સિદ્ધને સાધયન્ મહાનૈયાયિકત્વમાત્મનો દર્શયતિ ।
ન હિ સ્વયમપ્રતીતૌ સાધ્યધર્મિણૌ પરપ્રત્યાયનાય કલ્પેતે ।
યથાહુઃ ।
યો ઽપિ તાવત્પરાસિદ્ધઃ સ્વયંસિદ્ધો ઽભિધીયતે ।
ભવેત્તત્ર પ્રતીકારઃ સ્વતો ઽસિદ્ધે તુ કા ક્રિયા ...
ઇતિ ।
ન ચ પ્રસઙ્ગસાધને ઽપ્યેતદ્ભવિતુમર્હતિ ।
ન ચ સાવયવત્વેન, વિરોધાભાવાત્ ।
ન ચૈકસ્ય વિરુદ્ધધર્મો બાધકં પ્રમાણમ્ ।
ન તાવદેકસ્યાવયવિનો ગ્રહણાગ્રહણે ।
અવયવાવરણે ઽપિ તસ્ય કતિપયાવયવાવસ્થાનસ્ય ગ્રહણાદેવ ।
ન ચ બહ્વવયવસ્થાનસ્ય ગ્રહણે ઇવ કતિપયાવયવસ્થાનસ્ય ગ્રહણે તાદૃશસ્થૌલ્યાનવભાસાદનવભાસો ઽવયવિન
ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
પરિમાણભેદો હિ સ્થૌલ્યમવયવિધર્મો ન ચ તસ્ય તાદૃશસ્યાનવભાસે ઽવયવી નાવભાસિતો ભવતિ, તસ્ય તતો ઽન્યત્વાત્ ।
તસ્માદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષમાત્રાદવયવિનો ગ્રહણમ્ ।
ઇન્દ્રિયેણાર્થસ્ય ઇન્દ્રિયાવયવૈરર્થસ્ય
ઇન્દ્રિયેણાર્થાવયવાનાં ઇન્દ્રિયાવયવૈરર્થાવયવાનાં સન્નિકર્ષાત્પરિમાણભેદગ્રહણમિતિ સામગ્રીભેદાદવયવિતત્પરિમાણભેદયોર્ગ્રહણાગ્રહણે ઉપપદ્યેતે ।
એતેનાર્વાગ્ભાગસહિતસ્ય ગ્રહણે ઽપિ ન મધ્યભાગસહિતસ્યાગ્રહણં કથઞ્ચિદ્વિરોધમાવહતીત્યુક્તં ભવતિ ।
ન વાવયવકમ્પે ઽપ્યવયવિનઃ કમ્પો યેનાવયવાન્તરે ઃપિ કમ્પપ્રસઙ્ગઃ, ભિન્નત્વાદવયવાવયવિનોઃ ।
તથા સતિ યુતસિદ્ધિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
કા પુનરિયં યુતસિદ્ધિઃ, કિં ભેદો ઽવયવાવયવિનોઃ,
આહો સ્વિદસમ્બદ્ધસ્ય વિદ્યમાનત્વમ્ ।
યદિ ભેદઃ, સો ઽસ્માભિરિષ્યત એવ ।
અથાસમ્બદ્ધસ્ય વિદ્યમાનત્વં, તત્સત્યપિ પૃથગ્ગતિમત્વે નાવયવિનો ઽસ્તિ,
જાતઃ સમ્બદ્ધશ્ચેત્યેકઃ કાલઃ ।
તથાહિ નાવયવ્યવયવાસમ્બદ્ધો ઽસ્તિ ।
નાહિ જાતિમાન્ જાત્યસમ્બદ્ધો ઽસ્તિ ।
ન ગુણકર્મણી દ્રવ્યાસમ્બદ્ધેસ્તઃ ।
ન ચ વિશેષો દ્રવ્યાસમ્બદ્ધ
ઇતિ ।
યે ત્વપ્રાપ્તિસંયોગૌ યુતસિદ્ધિમાહુસ્તૈરવયવાવયવિનોરસંયોગે હેતુર્વક્તવ્યઃ ।
અયુતસિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યા એવાસંયોગેન બુભુત્સનાદિતિ ।
રક્તારક્તત્વં ચ નાવયવિન એકસ્ય, તસ્યારક્તત્વાદેવ ।
તત્સંયોગિનસ્તુ મહારજનસ્ય રક્તત્વાત્, તસ્ય ચ પટાદરક્તાદન્યત્વાત્ ।
પટો રક્ત ઇતિ તુ ભ્રમઃ, ન ત્વનેન વિભ્રમેણ સર્વત્ર ભવિતવ્યમ્, તસ્ય મહારજનસંયોગનિમિત્તત્વાત્ તસ્ય ચ પટવૃત્તિત્વાત્ પટસ્ય ચ સર્વત્રાવિશેષાત્,
પટસ્ય ક્વ ચિદસંયોગે સંયુક્તાસંયુક્તભેદપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ સ એવ તદૈવ તત્રૈવ ભવતિ ।
ન ભવતિ ચેતિ યુજ્યતે ।
તસ્માત્સંયુક્તાત્પટાદન્યો ઽસંયુક્તઃ પટ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે ।
એષા તાવત્પ્રમેયગતિઃ ।
ભાવાભાવૌ પરસ્પરવિરહાત્માનૌ, ભાવનિવૃત્તિરેવાભાવઃ,
અભાવનિવૃત્તિરેવ ભાવઃ ।
ન ત ભાવાભાવાભ્યામન્યા તયોર્નિવૃત્તિઃ ।
તેન નૈતયોઃ કદાચિદપિ પરસ્પરાત્મત્વં ભવિતુમર્હતિ, અદર્શનાત્ ।
એવમનયોરાશ્રયૈકત્વનાનાત્વે અપિ યથાદર્શનં વ્યવસ્થાપનીયે, યથા તસ્યૈવ શ્વૈવસ્ય યદા પ્રાસાદે સદ્ભાવસ્તદૈવાભાવઃ કાક ઇતિ ।
એવં ચ એવં કુમ્ભઃ શ્યામઃ સ એવ પશ્ચાદગ્નિસંયોગાદશ્યામઃ,
યઃ પુનરસ્ય પરિમાણભેદો ન સતિ કુમ્ભે વિનશ્યતિ, તત્ર કિઙ્કચ્વતાં પરિમાણાવસ્થાપત્તાવપિ ન નશ્યતીતિ ।
એવં પ્રમેયવૈચિત્ર્યે દર્શનવૈચિત્ર્યવ્યવસ્થાપિતં યથાભ્યુપેયતે તથા તસ્યૈવ સંયોગસ્ય તસ્મિન્નેકદા ભાવાભાવૌ વ્યવસ્થાપનીયૌ,
તથૈવ દર્શનાદિતિ ।
વ હિ દૃશ્યમાનસ્ય દૃશ્યમાનાન્તરવૈધર્મ્યેણ રૂપમુપલભ્યમાનં શક્વમપાકર્તુમ્, મા ભૂદ્ દૃશ્યમાનવૈધર્મ્યેણ દૃશ્યમાનરૂપાન્તરાપાકરણમવિષેષાત્ ।
તસ્માદ્દર્શનાનુરોધાત્પ્રમેયવૈચિત્ર્યસિદ્ધેરૂપવન્નઃ સંયોગશબ્દબુદ્ધ્યાદીનાં તત્રૈવ તદાનીમભાવો ભાવશ્ચેતિ ।
અત્ર એવૈષામવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમાસ્થીયતે ।
રૂપાદીનાં તુ ન દૃષ્ટસ્તત્રૈવ તદાનીમભાવો ભાવશ્ચેતિ તેષાં વ્યાપ્યવૃત્તીનાં ભાવાભાવૌ યુગપદેકત્ર વિરુદ્ધાવિતિ સિદ્ધમ્-રક્તારક્તયોરેકત્રાવિરોધઃ સહદર્શનાદિતિ ।
યત્પુનર્યદનેકવૃત્તિ તન્નાના,
અનેકવૃત્તિશ્ચાવયવ્યભ્યુપગત ઇતિ પ્રસઙ્ગસાધનં સ્વભાવહેતુઃ, નાનાત્વાભાવાદનેકવૃત્તિત્વાભાવ
ઇતિ પ્રસઙ્ગવિપર્યયો વ્યાપકાનુપલબ્ધિરિતિ ।
તત્ર બ્રૂમઃ ।
એકત્વાનેકવૃત્તિત્વયોરવિરોધેન નાનાત્વસ્ય વ્યાપકત્વસિદ્ધેર્ન પ્રસઙ્ગો નાપિ વિપર્યય ઇતિ ।
યથૈવ નીલે પરિચ્છિદ્યમાને તદભાવો વ્યવચ્છિદ્યતે, અન્યથા ન નીલં પરિચ્છિન્નં સ્યાત્, એવં તદભાવાવિનાભાવિ પીતમપિ નીલપરિચ્છેદકં પ્રત્યક્ષં વ્યવચ્છિનત્તિ, તથૈકાવયવસંસર્ગે અવયવિનઃ પરિચ્છિદ્યમાને તદભાવો વ્યવચ્છિદ્યતે,
તદભાવાવિનાભૂતાશ્ચાવયવાન્તરસંસર્ગા ઇતિ તેપિ વ્યવચ્છેત્તવ્યાઃ, તદવ્યવચ્છેદે તદભાવો ન વ્યવચ્છિદ્યેતેતિ સ એવ તદાનીમેવ તત્ર ભવેન્ન ભવેદ્વેતિ દુર્ઘટમાપદ્યેત, સો ઽયમેકત્વાનેકવૃત્તિત્વયોર્વિરોધ
ઇતિ ચેત્ ।
હન્ત ભાવપરિચ્છેદે તદભાવો વ્યવચ્છિદ્યત્ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ભાવપરિચ્છેદલક્ષણત્વાત્તદભાવવ્યવચ્છેદસ્ય ।
ન હિ ભાવાદન્યસ્તવ ભાવાભાવો નામ ।
ભાવાન્તરાણિ તુ કસ્માદ્વ્યવચ્છિદ્યન્તે ।
તદભાવાવિનાભાવાદિતિ ચેત્ ।
કુતઃ પુનરયં ભાવાન્તરાણાં ભાવાભાવાવિનાભાવઃ ।
પીતાદિભાવતાદાત્મ્યેન કદાચિદપિ નીલસ્ય ભાવસ્યાનુપલમ્ભાદિતિ ચેત્ ।
યત્ર તર્હ્યેકાવયવવૃત્તેરપ્યેકસ્યાવયવાન્તરેષુ વર્ત્તમાનસ્ય તાદાત્મ્યં દૃશ્યતે ન તત્રૈકાવયવસંસૃષ્ટાભાવાવિનાભાવો ઽવયવાન્તરસંસૃષ્ટસ્ય,
તસ્માન્નૈકત્વનાનાવૃત્તિત્વયોર્વિરોધઃ ।
અપિ ચ એકં વિજ્ઞાનમનેકૈ રૂપચક્ષુરાલોકમનસ્કારૈઃ કથં સમ્બધ્યતે, સમ્બધ્યમાનં વા, ન વાસ્તવઃ કશ્ચિત્કાર્યકારણભાવો નામાસ્તિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રતીત્ય કથમેકમ્ ।
સમુત્પાદમાત્રં તદિતિ ચેત્ ।
અથ કસ્માદ્રૂપાદ્યેવ પ્રતીત્ય રૂપજ્ઞાનં જાયતે ન પુના રસાદ્યપિ ।
સ્વભાવ એવ તાદૃશો યતસ્તાનેવ પ્રતીત્ય જાયતે ન પુના રાસભાદીનિતિ ચેત્ ।
હન્ત ભોઃ સ્વભાવાન્ ભિન્નાન્ પ્રતીત્ય કથમેકો ભાવો જાયતે ।
કો વિરોધો ન હિ કાર્યકારણયોસ્તાદાત્મ્યં યેન કારણસ્વભાવાનુરોધઃકાર્યસ્ય ભવેદિતિ ચેત્ ।
તત્કિમવયવાવયવિનોરપ્યભેદઃ સમવાયસ્ય વા તાભ્યાં, યેનાવયવભદેઃઽવયવિનો વા સમવાયસ્વય વા ભેદો ભેવદિતિ સમઃ સમાધિઃ ।
તસ્માદ્યદ્યદવયવિનિ પ્રમાણં વક્ષ્યામઃ
તત્તદસતિ બાધકે ઽપ્રત્યૂહમવયવિનમવસ્થાપયિષ્યતીતિ સિદ્ધમ્ ।
યઃ પુનર્મન્યતે અવયવસમુદાય
એવાવયવીતિ તં પ્રત્યાહ ભાષ્યકારઃ ।
સમુદાય્યશેષતેત્યાદિ ।
સુગમમ્

ન્ય્સ્_2,1.33: સાધ્યત્વાદવયવિનિ સંદેહઃ ॥
સાધ્ય-હઃ (સૂ. 33) ॥ પરં પ્રત્યસિદ્ધત્વમેવાવયવિનઃ સાધ્યત્વમ્ ।
સ ખલ્વેવં મેને સંવિન્નિષ્ઠા હિ વિષયવ્યવસ્થિતિઃ ।
સ એવ સંવિદા વ્યવસ્થાપ્યતે યસ્તસ્યા વિષયઃ ।
સ એવ વિષયો ય આકારમસ્યામર્પયતિ ।
ન ચ નિરન્તરોત્પન્નરૂપાદિપરમાણ્વતિરિક્તમવયવ્યાકારં બિભ્રતીં સંવિદમીક્ષામહે, કિં તુ નિરન્તરોત્પન્નરૂપાદિપરમાણ્વાકારામ્ ।
સ્થૌલ્યં ચ ન યદ્યપિ પરમાણૂનાં પ્રત્યેકમસ્તિ,
તથાપિ પ્રતિભાસધર્મો બહુત્વાદિવન્ન પુનરવયવિનમેકમવસ્થાપયિતુમર્હતિ ।
યદાહુઃ, સો ઽયમમૂલ્યદાનક્રયીસ્વાકારં ચ જ્ઞાને સમર્પયતિ પ્રત્યક્ષતાં ચ સ્વીકર્તુમિચ્છત્યવયવીતિ ।
તદેવં પરં પ્રત્યવયવિનો ઽસિદ્ધેર્વિપ્રતિપત્તિઃ ।
તતઃ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે સતિ સંશય
ઇત્યર્થઃ ।
ન સાધ્યત્વં સ્વરૂપેણ સંશયહેતુરિતિ મત્વા ભાષ્યકૃદાહ ।
એવં ચ સતીતિ ।
પરાસિદ્ધત્વે સતીત્યર્થઃ ।
સાધ્યત્વાદિતિ યથાશ્રુતં સૂત્રં ગૃહીત્વા વાર્ત્તિકકારો વિકલ્પ્યાક્ષિપતિ ।
કિં પુનરત્રેતિ ।
( 217 । 1 ) કુતશ્ચિદ્ધેતોસ્તસ્ય ધર્મિણો ઽભ્યનુજ્ઞાનમઙ્ગીકારમર્હતિ, સર્વસ્યૈવ હેતોરાશ્રયાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
અથાવ્યતિરેક
ઇતિ ।
સત્યેવ ધર્મિણિ તસ્યાવયવેભ્યો ઽભેદો ધર્મઃપ સાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અવયવ્યપેક્ષત્વાદિતિ ।
પટમપેક્ષ્ય હિ તન્તવો ઽવયવા ભવન્તિ, નો ખલુ રણ્ડાકરણ્ડાવસ્થિતાસ્તન્તવો ઽવયવા ઉચ્યન્ત ઇતિ ।
ન ચ ષષ્ઠીતિ ।
( 218 । 1 ) પટસ્યાવયવાસ્તન્તવ
ઇતિ ન ષષ્ઠી, તથા ચ પટસ્યેતિ વિશેષણાભાવે અવયત્વમાત્રં હેતુઃ સ્યાત્, સ ચ વિરુદ્ધ
ઇત્યર્થઃ ।
અનર્થાન્તરભવેનાવયવત્વમિત્યસ્યોદાહરણમ્ ।
ન ચ તન્તુસ્તન્તોરિતિ ।
ષષ્ટ્યર્થાભાવે તૂત્તરમુદાહરણમિતિ ।
તન્તૂનાં તન્ત્વક્વકત્વં બ્રવીતીતિ ।
તચ્છબ્દસ્ય પ્રધાનપરામર્શકત્વાદિત્યર્થઃ ।
અવયવશબ્દસ્ય શ્ચેતિ ।
પૂર્વ કારણમવિવક્ષિત્યા અવયવશબ્દસ્ય પરાપરશબ્દદત્ત્સમ્બન્ધિશબ્દતામાત્રં ગૃહીત્વોક્તં,
સમ્પ્રતિ કારણત્વં વિવક્ષિત્ત્યોચ્યત ઇત્ત્યયૌનરક્ત્યમ્ ।
દેશયતિ ।
નૈવ હીતિ અસત્ ક્રિયમાણં નિર્વર્ત્યં,
ન ચાસ્માકં સત્કાર્યવાદિનાં તદસ્તીત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ ।
એતચ્ચેતિ ।
ન હિ પટાકારપ્રત્યયસ્તન્તુમાત્રાલમ્બનો રણ્ડાકરણ્ડાવસ્થિતેષ્વપિ તન્તુષુ પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ તન્તુપરિમાણભેદાલમ્બનઃ, તસ્વય પૂર્વમપિ સત્ત્વાત્ ।
અસત્ત્વે વા સત્કાર્યવાદવ્યાહતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્યૈવાસત ઉત્પત્તેઃ ।
તસ્માત્તન્તુષ્વપરેષુ પર ઇત્યકામેનાપિ મિથ્યાપ્રત્યય ઇતિ વક્તવ્યં,
તથા ચ દૂષણમિતિ ।
પ્રતિજ્ઞૈકદેશશ્ચેતિ ।
સંયોગમાત્રપક્ષીકરણ ઇત્યર્થઃ ।
તાન્યેવ તાનીતિ ।
( 219 । 13) તાન્યેવ પ્રત્યાસન્નાનિ ક્ષણભઙ્ગપરિણામપ્રતિક્ષેષાદિત્યર્થઃ ।
યથા દણ્ડાદ્યનેકં કારણમિતિ ।
દણ્ડવેમાદ્યનેકં કારણં ઘટપટાદીનાં કાર્યાણામ્ ।
સંયોગાદિનિમિત્તાન્તરાપેક્ષમિતિ ।
સંયોગ આદિર્યેષાં નિમિત્તાન્તરાણાં કુમ્ભકારકુવિન્દાદીનાં તાનિ નિમિત્તાન્તરાણિ ।
અતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો બહુવ્રીહિઃ, યથા ચિત્રાગુરિતિ ।
તેન સાધ્યસ્યૈવ દૃષ્ટાન્તતેતિ ન દોષઃ ।
વિમૃશ્યાવધારયતિ ।
વયં તુ બ્રૂમો વિભાગ ઉત્પન્ન ઇતિ ।
( 221 । 8 )
સંયોગો ઽનપક્ષેકર્મકારણકઃ, કર્મકાર્યત્વાદ્વિભાગવદિતિ સ્થિતે પ્રતિબન્ધકાપગમાત્રં વિભાગેન ક્રિયત
ઇતિ સિધ્યતિ ।
યથા વા સંયોગઃ સાધારણકાર્યદ્રવ્યેતિ ।
યદા હિ પટઃ પાટ્યતે તદા યેષામવયવાનામવસ્થિતાનાં સંયોગાનાં પટાખ્યં સાધારણં કાર્યં, તસ્ય સાધારણસ્ય કાર્યદ્રવ્યસ્ય પટસ્ય ચ તદસમવાયિકારણાનાં ચ સંયોગાનાં કેષાં ચિદ્વિનાશોત્તરકાલમર્દ્ધપટારમ્ભે તેષામનપેક્ષાણાં કારણત્વં, વિભાગસ્તુ કર્મજન્યસ્તત્ર કતિપયસંયોગવિનાશદ્વારેણ સાધારણપટાદિકાર્યવિનાશમાત્રે વ્યાપ્રિયતે ન તુ વિભગાપેક્ષો ઽર્દ્ધપટે જનયિતવ્યે સંયોગઃ કારણમિત્યર્થઃ ।
ન હિ પ્રમાણમન્તરેણેતિ ।
( 222 । 2 ) મિથ્યાજ્ઞાનમપિ પ્રમાણપૂર્વકં, સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વકત્વાદ્વિપરીતખ્યાતેરિત્યર્થઃ ।
વૃક્ષસ્થિતિં ભાવયદ્ભિઃ ।
પૂર્વાપરપ્રત્યયૈકવિષયસ્ય વૃક્ષસ્ય સ્થિતિં સ્થિરતાં ભાવયદ્ભિરિત્યર્થઃ ।
ભેદાદર્શનમિતિ ( 224 । 9 ) આકારિભેદાદર્શનમ્ ।
યથા ઘટપટાવાકારિણૌ ભેદેન દૃશ્યેતે નૈવમવયવાવયવિનૌ, નાપિ સમવાયસમવાયિનાવિત્યર્થઃ ।
યસ્માદયમુપનયો ( 225 । 7 ) ઽવયવાશ્ચ તન્તવો ઽવયવી ચ પટ ઇતિ ।
પૂર્વમવયવાશ્ચેત્યેતાવન્માત્રં હેતૂકૃતં, સમ્પ્રતિ ત્વવયવાવયવિનાવિત્યપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અન્યો ઽવયવાર્થ ઇતિ ।
અવયવિનો ઽન્યો ઽવયવશબ્દાર્થ
ઇત્યર્થઃ ।
પ્રદેશિનો ઽન્યઃ પ્રદેશશબ્દાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
તત્પ્રદેશશબ્દસ્ય વ્યપદેશવિષયત્વસ્યેતિ ।
( 226 । 7 ) તન્તવો હિ પક્ષીકૃતાઃ પ્રધાનમિતિ તદિતિ સર્વનામ્ના હેતુગતેન પરામ્રષ્ટવ્યાઃ ।
તથા ચ તન્તુપ્રદેશસ્ય વ્યપદેશવિષયત્વં ન તન્તૂનામિત્યસિદ્ધો હેતુરિત્યર્થઃ ।
તેભ્યસ્તૂત્પત્તેરિતિ--કલ્પિતસ્ય હેતોર્વિવરણં તન્તુભ્યસ્તૂત્પદ્યતે પટ ઇતિ ।
ઉભયેન વ્યાઘાતાદિતિ ।
( 22 । 9) અભ્યુપગમે નાનભ્યુપગમેનેત્યર્થઃ ।
દ્રવ્યાન્તરેતિ ।
દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિદેશાવચ્છેદો વ્યવચ્છેદઃ ।
યથા પટોત્પત્તિદેશાદન્યો ઘટોત્પત્તિદેશ
ઇત્યર્થઃ વ્યક્ત્યાદિધર્મભેદેનેતિ ।
આદિગ્રહણેનાવિર્ભાવસંસ્થાનાદય
ઉચ્યન્તે તે ચ કારણવ્યાપારાત્પૂર્વં નાસન્નિતિ જન્માપિ તેષામપૂર્વમિત્યર્થઃ ।
યથા ચક્રાદિભ્યો ( 228 । 4 ) રથાવયવેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
હિમવત્પરમાણુકમિતિ ।
( 230 । 1 ) પરમાણુગ્રહણં મૂક્ષ્મદ્રવ્યોપલક્ષણાર્થમ્ ।
ન પુનઃ પરમાણોર્દ્વ્યણુકાદન્યત્રારમ્ભસમ્ભવઃ ।
ન ચ વિવાદાધ્યાસિતઃ પરમાણુર્ન મહદ્દ્રવ્યમારભતે પરમાણુત્વાદ્ દ્વ્યણુકારમ્ભકપરમાણુવત્ ।
અમહત્ત્વાચ્ચ ન હિમવત્પરમાણુકં પ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ।
તસ્માદ્ધિમવદ્ધિમબિન્દુભ્યાં સંસર્ગિભ્યાં સંયોગાદવયવિદ્રવ્યમારભ્યતે મહત્ત્વં ચાસ્યાવયવમહત્ત્વાદુત્પદ્યતે ।
તથા ચ ચાક્ષુષત્વમસ્ય ભવતિ ।
એવં તોયદવિમુક્તોદબિન્દ્દધિસંયોગાત્
દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિઃ પ્રતિપત્તવ્યા ।
ભાવો ઽપ્રત્યક્ષઃ સ્યાદિતિ ।
ભાવઃ સત્તા ।
નનુ યથા સંયોગઃ સંયોગિદ્વયનિરૂપણાધીનનિરૂપણઃ તયોરેકસ્યૈવાપ્રત્યક્ષત્વે ન પ્રત્યક્ષ એવમવયવાપ્રત્યક્ષત્વે નાવયવી પ્રત્યક્ષઃ સ્યાદિત્યત આહ ।
ન ચાયં પક્ષ ઇતિ ।
સંસૃજ્યમાનનિરૂપણાધીનનિરૂપણો હિ સંસર્ગો યુક્તં યત્તદનિરૂપણે ન નિરૂપ્યત ઇતિ ।
ન ત્વવયવ્યવયવનિરૂપણાધીનો યત્તેષ્વનિરૂપિતેષુ ન નિરૂપ્યત ઇતિ ।
ત્ર્યણુકસ્યાવયવાગ્રહણે ઽપિ ગ્રહણાત્ ।
એવં વિદ્રવર્ત્તિનો હસ્તિવનસ્પત્યાપદેરવયવાગ્રહણે ઃપિ ગ્રહણાદિતિ ભાવઃ ।
ન ચ તત્કૃતો ઽસ્તિ ભેદ
ઇતિ ।
ન ગ્રહણાગ્રહણકૃતો ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
ન હીન્દ્રિયમન્યસ્ય સાંખ્યસ્યાન્યથા સૂક્ષ્મત્વેનાર્થં પ્રકાશયતિ ।
અન્યસ્ય નૈયાયિકસ્યાન્યથા સ્થૌલ્યેન
અવિકલ્પત્વાદૈકરૂપ્યેણાવસ્થાનાદિતિ ।
પ્રત્યક્ષપ્રમાણવિરોધાદિતિ ।

( 232 । 5 ) મહાભૂતાનાં હિ મૂલકારણં પરમાણવઃ પરમસૂક્ષ્માસ્તેષામપ્રત્યક્ષત્વે માનસાનુવ્યવસાયગમ્યં પરમસૂક્ષ્મવિષયં મે પ્રત્યક્ષમિતિ તદભાવશ્ચાત્મનિ સંયુક્તવિશેષણેન મનઃસન્નિકર્ષેણ પ્રત્યક્ષવિરોધ
ઇત્યર્થઃ ।
એકે ત્વિતિ ।
યમેવ હિ ત્ર્યણુકં દૃશ્યં ભવન્તો દૃશ્યાવયવમાચક્ષતે તમેવ વયં પરમાણુમાચક્ષ્મહે, ન હિ તદવયવકલ્પનાયામસ્તિ પ્રમાણમિતિ ભાવઃ ।
કથવગમ્તયે ભિદ્યતે ત્રસરેણુરિતિ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રામ્યાં મૃદ્યમાનસ્યાસ્યાદર્શનં સૂક્ષ્મતયા ઽપ્યુપપદ્યતે ।
જાલસૂર્યમરીચિસ્થમેવ તદ્રજઃ કથં ચિદુપલભ્યતે નાન્યથેતિ ભાવઃ ।
દ્રવ્યત્વે સતીતિ સામાન્યસમવાયૌ નિવર્તયતિ ।
બાહ્યેત્યાત્માનં નિબર્તયતિ ।
અનિત્યત્વાચ્ચેતિ ।
અનન્તાવયવત્વેન મેરુસર્ષપયોરભિન્નપરિમાણત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્
મહાભૂતમૂલકારણમનવયવં કલ્પનીયં ન ચ દ્રવ્યમનવયવં વિનશ્યતિ આકાશાદિવદિતિ નિત્યાઃ પરમાણવસ્ત્રસરેણવસ્ત્વનિત્યા ઇતિ ન પરમાણુઃ ।
અનિત્યત્વમેવ કુત ઇત્યત આહ ।
સામાન્યવિશેષવત ઇતિ ।
સંહતાનામિતિ ।
રૂપાદીનાં સઙ્ઘાતઃ પરમાણુરિતિ ।
નચાસંહતપ્રતિષેધ
ઇતિ ।
અપ્રતિષેધે વાત એવાસંહતાઃ પરમાણવ
ઇતિ ભાવઃ ।
સંયુજ્યતે ચાયં વિભજ્યતે ચાયમવયવ્યન્તરેણેતિ ન વ્યતિરેક ઇતિ ।
યથા ભિન્નાત્સંયોગાપ્રાપ્ત્યભાવો વ્યાવૃત્ત એવમભિન્નાદપિ, ન હિ સ એવ તન્તુસ્તેનૈવ તન્તુનાપ્રાપ્યતૈત્યર્થઃ ।
સત્ત્વરજસ્તમાસાં ન સંયોગઃ કિં તુ તેષાં સ્વાભાવિકઃ સ કો ઽપિ પંરિણતિભેદો યતઃ સંભૂયકારિત્વમિત્યર્થઃ ।
ગુરુત્વાન્તરકાર્યાગ્રહણાદિતિ ।
( 233 । 21 ) અવયવગુરુત્વાદ્
ગુરુત્વાન્તરમવયવિનસ્તસ્ય યત્કાર્યમવનતિવિશેષસ્તસ્યાગ્રહણાદિત્યર્થઃ ।
સત્યમુપપાદિતઃ પક્ષધર્મ ઇતિ ।
( 234 । 10 ) કાર્યાગ્રહણેન કાર્યાભાવસ્તતઃ કારણસ્ય ગુરુત્વસ્યાભાવ
ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિષેધ્યં કાર્યગતરૂપાદિ તદભ્યનુજ્ઞાતં ભવતીતિ ।
તથા ઽપિ કુતઃ પ્રત્યક્ષવિરોધ ઇત્યત
આહ કારણરૂપાદય ઇતિ ।
ચોહેતૌ ।
એતેન કાર્યે રૂપાદિપ્રતિપત્તિઃ પ્રત્યુક્તા નિષેધ્યત્વેનેતિ ।
યદા હિ કાર્યમેવ રૂપાદિ નાસ્તિ તદા કસ્માત્તત્ર રૂપાદિપ્રતિપત્તિઃ પ્રતિષિધ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
યથા રૂપાદ્યન્તરકાર્યમિતિ ।
અવયવિગતાનાં રૂપાદીનાં કાર્યં રૂપસંસ્કારાદવયવિનશ્ચાક્ષુષતા એવં દૃશ્યતેતિ ।
ઉપન્યાસઃ સ્થાપનમ્ ।
યદ્યપ્યયમવનમનવિશેષાભાવસ્તુલાવ્યધિકરણઃ
ન, તથાપિ ન શાબ્દી તુલાસંબન્ધિતાસ્ય પ્રતીયતે,
કિં ત્વવનમનવિશેષસંબન્ધિતેત્યેતાવતોક્તમ્ ।
સો ઽયમિતિ ।
( 235 । 2 ) અસિદ્ધસ્તાવદિત્યકદેશિનો દૂષણમ્ ।
તદેતદેકદેશિદૂષણં દૂષયતિ ।
ન તદ્વત્તાનુપલબ્ધેઃ ।
પરમાર્થદૂષણમાહ ।
અયમપીતિ ।
ગુરુત્વમાત્રોપહિતાનામણૂનામવનમનવિશેષં ન કરોતિ તુલા ।
દ્રવ્યસમાહાર ઇતિ ( 236
। 2 ) કાર્યકારણદ્રવ્યસમાહારો મૃત્કણમૃચ્ચૂર્ણશર્કરાકપાલકુમ્ભસમાહાર
ઇત્યર્થઃ ।
નનુ સમાહારઃ કુમ્ભસ્ય કારણં તચ્ચ જ્ઞાતેયદ્ગુરુત્વમેવેત્યત આહ ।
ન ચેતિ ( 236 । 3 ) યે ત્વાહુઃ સર્વો મૃત્કૃણાદિઃ કુમ્ભપર્યવસાનઃ કાર્યસમૂહઃ પરમાણુષ્વેવ સમવૈતિ, તે હિ મૃત્કણાદિકમારભ્ય મૃચ્ચૂર્ણાન્યારયન્ત
ઇતિ ।
પ્રસઙ્ગાત્તન્મતમપાકર્તુમુપન્યસ્યતિ ।
કે ચિત્ત્વિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
તાન્પ્રતીદમિતિ ।
ગુરુત્વમેનુપતદિતિ ।
( 337 । 7 ) ન ચ યથા પ્રદીપાધીનપ્રકાશાઘટાદયો ન તુ પ્રદીપઃ પ્રદીપાર્ધાનપ્રકાશઃ તસ્ય સ્વમહિમનિષિદ્ધતમોનુષઙ્ગત્વાત્ ।
એવં ગુરુત્વાધીનપાતા ઘટાદયો, ગુરુત્વં તુ સ્વસ્ય ચાન્યેષાં ચ ગુરુત્વાન્તરાનપેક્ષં પતનહેતુરિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન હિ પ્રદીપેન સ્વાત્મનિ પ્રકાશયિતવ્યે કિં ચિદન્યત્ ક્રિયતે, યાદૃશા ઘટાદયઃ સ્વપ્રકાશોપાદે તાદૃશઃ પ્રદીપો ઽપિ ।
ચક્ષુષઃ પુનરયં સ્વભાવભેદો યેન ઘટાદૌ પ્રકાશયિતવ્યે પ્રદીપમપેક્ષતે ન તુ પ્રદીપે પ્રકાશયિતવ્યે પ્રદીપાન્તરમિતિ ।
તસ્માન્ન પ્રદીપસ્ય સ્વાત્મનિ કર્મકરણભાવઃ ।
ગુરુત્વં તુ દ્રવ્યગતસ્ય પતનકર્મણઃ કરણં,
તેન હિ દ્રવ્યં પાત્યતે ।
સ્વગતસ્ય તુ પતનકર્મણઃ કરણત્વે તદેવ કર્મ કરણં ચેતિ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધઃ ।
આત્મનસ્તુ સ્વાત્મનિ પ્રકાશયિતવ્યે કર્તૃત્વમેવ ન કર્મત્વમિત્યુપપાદિતામિતિ ।
તસ્માદ્ગુણાદયો વિવાદાધિકરણા ન પતન્તિ અદ્રવ્યજાતીયત્વાદ્ગુરુત્વવદિતિ સિદ્ધમ્ ।
સિદ્ધાન્ત્યાહ ।
વેદ પુનરિતિપ્તં કારણં પ્રમાણમ્ ।
રૂપાદયો ન સંયોગરૂપપ્રાપ્તિમન્તઃ ગુણત્વાત્ સંયોગવદિત્યપ્રાપ્તે રૂપાદિષુ નિશ્ચયાત્તદદર્શનનિમિત્તો રૂપાદિષુ પ્રાપ્તિભ્રમો દ્રવ્યેષુ પ્રાપ્તિપ્રત્યયઃ પરિમાર્થિક
એવેતિ વિનિશ્ચયઃ ।
તદનેનાભિપ્રાપયેણોપસંહરતિ ।
તસ્માદ્વ્યવસ્થિતમિતિ ।
( 238 । 8 ) શેષમતિરોહિતાર્થમ્

ન્ય્સ્_2,1.34: સર્વાગ્રહણમવયવ્યસિદ્ધેઃ ॥
સર્વા--દ્ધેઃ (સૂ. 34)
॥ સ્યાદેતદ્ યથા ઽવયવિનં નાભ્યુપૈતિ પરઃ એવં ગુણકર્માદ્યપિ ।
તત્કથમયં પ્રસઙ્ગઃ પરસ્ય સર્વાગ્રહણમિત્યત આહ તદિદં સૂત્રમિતિ ।
( 240 । 9 ) યો ઽપિ હિ તાવદ્ ગુણકર્માદિ નેચ્છતિ સો ઽપિ ન તત્પ્રત્યયમપન્હુતે અસ્તિ લૌકિકપરીક્ષકાણાભવયવિદ્રવ્યગુણકર્માદિપ્રત્યયઃ સો ઽયમશક્યાપન્હવઃ તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષત્વમુપપાદિતં પ્રત્યક્ષલક્ષણે ।
અવયવિદ્રવ્યબાધકાનિ ચ પ્રમાણાન્યધસ્તાન્નિરાકૃતાનિ ।
સો ઽયમસતિ બાધકે સ્વયં ચ ગુણાદિભિશ્ચ સહોપલભ્યમાનો ન શક્યો નિરાકર્ત્તુમિત્યધિકરણાર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.35: ધારણાકર્ષણોપપત્તેશ્ચ ॥
ધાર--શ્ચ (સૂ. 35) ॥ તે એતે ધારણાકર્ષણે ગોઘટાદિકમુપલભ્યમાનમવયવિનં સાધયતઃ, કુતો નિરવયવે વિજ્ઞાનાકાશાદૌ,
અવયવે ચ પરમાણૌ ચાદર્શનાત્ ।
ઇદમેવં પ્રયોગમારોહતિ ।
યો ઽયં દૃશ્યમાનો ગોઘટાદિરવયવી પરમાણુસમૂહભાવેન વિવાદાધ્યાસિતઃ
નાસાવનવયવી ધારણાકર્ષણાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યો યો ઽનવયવી તત્ર તત્ર ધારણાકર્ષણેન ભવતઃ યથા વિજ્ઞાનાદૌ, ન ચાયં ગોઘટાદિસ્તથા તસ્માન્નાનવયવીતિ ।
ન વિરોધ ઇતિ ।
( 241 । 3 ) વ્યભિચારલક્ષણો દોષો વિરોધઃ ।
અવયવિન એવ તે પ્રત્યેકમિતિ ।
પરમાણુસમૂહે તુ પ્રત્યેકમપિ ન પરમાણવો ઽવયવિન ઇત્યર્થઃ ।
વિશેષહેત્વભાવાદિતિ ।
એવં હિ વિશેષહેતુઃ સ્યાદ્ યદ્યવયવિનમન્તરેણ ક્વ ચિદ્વિજ્ઞાનાકાશાદૌ સંગ્રહશ્ચોક્તલક્ષણો ધારણાકર્ષણહેતુતા વા ઽસ્ય દૃષ્ટા સ્યાત્ ।
ન ચાસૌ દૃશ્યતે કાષ્ઠતૃણોપલાદયઃ પ્રત્યેકમવયવિન
એવેત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
અવયવિત્યેન તુલ્યત્વે ઽપિ કસ્માદેકત્ર ધારણાકર્ષણે નાન્યત્રેત્યત આહ ।
પાંશુરાશીતિ ।
સમૂહમાત્રત્વેન તુલ્યત્વે ઽપિ યથા કશ્ચિદ્વિશેષે હેતુરેવમવયવિત્વેન તુલ્યત્વે ઽપીતિ સમાનમિત્યર્થઃ ।
તત્સહચરિતસ્ય સમ્બન્ધવિશેષઃ સ્નેહદ્રવત્વકારિત ઇતિ ।
તસ્માદ્ભાષ્યકારસ્ય સૂત્રદૂષણં પરમતેન દ્રષ્ટવ્યમ્

ન્ય્સ્_2,1.36: સેનાવનવદ્ ગ્રહણમિતિચેત્ ? નાતીન્દ્રિયત્વાદણૂનામ્ ॥
અથેદાનીમન્વયિપન ઇતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકિણ
ઇતિ ।
પટો ઽયમિત્યેકવિષયા બુદ્ધિરેકબુદ્ધિઃ
તન્તવ ઇતિ નાનાવિષયા બુદ્ધિરનેકબુદ્ધિઃ ।
સમુચ્ચિતાસમુચ્ચિતવિષયત્વાદિતિ ।
અસમુચ્ચિતવિષયત્વાદેકબુદ્ધેઃ સમુચ્ચિતવિષયત્વાદનેકુબદ્ધેરિતિ ।
પ્રાશઙ્કાત
ઇતસ્સૂત્રમ્ ।
સેના--નામ્ (સૂ. 36) ॥ તથોક્તમિતિ ।
( 243 । 9 ) બહુન્ત્વસેંખ્યૈવ સેના વનં ચેતિ ।
યસ્તુ મન્યતે સેના વનમિતિ વ્યપદેશાય તઞ્જ્જર્નિતાય વા વિજ્ઞાનાય બહુત્વસંખ્યાં કથં ચિત્કારણં સમ્ભવતિ યસ્ત્વયમૈન્દ્રિયકઃ પ્રત્યયઃ પ્રત્યેકમગૃહીતૈકત્વેષુ વૃક્ષેષાનુત્પન્નાષેક્ષાબુદ્ધેર્દ્રાગિત્યેકઘતવનાવગાહી જાયતે તત્ર કારણાભાવેન બહુત્વસ્યાનુત્પાદાન્ન બહુત્વસંખ્યાલમ્બન ઇતિ ન પરિતુષ્યતિ તં પ્રત્યાહ ।
અભેદપ્રત્યયસ્ય ચેતિ ।
ઉપલભ્યમાનરૂપેષ્વેવ કુતશ્ચિન્નિમિત્તાદનુપલભ્યમાનપૃથ(ત્ક્વે)ષુ મિથ્યાભેદબુદ્ધિર્ભવતિ ।
ન પુનઃ સર્વથાનુપલભ્યમાનેષ્વિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
યસ્તુ નોભયપક્ષસંપ્રતિપન્નમસ્તિ જગતિ કિં ચિદેકમિતિ મન્યતે તં પ્રત્યાહ
એકં નાસ્તીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
દૂરાત્કાષ્ઠલોષ્ઠતૃણપાષાણાદયઃ પ્રત્યેકં પૃથક્કૃતા નોપલભ્યન્તે ।
સમુદાયસ્તુ તેષાં દૃશ્યતે ।
ન ચ તે દ્રવ્યાન્તરમારભન્તે વિજાતીયત્વાત્તથામા ભૂવન્ પરમાણવઃ પ્રત્યેકં દૃશ્યાઃ સમૂહસ્તુ તેષાં દૃશ્યતે વિનૈવ કાર્યાન્તરારમ્ભમિત્યત આહ ।
ગૃહ્યમાણાગ્રહણસ્ય ચેતિ ।
( 243 । 3 ) તેષામેવાગૃહ્યમાણાનામપિ મિલિતાનાં દર્શનં યેન રૂપેણ ગ્રહણયોગ્યતા નિમિત્તાન્તરાત્તુ ન ગૃહ્યન્તે, પરમાણવસ્તુ પરમસૂક્ષ્મતયા નસ્વરૂપેણ ગ્રહણાર્હા ઇતિ મિલિતા અપિ ન ગ્રહીતવ્યા એવ, ન જાતુ મિલિતા અપિ પવનસમૂહા ભવન્તિ ચાક્ષુષાઃ ।
રૂપવન્મહત્ત્વમપિ ભાવાનાં સ્વરૂપયોગ્યતા ગ્રહણં પ્રતીતિ ભાવઃ ।
તતશ્ચ ત એવૈન્દ્રિયકા અનૈન્દ્રિયકાશ્ચેતિ મહાન્વિરોધઃ ।
અત્રાન્તરે વાર્ત્તિકકાર આહ સ્મ---કો વા વિરોધો બહવઃ સંજાતાતિશયાઃ પૃથક્ભવેયુઃ કારણં બુદ્ધેર્યદિ નાન્મેન્દ્રિયાદિવદિતિ ।
એતદપિ વાર્ત્તિકકૃતૈવાથાનુપજાતવિશેષા ઇતિ વદતા પરાસ્તમ્ ।
ન ખલુ સ્થૈર્યસિદ્ધૌ ભાવાનામયવવિદ્રવ્યોત્પાદમન્તરેણાસ્ત્યન્યો ઽતિશયઃ પરંમાણૂનામ્ ।
ન ચ યમાગન્તુકમાસાદ્ય પરમાણવો ઽવયવિનં જનયન્તિ તેનૈવ સ્થૂલબુદ્ધિં,
કૃતમવયવિનેતિ સાંપ્રતમ્ ।
યદાભાસા હિ બુદ્ધિસ્તદસ્યા આલમ્બનપ્રત્યયઃ ।
ન ચેયં પરસ્પરવ્યાવૃત્તપરમસૂક્ષ્મપરમાણ્વાલમ્બના તથા સતિ સ્થૂલભેદાત્તદેકમિતિ ચ સ્યાત્ ।
ન ચૈષ પ્રત્યયો વિકલ્પઃ સ્પષ્ટપ્રતિભાસત્વાત્ ।
ન વાવિકલ્પોપાધિરસ્ય વિશદતા નિર્વિકલ્પકેનાપિ તસ્યાગ્રહણાત્ ।
ન ચ પ્રતિભાસધર્મઃ સ્થૌન્યમ્ ।
નાનાદિગ્દેશસ્થિતસ્ય નિરન્તરસ્યૈકેન વિજ્ઞાનેન ગ્રહણં સ્થૌલ્યમ્ ।
તત્ખલ્વીદૃશત્વં પરમાણૂનાં પ્રતિભાસસમયભાવીતિ પ્રતિભાસધર્મ
ઇત્યુચ્યતે ।
તથા ચૈષ સમીચીન એવાનુભવઃ
ન હિ તે ન પરમાણવો ન ચ ન નિરન્તરોત્પન્ના ન ચ ન દિગ્દેશભિન્ના ન વૈકસ્મિન્વિજ્ઞાને ન ચકાસતિ ।
તસ્માત્ કસ્યાત્રાન્યથાત્વમ્ ।
યથાહ---
ન ચ તદ્દર્શનં ભ્રાન્તં નાનાવસ્તુગ્રહા(દ્ય)ત્સ્વતઃ ।
સાંવૃતગ્રહણં નાન્યન્ન ચ વસ્તુગ્રહો ભ્રમ ।
ઇતિ ।
અત્ર તાવત્તિલતણ્ડુલવદ્ગન્ધરૂપરસસ્પર્શપરમાણુભિરન્તરિતતયા નૈરન્તર્યમેષાં નાસ્તિ ।
તસ્માદન્તરાલાગ્રહણે દૂરાદેકઘનવનપ્રત્યયવદયં મિથ્યાપ્રત્યયો રૂપાદિપરમાણૂનાં સાન્તરત્વાદૂ અનેકત્વાચ્ચ ।
ન ચાસતિ બાધકે મિથ્યેતિ યુક્તમ્ ।
ઉક્તશ્ચ બાધકાભાવઃ, સ્થેમા ચ ભાવાનામુપપાદયિષ્યતે ।
તસ્માદયુક્તમેતદપીતિ ।
ઇદમેવ પરીક્ષ્યત
ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
સર્વત્રાવયવિનમપન્હુવાનસ્ય
અતીન્દ્રિયં વાણુસંચયમાત્રમિચ્છતઃ સેનાવનાઙ્ગાનામપિ કરિકુસુમ્ભાદીનામતીન્દ્રિયાણુસંચયમાત્રત્વાદ્
દૃષ્ટાન્તાભાવ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
શઙ્કતે દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ।
સેનાવનાઙ્ગાનિ તાવદ્
દૃષ્ટતયા ન શક્યાન્યપહ્નોતુમિતિ સિદ્ધં નિદર્શનમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
તચ્ચ નૈવમિતિ ।
યદિ દૃષ્ટમપ્રત્યાખ્યેયમવયવ્યપિ દૃષ્ટ ઇતિ સો ઽપિ ન પ્રત્યાખ્યેયઃ ।
અથાયં પરીક્ષ્ય પ્રત્યાખ્યાયતે સેનાવનાઙ્ગાન્યપિ પ્રત્યાખ્યેયાનીતિ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ સાધ્યસમત્વાદિતિ ભાષ્યાર્થઃ ।
વાર્તિકં યશ્ચાયમનેકસ્મિન્નિતિ ।
અવિદ્યમાનો વિશેષઃ શુક્તૌ રજતત્વં તસ્ય દર્શનં વણિગ્વીથ્યાદૌ તસ્ય દ્વારં સંસ્કારઃ તેનાન્ધ્યારોપિતઃ શુક્તિવિપરીતથર્મો રજતત્વં યેન સામાન્યદશનેન તત્તથોક્તં તસ્ય ભાવઃ તત્તા સામાન્યદર્શનસ્યેતિ ।
તિરોભૂતભેદમુપમાનમેવ ભાક્તં ભેદોલ્લેખેન જ્ઞાયમાનમૌપમિકમિતિ વિવેકઃ (સંજ્ઞાજ્ઞાનમૌપમિકીદાહરણમ્) ।
યથા સિંહો માણવક ઇતિ ।
( 244 । 5 ) નન્વેતદપિ તિરોભૂતભેદતયા ભાક્તમેવેત્ય આહ ।
સિંહ ઇવ સિંહઃ ।
અયમર્થઃ ।
સિંહશબ્દાદુપમાનાદાચારે સર્વપ્રાતિપદિકેભ્યઃ ।
ક્વિવિતિ ક્વિબન્તાત્કર્ત્તરિ અપિ કૃતે સિંહશબ્દ ઉપમાનાર્થો ભવતિ ।
નાનાભાવે ચાણૂનામિત્યાદિભાષ્યં વ્યાચષ્ટે ।
મિથ્યાપ્રત્યયા અપીતિ ।
તદભાવે તુ ।
પ્રધાનાભાવે તુ ઘટાદૌ મિથ્યાપ્રત્યયા ઇતિ ।
પરમાણુષુ સંચિતેષ્વિતિ ।
યેષામપિ ઘટો ઽવયવી તૈરપિ પરમાણુસંચયો ઽભ્યુપેયઃ યેષામપ્યેવયવી નાસ્તિ તૈરપિ પરમાણુસંચય ઉપયઃ સો ઃયમુભયસંમતઃ સંચય ઇત્યર્થઃ ।
તે ઽપિ સંચિતા એવેતિ ।
વૈભાવિકા ખલુ વાત્સીપુત્રા ભૂતભૌતિકસમૂહાત્ પટાદીનપિ શબ્દાદીનિચ્છન્તિ અતસ્તેષાં મતે શબ્દાદયો ન મુખ્યમેકત્વં સઙ્ખ્યાયા ગુણસ્ય ગુણેષુ શબ્દાદિષ્વયાવાત્ ।
અપિ તુ ભાક્તમેવેત્યત
આહ ।
શબ્દાદિષુચૈકપ્રત્પયય ઇતિ ।
શઙ્કતે સર્વત્રેતિ ।
( 245 । 1 ) નિરાકરોતિ ।
ન દ્વે ઇત્યત્રેતિ ।
સમુચ્ચયનિવૃત્તિમાત્રમેવ ચેદેકત્વં દ્વિત્વનિષેધેન સમુચ્ચાયો નિવર્ત્તત ઇતિ તન્નિવૃત્તિપાત્રમેકત્વમેવેતિ એકમનેકં વેતિ સંશયો ન સ્યાત્ ।
ન ચ તત્રોત્તરમેકમેવેતિ વિયમાર્થં ભવેદિતિ ।
ગતૌ ।
પ્રાપ્તૌ ।
શઙ્કતે સર્વત્રેતિ ।
નિરાકરોતિ ।
નૈકમિત્યત્રેતિ ।
અયમભિસંધિઃ ।
દ્વિત્વાદીનામભાવે સમુચ્ચયમાત્રં સ્યાત્ ।
ન તુ સમુચ્ચયાનામવાન્તરભેદઃ તથા ચ નૈકમિત્યસમુચ્ચયસહિતૈકત્વસમુચ્ચયઃ પ્રાપ્ત એવેતિ ન સંશયઃ સ્યાત્ ।
ઇદં ત્વિહ વક્તવ્યમ્ ।
શબ્દાદૌ દ્વિત્વાદ્યભાવે કથં દ્વિત્વાદિપ્રયોગઃ ।
ભાક્ત ઇતિ ચેત્ ।
કિં ભક્તિનિમિત્તં ।
સમુચ્ચયમાત્રં ચેત્ કુતો દ્વાવિતિ નિયમઃ ।
સમુચ્ચયવિશેષાદિતિ ચેદ્ નન્વસ્ય નાસ્ત્યાજાનતો ભેદ ઇત્યુક્તમ્ ।
ન ચેહ દ્વિત્વમસ્તિ યદ્વિશિંષ્યાત્ તથા ચાકામેનાપિ સમુચ્ચયાનામવાન્તરભેદઃ સ્વાભાવિકો વક્તવ્યઃ ।
તથા ચ સ એવાસ્તુ સંશયવિષયઃ કૃત્તં દ્રવ્યે દ્વિત્વાદિનેતિ ।
તસ્માત્સંવિદેવ ભગવતી વસ્તૂપગમે નઃ શરણં સમુચ્ચયાદિવિલક્ષણં દ્વિત્વાદ્યવગાહમાના વ્યવસ્થાપિકા દ્વિત્વાદીનાં તદનુસરણપ્રકારશ્ચ યુક્તિબહુલતયા વાર્ત્તિકકૃતા કૃત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।

યઃ પુનરનુભૂયમાનમેકત્વં દ્વિત્વાદીંશ્ચાનુભૂયમાનાન્ન પ્રતિપદ્યતે તસ્ય ખલ્વનુભવમપન્હુવાનસ્ય નિર્મર્યાદતયૈકત્વાધારો ઽપિ નાસ્તીતિ કસ્ય સમુચ્ચયો દ્વિત્વાદિઃ સ્યાત્ ।
સમુચ્ચયાભાવે ઽપિ કસ્યાભાવ એકત્વં સ્યાદિત્યાહ ।
યઃ પુનરિતિ ।
અપિ ચ એકત્વાદીન્ મુખ્યાનનભ્યુપગચ્છતો ઽયમપિ ભાક્તઃ પ્રયોગો ત સ્યાદિત્યાહ ।
એકત્ત્વદ્વિત્વાદીંશ્ચેતિ ।
ભાષ્યમનુભાષ્યવ્યાચષ્ટે ।
તેષુ ચૈવમિતિ ।
( 246 । 2 ) ઇયત્તાનવધારણાદિતિ ।
પ્રત્યક્ષપરિમાણવિષયમિયત્તાવધારણં પરમમહતાં ત્વપ્રત્યક્ષપરિમાણાનાં સત્યપીયત્તાનવધારણે નાપરિમાણતા દ્રવ્યત્વેનવ્યોમાદીનાં પરિમાણાનુમાનાદિતિ ।
યથા મહત્પરિમાણ ઇતિ ।
કુવલપરિમાણાદામલકપરિમાણં મહદિતિ લૌકિકા વ્યપદિશન્તિ ।
યથા કુવલાદામલકં મહદિતિ ।
ન ચ પરિમાણસ્ય પરિમાણયોગઃ
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
તમ્માદ્ભાક્તો ઽયં વ્યપદેશોમહત્ત્વે મહદિતિ ।
તસ્મિન્ તચ્શબ્દો ભાક્તમહચ્છબ્દવાન્ ગુણત્વાન્મહત્ત્વવત્ ગુણત્વં ચ શબ્દસ્યાનુમાનલક્ષણે પ્રસાધિતમ્ ।
ભાક્તં ચ મુખ્યપૂર્વકમિતિ ક્વ ચિન્મુખ્યેન મહત્વેન ભવિતવ્યં તચ્ચાસતિ બાધકે દ્રવ્યે મુખ્યમિતિ સિદ્ધમ્ ।
ન મહત્પ્રત્યયવિષયત્વાદિતિ ।
( 247 । 16 ) ન તન્માત્રાદ્ અપિ ત્વબાધિતાદનન્યથાસિદ્ધાદિતિ તદેવાહ ।
અપિ ત્વિત્યાદિ ।
અનેનાનન્યથાસિદ્ધિર્દ્રવ્યે મહત્પ્રત્યયસ્ય દર્શિતા ।
તથૈકાદિમહત્પ્રત્યયા ઇતિ ।
( 248 । 10 ) સમુદાયમેકમાશ્રિત્યેતિ શેષઃ ।
સમુદાયશ્ચ સમુદાયાન્તરપ્રાપ્તાવિતિ ।
યદા હિ ભિન્ના અપિ સમુદાયિનઃ પ્રાપ્ત્યા એકીકૃતા એકઃ સમુદાયઃ તદા સમુદાયાન્તરમપિ સમુદાયાન્તરેણ પ્રાપ્તમેકઃ સમુદાયો ન ચૈકસ્યાત્મના પ્રાપ્તિરસ્તિ ।
ન હિ તદેવાઙ્ગુલ્યગ્રં તેનૈવાઙ્ગુલ્યગ્રેણ પ્રાપ્યતે તતશ્ચ દ્વયોઃ સમુદાયાપ્રાપ્તિરિત્યયુક્તમિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ ।
નૈવ જાતિરસ્તીતિ ।
અયમભિસંધિઃ
ન સામાન્યં નામ વસ્તુસદ્ યસ્યાશ્રયો વસ્તુભૂતો ઽનુસ્રિયતે ।
તથા હિ તત્પિણ્ડે વા વર્ત્તતે સર્વત્ર વા, યદિ સર્વત્ર સર્વ એવ ગાવઃ પ્રસજ્યેરન્ યથા હિ શાબલેયાદયો ગોત્વાભિસંબન્ધાદ્ ગાવ એવં વિશ્વમેવ તત્સમ્બદ્ધમિતિ ગૌઃ પ્રસજ્યેત ।
અથ કેષુ ચિદેવ પિણ્ડેષુ વર્તતે તદા વક્તવ્યં તતો યદા ક્વ ચિદ્દેશેપિણ્ડો જાયતે તદા વક્તવ્યં કુતસ્ત્યં પુનરસ્ય ગોત્વમિતિ ।
ન તાવત્તત્રાપિ પિણ્ડોત્પાદાત્પૂર્વમાસીન્નાપિ પિણ્ડપાન્તરાદગતં તસ્ય નિષ્ક્રિયત્વાત્પિણ્ડાન્તરત્યાગપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન ચ પિણ્ડે જાયમાને જાયતે અનિત્યત્વાપત્તેઃ પિણ્ડાન્તરસ્ય ચ ગોત્વાજ્જન્માજન્મસ્વરૂપવિરૂદ્ધધર્માધ્યાસેન ભેદે સત્યસામાન્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તદિતો મહાવ્યસનાદ્વિભ્યતા સાંવૃતમેવ સામાન્પયમાસ્થેયં ન પારમાર્થિકતિતિ ।
પરિહરતિ ।
જાતિવિશેષસ્યેતિ ।
( 249 । 2 ) પ્રત્યયાનુવૃત્તિર્યદ્યપિ પ્રત્યક્ષા તથા ઽપિ વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ સૈવ લિઙ્ગમુચ્યતે ।
ત્યન્તિ હિ કે ચિદ્ભાવા યે સહાવસ્થાને ઽપિ પરસ્પરમસમ્બદ્ધા યથા સમાનકાલા ગન્ધરસરૂપસ્પર્શા વિજ્ઞાનાનિ ચ બહૂનિ પરેષાં સમાનકાલાન્યપ્યસંસર્ગીણિ ।
દિક્કાલાકાશાત્માનશ્ચ સહાવ, સ્થાના અપિ પરસ્પરાસંસર્ગિણો વૈશેષિકાણાં તથા સામાન્યમપિ સર્વાસંબદ્ધમપિ સર્વૈઃ સહાવતિષ્ઠતે ।
યાસ્ત્વસ્ય વ્યક્તયસ્તાભિઃ પરં સમ્બધ્યન્તે ।
તથા ચ યત્ર જાયન્તે વ્યક્તયસ્તત્રાસમ્બદ્ધાવપિ સ્તઃ સામાન્યસમવાયાવિતિ ।
તાસા જન્મૈવવ સામાન્યસમવાયાવચ્છેદઃ ।
સ ચ સ્વકારણાદનનુયોજ્ય
ઇતિ વસ્તુગતિં પ્રામાણિકીં વિદ્વાસો નાસ્માદ્દૂષણાદ્બિભ્યતીતિ ।
બાધકાન્તરાણિ ચાસ્યાવયવિવ્યાખ્યાનેન પ્રત્યાખ્યાતાનિ ।
તાવદેવ તર્હ્યધિકરણં જાતેઃ પ્રાપ્તમિતિ ।
યે યે દૃક્ષત્વાદિજાતિમનર્પક્ષા વ્યઞ્જયન્તિ તે તે પરસ્પરં વૃક્ષાદિવ્યક્તિતયા ભિદ્યન્તે ।
યથા કિંશુકાશોકચમ્પકાદયો ભિન્નાસ્તરવસ્તથાર્ ઽવાગ્ભાગમધ્યભાગાપરભાગા અપિ ભિન્નસ્તસ્ય સ્યુઃ ।
અવયવિનિ તુ જાયમાને નાય દોષઃ ।
તસ્ય સર્વાવયવસાધારણ્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
ન ચૈવમવયવિનો ઽપિ તાવન્તઃ સ્યુરિતિ વાચ્યમ્ ।
તસ્યૈકસ્ય સર્વાવયવસાધારણ્યેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
અવયવાન્તરસ્ય તુ નાવયવાન્તરે પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
તેષાં વૃક્ષવ્યક્તિહેતુત્વે વૃક્ષાનેકત્વપ્રસઙ્ગ
ઇતિ ।
સર્વાપકૃષ્ટઃ સંધાતશ્ચેતિ વ્યાઘાતઃ ।
સંહન્યમાનાપેક્ષયાનપકર્ષાદિત્યર્થઃ ।
સાખ્યમવયવેભ્યો ઽનર્થાન્તરમવયવિનં મન્યમાનં પ્રતિ પ્રયોગમાહ ।
અર્થાન્તરમિતિ ।
( 250 । 18 ) પ્રાવરણસામર્થ્યં પટસ્ય તન્તૂનાં તુ પટોત્પાદનસામર્થ્યમ્ ।
તન્તુપટરૂપે ઇતિ ।
તન્તૂનાં નીલપીતલોહિતાદિરૂપં પટસ્ય તુ ચિત્રં તત્ર નીલાદીનાં સમવાયિકારણં તન્તવઃ ચિત્રસ્પવય તુ પટઃ ।
એવં તન્તુપટયોઃ સાવર્ણ્યે ઽપિ કશ્ચિદ્વિશેષ ઉન્નેયઃ ।
વિશેષવત્ત્વં ચ વૈયધિકરણ્યેન પ્રતીયમાયનત્વં તેન ચ ભિન્નકારણત્વં તેન ચ ભિન્નસમવાયિકારણત્વં સાધ્યત ઇતિ ન સિદ્ધસાધનં નાપ્યનૈકાન્તિકત્વમિતિ ।
યે તુ પક્ષહેતૂ અન્યથાકારે ગૃહીત્વા દ્ષયાંબભૂવુઃ
તન્મતમુપન્યસ્ય દૂષયતિ ।
એકે ત્વિતિ ।
ન્ય્સ્_2,1.37: રોધોપઘાતસાદૃશ્યેભ્યો વ્યભિચારાદનુમાનમપ્રમાણમ્ ॥
અનુમાનમિદાનીમિતિ ભાષ્યમ્ ।
અત્રેદાનીપદાર્થમાહ વાર્તિકકારઃ ।
અથેદાનીમવસરપ્રાપ્તમિતિ ।
( 251 । 5 ) ઉદ્દેશક્રમ
એવ લક્ષણપરીક્ષયોઃ સમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
રોધો--ણમ્ (સૂ. 37) ॥ અપ્રમાણદસ્ય વ્યારૂયાનભાષ્યમેકદાપીતિ ।
પ્રતિપાદકં નિશ્ચાયકમ્ ।
લક્ષ્યપરત્વાલ્લક્ષણસ્ય લક્ષણયુક્તસ્ય લક્ષ્યસ્ય વ્યભિચારાદપ્રમાણત્વેન લક્ષણમેવ દૂષિતં ભવતીત્યર્થઃ ।
વાતિકમ્ ।
પૂર્વવદાદેરુદાહરણાનીતિ ।
અત્ર ચ નદીપૂરમયૂરવાશિતે શેષવત ઉદાહરણે પિપીલિકાણ્ડસઞ્ચરણં ચાચિરમુત્પસ્ત્યમાનસ્ય વર્ષસ્ય ન કાર્યં ન હ્યનાગતં કારણં ભવતિ પૂર્વોત્પન્નસ્ય ।
ન ચ નાસાવક્રત્વાદયો ઽપ્યનાગતેન મરણેન ક્રિયન્તે તથા સતિ પુત્રો ઽપિ પિતુઃ કારણં સ્યાદિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
કાર્યકારણભાવવ્યવસ્થાપનં લૌકિકં ભવેતુ ।
નિયમવાન્ ખલુ પ્રાગ્ભાવઃ કારણત્વસ્ય વ્યવસ્થાપકો નિયમવાંશ્ચ પશ્ચાદ્ભાવઃ કાર્યત્વસ્ય વ્યવસ્થાપકઃ નાસાવક્રત્વાદયો મરણસ્ય યત્કારણં તસ્ય પૂર્વકાર્યાણીતિ પ્રત્યાસત્ત્યા ઽનયા મરણમનુમાપયન્તિ ।
ન ચ વિપીલિકાણ્ડસઞ્ચરણં વર્ષસ્ય કારણમનુપલબ્ધસામર્થ્યાત્ ।
અસત્યપિ તસ્મિન્વર્ષસ્યોત્પત્તેઃ ।
વર્ષમૂલકારણસ્ય તુ મહાભૂતસંક્ષોભસ્ય પિપીલિકાણ્ડસઞ્ચરણં પૂર્વકાર્યં ક્વથ્યમાનાઃ ખલુ પિપીલિકા ભૌમેનોષ્મણા સ્વાન્યણ્ડાનિ ભૂમિષ્ઠાન્યુપરિષ્ટાન્નયન્તિ ।
તસ્માત્પિપીલિકાણ્ડસઞ્ચારેણ વર્ષકારણમનુમાય યદિ વર્ષકારણાત્કાર્યર્ં વષમનુમિમતે અનુમાતારઃ તદા પૂર્વવદુદાહરણમ્ ।
અથ કાર્યકારણભાવમબુદ્ધૈવ તદા કાર્યકારણભાવાભાવેન સામાન્યતોદૃષ્ટસ્યોદાહરણમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ઉદાહરણવ્યભિચારદ્વારકમિતિ ।
લક્ષ્યદૂષણદ્વારેણ લક્ષણસ્ય દૂષણમિત્યર્થઃ ।
ન હિ વ્યભિચારલક્ષણસ્યાનુમાનાપ્રામાણ્યપ્રતિપાદકસ્યાનુમાનસ્ય વ્યભિચારે કિં ચિત્પ્રમાણમસ્તીતિ

ન્ય્સ્_2,1.38: નૈકદેશત્રાસસાદૃશ્યેભ્યો ઽર્થાન્તરભાવાત્ ॥
ભાષ્યે પિપીલિકાપ્રાયસ્યેતિ ।
પ્રાયશબ્દઃ પ્રબન્ધાર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.39: વર્તમાનાભાવઃ પતતઃ પતિતપતિતવ્યકાલોપપત્તેઃ ॥
તદેવમનુમાનલક્ષણપરીક્ષાદ્વારેણાનુમાનલક્ષણં પરીક્ષ્ય સંપ્રત્યનુમાનવિષયપરીક્ષયા ઽનુમાનપરીક્ષામવતારયતિ ભાષ્યકારઃ ।
ત્રિકાલવિષયમિતિ ।
તત્ર વાર્ત્તિકકારઃ સત્યાં કાલસ્ય સિદ્ધૌ વર્ત્તમાનત્વં પરીક્ષ્યતે સ એવાપરીક્ષિતો ઽદ્યાપિ ન સિધ્યતીતિ કાલસ્વરૂપં પરીક્ષતે ।
તત્ર તાવદિતિ ।
( 252 । 22 ) ત્રિકારણ્યેમિતિ ।
( 263 । 3 ) કારણાન્તરવૈકલ્યં વિષયસ્યાયોગ્યત્વમભાવો વા વિષયસ્યેતિ ત્રીણ્યનુપલબ્ધિકારણાનીતિ ।
અથ ધર્મો ઽપિ નાસ્તીતિ ।
ભાવરૂપો હિ હેતુરભાવાધિકરણો ન ભવતિ અભાવરૂપસ્ય ત્વભાવાધિકરણત્વાવિરોધ
ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ ।
સાધનાર્થો હીયતે ।
ન હિ પરાભિમતો ઽભાવઃ સર્વસામર્થ્યરહિતઃ સાધનં કસ્ય ચિદ્ભવતિ અસ્મદભિમતસ્ત્વભાવઃ પરતન્ત્રોભાવાધિકરણ એવ નાનધિકરણો નાપ્યભાવાધિકરણ ઇત્યર્થઃ ।
એવં કાલસ્ય બાધકપ્રમાણાભાવમુક્ત્વા સાધકં પ્રમાણમાહ ।
પરાપરાદીતિ ।
સ્વયં વિદ્યમાનયોરનિયતદિગ્દેશયોઃ સમાનદિક્કયોર્વા દેશતસ્સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટયોર્વા વિપ્રકૃષ્ટસન્નિકૃષ્ટયોર્વા યુવસ્થવિરયોરેકસ્મિન્
શરીરાવસ્થાભેદાનુમિતાતીતસૂર્યોદયાસ્તમયરૂપક્રિયાપ્રચયબહુત્વાન્તરિતજન્મનિ સ્થવિરે યુવાનં શરીરાવસ્થાભેદાનુમિતાતીતસૂર્યોદયાસ્તમયરૂપક્રિયાપ્રચયાલ્પત્વાન્તરિતજન્માનમવધિં કૃત્વા વિપ્રકૃષ્ટા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તામપેક્ષ્ય બહુતરસવિત્રુદયાસ્તમયવિશિષ્ટેન કાલપ્રદેશેન યોગાદ્વર્ષીયસિ પરત્વસ્યોત્પતિઃ એવં વર્ષીયાંસમપધિં કૃત્વા યવીયસિ સન્નિકૃષ્ટા બુદ્ધિરુત્દ્યતે તામપેક્ષ્યાલ્પતરદિનકરોદયાસ્તમયાલ્પત્વાન્તરિતજન્માનમવધિં કૃત્વા વિપ્રકૃષ્ટપા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તામપેક્ષ્ય બહુતરસવિત્રુદયાસ્તમયપ્રચયવિશિષ્ટેન કાલપ્રદેશેન ગોગાદ્યવીયસ્યપરત્વસ્યોત્પત્તિઃ ।
તયોશ્ચ કાલપિણ્ડસંયોગયોઃ પ્રત્યક્ષત્વ ન લોકસિદ્ધં, તે એતે પરત્વાપત્વે કાલપિણ્ડસંયોગાદુત્પદ્યમાને કાલકારણવિશિષ્ટમાત્માનં કાર્યતયા ગમયતઃ ।
સૂર્યોદયાસ્તમયક્રિયાપ્રચયાલ્પત્ત્વબહુત્વવિશિષ્ટાત્પિણ્ડાદેવ પરત્વાપરત્વે ભવિષ્યતઃ કૃતમત્ર દ્રવ્યાન્તરેણ કાલેનેતિ ચેત્ ।
ન સવિતૃસમવેતાયાઃ ક્રિયાયાઃ પિણ્ડેનાસંબન્ધાત્ ।
સંયુક્તસમવાયસ્ત્વસ્યાઃ સમ્બન્ધઃ કાલેન સર્વગતેનાસ્યાસ્તિ, ન વાકાશં સર્વગતમપિ પરાપરવ્યતિકરં પ્રત્યવકલ્પતે ।
અસ્ય સ્વરૂપેણાભેદાત્ ।
અપિ ચાપકાશાત્માનૌ ન પરાપરવ્યતિકરકારણમ્ અસાધારણગુણયોગિત્વાત્ પૃથિવ્યાદિવત્ ।
તસ્માત્પરાપરવ્યતિકરકારણે કલ્પનીયે ।
તે ચ દ્રવ્યમપારતન્ત્ર્યાદ્ આકાશવત્તે દિક્કાલા ઉચ્યેતે એવં યૌગપદ્યાપયૌગપદ્યચિરાક્ષિપ્રપ્રત્યયા અપિ કાલલિઙ્ગં ન હ્યેતે ક્રિયાયાં તત્કારકેષુ વા ભવિતુમર્હન્તિ તેષુ સત્સ્વપિ કાદાચિત્કત્વાત્ ।
નન્વયં કાલો ઽપિ નિત્ય ઇતિ તસ્મિન્ સત્યપ્યેતે કાદાચિત્કાઃ કથં કાલાકારણમ્ ।
અપિ ।
યદ્યુચ્યેત-- એકસૂર્યપરિસ્પન્દાવચ્છિન્નકાલસમ્બન્ધિન્યઃ ક્રિયાઃ યુગપદનેકસૂર્યપરિસ્પન્દાવચ્છિન્નકાલસમ્બન્ધિન્યઃ ક્રિયાઃ ક્રમવત્યો યૌગપપ્રત્યગોચરઃ ।
એવં બહુતરાનેકસૂર્યપરિસ્પન્દાવચ્છિન્નકાલસમ્બન્ધિની ક્રિયા ચિરપ્રત્યયગોચરઃ ।
અલ્પતરાનેકસૂર્યપરિસ્પન્દાવચ્છિન્નકાલસમ્બન્ધિની ક્રિયા ક્ષિપ્રમત્યયગોચર ઇતિ ।
કૃતં તર્હિ સૂર્યપરિસ્પન્દસ્ય કાલાવચ્છેદેન ।
નન્વયં સાક્ષાદેવ ક્રિયામવચ્છેત્સ્યતીતિ ।
તથા ચ યુગપદાદિપ્રત્યયા ભવિષ્યન્તીતિ ।
તન્ના સૂર્યપરિસ્પન્દસ્ય ક્રિયાભિઃ સમ્બન્ધાભાવેન તદવચ્છેદકત્વાનુપપત્તેઃ ન વાકાશાદિસમ્બન્ધદ્વારમસ્ય તદવચ્છેદકત્વમ્ ।
તથા હિ નાકાશાદયઃ ક્રિયાયૌગપદ્યાદિપ્રત્યયનિમિત્તીમ્,
અસાધારણગુણયોગિત્વાદ્ ઘટવત્ ।
એવં યૌગપદ્યાદિપ્રત્યયા ન દિક્કારણકાઃ દિગ્દેશનિયમાનપેક્ષણાત્ ।
કાલપિણ્ડસંયોગજપરત્વાપરત્વચદિતિ ।
તસ્માત્સૂર્યપરિસ્પન્દસ્ય દેવદત્તાદિપરિસ્પન્દસ્ય ચાસ્તિ કાલેન સર્વગતેન સંયુક્તસમવાયલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ ।
એતયા ચ દ્વાદા પરિસ્પન્દયોરપ્યસ્તિ સમ્બન્ધપ ઇતિ ।
કાલસમ્બન્ધાનપેક્ષમેવ ચ સૂર્યપરિસ્પન્દાવચ્છિન્નસ્ય દેવદત્તાદિપરિસ્પન્દસ્ય ગ્રહણમુપદ્યતે ।
યથા દણ્ડીતિ શબ્દાદ્દણ્ડાવચ્છિન્નં પુરુષં પ્રતીત્ય તદન્યથાનુપપત્ત્યા પશ્ચાદ્દણ્ડપુરુષયોઃ સંયોગભેદો ઽવગમ્યતે ન તુ સમ્બન્ધજ્ઞાનપુરઃસરં દણ્ડિવિજ્ઞાનમ્ ।
એવં પરત્વાપરત્વે અપિ કાલપિણ્ડસંયોગનિબન્ધને ગૃહીત્વા કાલો ઽનુમીયતે ન તુ કાલજ્ઞાનપુરઃસરં તજ્જ્ઞાનં તત્સિદ્ધમરૂપતયા કાલો ઽપ્રત્યક્ષઃ પરત્વાપરત્વાદ્યનુમેયશ્ચેતિ ।
તસ્માત્સુષ્ટૂક્તં પરાદિપ્રત્યયાનાં ચેતિ ।
કાર્યકારણવિશેષાપેક્ષ
ઇતિ ।
કાર્યસ્ય પરાપરાદેઃ પ્રત્યયસ્ય ચ યઃ કારણવિશેષોબહુતરાલ્પતરાતીતતપનપરિસ્પન્દાવચ્છિન્નકાલપિણ્ડસંયોગસ્તદપેક્ષઃ કાલ એકો ઽપિ પરાપરાદિપ્રત્યયહેતુઃ પરાપરત્વલક્ષણગુણોત્પાદનદ્વારેણેતિ વર્ત્તતે કારણવ્યઙ્ગ્યઃ કાલઃ તસ્ય નિષ્પન્નતયા વ્યક્તિસાધનત્વોપપત્તેઃ ।
ન તુ ક્રિયાવ્યઙ્ન્ય તસ્યાઃ સાધ્યતયા અસિદ્ધત્વાદ્વ્યક્તિં પ્રતિ હેતુભાવાભાવાત્ ।
તથા ચાતીતાનાગતમાત્રદર્શનાદ્વર્ત્તમાનાભાવેન ન ત્રૈકાલ્યવિષયમનુમાનં તયોશ્ચ પિતાપુત્રવત્પરત્વાપરત્વવદૂધ્રસ્વદીર્ઘવચ્ચ પરસ્પરાપેક્ષાસિદ્ધિરન્તરેણાપિ વર્ત્તમાનકાલમિતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ

ન્ય્સ્_2,1.40: તયોરપ્યભાવો વર્તમાનાભાવે તદપેક્ષત્વાત્ ॥
તયો--ત્વાત્ (સૂ. 40) ॥ નાતીતાદિરૂપતા કાલસ્ય કારકવ્યઙ્ન્યા તયોસ્તાદવસ્થ્યાત્ ।
અપિ તુ ક્રિયાવ્યઙ્ગ્યા તાં ખલૂરરીકૃત્ય પ્રવર્તમાનાનયમતીતાનાગતવર્તમાનાન્ પ્રતિપદ્યતે નાન્યથા ।
યદા ખલ્વયં પુરુષઃ ફલં પ્રવર્તમાનપતનક્રિયાવિશિષ્ટં પ્રતિપદ્યતે તદા વ્યપદિશતિપતતિ ફલમિતિ ।
તન્મૂલે ચાસ્યાતીતાનાગતત્વે અપતત્ ફલં પતિષ્યતીતિ ।
ન ચ વર્તમાનપતનમસિદ્ધં યેન ન કાલં વ્યઞ જ્યાત્ (તદ્દ્વયોસ્તાદવસ્થ્યાત્ અપિ તુ ક્રિયાવ્યઙ્ગ્યતા) તદસત્ત્વે કસ્યેદં કારણં ગુરુત્વં કસ્ય ચ ફલં કારકં કસ્ય ચ ફલં ભૂમિસંયોગઃ કાર્યઃ ।
ન ચ પરત્વાપરત્વાદીનામપિ સિદ્ધિઃ પરસ્પરાપેક્ષા ।
કિં તર્હિ ? સન્નિકૃષ્ટબુદ્ધ્યપેક્ષમપરત્વં વિપ્રકૃષ્ટબુદ્ધ્યપેક્ષં પરત્વં પૂર્વસંખ્યાવચ્છિન્નતા ચ સંયુક્તસંયોગાનાં સન્નિકર્ષઃ ।
પરસંખ્યાવચ્છિન્નતા ચ વિપ્રકર્ષઃ ।
એવં હ્રસ્વત્વદીર્ઘત્વે અપિ પરિમાણભેદૌ ન પરસ્પરાપેક્ષૌ પિતાપુત્રૌ ચ પ્રમાણપ્રમેયવ્યાખ્યયા વ્યાખ્યાતૌ ।
તસ્માદતીતાનાગતયોર્વર્તમાનાપેક્ષત્વાદ્વર્તમાનસ્ય ચ તદનપેક્ષત્વાદસ્તિ ત્રૈકાલ્યમિતિ સિદ્ધાન્તઃ

ન્ય્સ્_2,1.41: નાતીતાનાગતયોરિતરેતરાપેક્ષા સિદ્ધિઃ ॥
ભાષ્યમ્ અથાપીતિ ।
કસ્માદતીતાનાગતાવિતરતરાપેક્ષૌ ન ભવતઃ કૃતં વર્તમાનેનેતિ શંઙ્કા સૂચયતિ ।
તન્નિરાકરણાનય સૂત્રમ્--- નાતી--દ્ધિઃ (સૂ. 41) ॥ પરસ્પરાપેક્ષસિદ્ધેર્હિ વર્તમાનાભાવઃ સૈવ તુ નાસ્તીતિ સૂત્રાર્થઃ ।
કયા યુક્ત્યેતિ પ્રશ્નઃ ।
ઉત્તરં કેન કલ્પેન પ્રકારેણાતીતઃ
તદનેન વર્તમાનાભાવે ઽતીતસ્વરૂપાક્ષેપઃ કૃતઃ ।
હ્રસ્વદીર્ઘત્વાદીનાં પરસ્પરાપેક્ષસિદ્ધિત્વમઙ્ગીકૃત્યાહ ।
તન્નોપપદ્યતે વિશેષહેત્વભાવાદિતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ ન ચેતરેતરતરાપેક્ષા હ્રસ્વદીર્ઘત્વાદીનામપિ સિદ્ધિરિતિ ।
સ્વકીયાં યુક્તિં વાર્તિકકાર
આહ ।
ન ચ વર્તમાનકાલાનભ્યુપગમે પતત
ઇતીતિ ।
( 255 । 6 )

ન્ય્સ્_2,1.42: વર્તમાનાભાવે સર્વાગ્રહણં પ્રત્યક્ષાનુપપત્તેઃ ॥
વક્ષ્યમાણસૂત્રાવતારપરં ભાષ્યમ્ ।
અર્થસદ્ભાવવ્યઙ્ન્યશ્ચાયિતિ ।
અસ્યાર્થઃ ન કેવલં પતનાદિક્રિયાવ્યઙ્ન્યો વર્તમાનઃ કાલઃ અપિ ત્વર્થસદ્ભાવો ઽર્થસ્ય સત્તા ઽસ્તિક્રિયેતિ યાવત્ ।
તયા વ્યઙ્ન્યઃ કાલઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ પતનાદયઃ ક્રિયાઃ
વર્તમાનેષ્વપયાન્ત્યપયાન્તિચ ।
અસ્તિ ક્રિયાતુ સર્વવર્તમાનવ્યાપિની ।
તદેવમસ્તિક્રિયાવિશિષ્ટસ્ય વર્તમાનસ્યાભાવે સર્વાગ્રહણં પ્રત્યક્ષાનુપપત્તેઃ ।
ન ચાવિદ્યમાનં તસ્ય વિવરણમસદિતિ ।
ન ચ વર્ત્તમાનાભાવવાદી વિદ્યમાનં સત્કિં ચિદનુજાનાતિ ।
અત્ર વાર્તિકકારઃ પૃચ્છતિ ।
કથં પુનરિતિ ।
( 255 । 17 ) ન હિ સર્વં પ્રત્યક્ષં વર્ત્તમાનવિષયમતીતાનાગતયોરપિ યોગિપ્રત્યક્ષત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઉતરં યસ્માદિતિ ।
નાતીતાનાગતવિષયતયા પ્રત્યક્ષાનુપપત્તિં બ્રૂમઃ અપિ ત્વતીતાનાગતાધારતયેત્યર્થઃ ।
ભાષ્યમપિ વર્ત્તમાનાભાવે પ્રત્યક્ષનિમિત્તં સન્નિકર્ષઃ અસ્માદિપ્રત્યક્ષવિષયો વિદ્યમાનો ઘટાદિઃ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમનાધારં સત્સર્વં નોપપદ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

ન્ય્સ્_2,1.43: કૃતતાકર્તવ્યતોપપત્તેસ્તૂભયથા ગ્રહણમ્ ॥
અત્ર ભાષ્યમુભયથા વર્તમાનો ગૃહ્યત ઇતિ તદવતાર્ય વ્યાચષ્ટે વાર્તિકકારઃ ।
ઉપપન્નશ્ચ સન્ દ્વેધા ભિદ્યતે ઇતિ ।
ક્વ ચિત્ ક્રિયામાત્રવ્યઙ્ગ્યઃ
યથા ઽસ્તીતિ ।
ક્વ ચિત્ ક્રિયાસન્તાનવ્યઙ્ગ્યઃ ।
પતતિચ્છિનત્તીતિ ( 256 । 3 ) અત્ર હિ પૂર્વપરીભાવઃ પ્રતીયતે ।
ન ચ પ્રતિક્ષણમપવર્ગવતઃ કર્મણ
એકસ્ય પાકસ્ય વા ચ્છેદનસ્ય વા પૂર્વોપરીભાવ
ઇતિ ।
કર્મસંતાનસ્ત્વાસ્થેયઃ સો ઽપિ ચૈકમુપસંગ્રાહકમન્તરેણ ન ભવત્યત ઉક્તં ભાષ્યકૃતા એકાર્થા ક્રિયા ક્રિયાસંતાન
ઇતિ ।
એકપ્રયોજનાવચ્છિન્નેત્યર્થઃ ।
અત્ર ચાધિશ્રયણાદયો ભવન્તુ પચ્યર્થાઃ યથાહ મહાભાષ્યકારઃ
તદભિસન્ધિપૂર્વકં પ્રેષણમધ્યેષણં વા યુક્તં તત્સર્વં પચ્યર્થ ઇતિ ।
રૂપાદિપરાવૃત્તિમાત્રાર્થત્વં વાસ્ય પચે, રાખ્યાતાર્થઃ ।
સર્વો ઽયમધ્યેષણાદિર્ભવતુ ભાવનાભિધાનઃ નોભયથાપિ કા ચિદસ્તિ દર્શનક્ષતિઃ ।
અનાગતાદ્વ્યવચ્છિનત્તિ નાનારમ્ભ
ઇતિ ।
અનારમ્ભો ઽનનુષ્ઠાનંન વિવક્ષિતં યથા પક્ષ્યતીત્યત્રેત્યર્થઃ ।
અતીતાદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ ।
નોપરમો વિવક્ષિત ઇતિ યથાપાક્ષીદિત્યત્રેત્યર્થઃ ।
સંતાનારમ્ભવિવક્ષાયામિતિ ।
આરમ્ભો ઽત્ર ચિકીર્ષાભિધીયત ઇતિ ન વિરોધઃ ।
તદેવ વર્તમાનં ક્રિયાસદ્ભાવમુક્ત્વા તત્સમ્બન્ધવ્યઙ્ગ્યાં કારકસ્ય વર્તમાનતામાહ ।
યચ્ચેદં છિદ્યમાનમિતિ ।
(ન) તત્ક્રિક્રિયમાણં ।
વર્તમાનક્રિયાસમ્બન્ધેન વર્તમાનં ન તુ સ્વરૂપત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્ય ચ કારકસ્ય વર્તમાનક્રિયાસમ્બન્ધમતીતાનાગતાનપેક્ષમપેક્ષ્યાતીતાનાગતત્વે ।
ક્રિયાયાઃ કારકસ્યાપિ વ્યક્તિઃ તદ્ભાવવ્યક્તિઃ ।
તદ્ધેતુકં ચ દ્વૈવિધ્યમિતિ પ્રતિપાદનપરં સૂત્રમવવતારયતિ ।
તસ્મિન્ ક્રિયામાણે ।
કૃત-ણમ્ ( સૂ. 43 ) ॥ ભાષ્યમ્ ।
આરબ્ધો ઽભીષ્ટફલોરીકરણેન ક્રિયાસંતાનઃ પચતીતિ ।
વક્ષ્યમાણાસંપૃક્તતોપયોગિતયા ક્રિયાસંતાનસ્વરૂપમાહ ।
તત્રતિ ।
ક્રિયાસંતાને ।
(નો) ન (તુ) નુ વિદ્યત ઇત્યત્રાપિ પૂર્વપરીભાવાવગમાદતીતાનાગતાભ્યાં સંપૃક્ત એવેત્યત આહ વાર્તિકકારઃ ।
અત્ર હિ કેવલ
ઇતિ ।
શબ્દમાહાત્મ્યાત્સમ્પર્કો ન વાસ્તવો,
વાસ્તવં તુ વર્તમાનત્વમત એવાહ ।
કેવલઃ શુદ્ધ ઇતિ ।
શબ્દમાહાત્મ્યાત્સમ્પર્કો ન વાસ્તવો,
વાસ્તવં તુ વર્તમાનત્વમત એવાહ ।
કેવલઃ શુદ્ધ ઇતિ ।
પર્યાયાભિધાનમાત્યન્તિકં સંપર્કાભાવં દર્શયતિ ।
યદિ ક્વ ચિન્મુખ્યંવર્તમાનત્વં નાભ્યુપેયતે તતસ્તત્પૂર્વકો ભાક્તો ઽપિ વર્તમાનપ્રયોગો ઽપિ ન સ્યાદિત્યત આહ ।
અન્યશ્ચ લોક ઇતિ

ન્ય્સ્_2,1.44: અત્યન્તપ્રાયૈકદેશસાધર્મ્યાદુપમાનપાસિદ્ધિઃ ॥
અત્ય--દ્ધિઃ (સૂ. 44) ॥ યથા ગૌરેવં ગવય ઇત્યતિદેશવાક્યાર્થસ્મૃતિસહકારિ સારૂપ્યદર્શનં સાધ્યસ્ય ગવયો ઽયમિતિ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધસ્ય સાધનમુપમાનં તચ્ચેદં નોપપદ્યતે વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
કિં યથા ગૌરેવં
ઇતિ ગવા ઽત્યન્તસાધર્મ્યં વિવક્ષિતં તથા સતિ ગવાન્તરમેવગવયઃ સ્યાત્ ।
તદિદમાહ ભાષ્યકારઃ ન ચૈવં ભવતિ યથા ગૌરેવં ગૌરિતિ ।
ચો યસ્માદર્થે ।
તસ્માદ્યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ વાક્યસ્યાર્થો ભવતિ યથા ગૌરેવં ગૌરિતિ ।
ગવા પ્રાયસાધર્મ્યાદપિ ગવયોપમાનં ન સિધ્યતિ ।
મહ્વિષસ્યાપિ ગવા પ્રાયસાધર્મ્યસ્ય વિદ્યમાનત્વેન તસ્યાપિ ગવયાભિધાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમાહ ।
ન હિ ભવતિ યથા ઽનડ્વાનેવં મહિષ ઇતીતિ ।
યથા ઽનડ્વાનેવં ગવય
ઇત્યસ્ય વાક્યસ્યાર્થો યથાનડ્પવાનેવં મહિષ ઇતિ યસ્માન્ન ભવતિ ।
એકદેશસાધર્મ્યાદુપમાનં ન ભવતિ ।
એકદેશોપમાનસ્યૈવાનુપપત્તેરતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમાહ ન હિ સર્વેણ સર્વમુપમીયતે તથા સતિ સુમેરોરપિસર્ષપેણોપમાનપ્રસઙ્ગાત્

ન્ય્સ્_2,1.45: પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદુપમાનસિદ્ધેર્યથોક્તદોષાનુપપત્તિઃ ॥
પ્રસિ--ત્તિઃ (સૂ. 45) ॥ પ્રકરણાદ્યપેક્ષં હિ વાક્યં સ્વાર્થં પ્રતિપાદયતિ, ન કેવલમ્ ।
તદ્વશાચ્ચ ક્વ ચિદત્યન્તસાધર્મ્યં પ્રતીયતે ક્વ ચિદ્ભૂયઃસાધર્મ્યં ક્વ ચિદેકદેશસાધર્મ્યં, તદિહ પ્રતીતમહિષાદિકં પુરુષં પ્રતિ યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ વાક્યમુચ્ચાર્યતે તદા મહિષાદિપરિહરારાય ભૂયઃ સાધર્મ્યં વિવક્ષિતમિત્યવગતં વાક્યાર્થં સ્મરન્ મહિષાદિષુ વને ગોસાધર્મ્યં પશ્યન્નપિ ન ગવયસંજ્ઞાં નિવેશયતિ ।
અપિ તુ સાધર્મ્યવતિ ગવય એવ તાં નિવેશયતિ ।
યસ્ત્વપ્રતીતમહિષાદિસ્તં પ્રત્યેતદ્વાક્યમુપમાનં ન ભવત્યેવેતિ પરમાર્થઃ ।
યથા ચ પ્રકરણાદિવશાદત્યન્તપ્રાયૈકદેશસાધર્મ્યમાશ્રિત્યાતિદેશવાક્યાનિ પ્રવર્ત્તન્તે તથા ચોક્તં વાર્ત્તિકકૃતા ।
નસાધર્મ્યસ્યત્યાદિ ભાષ્યં નિયમં નિષેધતિ ન સાધર્મ્યસ્ય કૃત્સ્નભાવમેવ વા ઽલ્પભાવમેવ વા આશ્રિત્યાતિદેશવાક્યં પ્રવર્ત્તતે ।
કિં તર્હિ ? પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદ્ધેતોઃ સાધ્યસાધનભાવમાશ્રિત્યોદ્દિશ્યેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન નિયમઃ, કિં તુ ક્વ ચિત્કિં ચિત્સાધર્મ્યમાશ્રિત્યાતિદેશવાક્યં પ્રવર્ત્તતે તચ્ચ પ્રકરણાદ્યુન્નેયમિતિ ।
અનભ્યુપગમાદિતિ ચ વાર્ત્તિકં નિયમાભિપ્રાયમેવ ।
તત્ક્રિયયૈવ
( 257 । 23 ) તત્ક્રિયાન્તરમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.46: પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસિદ્ધેઃ ॥
પ્રત્ય--દ્ધેઃ (સૂ. 46) ॥ યથા ગૌરવં ગવય ઇતિ હિ વાક્યં પ્રત્યક્ષેણ ગવા ગવયપ્રત્યક્ષં પ્રતિપાદયતિ ।
ન ખલુ શ્રુતવાક્યો ઽપિ યદા પ્રત્યક્ષેણ ગવયં પશ્યતિ તદા વાક્યાર્થાધિગમાદધિકં કિં ચિત્પ્રતિપદ્યતે ।
સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધો ઽપ્યનેન વાચ્યાદેવાવગતઃ ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષેણ ગવા પ્રત્યક્ષસ્ય ગવયસ્ય ગવયસંજ્ઞાવિશિષ્ટસ્ય પ્રતીતેરુપમાનસ્યાનુમાનનેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ

ન્ય્સ્_2,1.47: નાપ્રત્યક્ષે ગવયે પ્રમાણાર્થમુપમાનસ્ય પશ્યામ ઇતિ ॥
સિદ્ધાન્તસ્તુ--- (સૂ. 47) ॥ ગવયત્વં હિ સંજ્ઞિ, ન ચ તદ્યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ વાક્યાત્પ્રતીયતે ।
અપિ તુ કસ્ય ચિદ્ગતા સાદૃશ્યં, ન ચ વાક્યગતોપવ ગવયશબ્દસ્તસ્ય વાચકઃ ।
તથા તદાનીમગૃહીતસંગતિત્વાત્ ।
ન ચ સાદૃશ્યં સંજ્ઞિ, તસ્માત્પ્રત્યક્ષ એવ ગવયત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધપરિચ્છેદઃ પ્રમાણાર્થઃ ।
ઉપપાદિતં ચૈતદુપમાનલક્ષણે ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષો ગવયઃ અપ્રત્યક્ષેણ ગવા પ્રતીયયત ઇતિ ।
સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષવાઙ્માહ ।
પરાર્થમુપમાનમિતિ ચેન્મન્યસે સિદ્ધાવાદિન્, તન્નાસ્તિ ।
કુતઃ ।
સ્વયમપ્યધ્યવસાયાત્ ।
એવં હિ પરાર્થં સ્યાદ્યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ વાક્યં યદિ પરસ્યૈવાધ્યવસાયં જનયેત્ યાવતોચ્ચારયિતુરણ્ઘ્યવસાયં જનયતિ તસ્માત્સ્વાર્થમપીત્યર્થઃ ।
એતદેવ દર્શયતિ ભાષ્યકારઃ ભવતિ ભોઃ સ્વયમપ્યુચ્ચારયિતુર્વાક્યાદધ્યવસાય
ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ ।
નાધ્યવસાવય ઉચ્ચારયિતુઃ પ્રતિષિધ્યતે ઉપમાનમ્ ઉચ્ચારયિતારં પ્રતિ ન ભવતિ ।
કુત ઇત્યત આહ પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદિતિ

ન્ય્સ્_2,1.48: તથેત્યુપસંહારાદુપમાનસિદ્ધેર્નાવિશેષઃ ॥
વાર્ત્તિકં તુ પરાર્થત્વેનાનુમાનાદુપમાનભેદમાહ ।
પરાર્થત્વાચ્ચેતિ ।
( 258 । 19 ) નનુ પ્રત્યક્ષં સારૂપ્યજ્ઞાનમુપમાનં ન ચૈતત્પરાર્થમિત્યત આહ ।
ન હિ યથાગૌરિતિ ।
અસ્તુ તર્હિ વાક્યમેવેત્યત આહ ।
ન હ્યાગમેતિ ।
ભિન્નયોરપ્યનુમાનોપમાનયોરેતાવન્માત્રેણ સાધ્યમિત્યુસંહારવ્યાજેનાહ ।
તસ્માદ્યથેતિ ।
અતિરોહિતમિતરત્

ન્ય્સ્_2,1.49: શબ્દો ઽનુમાનમ્--અર્થસ્યાનુપલબ્ધેરનુમેયત્વાત્ ॥
અત્ર હિ સૂત્રકારેણ પ્રથમમનુમાનાન્તર્ગતિઃ પરીક્ષિતાઃ, ન ચાપરીક્ષિતપ્રમાણભાવસ્ય સા યુક્તેતિ વાર્ત્તિકકારઃ પ્રથમમસ્ય પ્રમાણભાવમેવ પરીક્ષતે ।
તસ્યાક્ષેપો ન શબ્દઃ પ્રમાણમિતિ ( 259 । 8 ) યસ્મિન્ સતિ પ્રમા ભવત્યેવ ન ન ભવતિ તત્ પ્રમાણં સાધકતમસ્ય કરણત્વાત્ ।
સત્યપિ તુ શબ્દેવ પ્રમાવ ન ભવતીતિ તસ્ય સાધકત્વં વિઘટયતિ ।
વિષયાભાવચ્ચેતિ ।
પ્રામાણ્યં હિ વિષયવત્તયા વ્યાપ્તં સા શબ્દાન્નિવર્ત્તમાના પ્રામાણ્યમપિ નિવર્ત્તયતિ વૃક્ષતેવ નિવર્ત્તમાના સ્વવ્યાપ્તં શિંશપાત્વમ્ ।
દ્વિવિધશ્ચ વિષયઃ પ્રત્યક્ષઃ પરોક્ષશ્ચ ।
તત્ર પૂર્વઃ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાણસ્ય વિષયઃ ।
અપ્રત્યક્ષશ્ચાવિનાભૂતાલ્લિઙ્ગાદવગન્તવ્યઃ ।
તદનપેક્ષણે અસમ્બન્ધાવિશેષાત્સર્વં સર્વસ્માદ્ગમ્યેત ।
તથા ચ સર્વઃ પરોક્ષાર્થપ્રત્યયો ઽનુમાનવ્યાપ્તઃ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષપરોક્ષાભ્યામન્યો રાશિરસ્તિ ।
તસ્માદ્વિષયાભાવાદપિ ન શબ્દપ્રામાણ્યમિતિ।યત્તાવત્સત્યપ્રમિતેરિતિ ।
તન્ન ।
અસિદ્ધત્વાદિતિ ।
ન શબ્દમાત્રં પ્રમાણમપિ તુ ગૃહીતઃ સ્મર્યમાણસમ્બન્ધશ્ચ ।
ન ચેદૃશે શબ્દે સતિ પ્રમા ન ભવતિ ।
યાદૃશે તુ સતિ પ્રમા ન ભવતિ નાસૌ પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
તન્મહત્પ્રત્યયકર્તૃત્વાદિતિ ।
( 260 । 3 ) મહ્વત્ત્વપરિમાણં હિ મહતો વિશેષણં તન્ન જ્ઞાતં વિશેષ્યે મહતિ પ્રમાણમ્ ।
તદેવં સિદ્ધપ્રમાણભાવસ્ય શબ્દસ્યાનુમાનાદ્ભેદં પરીક્ષમાણઃ પૂર્વપક્ષયતિ ।
અનુમાનં શબ્દ
ઇતિ ।
શબ્દો--ત્વાત્ (સૂ. 49) ॥
યજ્ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષેણાનુપલભ્યમાનાર્થવિષયં પ્રત્યક્ષસ્ય પશ્ચાદુપજાયતે તદનુમાનં યથા ઽગ્નિમદ્ધૂમજ્ઞાનં તથા ચ શબ્દજ્ઞાનં તસ્માદનુમાનમિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.50: ઉપલબ્ધેરદ્વિપ્રવૃત્તિત્વાત્ ॥
ન્ય્સ્_2,1.51: સંબન્ધાચ્ ચ ॥
અદ્વિપ્રવૃત્તિકત્વં પ્રકારભેદરહિતત્વં પ્રત્યક્ષાનુમાને તુ પરોક્ષાપરોક્ષાવગાહિતયા પ્રકારભેદવતી ઇત્યર્થઃ ॥ 50-51 ॥
ન્ય્સ્_2,1.52: આપ્તોપદેશસામર્થ્યાત્ શબ્દાદર્થસંપ્રત્યયઃ ॥
સિદ્ધાન્તસ્વરૂપમુપક્રમતે ।
યત્તાવદિતિ ।
એતેન--સંશયાદિષુ વ્યભિચારેણ, તે ઽપિ હિ ત્રિકાલવિષયા ઇતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકોપપત્તિમાત્રં પ્રત્યક્ષે ઽપ્યસ્તિ ।
પ્રત્યાયનાઙ્ગાન્વયવ્યતિરકજ્ઞાનં તુ અન્યાદૃશં શબ્દે અન્યાદૃશં ત્વનુમાને, તદ્ધિ પક્ષધર્મતાપેક્ષમનુમાને, શબ્દે તુ તદનપેક્ષમિત્યત્ર સૂત્રં ભવતિ ।
આપ્તો યઃ (સૂ. 52) ॥ યો હ્યત્યન્તાદૃષ્ટપૂર્વઃ સ્વર્ગાપૂર્વદેવતાદિઃ સ વાક્યાર્થરૂપઃ તથા હિ--- ઽયન્ન દુઃખેન સંભિન્નં ન ચ ગ્રસ્તમનન્તરમ્ ।
અભિલાષોપનીતં ચ તત્સુખં સ્વઃપદાસ્પદઽ
મિતિ ॥ સ્વર્ગો વાક્યાર્થઃ ।
એવમપૂર્વમપિ,
તત્ખલુ સ્વર્ગનરકાદિહેતુઃ કાલાન્તરસ્થાયી પુરુષવિશેષગુણઃ સ્વકાર્યવિરોધીતિ વાક્યાર્થ, એવં દેવતા ઽપિ ।
સા ઽપિ હિ સૂક્તહવિર્ભાગિની સહસ્રાક્ષાદ્યુપેતદેહાદિમતી વાક્યાર્થ એવ ।
નૈવૈષ શબ્દાદૃતે અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષાદિગોચરઃ ।
ન ચાગૃહીતં લિઙ્ગમસ્મિન્પ્રવર્ત્તિતુમર્હતિ ।
ન ચાગૃહીતે સમ્બન્ધિનિ શક્યગ્રહઃ સમ્બન્ધઃ ।
પદં તુ યદ્યપિ પદાર્થસઙ્ગતિસંવેદનમપેક્ષતે ।
યદ્યપિ પદાર્થ એવ પદાર્થાન્તરવિશિષ્ટો વાક્યાર્થઃ ।
યે ઽપિ વાક્યાર્થે સર્ગાદૌ પદાર્થસ્મરણદ્વારેણ પ્રવર્ત્તમાનં સઙ્ગતિગ્રહાનપેક્ષમેવ સ્વર્ગરૂપવાક્યાર્થં કુર્વન્તિ સ્વલોકસિદ્ધં સુખજાતીયમુદ્દિશ્ય લોકે સિદ્ધૈરેવે દુઃખાદ્યસંભેદૈર્વિશિષ્ટં સ્વર્ગપદવાચ્યં પ્રતિપાદયન્તિ નાપદાર્થં વાક્યાર્થં કુર્વન્તિ વાક્યાર્થે ચ પદવચનં સ્વર્ગ ઇતિ યથા શ્રોત્રિયંશ્છન્દો ઽધીત ઇતિ ।
યથા ચક્ષુરાદયો રૂપાદિષ્વગૃહીતસઙ્ગતયઃ પ્રવર્ત્તન્તે એવં પદાર્થસઙ્ગતિગ્રહાપેક્ષાણ્યપિ પદાનિ વાક્યાર્થબોધને ન સઙ્ગતિગ્રહમપેક્ષન્તે, કાર્યવ્યઙ્ન્યત્વાત્પ્રમાણભાવસ્ય સઙ્ગતિગ્રહાનપેક્ષેભ્યો ઽપિ ચ પદભેદેભ્યો વાક્યાર્થાવબોધકાર્યદર્શનાત્ ।
તસ્માન્ન પદં તદર્થો વા વાક્યાર્થાવબોધે લિઙ્ગં તત્ર સમ્બન્ધગ્રહાનપેક્ષત્વાદ રૂપાદિબોધે ચક્ષુરાદિવત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂત્પ્રત્યક્ષતોદૃષ્ટમનુમાનં વાક્યાર્થે સામાન્યતોદૃષ્ટં ભવિષ્યતિ ।
યદ્યપિ ચ વાક્યાર્થે સાધ્યે પદાનામપક્ષધર્મત્વં યદ્યપિ ચ પદસ્મારિતાઃ પદાર્થા વ્યભિચારિણઃ તથા ઽપ્યાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસત્તિવિશેષણાઃ પદાર્થાઃ સંસર્ગે લિઙ્ગં ભવિષ્યન્તિ ।
તથા હિ યન્ન દુઃખેનેત્યાદિભિઃ પદૈઃ સ્મારિતાઃ પદાર્થાઃ
ગુણપ્રધાનભાવેનાવસ્થિતાઃ સંસર્ગવન્તઃ આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસત્તિમત્ત્વે સતિ પદૈઃ સ્મારિતત્વાદ્ ગામભ્યાજેતિ પદસ્મારિતપદાર્થવત્ ।
સંસર્ગસ્ય ચ સંસૃજ્યમાના એવ વિશેષો ન પુનરાજાનતો ઽસ્તિકશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
સંસૃજ્યમાનાશ્ચ પદૈરેવ સ્મારિતા ઇતિ સંસર્ગવિશેષપ્રતિલમ્ભઃ ।
સ એવ ચ વાક્યાર્થ ઇતિ સિદ્ધમાનુમાનિકો વાક્યાર્થ ઇતિ ।
ગામભ્યાજેત્યત્ર પદાર્થાનાં સંસર્ગવત્ત્વં ચ વાક્યશ્રવણસમનન્તરપ્રયોજ્યવૃદ્ધપ્રવૃત્ત્યનુમિતપદાર્થસંસર્ગપ્રત્યયાદવગતમ્ ।
તદેતદચતુરસ્રમ્ ।
પદાનામેવ પદાર્થસ્મરણાવાન્તરવ્યાપારાણાં વાક્યાર્થપ્રમાં પ્રતિ કરણતયા પ્રમાણત્ત્વાત્ ।
તેષાં ચાપક્ષધર્મતયા લિઙ્ગત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।
યદિ તુ પદાનિ પદાર્થમાત્રવપર્યવસિતવૃત્તીનિ ન વાક્યાર્થપ્રત્યયપરાણિ સ્યુઃ તતો ન પદાર્થાનામાકાઙ્ક્ષા ઽસ્તીતિ વાક્યાર્થપ્રત્યયો ન ભવેત્ ।
ન ખલ્વાકાઙ્ક્ષાં વિના સન્નિધિયોગ્યતાભ્યામેવ પદાર્થાઃ સંસૃજ્યન્તે યથા ઽયમેતિ પુત્રો રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિત્યત્ર પુત્રસમ્બન્ધેન નિરાકાઙ્ક્ષોપવ રાજા ન પુરુષેણ સમ્બદ્ધ્યતે ।
ન ચ પદાનાં વાક્યાર્થપ્રત્ત્યયપરત્વમન્તરેણ તત્સ્મારિતાનાં પદાર્થાનામાકાઙ્ક્ષાસ્તિ ।
ન હિ યદ્યેન વિના ન ભવતિ તત્તદાકાઙ્ક્ષતિ યેન કારકં ક્રિયામપેક્ષેત દ્રવ્યં વા ગુણં તથા સતિ પટો ભવતીતિ વાક્યં ન નિરાકાઙ્ક્ષં સ્યાત્ ।
પટસ્ય દ્રવ્યસ્ય ગુણાકાઙ્ક્ષિત્વાત ।
તસ્માદ્રક્તઃ પટો ભવતીત્યસ્યૈકદેશઃ પટો ભવતીતિ સાકાઙ્ક્ષત્વાદપ્રમાણમેવં પટો ભવતીતિ હિ વાક્યં યં કં ચિદ્ ગુણં ગૃહીત્વાનાકાઙ્ક્ષં પ્રમાણમેવ, યદા પુના રક્તઃ પટો ભવતીત્યસ્યૈકદેશો યં કં ચિદ્
ગુણમાક્ષિપ્ય નિરાકાઙ્ક્ષઃ એવં વિભાગે સતિ નિરાકાઙ્ક્ષત્વેન વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
રક્ત
ઇત્યપિ ચ વાક્યં યં કં ચિદ ગુણિનં ક્રિયાં ચ કાં ચિદાક્ષિપ્ય નિર્વૃણુયાત્ ।
ન ચ વિશેષદર્શને સતિ નાક્ષેપ ઇતિ યુક્તમ્ ।
એકવાક્યતાયાં સત્ત્યાં વિશેષદર્શને અનાક્ષેપઃ ।
અનાક્ષેપે ચ સત્યેકવાક્યતેત્યન્યોન્યાશ્રયાપત્તેઃ ।
તસ્માદ્વાક્યાર્થપ્રતિપાદનપરસમભિવ્યાહૃતપદકદમ્બસ્મારિતત્વેનાપર્યવસાનમેવ પદાર્થાનામાકાઙ્ક્ષેતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તથા ચ પટો ભવતીત્યેતાવન્માત્રં નિરાકાઙ્ક્ષં યં કં ચિદ્ ગુણમાક્ષિપ્ય નિર્વૃણોતિ રક્તઃ પટો ભવતીત્યત્ર તુ રક્તપદસ્યાપિ સમભિવ્યાહારાત્ પટાદિસંસર્ગપરત્વમિતિ પટાદિ સંસર્ગમન્તરેણ રક્તત્ત્વમપર્યવસ્યત્ પટાદયશ્ચ રક્તત્વસંસર્ગ વિન્ત ઽપર્યવસ્યન્તઃ પરસ્પરસંબન્ધા ભવન્તીતિ સિધ્યત્યેકવાક્યતા ।
તસ્માત્પદાન્યેવ પદાર્થસ્મરણદ્વારેણ તત્સંસર્ગં લક્ષયન્તિ વાક્યાર્થે પ્રમાણં તેષાં ચાપક્ષધર્મતયા ન લિઙ્ગત્વમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અયં પદકદમ્બકવિશેષઃ સ્મારિતપદાર્થસંસર્ગવાન્ આકાઙ્ક્ષાદિમત્ત્વે સતિ પદકદમ્બત્વાદ્ ગામભ્યાજેતિપદાવલીવાદિતિ નાપક્ષધર્મતા ।
મૈવમ્ ।
અન્યોન્યાશ્રયાપત્તેઃ ।
કર્મકારકં હિ પટાદન્યદ્વસ્તુતઃ સિદ્ધં જ્ઞાનલક્ષણાય ફલાય કલ્પતે ।
યથા ઽગ્નિમત્તા ધૂમસ્ય પર્વતસ્ય વા ઽગ્નિસંયોગઃ ન ત્વગ્નિજ્ઞાનજનકત્વં તદ્વત્તા ।
ફલવ્યઙ્ન્યં હિ તન્નાનુપજાતે ફલે કલ્પતે ।
તથા ચ ફલોપજનને સત્યગ્નિમત્તા તદ્વત્તાયાં તુ કર્મણિ ફલોપજનનમિત્યન્યોન્યાશ્રયાપત્તિઃ ।
ન હિ ફલકર્મણોરૈક્યમ્ ।
ન હિ વૃક્ષ એવ ચ્છિદા ભવતિ ।
તદિહ સંસર્ગવત્ત્વં પદાનાં તજ્જ્ઞાનજનકત્વં નાનુમાનસાધ્યં ભવિતુમર્હતિ ।
ન હ્યગ્નિજ્ઞાનજનકત્વં ધૂમસ્યાનુમાનસાધ્યમિત્યુક્તમ્ ।
સ્મૃતિજનકત્વમપ્યેષાં વાક્યાર્થપ્રત્યાયનાય કલ્પિતં ન સંબન્ધાન્તરં વ્યનક્તીતિ ।
તત્સિદ્ધમેતન્ન પદાનિ વાક્યાર્થબોધે લિઙ્ગમપક્ષધર્મત્વાન્મનોવદિતિ ।
અપિ ચ લૌકિક એવાર્થઃ પરીક્ષકૈરનુગમ્યતે ન તુ સ્વકૃતલક્ષણાનુરોધેનાલૌકિકમાસ્થીયતે ।
ન ચ ક્લેશેન કયા ચિત્પ્રણાઙ્યા પક્ષધર્મતાં કલ્પયિત્વા લોકઃ પદેભ્યો વાક્યાર્થમવગચ્છતિ અપિ તુ સ્વતન્ત્રેભ્ય એવ તેભ્ય ઇતિ સિદ્ધઃ શબ્દસ્ય પ્રમાણસ્યાનુમાનાદ્ભેદઃ ।
આપ્તોક્તત્વં તુ સ્વર્ગાદિપ્રતિપાદકસ્પયાગમસ્ય પ્રામાણ્યે લિઙ્ગમેવ ।
ન ચૈતાવતા તદર્થ આનુમાનિકો ભવતિ ।
ન હિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાનુમિતપ્રામાણ્યસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયોપ ભવત્યાનુમાનિકઃ ।
અર્થવિષયં હિ પ્રમાણં પ્રામાણ્યવિષયે ચ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાપ્તોક્તત્વે ઇતિ ।

એવં વ્યવસ્થિતે અભ્યુચ્ચયમાત્રતયા ભાષ્યવાર્તિકકારાભ્યામાપ્તોક્તત્વાશ્રયત્વાનાશ્રયત્વે શબ્દાનુમાનભેદહેતુતયોપન્યસ્તે ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
એતેન પ્રવૃત્તિભેદકથનેનાદ્વિપ્રવૃતિકત્વં વ્યાખ્યાતમ્--નિરાકાર્યતયા ।
સંબધન્ધાત્પ્રતિપત્તેરનુમાનં શબ્દ ઇતિ યદુક્તં પૂર્વપક્ષિણા તદનુભાષ્ય દૂષયતિ ।
યત્પુનરેતદિતિ ।
અસ્યેદમિતિ ષષ્ઠીવિશિષ્ટસ્યેતિ ભાષ્યં તસ્ય વ્યાખ્યાનં વાચ્યવાચકભાવ ઇતિ ।
સ્વાભાવિકો હિ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધસ્તથા સ્યાત્ તાદાત્મ્યલક્ષણો વા પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકભાવો વા પ્રાપ્તિલક્ષણો વા, તત્રાવ્યપદેશ્યપદેન પ્રત્યક્ષલક્ષણસ્થેન તાદાત્મ્યમપાકૃતમ્ ।
શબ્દાર્થયોઃપ્રાપ્તિનિરાકરણહેતુના ચોપરિષ્ટાદૌત્પત્તિકઃ પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકભાવો નિરાકરિષ્યતે ।
તેન પ્રાપ્તિં નિરાકરોતિ ભાષ્યકારઃ પ્રાપ્તિલક્ષણસ્ત્વિતિ ।
એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યેભ્યોહિ પ્રાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષા યથા ઽઙ્ગુલ્યોઃ ન તુ શબ્દાર્થયોરેકેન્દ્રિયગ્રપાહ્યતા તસ્માશાનયોઃ પ્રાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષગમ્યા વાયુવનસ્પત્યોરિવેત્યર્થઃ ।
નનુ શબ્દસ્યાર્થઃ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્ય એવ તત્કથં નેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે શબ્દસ્તસ્ય વિષયભાવમતીતોર્ ઽથ ઇત્યત આહ ।
અસ્તિ ચાતીન્દ્રિયવિષયમૃતો ઽપીતિ ।
શબ્દગ્રાહકેન્દ્રિયમતિપતિત ઇન્દ્રિયમાત્રમતિપતિશ્ચાતીન્દ્રિયઃ સ ચ વિષયભૂતશ્ચેતિ કર્મધારયઃ ।
તદેતદ્યસ્માચ્છબ્દસ્યેતિ વાર્તિકેન વ્યાખ્યાતમ્ ।
ન્ય્સ્_2,1.53: પૂરણપ્રદાહપાટનાનુપલબ્ધેશ્ચ સંબન્ધાભાવઃ ॥
પ્રાપ્તિલક્ષણે ચેત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે ।
નાનુમાનેનાપીતિ ।
ઉપસંપદ્યતે ।
પ્રાપ્નોતિ ગચ્છતીતિ યાવત્ ।
આગચ્છન્નુપલભ્યેત મોદકાદિઃ ન ચોપલભ્યતે તસ્માન્નાગચ્છતિ શબ્દેશામર્થઃ ।
તતશ્ચાસ્મિન્પક્ષે શબ્દેન લોકવ્યવહાર ઉચ્છિદ્યેત ।
અથ શબ્દ ઇતિ ।
262 । 6
ન તાવદ્પ ગુણસ્ય શબ્દસ્ય ગતિરુપપદ્યતે તસ્માત્સંતાનવૃત્ત્યા શબ્દો ઽયં દેશમાગચ્છતીતિ વાચ્યં તથા ચ નિત્યત્વવ્યાહતિરિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે ।
અથ નાગચ્છતીતિ ।
ભવતિ વિદ્યતૈત્યર્થઃ ।
અભૂત્વા ભવનં ભવત્યર્થ
ઇતિ મત્વા નિકરોતિ ।
નિત્યશ્ચ ભવતિ ચેતીતિ ।
શઙ્કિતા સ્વાભિપ્રાયમાહ ।
અથ નાગચ્છતીતિ ।
નિરાકરોતિ ।
ન સર્વાર્થેતિ ।
ન હિ સમાનદેશાઃ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાઃ પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ન્યા દૃષ્ટા ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
સામાન્યસ્યાશ્રયોપલબ્ધિર્વ્યક્તિહેતુઃ
ન પુનઃ શબ્દસ્યાશ્રયોપલબ્ધિરસ્તિ યતઃ શબ્દો વ્યજ્યેત ।
પ્રત્યુત શબ્દેનૈવાશ્રયો વ્યઞ્જનીયઃ સ્યાત્ ।
તથા ચાર્થાશ્રિતઃ શબ્દસ્તાલ્વાદિભિરપ્રાપ્તૈઃ સર્વાન્ર્પતિ વ્યક્ત ઇત્યુક્તદોષાપત્તિઃ ।
ન ચ શબ્દસ્યાર્થે વૃત્તિરનુભવગોચર ઇત્યાહ ।
ન ચ વાચ્યે વૃત્તિઃ ।
આગસાત્પ્રતિપત્સ્યત ઇતિ ( 263 । 7 ) નિરુક્તાદિરાગમઃ ।
ઉત્તરં સ એવાયમિતિ ।
નિરુક્તાદીનામર્થસમ્બન્ધે પ્રતિપાદકત્વં ભવેત્ ।
સ એવ તુ વિચાર્યત ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.54: શબ્દાર્થવ્યવસ્થાનાદપ્રતિષેધઃ ॥
પૂર્વપક્ષવાદ્યાહ ।
શબ્દાર્થેતિ

ન્ય્સ્_2,1.55: ન સામયિકત્વાચ્છબ્દાર્થસંપ્રત્યયસ્ય ॥
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ ।
ન સામયિકત્વાદિતિ ।
અભિધાનાભિધેયનિયમનિયોગ ઇતિ ।
અભિધાનાભિધેયયોર્નિયમો ગોશબ્દસ્ય સાસ્નાદિમાનેવાર્થ એવમશ્વશબ્દસ્ય કેસરાદિમાનેવેતિ ।
તસ્મિન્નિયોગોબોદ્ધવ્ય
ઇતિ ભગવતઃ પરમેશ્વરસ્ય સર્ગાદૌ સો ઽયં સમય ઇતિ અર્થઃ ।
તસ્મિન્નુપયુક્તે જ્ઞાતે શબ્દાર્થવ્યવસ્થા ભવતિ ।
સમ્બન્ધવાદિનો ઽઽપિચાયમવર્જનીય
ઇતિ ।
યે ઽપિ મીમાંસકા વૈયાકરણૌ વા સ્વાભાવિકં શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધમાસ્થિષત તેષામપિ નૈવ સત્તામાત્રેણ ગમકો ઽપિતુ જ્ઞાતઃ સન્, વિજ્ઞાને ચાયમસ્ય વાચક ઇતિ વા ઽસ્માદયં બોદ્ધવ્ય ઇતિ વા સંકેત એવોપાયઃ ।
વૃદ્ધવ્યવહારો ઽપિ ગવાદિશબ્દાનાં દેવદત્તાદિશબ્દવત્સંકેતપૂર્વ
એવ ।
તદ્વરમસ્તુ સંકેત એવ, કૃતમત્ર સ્વાભાવિકેન સમ્બન્ધેન, તન્માત્રાદેવ પ્રયોગપ્રતિપત્તિવ્યવહારાણામુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
નન્વેયં સમયઃ કેષાં ચિત્ પદાનામસતિ સ્વાભાવિકેર્ ઽથૈઃ સમ્બન્ધે ન કર્તું શક્યઃ નિર્દ્દિશ્ય હ્યર્થં બ્રૂયાદયમસ્માદ્બોદ્ધવ્યં ઇતિ ।
ન ચ નિર્દેશો ઽસતિ સ્વાભાવિકે સમ્બન્ધે કેષાં ચિચ્છબ્દાનાં સિધ્યતિ ।
સઙ્કેતાધીને તુ વાચકત્વે સર્વેષામકૃતસમયત્વાત્ કિં કેન નિર્દ્દિશ્યતે ।
તસ્માત્સંકેતકરણમેવ સ્વાભાવિકસમ્બન્ધં પ્રતિપાદયતિ શબ્દાનામિત્યત આહ ।
પ્રયુજ્યમાનગ્રહણાચ્ચેતિ ।
પરમેશ્વરેણ હિ યઃ સૃષ્ટ્યાદૌ ગવાદિશબ્દાનામર્થે સંકેતઃ કૃતઃ સો ઽધુના વૃદ્ધવ્યવહારે પ્રયુજ્યમાનાનાં શબ્દાનામવિદિતસંગતિભિરપિ બાલૈઃ-
શક્યો ગૃહીતુમ્ ।
તથા હિ વૃદ્ધવચનાન્તરં તચ્છ્રાવિણો વૃદ્ધાન્તરસ્ય પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભયશોકહર્ષાદિપ્રતિપત્તેસ્તદ્ધેતું પ્રત્યયયમનુમિમીતે બાલઃ ।
તસ્ય ચ સત્સ્વપ્યન્યેષ્વર્થેષુ ભૂતસ્ય અભૂતસ્ય વા શ્રવણસમનન્તરં ચ ભવતો વાક્યશ્રવણહેતુતામવગચ્છતિ તદવયવાનાં ચ પદાનામાવાપોદ્વાપભેદેન તદર્થપ્રત્યયોપજનાપાયદર્શનાત્તેષુ તેષ્વર્થેષુ તેષાં તેષાં પદાનાંપ વાચકત્વં કલ્પયતિ ।
એવં પદાવયવેષુ પ્રકૃત્યાદિષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સો ઽયં વૃદ્ધવ્યવહારઃ સામ્પ્રતિકાનાં સંકેતગ્રહોપાયઃ સર્ગાદિભવાં તુ મહર્ષિદેવતાદીનાં પરમેશ્વરાનુગ્રહાદ્ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાતિશયસંપન્નાનાં પરમેશ્વરેણ સુકર એવ સઙ્કેતઃ કર્તુમ્ ।
તદ્વ્યવહારાચ્ચાસ્મદાદીનામપિ સુગ્રહઃ સંકેતઃ
(તદ્વ્યવહ્વારપરમ્પરાગતશ્ચાસ્મદાનીનામપિ)
સંકેતગ્રહો ન સમ્બન્ધસ્મૃતિમપેક્ષતે ।
આપ્તપરમ્પરાત એવ તતો નિઃ શઙ્કવ્યવહારોપપત્તેઃ ।
અત એવાહ ભાષ્યકારઃ લૌકિકાનામિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ શબ્દાનાં સાઙ્કેતિકઃ સમ્બન્ધો ન સ્વાભાવિકઃ કૃતં તર્હિ સાધ્વસાધુવિભાગપરેણ વ્યાકરણેન, સ્વાભાવિકં હિ યસ્ય વાચકત્વં સ સાધુરસાધુશ્ચેતરઃ, સામયિકત્વેન તુ સર્વ એવ સાધવો ઽસાધવો વેત્યત આહ ।
સમયપરિપાલનાર્થં ચેદમિતિ ।
પારમેશ્વરસમયપરિપાલનાર્થમિત્યર્થઃ ।
તથા ચ યેષાં પદાનાં યેનાર્થેન પરમેશ્વરેણ કૃતઃ સમયઃ તાનિ તત્ર સાધૂનિ અસાધૂનીતરત્રેતિ વિભાગાય વ્યાકરણમર્થવદિતિ સિદ્ધમ્ ।
અર્થરૂપસ્તુષોલેશો ઽર્થતુષઃ સ નાસ્તિ, કેવલં પરૈઃ પ્રાપ્તિલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ કલ્પિત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ સ્વાભાવિકસમ્બન્ધાભાવાદનુમાનાભેદાયાવિનાભાવાસિદ્ધ્યર્થં સ્વાભાવિકસમ્બન્ધાભિધાનમયુક્તમિતિ સિદ્ધમ્ ।
વાર્તિકે સ પુનઃ સમયઃ કુત ઇતિ ।
યદિ ન કે ચનાપિ શબ્દા ન પ્રસિદ્ધસમ્બન્ધાસ્તતો ઽશક્યપ્રતીતિઃ સમય ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં પદજ્ઞાનાત્ ।
પદં જ્ઞાયતે વ્યુત્પાદ્યતે અનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા વ્યાકરણામેત્યર્થઃ ।
નનુ સર્વેષાં શબ્દાનામવિદિતસઙ્ગતિઃ કથં વ્યાકરણાદપિ શબ્દમાત્રાત્સમયં પ્રતિપદ્યતે ઇત્યત આહ ।
લોકતશ્ચેતિ ।
વૃદ્ધવ્યવહારાવધૃતસમયો વ્યાકરણાત્સાધ્વસાધુવિભાગં ચ પ્રતિપદ્યં તૈત્યર્થઃ ।
તદેતદ્વિભજતે ।
તદિદં શાસ્ત્રમિતિ

ન્ય્સ્_2,1.56: જાતિવિશેષે ચાનિયમાત્ ॥
એવં તાવદ્દૃષ્ટેનૈવ સમયેનોભયસિદ્ધેન શબ્દાર્થવ્યવસ્થાપનસ્યોપપત્તેર્નાત્યન્તાપરિદૃશ્યમાનસ્વાભાવિકસમ્બન્ધકલ્પના યુક્તેત્યુક્તં સમ્પ્રત્યનુપપન્નો ઽપ્યયં સ્વાભાવિકઃ સમ્બધ ઇત્યાહ ।
જાતિ--ત્ (સૂ. 56) ॥ સ્વાભાવિકો હિ સમ્બન્ધઃ કસ્ય ચિચ્છબ્દસ્ય કેન ચિદર્થેનાસ્તિ ન સર્વસ્ય સર્વેણ ।
તથા સતિ શબ્દાર્થવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ ।
એવં ચ તર્હિ ન ઋષ્યાર્યમ્લેચ્છાનાં નિયમઃ સ્યાત્ ।
તથા હિ યવશબ્દ આર્યૈદીર્ઘશૂકે પદાર્થે પ્રયુજ્યતે, તે હિ યવશબ્દાદ્દીર્ઘશૂકં પદાર્થં પ્રતિપદ્યન્તે મ્લેચ્છાસ્તુ પ્રિયઙ્ગું પ્રતિપદ્યન્તે ।
એવં ત્રિવૃત્શબ્દમૃષયઃ સ્તોત્રીયાનવકે પ્રયુઞ્જતે ।
આર્યાસ્તુ લતાવિશેષે ।
સોયમનિયમો ન સ્યાત્સ્વાભાવિકે સમ્બન્ધે, ન હિ સ્વાભાવિકસંબદ્ધ
આલોકો રૂપેણ સહસ્રેણાપિ શિલ્પિભીરસાદિસમ્બદ્ધઃ શક્યઃ કર્તુમ્ ।
યતસ્તતો રસાદયો ગમ્યેરન્ ।
નાપિ તત્ર સંકેતેન સ્વાભાવિકઃ સમ્બન્ધો વ્યજ્યતે ।
સદેવ હિ વ્યજ્યતે નાસત્ ।
નો ખલુ યત્ર ઘટો નાસ્તિ તત્ર તં પ્રદીપઃ શક્તો વ્યઙ્ક્તુમ્ ।
સો ઽયમનિયમઃ સામયકત્વે ઉપપદ્યતે પુરુષચ્છાધીનત્વાત્ ।
તસ્યાશ્ચાનિયમાત્ ।
ન તુ સ્વાભાવિકેન ઇતિ ।
ન ચ વાચ્યં સર્વ એવ શબ્દાઃ સર્વૈરેવાર્થૈઃ સ્વભાવતઃ સમ્બદ્ધાઃ સંકેતેન તુ નિયમ્યન્તે ઇતિ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
જાતિભેદેન ચાર્થભેદપ્રત્યયસ્ય સંકેતભેદાદપ્યુપપતિરિતિ ।
નન્વાર્યદેશવર્ત્તિનાં મ્લેચ્છાનામાર્યવ્યવહારનિશ્ચિતસંકેતાનાં નાનિયમ ઇત્યતં આહ વાર્ત્તિકકારઃ ( 265 । 2 ) જાતિવિશેષશબ્દેનેતિ

ન્ય્સ્_2,1.57: તદપ્રમાણ્યમ્-- અનૃતવ્યાઘાતપુનરુક્તદોષેભ્યઃ ॥
તદ--ભ્યઃ ( સૂ. 57 ) ॥ અનુમાનાન્તર્ભાવે કદાચિદર્થાવિનાભાવાદ્ભવેચ્છબ્દસ્ય પ્રામાણ્યં તદ્બહિર્ભાવે તુ સુલભમસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ મત્વાનુમાનભેદાભિધાનાનન્તરમપ્રામાણ્યમાહ પૂર્વપક્ષી ।
તસ્યેત્યાદિભાષ્યં તદ્વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે ।
તદિત્યધિકૃતશબ્દાભિધાનાદિતઞ્
શાસ્ત્રે હ્યિસ્મિન્નિઃશ્રેયસાધિગગમપરેવ તન્નાન્તરીયકતયા વેદપ્રામાણ્યવ્યુત્પાદનમધિકૃતમિત્યધિકૃતઃ શબ્દો વેદ ઇત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્--અનૃતત્વમપ્રામાણ્યમિતિ પર્યાયઃ તથા ચ પ્રતિજ્ઞાર્થ એવ હેતુરિત્યત
આહ ।
અપ્રામાણ્યમર્થસ્યાપ્રત્યાયકત્વમ્ ।
અર્થસ્યેત્યવિપરીતસ્યેત્યર્થઃ ।
પુત્રકામેષ્ટિકારીર્યાદયો હિ ઐહિકફલા નામુષ્મિકફલાઃ ઐહિકત્વેનૈવ તત્ફલસ્ય ચેતનેન કામ્યમાનત્વાત્ એતચ્છરીરોપભોગયોગ્યત્ત્વાચ્ચ ।
વિરુદ્ધાર્થોપસ્થાપકત્વેન સહાસમ્ભવો વાક્યયોર્વા પદયોર્વેતિ ।
અત્ર ભાષ્યકારેણોદિતહોમાદિવિધિવાક્યાનાં નિન્દાભિર્વ્યાઘાત ઇત્યુક્તમધિકવિવક્ષયા વાર્તિકકાર આહ ।
અગ્નિહોત્રમિતિ ।
હોમકાલાનામુદિતાદીનાં નિન્દયા પ્રતિષેધાત્ ।
નનુ મધ્યાહ્નાપરાહ્વસાયાહ્ના ભવિષ્યન્તિ હોમસ્ય કાલા ઇત્યત આહ ।
ન ચાન્ય ઇતિ ।
તેષામપિ સર્વેષામુદિતકાલત્વાદિત્યર્થઃ ।
યસ્તૂદયાનન્તર એવ કાલ ઉદિતકાલ ઇત્પુચ્યતે તથા ચાન્યો ઽસ્તિ કાલ ઇત્યુક્તં વ્યાઘાતે ન તુષ્યતિ તં પ્રત્યન્યથા વ્યાઘાતમાહ ।
ઉદિતાનુદિતેતિ ।
અગ્નિહોત્રં જુહોતીત્યુત્પત્તિવાક્યેન વિહિતે અગ્નિહોત્રનામનિ હોમે તદનુવાદેનૈકં વાક્યમુદિતં કાલં વિધત્તે, અન્યચ્ચા ઽનુદિતકાલમપરં ચ સમયાધ્યુષિતકાલં, ન ચૈક એવ હોમસ્તદા તદા શક્યઃ કર્તુમ્ ।
ન ચ કાલગુણાનુરોધેન પ્રધાનસ્ય હોમસ્યાવૃત્તિરિતિ યુક્તમ્ ।
ન ચોદિતાદિવાક્યે હોમસ્યાભ્યાસઃ શ્રૂયતે ।
તસ્માત્પરસ્પરવ્યાઘાતાદપ્રામાણ્યમેવ સાધીય
ઇતિ ।
નન્વેતે ઽનૃતત્વાદયઃ સર્વવેદવાક્યાવ્યાપિન
ઇતિ ભાગાસિદ્ધતયા હેત્વાભાસતા ઇત્યત
આહ ।
દૃષ્ટાન્તત્વેનેતિ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
પુત્રકામેષ્ટિહવનાભ્યાસવાક્યાનિ અપ્રમાણમ્ અનૃતત્વાદિભ્યઃ ક્ષણિકવાક્યવદિતિ ।
એવં શેષાણિ વેદવાક્યાનિ અપ્રમાણં વેદવાક્યત્વાત્ પુત્રકામેષ્ટિવાક્યવદિતિ ।
પર્યુદાસં સાધ્યમુક્ત્વા તેનૈવ હેતુના પ્રસજ્યપ્રતિષેધસાધ્યમાહ ।
અગ્નિહોત્રાદિવાક્યાનાં વેતિ ।
તદન્યવાક્યં પુત્રકામેત્યાદિ

ન્ય્સ્_2,1.58: ન કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યાત્ ॥
એવં પૂર્વપક્ષમુક્ત્વા સિદ્ધાન્તમુપક્રમમાણઃ પ્રથમં તાવદનૃતત્વં દૂષયતિ--- ન ક--ત્ ( સૂ. 58 ) ॥
ફલાદર્શનમન્યથા ઽપ્યુપપદ્યમાનં નાનૃતત્વં સાધયતિ તતશ્ચાસિદ્ધમનૃતત્વં હેતુરિત્યર્થઃ ।
સ્યાદે તત્--ઇષ્ટેશ્ચોદિતત્વાદનપેક્ષેયં ( સાધયતિ ) પુત્રકારણમિતિ કિમસ્યાઃ કર્મકર્તૃવૈગુણ્યં કરિષ્યતીત્યત આહ ।
ઇષ્ટેઃ કરણસાધનત્વેનેતિ ।
( 366 । 5 ) દૃષ્ટસહકાર્યદૃષ્ટં કારણં ન કેવલં,
તતો દૃષ્ટવૈગુણ્યાદુપપન્નમભવનં ફલસ્યેત્યર્થઃ ।
અપેક્ષણીયં કર્તારમાહ પિતરાવિતિ ।
કરણમાહ ।
ઇષ્ટ્યેતિ ।
ક્રિયામાહ ।
સંયુજ્યમાનાવિતિ ।
ઇષ્ટ્યાપશ્રયન્તાવદિતિ ભાષ્યમ્ ।
સમીહા--તદઙ્ગસમિદાદિકર્માનુષ્ઠાનં તસ્યા--ભ્રેષો ભ્રંશો ઽનનુષ્ઠાનમિતિ યાવત્ ।
અવિદ્વાન્પ્રયોક્તેતિ ।
વિદુષો હ્યધિકારઃ સામર્થ્યાત્ ।
અત એવ સ્ત્રીશૂદ્રતિરશ્ચામસમર્થાનામનધિકારઃ
વિદ્વાનપિ યદિદ્વિજાતિકર્મહાનિહેતું કર્મ બ્રહ્મહત્યાદિ કૃતવાન્ તત્કૃતમપિ કર્મ ફલાપવય ન કલ્પતે કર્તૃત્વે વૈગુણ્યાદિતિ દર્શયતિ ।
કપૂયેતિ ।
કપૂયં નિન્દિતં કર્મ
આચરતીત્યાચરણઃ પુરુષઃ ।
હવિરસંસ્કૃતમપૂતમપ્રોક્ષિતં વા ।
ઉપહતં શ્વમાર્જારાદિભિઃ ।
મન્ત્રા ન્યૂનાઃ ક્રમવિશેષેણ ।
દક્ષિણા દુરાગતા દૌત્યદ્યૂતોત્કાચાદેર્દુષ્ટાદુપાયાદાગતેત્યર્થઃ ।
અન્વાહાર્યમિતિ દક્ષિણા ।
સા તતો ન્યૂના વા દીયતે યાવત્યા પુરુષો ન તૃપ્યતિ1 સ ચ પુરુષાહારો જરત્વરત્વેનાપાક્યતયા નિન્દિતઃ ।
મિથ્યાસંપ્રયોગઃ પુરુષાયિતાદિર્માતરિ,
યોનિવ્યાપદો નાનાવિધાઃ પુત્રજનપ્રતિબન્ધહેતવઃ, ।
લોહિતરેતસો બીજસ્યો પહતત્વં યતઃ પુત્રજન્મ ન ભવતિ ।
મિથ્યાભિમન્થનં યતો નાગ્નિર્જાયતે ।
કર્મવૈગુણ્યકર્તૃવૈગુણ્યે આહ વાર્તિકકારઃ ।
તથેષ્ટેઃ સાધયિતુરિતિ ।
મન્ત્રાણામસામર્થ્યાદિતિ ।
મન્ત્રાદિસાધનાનાં પુત્રકામેષ્ટ્યાદીનાં કર્મણામિત્યર્થઃ ।
નનુ યદિ નિરપેક્ષા નેષ્ટિઃ સાધનં સ્તાંસ્તર્હ્યનપેક્ષમાણૌ પિતરાવેવ સમ્યક્ સંયુજ્યમાનૌ પુત્રસ્ય જનકૌ, કૃતમત્ર પુત્રકામેષ્ઠ્યા, અત એવ મ્લેચ્છાદીનામપિ પુત્રજન્મોપપદ્યત ઇત્યત આહ ।
તત્સહકારિત્વાદિતિ ।
( 267 । 6 ) નાન્વયવ્યતિરેકગમ્યમિષ્ટેઃ સહકારિત્વમપિ ત્વાગમગમ્યં, મ્લેચ્છાદીનાં પુત્રજન્મ જન્માન્તરીયાદૃષ્વશાદિત્યાગમપ્રામાણ્યાદનુસરણીયમ્ ।
દૃનશ્યમાનકર્મકર્તૃવૈગુણ્યે ચ ફલાનુત્પાદો ઽદૃષ્ટમપેક્ષણીયં સૂચયતિ ।
તદનેન પુત્રકામેષ્ટ્યાદીનામનિયતફલત્વમપિ સૂચિતં ભવતિ ।
તથા કર્માન્તરપ્રતિબન્ધેન કર્મકર્તૃસાધનાવૈગુણ્યે ઽપિ ફલાનુત્પપાદઃ સમર્થિતો ભવતિ ।
ઐહિકફલેષુ તુ કારીર્યાદિષુ સાધનવૈગુણ્યં પરિહારઃ ।
અનૂતત્વાદપ્રમાણમિતિ ચેદિતિ ।
ધર્મિવિશેષણત્વેનોપયુક્તાનામપિ પશ્ચાન્નિષ્કૃષ્યાભિધાનં ન દોષાવહમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં કિમિદમિતિ ।
નન્વર્થાપ્રતિપાદકત્વં પ્રતિજ્ઞાતમેતદેવાનૃતત્વં ચ હેતુરિતિ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોરર્થાભેદ
ઇત્યત આહ ।
અનૃતત્વં ચેતિ

ન્ય્સ્_2,1.59: અભ્યુપેત્ય કાલભેદે દોશવચનાત્ ॥
યત્પુનરુક્તમુદિતે હોતવ્યમિત્યાદીનામેવ પરસ્પરવ્યાઘાત્ ઇતિ તત્રાહ ।
ઉભયેતિ ।
( 268 । 1 ) વિધિપરેષુ વાક્યેષ્વેકૈકેનૈવ વાક્યેનોભયવાક્યાર્થપ્રતિષેધાનભિધાનાન્નાન્યથા નાનાપ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ ચૈકો હોમઃ સમુચ્ચયેન તદા તદા ન શક્યઃ કર્તું તથા ઽપિ વિકલ્પેન કરિષ્યતે બહુલં હિ વિકલ્પો લોકે ઽપ્યુપલભ્યતે ।
વસ્તુ હિ વ્યવસ્થિતં ન વિકલ્પ્યતે અનુષ્ઠાને ચાનાગતોત્પાદ્યે વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પાનામવિરોધઃ સ્વરૂપાનિષ્પત્તેરિતિ ।
વાક્યાર્થો ન કર્ત્તવ્ય
ઇતિ ।
વાક્યં તન્ન કર્ત્તવ્યમિત્યસ્યાર્થઃ ।
કામતો વા પ્રકલ્પ્યેતેતિ ।
પરસ્પરવ્યાહતાર્થં પ્રકલ્પ્યેતેત્યેર્થઃ ।
અભિહિતંવેતિ ।
યદનેન વાક્યેન સ્વસામર્થ્યેનાભિહિતં તદ્વા પરીક્ષકૈરવધૃયાનૂદ્યતે ઇદમનેન વાક્યેનાભિહિતમિતિ ।
નિર્દ્ધારયતિ ।
અભિહિતેતિ ।
વિહિતાનુવાદો વેતિ ક્વ ચિત્પાઠઃ ।
વિહિતો હોમસ્તસ્યાનુવાદઃ કાલવિશેષવિધાનાયેતિ ।
વિહિતાનુવાદ એવન્યાય્યઃ કાલવિશેષવિધાનાય ન તુ કાલાન્તરપ્રતિષેધોર્ ઽથઃ કલ્પ્યતૈત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.60: અનુવાદોપપત્તેશ્ચ ॥
એકાદર્શ સામિધેન્ય
ઉત્પત્તૌ પઠિતાસ્તાસાં પ્રથમોત્તમયોસ્ત્રિર્વચનં પઞ્ચદશારત્વં મન્ત્રસ્ય પ્રયોજનવતઃ સાધયત્સપ્રયોજનમિતિ

તદેવં વેદપ્રાપમાણ્યહેતૂનુદ્ધૃત્ય પ્રામાણ્યસમ્ભવહેતુઃ સૂત્રકારેણ વક્તવ્ય
ઇતિ પૂર્વં વાર્ત્તિકારઃ સ્વત એવ તાવત્પ્રમામાણ્યસંભવે હેતૂનાહ ।
પૂત્રકામેષ્ટીતિ ।
ન્ય્સ્_2,1.61: વાક્યવિભાગસ્ય ચાર્થગ્રહણાત્ ॥
ન્ય્સ્_2,1.62: વિધ્યર્થવાદાનુવાદવચનવિનિયોગાત્ ॥
સૌત્રં હેતુમવતારયાતિ સમસ્તાનીતિ ॥ 61-62 ॥
ન્ય્સ્_2,1.63: વિધિર્વિધાયકઃ ॥
વિધિર્વિધાયકઃ ( સૂ. 63 ) ॥ તસ્ય વ્યાખ્યાનં યદ્વાક્યમિતિ ।
ચોદકં પ્રવર્તકમ્ ।
અત્ર ચારોગ્યકામઃ પથ્યમશ્નીયાદિત્યાદિત્યાદ્યુપદેશશ્રવણસમનન્તરં પથ્યાશને પ્રવર્ત્તમાનમાનં પ્રયોજ્યવૃદ્ધમુપલભ્ય બાલસ્તસ્ય પ્રવૃત્તિહેતું પ્રત્યયમનુમિમીતે અસ્ય પ્રવૃત્તિઃ પ્રવર્તકપ્રત્યયપૂર્વિકા સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિત્વાન્મત્પ્રવૃત્તિવત્સચાયમનુમાતા વ્યુત્પિત્સુઃ સ્માત્મસિદ્ધમેવ પ્રવર્તકજ્ઞાનમનુમિનોતિ,
નાદૃષ્ટપૂર્વં,પ ન હિ સ્વાત્મનિ પૂર્વસિદ્ધે પ્રવૃત્તિહેતૌ દૃષ્ટે સંભવત્યદૃષ્ટકલ્પના ન્યાય્યા ।
ન ચૈષ શબ્દતદ્વ્યાપારપુરુષાશયનિરુપાધિપ્રવર્તકમાત્રાપૂર્વપ્રત્યયાનાત્મનિ પ્રવર્તકાનવગતવાન્ યેન તેષુ પ્રવર્તકત્વશઙ્કા ઽપ્યવતરેત્ ।
સ્તન્યપાનાદિવિષયકકાર્યપ્રત્યયો ઽસ્ય પ્રવર્તક ઇતિ ચેત્ ? કિં પુનરેતત્ કાર્યમિતિ ।
પુરુષપ્રયત્નઃ કૃતિસ્તદ્વ્યાપ્યત્ત્વમિતિ ચેત્ ।
નનુ કૃતિરિતિ માનસી પ્રવૃત્તિઃ તદુપહિતં કાર્યં પ્રવૃત્તિવિષયઃ પ્રવૃત્તિફલં વા ફલોદ્દેશેન પુરુષપ્રવૃત્તેઃ, તદવગમઃ પ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
પ્રવૃત્ત્યવગતિસ્તર્હિ પ્રવૃત્તિહેતુરિત્યુક્તં ભવતિ ।
( ન ચાનનુવિધેયો ઽશ્રદ્ધેયઃ ) ન વાનનુવિધેયનિયોગેષ્વસ્માકં વ્યુત્પન્નાનાં નાસ્તિ પ્રવૃત્ત્યવગમઃ ન ચાસ્માત્પ્રવર્ત્તેમહિ ।
અપિ ચેયં પ્રવૃત્તિઃ પ્રયત્નાપરનામા ઇચ્છાદ્વેષયોનિરસતિ કારણે ન સ્વજ્ઞાનમાત્રાદુદેતુમર્હતિ ।
ન ચેચ્છાદ્વેષાવ્ એવ પ્રવૃત્તિહેતૂ લિઙ્દિગોચરાવિતિ સાંપ્રતમ્ ।
તત્ખલુ લિઙ્દિગોચરો ઽભ્યુપેયઃ ।
યત્સ્વજ્ઞાનેન પ્રવર્તયતિ ।
ન તુ સ્વસત્તયા શબ્દસ્પવય જ્ઞાપકત્વાદનુત્પાદકત્વાચ્ચ ।
ન ચેચ્છાદ્વેષૌ સ્વજ્ઞાનેન પ્રવર્તયતો યતઃ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ જ્ઞાનાય શબ્દમપેક્ષેયાતામ્ ।
અપિ તુ સત્તયા તસ્માત્તદેવ લિઙ્ગાદેર્જ્ઞાપ્યમ્ ।
સત્યં જ્ઞાનમિચ્છાદ્વેષૌ પ્રસૂતે તત્ર ફલં નિસર્ગસુન્દરતયા જ્ઞાતમાત્મનીચ્છાં પ્રસૂતે એવં તદુપાયો ઽપિ તત્તયા જ્ઞાતઃ ફલસમ્બન્ધાદાત્મનીચ્છાં, તસ્માદ્ દ્વયમવશિષ્યતે ફલં તદુપાયો વા, તત્ર ફલસ્ય યદ્યપિ સ્વત
એવેચ્છાદિવિષયત્વં તથા ઽપિ તદ્વિષયેચ્છા ન તત્ર પ્રવર્તયિતુમર્હતિ તસ્યાયોગ્યત્વેન પ્રવૃત્તિવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ ફલાગોચરેચ્છા અન્યચ્ચ તદુપાયે સ્વકાર્યં પ્રયત્નં જનયિતુમર્હતિ ઇતિ પ્રયત્નયોરેકવિષયતયા કાર્યકારણયોઃ સમ્પ્રતિપત્તેઃ ।
ન ચ તત્સમ્બન્ધાત્તદુપાયો નેષ્યતે યેન ફલેચ્છાયા એવોપાયવિષયપ્રયત્નપ્રસવહેતુત્વં કલ્પ્યેત ।
યથાહુઃ ... અન્યદિચ્છત્યન્યત્કરોતીતિ વિપ્રતિષિદ્ધ ... મિતિ ।
તસ્માદિષ્યમાણમપિ ફલં પ્રવૃત્તિવિષયત્વાભાવાન્નાત્મનિ સ્વજ્ઞાનેન પ્રવર્તકં, તદુપાયસ્તુ પ્રવૃત્તિવિષયત્વાદિષ્યમાણત્વાચ્ચ સ્વજ્ઞાનેન પ્રવર્તકં ઇતિ યુક્તમત્પશ્યામઃ ।
બાલાનાં તુ સ્તન્યાદાવપેક્ષિતોપાયતાજ્ઞાનં પ્રાગ્ભવીયવ્યાપ્તિગ્રહણજનિતસંસ્કારાનુવૃત્તિવશાદુત્પન્નવ્યાપ્તિસ્મરણાનાં તજ્જાતીયત્વલિઙ્ગજ્ઞાનજમનુમાનમેવ ।
એતચ્ચ પૂર્વાભ્યાત્યસ્તસ્મૃત્યનુસન્ધાનાદિત્યત્રોપપાદયિષ્યતે ।
અત એવ પ્રયોજનલક્ષણં વ્યાચક્ષાણેનોક્તં વાર્ત્તિકકૃતા ... ઇદં સુખસાધનમિતિ વુદ્ધા સુખાવાપ્તયે યતતે ઇદં દુઃખસાધન મિતિ ચાવગમ્ય દુઃખહાનાયેતિ ... ॥
તસ્માદપેક્ષિતોપાયતા પ્રવર્તના સ્વાત્મનિ સિદ્ધા વૃદ્ધસ્યાપિ પ્રવૃત્તિહેતુરિત્યવગચ્છતિ વ્યુત્પિસુર્બાલઃ ।
સા ચ લિઙ્ગાદિશ્રવણસમનન્તરમુપજાયમાના લિઙ્ગાદ્યર્થ ઇતિ નિશ્ચિનોતિ ।
ન ચાપેક્ષિતોપાયતામાત્રં પ્રવૃત્તિહેતુઃ ભવતિ હિ યજમાનનિર્વર્તિતા કારીરી કૃષીવલાનામપેક્ષિતોપાયો ન ચૈતે ઽસ્યાં પ્રવર્તન્તે તસ્યાઃ સિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્કર્ત્તુરપેક્ષિતોપાયતા પ્રવૃત્તિહેતુરિત્યાસ્થેયમ્ ।
ન ચ સિદ્ધે કર્તૃતા ઽસ્તિ ।
યથાહ ભગવાન્
જૈમિનિઃ ।
શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ તલ્લક્ષણત્વાત્
ઇતિ ।
લોકે ચ ક્રિયૈવાપેક્ષિતોપાયઃ શબ્દાર્થ ઇતિ તદનુસારેણાગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્મકામ ઇત્યાદયો ઽપિ વૈદિકા ઉપદેશાઃ ક્રિયામેવાપેક્ષિતોપાયમભિદધતિ ।
સા ચેયમાશતરવિનાશિન્યપ્યવાનતરાપૂર્વવ્યાપાપવરા સતી ચિરભાવિને ઽપિ ફલાય કલ્પતે ।
કૃષિરિવ નિદાઘસમયજન્મા હેમન્તસમયભાવને સિસ્યાયેતિ ।
નાપૂર્વસ્યાત્રાપેક્ષિતોપાયત્વં કલ્પયિતવ્યમ્ ।
ભવતુ વા તદેવાપેક્ષિતોપાયપ્રવૃત્તિહેતુસ્તથા ઽપિ કર્ત્તુરપેક્ષિતોપાયતાલક્ષણસમાનોપાધિર્વિધિશબ્દસ્તદેકોપાધિસમ્બન્ધાત્ક્વચિત્ક્રિયાયાં ક્વ ચિદપૂર્વે પ્રવર્તત ઇતિ ન કા ચિદ્દર્શનક્ષતિઃ ।
તદેવમુપદેશે નિયોજ્યપ્રયોજનકર્મણિ વ્યુત્પન્નસ્તાનેવ શબ્દાન્ નિયોક્તું પ્રયોજનકર્મણ્યાજ્ઞાદૌ પ્રયુજ્યમાનાનુપલભ્યાધ્યેષણાનુજ્ઞાવાચકતવમપ્યવગચ્છતિ ।
અગ્નિહોત્રાદિવાક્યાનાં તુ નિયોજ્યપ્રયોજનકર્મવાચિનામુપદેશત્વમેવ ।
તસ્માદ્યદ્યપ્યાજ્ઞાધ્યેષણામન્ત્રણોપદેશાઃ સર્વે વિધયસ્તથા ઽપીહોપદેશો વિધિરભિમતઃ
તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તં યદ્વાક્યં વિધાયકમિતિ ।
કર્ત્રપેક્ષિતોપાયતાજ્ઞાપકમિત્યર્થઃ ।
વિધિસ્તુ નિયોગો ઽનુજ્ઞા ચેતિ ભાષ્યમનુભાષ્ય વ્યાચષ્ટે ।
વિધિસ્ત્વિતિ ।
( 269 । 11 ) યદેતદગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામ ઇતિ વાક્યમપ્રવૃત્તપ્રવર્ત્તકલક્ષણમ્
કર્ત્રપેક્ષિતોપાયતાં જ્ઞાપયદ્વિધિઃ તદેવ તત્સાધનદ્રવ્યાદ્યવાપ્તિપ્રવૃત્તિમનુજાનાતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ -- યે હિ દ્રવ્યાર્જનનિયમવિધયો બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિગહાદિનેત્યેવમાદયઃ તે ચ રાગતો ધનાર્જને પ્રવૃત્તાનાં બ્રાહ્મણાનાં લૌકિકાનેકોપાયપ્રયુક્તૌ સત્યાં નિયમપરાઃ પુરુષાર્થા ન ક્રત્વર્થાઃ ક્રતુવિધયસ્તુ ધનસાધનાસ્તે ઽનૂદિતાઃ પર્યવસ્યન્તોપ ઽપિ ન ધનાર્જ્જંનં તન્નિયમં વા પ્રયુજ્જતે પુરુષાર્થત્વેનૈવ તસ્ય પ્રયુક્તત્વાત્ કેવલમનુજાનન્તિ, તસ્માત્તદેવાગ્નિહોત્રાદિવાક્યમપ્રાપ્તે ઽગ્નિહોત્રાદૌ વિધિરન્યતઃ પ્રાપ્તે સાધ્ધને ઽનુજ્ઞેતિ સિદ્ધમ્ ।
સમુચ્ચયે વાશબ્દઃ

ન્ય્સ્_2,1.64: સ્તુતિર્નિન્દા પરકૃતિઃ પુરાકલ્પ ઇત્યર્થવાદ ॥
સ્તુતેરુપયોગદ્વયં પ્રવૃત્ત્યા ધર્મે કર્ત્તવ્યે વિધિના પ્રવૃત્તૌ કર્ત્તવ્યાયાં ચ સહકારિતા, પ્રશસ્તમિતિ જ્ઞાત્વા પ્રવર્તમાનાઃ પુમાંસઃ પ્રવર્તન્તેતરાં સા ચ પ્રવૃત્તિઃ શ્રાદ્ધસ્ય ધર્મં પ્રસૂતે નાશ્રાદ્ધસ્ય ।
તથા ચ શ્રૂયતે--- ... યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવાસ્ય વીર્યવત્તરં ભવતીતિ ... ।
તત્ર પ્રવૃત્તેઃ કાર્યે સહકારિતામાહ ।
સ્તૂયમાનમિતિ ।
વિધેઃ કાર્યે સહકારિતામાહ ।
પ્રવર્તિકા ચેતિ ।
કથં પરકૃતિપુરાકલ્પાવર્થવાદાવિતિ ।
ચરકાધ્વર્યુપુરુષસમ્બન્ધશ્રવણાદ્વપાહોમપૃષદાજ્યાભિધારણયોઃ ક્રમભેદસ્યાપ્રાપ્તસ્ય પુરુષવિશેષધર્મતયા વિધાયકં પરકૃતિવાક્યમ્ફ તથા બહિષ્પવમાનસોમસ્તોમમન્ત્રસમ્બન્ધસ્ય પૂર્વકાલપુરુષસમ્બન્ધિતયા શ્રવણાદિદાનીન્તનપુરુષધર્મતયા વિધાયકં પુરાકલ્પવાક્યં કસ્માન્ન ભવતીતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્ ।
સ્તુતિનિન્દાવાક્યેન કસ્ય ચિદ્વિધેઃ શેષભૂતેન સમ્બન્ધાદિતિ ।
ન તાવદેતેષુ વાક્યેષુ સિદ્ધાભિધાયિષુ વિધિશ્રુતિરસ્તિ ।
તત્ર કિમશ્રૂયમાણો વિધિઃ કલ્પ્યતામાહો પ્રતીતેન વિધિનૈકવાક્યતેતિ ।
તત્ર કલ્પનાલાઘવાત્પ્રતીતેન વિધિનૈકવાક્યતૈવ જ્યાયસી--પૂર્વપક્ષે વિધિકલ્પના તદેકવાક્યતાકલ્પનમિતિ દ્વયં કલ્પનીયમ્, ઉત્તરસ્મિંસ્તુ એકવાક્યતામાત્રમિતિ ભાવઃ ।
સ્ફુટતરસ્તુતિનિન્દાપ્રતીત્યભાવાચ્ચ પરકૃતિપુરાકલ્પયોઃ સ્તુતિનિન્દાભ્યાં ભેદેનોપન્યાસ ઇતિ

ન્ય્સ્_2,1.65: વિધિવિહિતસ્યાનુવચનમનુવાદઃ ॥
વિધિ--વાદઃ ( સૂ. 65 ) ॥ વિહિતમધિકુત્ય સ્તુતિર્વોચ્યતે નિન્દાવેતિ ।
યથા ઽશ્વમેધેન યજેતેતિ વિધેરર્થવાદો યો ઽશ્વમેધેન યજેતે ઇતિ ।
કિમર્થ ? સ્તોતું, તરતિ મૃત્યું તરતિ પાપ્માનમિતિ સ્તુતિઃ ઉદિતે હોતવ્યમિત્યસ્ય વિધેરર્થવાદો યદુદિતે જુહોતીતિ ।
કિમર્થમ્? નિન્દિતું, શ્યાવો વા અસ્યાહુતિમભ્યવહરતીતિ નિન્દા ।
પ્રયોજનાન્તરમાહ ।
વિધિશેષો વા ઽભિધીયત ઇતિ ।
યથા ... યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ભવતી ... ત્યાદિભિરુત્પત્તિવાક્યૈઃ ષડાગ્નેયાદયો યાગાઃ પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાકાલસમ્બન્ધા વિહિસ્તાસ્તે ચ વિધય ઇષ્ટાભ્યુપાયતારૂપાઃ સ્વવાક્યે ચેષ્ટમનાસાદયન્તઃ સાપેક્ષાઃ ।
એવમાઘારાદ્યુત્પત્તિવિધયો ઽપિ કાલવિશેષાસમ્બન્ધા ઇષ્ટાપેક્ષા એવ, તત્ર
ઽય એવં વિદ્વાન્પૌર્ણમાસીં યજતે ય એવ વિદ્વાનમાવાસ્યાં યજતઽઇતિ કાલવિશેષસંબન્ધેનોત્પન્નાનામાગ્નેનયાદીનામનુવાદઃ ।
કિમર્થં ? યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલ ઇત્યાદ્યુત્પત્તિવિધ્યપેક્ષિતેષ્ટસમ્બન્ધનિયમાર્થં,
દર્શપૌર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતેતિ ષણ્ણામેવાગ્નેયાદીનાં કાલવિશેષસમ્બન્ધોત્પન્નાનૂદિતાનાં ફલસમ્બન્ધો યથા સ્યાદ્ મા ભૂદાઘારાદીનાં કાલાસમ્બન્ધેનોત્પન્નાનામિત્યેવમર્થમ્ ।
અત આધારાદયઃ ઽફલવત્સન્નિધાવફલં તદઙ્ગઽ
મિતિ દર્શપૌર્ણમાસાઙ્ગતયાવતિષ્ઠન્ત ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ ।
સો ઽયં ફલસમ્બન્ધનિયમો વિધિશેષઃ તદર્થમનુવાદ ઇત્યર્થઃ ।
એવમગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ વિહિતો હોમો ઽનૂદ્યતે ।
કિમર્થં ? દધ્યાદિગુણવિશેષવિધાનાર્થમ્ ।
દધ્ના જુહોતિ પયસા જુહોતીત્યાદિષુ ।
સો ઽયં ગુણવિધિવિધિશેષઃ ઇતિ પ્રયોજનાન્તરમનુવાદસ્યાહ ।
વિહિતાનન્તરાર્થ ઇતિ ।
યથા સોમો વિહિતો ઽદર્શપૌર્ણમાસાભ્યામિષ્ટ્વા સોમેન યજેતેતિઽ ।
એવ ઽમધ્વર્યુર્ગૃહપતિં દીક્ષયિત્વા બ્રહ્માણં દીક્ષયતીતિઽ ।
વિભાગેના ઽર્થગ્રહણાત્પ્રામાણ્યં ભવિતુમર્હતીતિ ।
પ્રામાણ્યં ભવતીત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_2,1.66: નાનુવાદપુનરુક્તયોર્વિશેષઃ શબ્દાભ્યાસેપપત્તેઃ ॥
નાનુ--ત્તેઃ
( સૂ. 66 ) ॥ ભાષ્યોક્તમનુવાદસ્ય પ્રયોજનમવિદુષઃ પૂર્વઃ પક્ષઃ

ન્ય્સ્_2,1.67: શીઘ્રતરગમનોપદેશવદભ્યાસાન્નાવિશેષઃ ॥
શીઘ્ર--ષઃ
( સૂ. 67 ) વાર્ત્તિકં યથેતિ ।
( 270 । 5 ) યથા શીઘ્રં ગમ્યતામિત્યુક્તે શીઘ્રતરં ગમ્યતામિતિ ન પુનરુક્તમ્ ।
તરપઃ ક્રિયાતિશયપ્રતીતેઃ એવં શીઘ્રં શીઘ્રં ગમ્યતામિત્યભ્યાસાત્ક્રિયાતિશયપ્રતીતેઃ સકૃદુચ્ચારિતાચ્ચાનવગતેઃ ક્રિયાતિશયસ્ય પ્રયોજનવાનભ્યાસઃ ।
ક્રિયાવિશેષણાતિશયો ઽપિ ક્રિયાતિશય એવેત્યર્થઃ ।
અવગતં તાવચ્છીઘ્રં શીઘ્રં ગમ્યતામિત્ય ત્રાભ્યાસાતિશયપ્રતીતેરનુવાદસ્ય વિશેષઃ ।
પચતિ પચતીત્યાદૌ કો વિશેષ
ઇત્યાહ ।
કઃ પુનરસૌ વિશેષો યઃ પચતિ પચતીત્યાદૌ ભવતીતિ ।
ન ચ વક્તુરન્યથા પ્રત્યયઃપ શ્રોતુશ્ચાન્યથા યેન વિપ્રતિપત્તેઃ શ્રોતુઃ પ્રત્યયો ભ્રાન્ત ઇતિ કલ્પ્યેતેત્યાહ ।
યથા ચ શ્રોતુરિતિ ।
એવમન્યોવ ઽપીતિ ।
યથા ગ્રામો ગ્રામો રમણીય ઇત્યાદિરિતિ

ન્ય્સ્_2,1.68: મન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યવચ્ચ તત્પ્રામાણ્યમ્ આપ્તપ્રામાણ્યાત્ ॥
અનન્તરસૂત્રાવતારણપરં ભાષ્યં કિં પુનઃ પ્રતિષેધેતિ ।
તદનુભાષ્ય વ્યાચષ્ટે ।
કિં પુનરિતિ ।
ઉત્તરં નેતિ ।
પૃચ્છતિ ।
કિ કારણમ્ ।
ઉત્તરંવ ન સાધનમન્તરેણેતિ ।
પુનઃ પૃચ્છતિ, કુતઃ તર્હીતિ ।
( 271 । 1 ) ઉતરં પ્રમાણતઃ ।
પૃચ્છતિ ।
તત્કિં પ્રમાણમ્ ।
તત્ર તાવદદ્વેપ્રામાણ્યસમ્ભાવનાયાંપ પ્રમાણમાહ ।
અર્થવિભાગવત્ત્વમ્ ।
ન ત્વેતદ્વેદપ્રામાણ્યે પ્રમાણં બુદ્ધાબુદ્ધાપદિપ્રણીતેનાગમેનાર્થવિભાગવાત
અનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
વેદપ્રામાણ્યપ્રમાણં તુ સૂત્રોક્તમ્--- મન્ત્રા--ત્ ( સૂ. 68 ) ॥ ચશબ્દઃ પૂર્વહેત્વનુકર્ષણાર્ય
ઇતિ ।
પૂર્વસ્ય પ્રામાપણ્યસંભાવનાહેતોરર્થવિભાગવત્ત્વસ્યાનુકર્ષણાર્થઃ ।
સંભાવિતો હિ પક્ષો હેતુના સાધ્યતે ન ત્વસંભાવિતઃ ।
યથાહુઃ ... સંભાવિતઃ પ્રતિજ્ઞાયાં પક્ષઃ સાધ્યેત હેતુના ।
ન તસ્ય હેતુભિસ્ત્રાણમુત્પતન્નેવ યો હત ...
ઇતિ ॥ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે યથા મન્ત્રાયુર્વેદવાક્યાનીતિ ।
પુરુષસ્ય ભગવતો વેદકારકસ્ય વિશેષઃ પ્રત્યક્ષીકૃતહેયોપાદેયતા તેદ્ધતુભૂતા ભૂતદયા યથાર્થચિખ્યાપયિષા ચ કરણપાઠવં ચેતિ ।
વિશિષ્યતે હ્યનેનૈવ પુરુષઃ પુરુષાન્તરેભ્યો ઽનાપ્તેભ્ય ઇતિ ।
ત્રિવિધેન વિશેષણેનેત્યુપલક્ષણં કરણાપાટવમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતદત્રાકૂતમ્ ।
અનન્તાન્તર્ગણિકસુખદુઃખભેદવન્તઃ પ્રાણભૃદ્ભેદા દૃશ્યન્તે ।
ન ચૈષાં વૈચિત્ર્યં સ્વાભાવિકમિતિ તૃતીયે નિવેદયિષ્યતે ।
ન ચ દૃષ્ટકારણમાત્રનિબન્ધનં તસ્ય દૃષ્ટવ્યભિચારત્વાત્ ।
તસ્માદ્દૃષ્ટસહાયમદૃષ્ટમસ્ય વૈચિત્ર્યસ્ય કારણં તચ્ચાપૂર્વમિતિ ચ ધર્માધર્માવિતિ ચાખ્યાયતે ।
તચ્ચ કસ્ય ચિત્પ્રત્યક્ષં મન્વાદેરિત્યુપપાદિતમ્ ।
તનુભુવનાદિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્ય કર્તા તન્નિર્માણસમર્થઃ સમસ્તવસ્તુતત્ત્વજ્ઞઃ ક્લેશકર્મવિપાકાશયાપરામૃષ્ટઃ પરમકારુણિકસ્તનુભુવનાદેરેવ કાર્યાદનુમીયતે ઇતિ ચતુર્થ ઉપપાદયિપ્યતે ।
સો ઽયમાત્મીયહિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારોપાયાનવિદુષઃ પ્રાણિનઃ પશ્યન્ પ્રત્યુતાનેકવિધદુઃખદહનદહ્યમાનાનવલોકયન્ કથં ન તપ્યેત તપ્યમાનો વા હિતાહિતપરિહારોપાયતત્ત્વં વિદ્વાન્ કથં નોપદિશેત્ અન્યથોપદિશેદ્વા ।
તસ્માદનેન પરમકારુણિકેન પૃથિવ્યાદિ સૃષ્ટ્વા પ્રજાપશ્ચતુર્વિધાસ્તાભ્યો હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારોપાય
ઉપદેષ્ટવ્યઃ ।
ન હ્યયમનુપદિશ્ય સ્થાતુમર્હતિ ।
પ્રજાનાં પિતૃકલ્પસ્ય ચાસ્યોપદેશો દેવર્ષિમનુષ્યગોચરશ્ચાતુર્વર્ણ્યેન ચાતુરાશ્રમ્યેણ ચાઽદરાદ્ગ્રાહ્યઃ ।
ધાર્યશ્ચ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારોપાયાનુષ્ઠાનાય ।
તસ્માદ્યો વર્ણાશ્રમાચારવ્યવસ્થાપક આગમો મહાજનપરિગૃહીતઃ સ તત્પ્રણીત આપ્તોક્તત્વાત્પ્રમાણં મન્ત્રાયુર્વેદવાક્યવદિતિ સંપ્રસાધ્યતે ।
કતમો ઽસાવાગમ આપ્તોક્તઃ કિં શાક્યભિક્ષુકદિગમ્બરસંસારમોચકાદીનામાગમાઃ કિં વા વેદા ઇતિ ।
તત્ર શાક્યાદ્યાગમાનાં બુદ્ધર્ષભાદયઃ પ્રણેતાર ઇતિ સ્ફુટતરમસ્તિ સ્મરણં ન તૂક્તલક્ષણ ઈશ્વરસ્તેષાં કર્ત્તેતિ ।
ન ચૈતે શૌદ્ધોદનિપ્રભૃતયઃ તનુભુવનાદીનાં કર્તારો યેન સર્વજ્ઞા ઇતિ નિશ્ચીયેરન્
તદુપાયાનુષ્ઠાનેન તુ સંભાવ્યેતૈષાં સર્વજ્ઞતા ન ચ સમ્ભાવનામાત્રેણ તત્પ્રણીતેષ્વાગમેષ્વાશ્વાસઃ પ્રેક્ષાવતાં ભવિતુમર્હતિ ।
ન ચૈતેષામાગમા વર્ણાશ્રમાચારવ્યવસ્થાહેતવઃ નો ખલુ નિષેકાદ્યાઃ ક્રિયાઃ શ્મશાનાન્તાઃ પ્રજાનામેતે વિદધતિ ।
ન હિ પ્રમાણીકૃતબૌદ્ધાદ્યાગમા અપિ લોકયાત્રાયાં શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણનિરપેક્ષાગમમાત્રેણ પ્રવર્ત્તન્તે ।
અપિ તુ તે ઽપિ સાવૃતમેતદિતિ બ્રુવાણા લોકયાત્રાયાં શ્રુત્યાદીનેવાનુસરન્તિ ।
તસ્માદ્ભવતુ વેદેષુ જગન્નિર્માતૃકર્તૃકત્વસ્મૃતિઃ
મા વા ભૂદ્ એત એવ ત્વીશ્વરપ્રણીતા ઇતિ પશ્યામઃ ।
ન હ્યેતે ચૈત્યવન્દનાદિવાક્યવદન્યકર્તૃકાઃ સ્મર્યન્તે ।
ન ચાન્ય આગમો લોકયાત્રામુદ્વહન્ મહાજનપરિગૃહીત ઈશ્વરપ્રણીતતયા સ્મર્યમાણો દૃશ્યતે ।
ન ચેશ્વરો ઽનુપદિશન્નવસ્થાતુમર્હતીત્યુક્તં,
તત્ પાપરિશેષ્યાદ્વેદા એવ સકલલોકયાત્રામુદ્વહન્તો હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારોપાયમુપદિશન્ત
ઇશ્વરપ્રણીતા ઇત્યવગચ્છામઃ ।
તથા હ્યત એવ ત્રૈવર્ણિકૈરદ્યયાવત્પ્રયત્નેન ગૃહ્યન્તે ધાર્યન્તે ચ ।
તદર્થપાલનાયાં ચ મહર્ષિપરંપરાભિરઙ્ગોપાઙ્ગેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રાણિ પ્રણીતાનિ ।
બુદ્ધાદિવાક્યાનિ તુ ન લોકયાત્રામુદ્વહન્તિ ।
ન ચ તત્ર લૌકિકાનામવિગાનં, ન ચ વિગાયતાં સાંવૃત્તમિત્યુક્ત્વા ઽપિ તદર્થાનુષ્ઠાનમ્ ।
તસ્માદ્વિગાનાત્કૈશ્ચિદેવ મ્લેચ્છાદિભિર્મનુષ્યાપસદૈઃ પશુપ્રાયૈઃ પરિગ્રહાન્નૈતેષામાપ્તોક્તત્વસંભવઃ ।
ન ચૈતેષાં મન્વાદિવાક્યવદ્વેદમૂલકતયા પ્રામાણ્યમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
અધ્યેત્રધ્યાપયિત્રનુષ્ઠાનકર્તૃસામાન્યસ્ય વેદમૂલકત્વાનુમાનલિઙ્ગસ્ય સ્મૃતિવેદયોરિવ બુદ્ધાદિવાક્યેષ્વભાવાત્ ।
તત્સર્વજ્ઞત્વસંદેહેન ચાનુભવમૂલકત્વાનિશ્ચયાત્ ।
મન્ત્રાયુર્વેદેષુ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાનુમિતપ્રામાણ્યેષુ વૈદિકશાન્તિકપૌષ્ટિકાદિકર્માભ્યનુજ્ઞાનાત્ ।
રસાયનાદિક્રિયારમ્ભે ચ વેદવિહિતચાન્દ્રાયણાદિપ્રાયશ્ચિત્તોપદેશાદાયુર્વેદેનાપ્યાપ્તપ્રણીતેન વેદાનાં પ્રામાણ્યમપ્રભ્યુપેયતે ।
તત્સિદ્ધમાપ્તપ્રણીતા વેદાઃ પ્રમાણમિતિ ।
અભ્યુચ્ચયમાત્રં તુ કારીર્યાદિષુ સંવાદ ઇતિ ।
એતદેવાભિપ્રેત્ય વાર્ત્તિકકાર પ્રયોગમાહ ।
અસ્ય પ્રયોગઃ પ્રમાણં વેદવાક્યાનીતિ ।
પ્રયોગાન્તરમાહ ।
એકકર્તૃકત્વેનેતિ ।
મન્ત્રાયુર્વેદવાક્યાનિ સર્વજ્ઞકર્તૃકાણિ મહાજનપરિગ્રહે સતિ અલૌકિકાર્થપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
યાનિ તુ ન સર્વજ્ઞપૂર્વકાણિ તાનિ નૈવંરૂપાણિ યથા વાતપુત્રીયવાક્યાનીતિ વ્યતિરેકી હેતુઃ ।
યથા ચ બુદ્ધાદિવાક્યાન્યલૌકિકાન્યપિ ન મહાજનપરિગૃહીતાનિ તથોક્તમનન્તરમેવ ।
મન્ત્રાયુર્વેદવાક્યાનાં ચ સત્યપિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યે તાસાં તાસામૌષધીનાં તત્સંયોગભેદાનાં ચ તત્તદક્ષરાવાપોદ્ધારભેદવસ્ય ચ નાસર્વજ્ઞઃ સહસ્રેણાપિ પુરુષાયુષૈઃ શક્તઃ કર્ત્તું પ્રથમમન્વયવ્યતિરેકૌ ।
ન ચાનિદંપ્રથમતા તત્પરિહારઃ સર્ગાદૌ તદસંભવાત્ ।
સૃષ્ટિમહાપ્રલયૌ ચાનુમાનાગમાભ્યામુપપાદયિષ્યેતે ઇતિ સર્વં રમણીયમ્ ।
તદેવં સર્વજ્ઞપૂર્વકત્વે સતિ સિદ્ધમાપ્તોક્તત્વેન મન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યમોદનાર્થી પચેદિતિ લૌકિકવાક્યવદિતિ ।
યદિ ન નિત્યાનિ કથં પ્રમાણમ્ ।
અનિત્યત્વે હિ પુરુષાણાં વિચિત્રાચિસંધિત્વેન ભ્રમશઙ્કા ન ચ શક્યાપાકર્ત્તું,
તસ્માદપૌરુષેયત્વમેવ પુરુષાશ્રયાન્દોષાનપાકુર્વદ્વેદપ્રામાણ્યવસ્થાપકમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરં પ્રતિપાદકત્વાદિતિ ।
આપ્તોક્તત્વેનાનિત્યસ્યાપિ નિશ્ચાયકત્વાદિત્યર્થઃ ।
કે ચિત્ત્વિતિ ।
( 272 । 5 )
પ્રમાલક્ષણામર્થક્રિયાં કુર્વત્પ્રમાણં, ન ચ નિત્યસ્યાર્થક્રિયાસ્તિ તસ્માન્ન પ્રમાણમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
તત્તુ ન સમ્યગિતિ પશ્યામ
ઇતિ ।
યથા ચ નિત્યસ્યાપ્યર્થક્રિયાસમ્ભવસ્તથા તૃતીયે વક્ષ્યામ ઇતિ ભાવઃ ।
આત્મા ચેતિ પ્રમાહેતુતામાત્રવિવક્ષયા ન તુ કરણત્વાભિપ્રાયમ્ ।
પ્રમાણશબ્દસ્યેતિ ।
અત્રાપિ ન કરણત્વવિવક્ષયા કિં તુ પ્રમાનહેતુમાત્રવિવક્ષયેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઇતરવસ્તુસાધકત્વેનેતિ ।

ઇતરસ્ય પરમાણુગતસ્યૈવ મૂર્ત્તત્વાદેઃ સાધકત્વેનેત્યર્થઃ ।
તદેવમેકદેશિમતમપાકૃત્ય સ્વમતમાહ ।
તસ્માદિતિ ।
સ ચ સંસારાનાદિત્વાદિતિ ।
( 273 । 17 ) યદ્યપિ વર્ણપદવાક્યાનિ પ્રત્યુચ્ચારણમન્યાનિ યથા ઽપિ ગત્વાદિસામાન્યાવચ્છિન્નાનાં ગકારાદીનાં તત્સમૂહાનાં ચ વાક્યાનાં શક્યો ગોત્વાદિસામાન્યાવચ્છિન્નાભિઃ શાબલેયાદિવ્યક્તિભિરેવ સંકેતો ગ્રહીતુમિતિ ભાવઃ ।
મન્વન્તરેતિ ।
મહાપ્રલયે ત્વીશ્વરેણ વેદાન્ પ્રણીય સૃષ્ટ્યાદૌ સમ્પ્રદાયઃ પ્રવર્ત્યત
એવેતિ ભાવઃ ।
શેષં ભાષ્યં વાર્ત્તિકં ચાતિરોહિતાર્થમિતિ