ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 12

ઇતિ મિશ્રશ્રીવાચસ્પતિવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્યટીકાયાં
પઞ્ચમસ્યાધ્યાયસ્યાદ્યમાહ્નિકમ્ ॥
મિશ્રશ્રીવાચસ્પતિવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્તિકતાત્પર્યટીકાયાં
પઞ્ચમોધ્યાયઃ
ન્ય્સ્_5,2.1: પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરં પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસો હેત્વન્તરમર્થાન્તરં નિરર્થકમ્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્ અપાર્થકમ્ અપ્રાપ્તકાલં ન્યૂનમધિકં પુનરુક્તમ્ અનનુભાષણમ્ અજ્ઞાનમ્ અપ્રતિભા વિક્ષેપો મતાનુજ્ઞા પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં નિરનુયોજ્યાનુયોગોપસિદ્ધાન્તો હેત્વાભાસાશ્ચ નિગ્રહસ્થાનાનિ ॥
વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્ત્યોર્વિકલ્પાદ્વૈચિત્ર્યાન્નિગ્રહસ્થાનબહુત્વમિતિ સઙ્ક્ષેપેણોક્તં તદિદાનીં વિભજનીયમ્ ।
તત્ર ય એવમાહુઃ સર્વો ઽયં સાધનદૂષણપ્રકારો બુદ્ધ્યારૂઢો ન વાસ્તવ ઇતિ ।
તાન્ પ્રત્યાહ પરાજયવસ્તૂનીતિ ।
પરાજયો વસત્યેષ્વિતિ પરાજયસ્થાનાનીત્યર્થઃ ।
કાલ્પનિકત્વે કલ્પનાયાઃ સર્વત્ર સુલભત્વાત્સાધનદૂષણવ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
નિગ્રહસ્થાનાનિ પર્યાયાન્તરેણ સ્પષ્ટયતિ ।
અપરાધેતિ ।
ય આહુરસાધનાઙ્ગં વચનમદોષોદ્ભાવનં દ્વયોર્નિગ્રહસ્થાનત્વમન્યત્તુ ન યુક્તમિતિ તાન્ પ્રત્યાહ ।
સામાન્યતો દ્વે નિગ્રહસ્થાને ।
સામાન્યવિવક્ષાયાં પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદયો દ્વાર્વિશતિરપિ ન ભિદ્યન્તે તત્ત્વસાધનાઙ્ગં વચનમદોષોદ્ભાવનમિતિ ભવદ્ભિઃ સંગૃહીતમૃષિણા ચ વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્તિભ્યામિતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
અત્ર વિચારયતિ કર્તૃકર્મકરણાનામિતિ ।
તત્રૈકે વર્ણયન્તિ પક્ષસ્યેતિ ।
(549।13) યથા પક્ષોદ્દેશેન સાધનં પ્રવર્તમાનં પક્ષસ્ય એવં તદુદ્દેશેન દૂષણાનિ પ્રવર્તમાનાનિ પક્ષસ્યૈવેતિ ।
એવં ચાહુર્દૂષણાનીતિ ।
ન્યૂનતાદયો હિ સર્વે પક્ષોદ્દેશેન પ્રવર્તમાનાઃ પક્ષસ્યૈવેત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ એતત્તુ ન સમ્યગિતિ ।
પક્ષોદ્દેશેન પ્રવૃત્તેઃ પક્ષવિષયતાં નાપજાનીમઃ સાક્ષાત્તુ તદ્વિષયતાં નિરાકુર્મઃ ।
તસ્ય વસ્તુસતસ્તાદવસ્થ્યાત્ ।
એવં સાધનમપિ યત્રાસમર્થં તત્ર પ્રયુજ્યમાનં ન સ્વતો દુષ્યતિ યત્ર તુ સમર્થં તત્સાધયત્યેવ તસ્માત્કર્તુરેવ દોષ ઇત્યાહ ।
તસ્માદસમર્થયોરિતિ ।
(550।1) ન કેવલં સ્વાતન્ત્ર્યાત્કર્તુર્નિગ્રહો ઽપિ તુ તદાધારત્વાદ્વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્ત્યોરિત્યાહ ।
વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપપત્ત્યોશ્ચેતિ ।
નનુ વાક્યે ન્યૂનતાદયો દોષા ન પુરુષાશ્રયા ઇત્યત
આહ ।
વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્તી ચેતિ ।
ન સ્વરૂપેણ વાક્યં દુષ્ટં તસ્ય તાદવસ્થ્યાદિત્યુક્તં કિં તુ પુરુષસ્ય વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્તિભ્યાં તથા પ્રતિભાતિ તેન વાક્યગતન્યૂનતાદિદર્શનાત્પુરુષે વિપ્રતિપ્રત્ત્યપ્રતિપતી પ્રતીયેતે તેન દ્વારેણ પુરુષો નિગૃહ્યતે ન તુ વાક્યમેતાવતા ચ પ્રતિજ્ઞાદોષ ઇત્યુચ્યતે ।
નચાયમપિ નિયમો યદ્વાક્યદ્વારેણ પુરુષી નિગૃહ્યતે અજ્ઞાનાદિષુ તદભાવાદિ ત્યાહ ।
કાનિ ચિન્નિગ્રહસ્થાનીતિ ।
શઙ્કતે દ્વવિધ્યાનુપપત્તિરિતિ ।
સામાન્યં વિવક્ષ્યતે વિશેષો વા સામાન્યવિવક્ષાયાં નિગ્રહસ્થાનમિત્યેવાસ્તુ તસ્ય સર્વત્રાવિશેષાકુતો દ્વૈવિધ્યં વિશેષવિવક્ષાયાં પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદીનિ બહૂનીત્યયુક્તં દ્વૈવિધ્યાભિધાનમુભયથા ઽપીત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ન સામાન્યભેદવિસ્તરસ્ય વિવક્ષાતઃ પ્રવૃત્તેરિતિ ।
સામાન્યવિવક્ષાયામપિ નિગ્રહસ્થાનમિતિ નોક્તમ્ ઉદ્દેશાદવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ લક્ષણં પ્રણયતા ઽન્યથા તદસમ્ભવાદવાન્તરસામાન્યદ્વૈવિધ્યવિવક્ષયા સામાન્યં લક્ષિતમ્ ।
ભેદાનાં તુ વિસ્તરવિવક્ષયા પ્રતિજ્ઞાહાન્યા દયો ઽપિ પ્રપઞ્ચિતા ઇત્યર્થઃ ।
આન્તર્ગણિકાનાં તુ ભેદાનામાનન્ત્યમિત્યાહ ।
ઉદાહરણમાત્રત્વાચ્ચેતિ ।
દ્વાવિંશતિસંખ્યાવચ્છિન્નો ભેદ ઉદાહરણમાત્રમ્ ।
આન્તર્ગણિકભેદવિવક્ષયાં ત્વાનન્ત્યમિત્યર્થઃ ।
ભાષ્યમનુભાષ્યાક્ષિવપતિ પ્રાયેણ પ્રતિજ્ઞેતિ ।
સમાધત્તે ક્રિયાવચનદોષદ્વારેણેતિ ।
(551।1) વચનદોષદ્વારેણેત્યેતાવન્માત્રે વક્તવ્યે ક્રિયાદોષામિધાનં દૃષ્ટાન્તાર્થમ્ ।
નન્વાશ્રયાર્થો ઽપ્યયુક્તઃ પુરુષાશ્રયત્વાદિત્યત આહ ।
ન ચાધારાધેયભાવ
ઇતિ ।
અપરમપિ ભાષ્યમનુભાષ્યાક્ષિપતિ તત્ત્વવાદિનમતત્ત્વવાદિનં ચેતિ ।
સમાધત્તે ।
ન પરાપદિષ્ટેતિ ।
સમ્યમ્
સાધને જાત્યુત્તરે દત્તે તસ્ય જાતિત્વમનુદ્ભાવયંસ્તત્ત્વવાદ્યપિ નિગૃહ્યતૈત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,2.2: પ્રતિદૃષ્ટાન્તધર્માભ્યનુજ્ઞા સ્વદૃષ્ટાન્તે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ॥
લક્ષણં તુ ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તધર્માભ્યનુજ્ઞા સ્વદૃષ્ટાન્તે પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ (સૂ. 2) ॥
તદેતત્સૂત્રં ભાષ્યમતેન તાવદ્ વ્યાચષ્ટે પ્રતિદૃષ્ટાન્તસ્ય યોધર્મસ્તં યદા સ્વદૃષ્ટાન્તે ઽભ્યનુજાનાતીતિ ।
તદેતદ્ભાષ્યવ્યાખ્યાનમુપન્યસ્ય વાર્ત્તિકકારો દૂષયતિ ।
એતત્તુ ન બુધ્યામહે કધમત્ર પ્રતિજ્ઞા હીયત ઇતિ ।
અનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદ્
ઘટવદિતિ સાધને પ્રયુક્તે પ્રતિવાદિના ચાનૈકાન્તિકત્વે સામાન્યેનોદ્ભાવિતે તૃતીયસ્થાનપતિતો વાદ્યાહ ।
અસ્તુ તર્હિ સામાન્યવદ્ ઘટાદિર્નિત્ય
ઇતિ ।
તથા સત્યૈન્દ્રિયકત્વમનૈકાન્તિકં ન ભવતિ નિત્યમાત્રાગામિત્વાદ્ ઘટાદીનામપિ નિત્યતાભ્યુપગમાદિત્યાશયેન યદ્યપપિ તથા ઽપિ સાક્ષાદનૈકાન્તિકદોષોદ્વારમક્ષરારૂઢમનુક્વા સ્વદૃષ્ટાન્તે નિત્યતાં પ્રતિપદ્યતે, નિત્યતાપ્રતિપત્તેશ્ચાસિદ્ધતા દૃષ્ટાન્તે દોષો ભવતિ સાધ્યવિકલતેત્યર્થઃ ।
સો ઽયં દૃષ્ટાન્તદોષેણ હેતુદોષેણ વા વિરુદ્ધત્વેન ઘટાદીનામપિ નિત્યત્વાભ્યુપગમેનૈન્દ્રિનયકત્વસ્ય હેતોઃ સાધ્યાનિત્યત્વવિરુદ્ધેન નિત્યત્વેન વ્યાપ્તત્વાદ્ નિગ્રહો વાદિનો ન પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
ન ખલ્વનેનાસ્તુ શબ્દો નિત્ય ઇતિપ્રતિજ્ઞા પરિત્યક્તા કિં ત્વસ્તુ ઘટો ઽપિ નિત્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
યદિ દૃષ્ટાન્તપરિત્યાગેન પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્યાસિદ્ધેઃ પ્રતિજ્ઞાહાનિરિત્યુચ્યતે તતઃ સર્વ એવ દોષઃ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ સર્વસ્માદેવ દોષાત્પ્રતિજ્ઞાહાનેરુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્કથં ચિદ્ દૃષ્ટાન્તપરિત્યાગેન પ્રતિજ્ઞાહાનિરુપચરિતવ્નયા ચ ચાસૌ પ્રધાનં પ્રતિજ્ઞાહાનિં વિના ભવિતુમર્હતીત્યાહ ।
દૃષ્ટાન્તં ચજહદિતિ ।
(552।3) તદેવં ભાષ્યકરીયં વ્યાખ્યાનં દૂષયિત્વા સ્વમતેન વ્યાચિખ્યાસુઃ પૃચ્છતિ ।
કથં તર્હીતિ ।
દૃષ્ટશ્ચાસાવન્તે નિગમને વ્યવસ્થિત ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
દૃષ્ટાન્તપ્રતિદૃષ્ટાન્તૌ પક્ષપ્રતિપક્ષાવુચ્યેતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસ્ય પ્રતિપક્ષસ્ય સામાન્યસ્ય યો ધર્મો નિત્યત્વં તં સ્વપક્ષે શબ્દે ઽભ્યનુજાનાતિ ।
ઉદાહરણમાહ ।
યથાનિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદિતિ ।
દ્વિતીયપક્ષવાદિતિ સામાન્યેન પ્રતયવસ્થિતૈદમાહ તૃતીયપક્ષે સ્થિતો વાદી યદિ સામાન્યમૈન્દ્રિપયકં નિત્યં શબ્દો ઽપ્યેવં ભવત્વિતિ ।
પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
અત્ર ચાનૈકાન્તિકત્વેન પ્રત્યવસ્થિતૈત્યુપલક્ષણં યેન કેન ચિત્ગ્નકારેણ સ્વપ્રતિજ્ઞાતાર્થાનિર્વાહં પશ્યન્ પ્રતિજ્ઞાર્થઞ્જહત્પ્રતિજ્ઞાહાનિમાપ્નોતીતિ પરમાર્થઃ ।
યદપ્યુચ્યતે સ્વયમેવ ઘટમનિત્યમૈન્દ્રિયકમુદાહૃત્ય ઘટસ્યૈન્દ્રિયકત્વં પશ્યન્ કથમનુન્મતઃ સન્
સામાન્યસ્ય નિત્યસ્યૈન્દ્રિયકત્વદર્શનમાત્રાચ્છબ્દે નિત્યત્ત્વમભ્યુપગચ્છેત્કિન્તૂભયત્રદર્શનાત્સંશયિત્તઃ સ્યાત્ તત્ર સર્વં નિત્ય મિતિ સાંખ્યીયરાદ્ધાન્તાવષ્ટમ્ભેનાપિ સ્વપક્ષનિર્વાહં પશ્યતો ઽનૈકાન્તિકત્વોદ્ધારાય પ્રેક્ષાવતો ઽપિ પ્રવૃત્તિસમ્ભવાત્ ।
ન ચાત્યન્તિકં પ્રેક્ષાવત્ત્વમિહ ગ્રાહ્યમ્ ।
તાદૃશસ્યનિગ્રહાધિકરણત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદ્યથા જડં પ્રતિ વિચારો નાસ્ત્યેવં પ્રામાણિકમપિ પ્રતિ નિગ્રહાવતાતારો નાસ્તીતિ મધ્યમો જનો નિગ્રાહ્યઃ ।
તસ્ય ચ સમ્ભવન્ત્યેવં પ્રમાદા ઇતિ ।
શઙ્કતે ।
પ્રસઙ્ગવિધાનાદિતિ ચેત્ ।
નિરાકરોતિ તચ્ચ ન અત એવ તત્પ્રાપ્તેઃ ।
હેતુદોષમુદ્દિધીર્ષુઃ પ્રસઞ્જયન્નભ્યુપગચ્છત્યેવ ન હિ સાઙ્ખ્યીયં રાદ્ધાન્તમનભ્યુપગચ્છન્નનૈકાન્તિકત્વમુદ્ધર્તુમર્હતીતિ ભાવઃ ।
તદનેન પરમતં નિરાકૃતપ્રાયમપિ સાક્ષાન્નિરાકર્ત્તુમુપન્યસ્યતિ ।
હેતુદોષેણાનૈકાન્તિકત્વલક્ષણેન ચરિતાર્થત્વાન્ન પ્રતિજ્ઞાહાનિ ર્નિગ્રહસ્થાનમિત્યન્યે ।
(553।1) યદાહ કીર્તિઃ ।
ઽતસ્માદૈન્દ્રિયક ત્વસ્ય નિત્યાનિત્યપક્ષવૃત્તેર્વ્યભિચારાદસાધનાઙ્ગસ્યોપાદાનાન્નિગ્રહો ન પ્રતિપક્ષધર્મસ્યાભ્યનુજ્ઞાનાદિતિ ।
નિરાકરોતિ ।
નાનૈકાન્તિકદોષપરિહારેણ વિપ્રતિપત્તેસ્તદુપપત્તેઃ ।
યદા હિ સાંખ્યપક્ષાવલમ્બનેન શબ્દનિત્યત્વમભ્યુપ ઇતિ તદા પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ન વિરુદ્ધો હેતુર્નાપ્યનૈકાન્તિકો વિપક્ષાભાવાત્ કેવલં પ્રતિજ્ઞાતાર્થહાનમેવાસ્ય પરાજયસ્થાનં, વિપ્રતિપત્તેઃ સ્વસાધ્યવિરુદ્ધપ્રતિપત્તેરિતિ સર્વમવદાતમ્

ન્ય્સ્_5,2.3: પ્રતિજ્ઞાતાર્થપ્રતિષેધે ધર્મવિકલ્પાત્તદર્થનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્ ॥
એતદ્વ્યાચષ્ટે પ્રતિજ્ઞાતો મીમાંસકં પ્રતિ વૈશેષિકેણાનિત્યઃ શબ્દઃ ઇતિ તસ્ય સાધનમૈન્ર્દિયકત્વાદ્ધટવદિતિ એવમુક્તસ્ય પ્રતિષેધો મીમાંસકેન ક્રિયતે પ્રતિદૃષ્ટાન્તેન હેતુવ્યભિચારઃ તમાહ સામાન્યમૈન્દ્રિયકં નિત્યમિતિ ।
તસ્મિન્પ્રતિષેધે મીમાંસકેન કૃતે ધર્મવવિકલ્પાત્તથા નિર્દ્દેનશ ઇતિ યાવન્નોચયતે તાવદર્ધોક્ત એવ ધર્મવિકલ્પાદિત્યનૂદ્ય વ્યાચષ્ટે ।
દૃષ્ટાન્તપ્રતિદૃષ્ટાન્તયોર્ ધટસામાન્યયોઃ સાધર્મ્યમૈન્દ્રિયકત્વં તદ્યોગે તદ્ધર્મભેદાત્ સામાન્ય મૈન્દ્રિયકં સર્વગતમૈન્દ્રિયકસ્ત્વસર્વગતો ઘટ ઇતિ ધર્મવિકલ્પાત્તદર્થં પ્રતિ જ્ઞાતાર્થસિદ્ધ્યર્થં શબ્દસ્યાસર્વગતત્વં મીમાંસકાનાં પ્રતિપાદયિતું નિર્દ્દેશઃ તસ્ય હિ શબ્દસ્યાસર્વગતત્વમસિદ્ધમ્ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં નિર્દ્દેશસ્વરૂપમાહ કથમ્ ।
યથા ઘટો ઽસર્વગતો ઽનિત્ય ઇતિ એવં શબ્દો ઽપ્યસર્વગતો ઽનિત્ય
ઇતિ ।
ઇદં હિ પ્રતિજ્ઞાવાક્યમ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિવદસર્વગતઃ શબ્દ ઇતિ મીમાંસકં વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ નિર્દ્દેશાન્ન તુ કૃતકત્વાદિતિવદુદાહરણસાધર્મ્યાદસ્ય હેતુલક્ષણમસ્તિ સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞેતિ તુ પ્રતિજ્ઞાલક્ષણયોગાત્પ્રતિજ્ઞાન્તરમેવ યદ્યપ્યસ્ય મનસિવિપરિવર્તતે અસર્વતત્વં સાધયિત્વા મયા અસર્વગતત્વે સતીતિ ઐન્દ્રિયકત્વં હેતુર્વિશેષણીય ઇતિ તથાપ્યેતદનેન ન કૃતં કિં ત્વસર્વગતઃ શબ્દો ઘટવદિત્યુક્ત્વૈવ વિરતઃ પરાર્થાનુમાને ચ વચનગતા ગુણદોષા વિચાર્યન્તે ન તુ વચનાનપેક્ષં વસ્તુ, તદિદમાહ
અસર્વગતઃ શબ્દ ઇતિ દ્વિતીયા પ્રતિજ્ઞા હેતુરહિતા ।
અસ્ય પ્રશ્નપૂર્વકં નિગ્રહસ્થાનત્વમાહ તત્કથમિતિ ।
અનર્થકં નિષ્પ્રયોજનમિષ્ટાર્થસિદ્ધેરભાવાદિતિ ।
વાર્ત્તિકં તત્રાનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાપ પ્રથમા ।
અસ્યાં સામાન્યેનૈન્દ્રિયકેણ હેતોરનૈકાન્તિકત્વાત્પ્રતિહતો વાદી પ્રતિવાદિના અસર્વગતઃ શબ્દો ઽનિત્ય
ઇતિ પ્રતિજ્ઞાન્તરં પૂર્વપ્રતિજ્ઞાસિદ્ધ્યર્થં કરોતીત્યનુષજ્યતે ।
પૃચ્છતિ કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્ ।
સાધનસામર્થ્યાપ્રજ્ઞાનાત્ ।
અનિત્યઃ શબ્દ
ઐન્દ્રિયકત્વાદ્ ઘટવદિત્યેતાવવદુક્ત્વા નિરાકાઙ્ક્ષો વાદી ન ત્વસર્વગતત્વે સતીતિ સાધનં વિશેષિતવાન્ ન ચાવિશિષ્ટં સાધનમત્રાર્થે ઽસમર્થં વિશિષ્ટં તુ સમર્થં તસ્ય સામર્થ્યમપરિજ્ઞાયાવિશિષ્ટે તદારોપ્યાવિશિષ્ટસાધનં પ્રયુક્તવાન્ ।
તત્ર નિરાકાઙ્ક્ષો વાદી સવ્યભિચારહેતુપ્રયોગાદેવ પરાજીયતે ન તુ પ્રતિજ્ઞાન્તરપ્રયોગાત્ ।
યદિ તુ વાદિન્યપર્યવસિતવાદ એવ મધ્યે પ્રતિવાદિના હેતોરનૈકાન્તિકત્વે ઉદ્ભાવિતે તમેવહેતુમસર્વગતત્વે સતીતિ વિશેષ્ટું મીમાંસકે પ્રતિ શબ્દસ્યાસર્વગતત્વં પ્રતિજાતીતે ।
અસર્વગતઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય ચ ન હેતું બ્રવીતિ તદાનૈકાન્તિકત્વોદ્ધારાય પ્રતિજ્ઞાન્તરકરણાન્નાનૈકાન્તિકત્વેન પરાજીયતે અપિ તુ પ્રતિજ્ઞાન્તરાદેવ, ન હિ પ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાન્તરં સાધયિતુમર્હતીતિ ।
સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાંમાત્રસ્યાસાધકત્વાપ્રતિપત્ત્યા ઽસાધકસ્યૈવ વા સાધકત્વપ્રતિપત્ત્યા પરાજીયતે ।
તદેતદાહ ન ચ પ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાન્તરં સાધયતિ ।
તેન પ્રતિજ્ઞા યત્રાર્થે સમાર્થા તદપરિજ્ઞાનાત્પઞ્ચાવયવસાધ્યે ચ સામર્થ્યારોપણાદપરિજ્ઞાનાદિતિ શ્લિષ્ટનિર્દ્દેશઃ પ્રસજ્યપ્રતિષેધપર્યુદાસૌ વિવક્ષિતૌ તેનાજ્ઞાનાદ્વિપરીતજ્ઞાનાચ્ચ પ્રતિજ્ઞાન્તરં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
યત્પુનરુચ્યતે પરૈઃ અત્યન્તાસમ્બદ્ધમેતદ્ યત્પ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાસાધનાયેતિ યો હિ પ્રાક્ પ્રતિજ્ઞામુક્ત્વા હેતૂદાહરણાદિકં વક્તું જાનાતિ સ કથં ચિદનુક્રમં સાધનસ્ય જાનાત્યેવ જાનન્ કથમવિ કલાન્તઃકરણઃ પ્રતિજ્ઞામેવ પ્રતિજ્ઞાનસાધનાયોપાદદીતેતિ ।
તત્ર બ્રૂમઃ
નાયં પ્રતિજ્ઞયા પ્રતિજ્ઞા સાધનીયેતિ બુદ્ધ્યા પ્રવૃત્તઃ કિં ત્વસર્વગતત્વં શબ્દસ્ય મીમાંસકં પ્રતિ સાધયિત્વા તેનૈન્દ્રિયકત્વં વિશિષ્યાનૈકાન્તિકત્વમુદ્ધરણીયમિતિ મનોરથેન પ્રવૃત્તઃ પ્રતિજ્ઞાં કૃતવાન્ અસર્વગતઃ શબ્દ ઇતિ ।
અથાસ્ય પ્રતિવાદ્યવષ્ટમ્ભાત્પરિષદ્દર્શનાદ્વા સ્તમ્ભિતત્વે સાધનાપ્રતિભનયા તૂષ્ણીં ભવતઃ પ્રેક્ષાવતો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાન્તરં ભવતિ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
અયં ચ વિકલાન્તઃકરણસ્ય નિગ્રહો ભવદ્ભિરપ્યુક્ત
એવ તદભ્યુપગમ્યાપ્રતિભયા તૂષ્ણીંભાવાદિતિ વદદ્ભિઃ સો ઽયમીદૃશો ઽસત્પ્રલાપો ભવદ્ભિઃ શાસ્ત્રે નિબન્ધનીયોન ત્વસ્માભિરિતિ વ્યક્તમિયં રાજકુલસ્થિતિરિતિ સર્વં ચતુરસમ્

ન્ય્સ્_5,2.4: પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ ॥
અત્ર પ્રતિજ્ઞાહેત્વોરિતિ પ્રતિયોગિદ્વયમાત્રોપલક્ષણપરમ્ ।
તેન દૃષ્ટાન્તાદયો ઽપિ પ્રતિયોગિન ઉન્નેયાઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ યેષાં વાક્યગતાનાં પદાર્થાનાં મિથો વ્યાઘાતઃ પ્રતીયતે પ્રમાણાન્તરં ચ વિરોધકં સ વિરોધો નામ નિગ્રહસ્થાનમ્1 લક્ષ્યસ્થિતસ્પય પ્રતિજ્ઞાગ્રહણસ્યાપ્યુપલક્ષણાર્થત્વાત્ ।
નચૈવં ભાણ્ડાલેખ્યન્યાયઃ એકદેશેનાવ્યાપકેન સમુદાયસંગ્રહે સ હિ ભવતિ, ન તુ વ્યાપકેન સંગ્રહે વ્યાપકં ચાનવયવેન ઇદંપ્રતિયોગિમિથુનયોર્વિરોધઃ
અતો યથાશ્રુતિ તાવિત્સૂત્રં વ્યાચષ્ટે વાર્તિકકારઃ
યત્ર પ્રતિજ્ઞા હેતુના વિરુધ્યત ઇતિ ।
દ્વયોર્વિરોધે યસ્ય પ્રમાણાન્તરાનુગ્રહસ્તેન તદ્બાધ્યત ઇતિ તેન તદ્વિરુધ્યતૈત્યુચ્યતે ।
યત્ર પ્રતિજ્ઞયા હેતુર્વિરુધ્યતે તદુદાહરતિ ।
યથા ગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં ભેદેનાગ્રહણાદિતિ ।
અત્ર હિ ભેદેનાગ્રહણાદિત્યનેન ગ્રહણપ્રતિષેધેન ગ્રાહ્યાભાવ ઉપલક્ષ્યતે ।
તેનૈવં હેત્વર્થો ભવતિ ગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યમવ્યતિરેકાદિતિ ।
સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાહેતુપદયોર્વ્યાપ્તિસ્મરણાનપેક્ષ
એવ પરસ્પરવ્યાઘાતો ઽસ્તિતાસ્તિપદયોરેવ ।
ન ચૈવંવિધઃ શબ્દે નિત્યત્વકૃતકત્વયોર્યેન કૃતકત્વવદ્વિરુદ્ધો ઽયં હેત્વાભાસઃ સ્યાત્ ।
તત્ર હિ કૃતકત્વસ્ય નિત્યત્વેન વ્યાપ્તિસ્મરણાપેક્ષ
એવ વિરોધઃ પ્રતીયતે ન ત્વયં તથા અસ્તિનાસ્તિવત્સ્વભાવવિરોધાત્ ।
યદ્યપ્યયમસિદ્ધો ઽપિ હેતુસ્તથા ઽપ્યસ્યાસિદ્ધિર્બાધકં પ્રમાણાન્તરમનુસૃત્ય પ્રતિપત્તવ્યા પ્રતિજ્ઞાવિરોધસ્તૂચ્ચારણમાત્રાદેવ પ્રથમત એવ ગમ્યત ઇતિ ।
તેનૈવ દૂષિતેનાસિદ્ધિઃ પશ્ચાત્તની ન દૂષણત્વાય કલ્પતે ભસ્મીકૃતે દહનવત્ ।
પ્રતિજ્ઞાહેતુવિરોધમાત્રેણ ચ નિગ્રહસિદ્ધેઃ સુહૃદ્ભાવમાત્રેણ પ્રતિજ્ઞાયા બલવત્તાસ્મરણમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાયાશ્ચાત્ર બલવત્ત્વં પ્રમાણાન્તરાનુગ્રહાત્ ।
તથા હિ દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થપ્રતિસંધાનાદ્રૂપાદિવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં સિધ્યતીતિ તદનુગૃહીતા પ્રતિજ્ઞૈવ હેત્વર્થં બાધત ઇતિ ।
એતેનૈવેતિ ।
લક્ષણેન ।
શ્રમણા ગર્ભિંણીતિ શ્રમણા બ્રહ્મચારિણી નાન્તર્વત્ની ભવિતુમર્હતિ જિતેન્દ્રયસ્યોપસ્થસંયમો હિ બ્રહ્મચર્યં, ન--ચાસાધનાઙ્ગસ્ય પ્રતિજ્ઞાયા વચનાદેવ નિગૃહીત ઇતિ કૃતં વિરોધોદ્ભાવનેન નિષ્પાદિતક્રિયે કર્મણિ અવિશેષાભિધાયિનો દૂષણસ્ય દૂષણન્યાયાતિપાતાદિતિ સાંપ્રતમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધનાઙ્ગત્વસ્ય પ્રથમ એવાધ્યાયે દર્શિતત્વાત્ ।
હેતુવિરોધો ઽપિ યત્ર હેતુના પ્રમાણાન્તરેણાનુગૃહીતેન પ્રતિજ્ઞા બાધ્યતે ।
યથા સર્વં પૃથગિતિ પ્રતિજ્ઞા ન કિં ચિદેકમિત્યર્થઃ ।
હેતુઃ સમૂહે ભાવશબ્દપ્રયોગાદિતિ1 એકસમુચ્ચયે ઘટાદિપ્રયોગાદિત્યર્થઃ ।
નાસ્ત્યેકમેકસમુચ્ચયશ્ચેતિ વચનં મિથો વિરુધ્યતે વિનૈવ વ્યાપ્ત્યનુસ્મરણમિતિ ।
ન ચ સર્વનાસ્તિત્વવાદિનો નૈકસમુચ્ચયોવ
ઽસ્તીતિ વક્તવ્યમ્ અસતિ હેતૌ સાધ્યસિદ્ધેરયોગાત્ ।
ન ચ કલ્પિતસ્ય હેતોઃ સાધનાઙ્ગતેતિ તત્ર તત્ર નિવેદિતમ્ ।
અત્ર ચૈકસમુચ્ચયસ્ય પ્રમાણાનુગ્રહાન્નૈકં કિં ચિદિતિ પ્રતિજ્ઞા હેતુના બાધ્યતે ।
એતેન લક્ષણેન પ્રતિજ્ઞાયા દૃષ્ટાન્તવિરોધો ઽપિ વક્તવ્યઃ ।
યથા નિત્યઃ શબ્દઃ પ્રમેયત્વાદ્ યત્પ્રમેયં તન્નિત્યં યથાકાશમિતિ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
યદ્યપ્યત્ર વસ્તુતો હેતુરનૈકાન્તિકસ્તથા ઽપિ દૃષ્ટાન્તસ્ય પ્રતિજ્ઞાવિરોધેનૈવ નિગૃહ્યતે વિરોધસ્ય વાક્યે પ્રથમમવગતેઃ ।
અનિત્યં ઘટાદ્યુન્નીયાનૈકાન્તિકત્વપ્રતિપત્તેસ્તજ્જધન્યત્વાદિતિ ।
હેતોશ્ચ દૃષ્ટાન્તાદિભિર્વિરોધ એતેન વક્તવ્ય
ઇત્યનુષજ્યતે યથા નિત્યઃ શબ્દ ઐન્દ્રિયકત્વાદનૈન્દ્રિયદ્વ્યણુકવદિતિ ।
અત્રાપ્યૈન્દ્રિયકત્વાનૈન્દ્રિયકત્વયાઃ શબ્દતો વિરોધઃ પ્રતીયતે સાધનવૈકલ્યં તુ વસ્તુસ્વભાવાલોચનયેતિ વિશેષઃ ।
એવમુપનયેન વિરોધો ઽનૈન્દ્રિયકશ્ચ શબ્દ ઇતિ ।
અત્રાપિ વસ્તુસ્વભાવાલોચનયા ઽનૈન્દ્રિયકત્વાસિદ્ધિઃ પ્રતીયતે શબ્દતસ્તુ વિરોધ ઇતિ ।
પ્રમાણવિરોધશ્ચ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વક્તવ્યઃ ।
(554।1) યદ્યપિ બાધિતવિષયં હેત્વાભાસાન્તર્ગતં તથાપીહાપ્યસ્તીતિ વિરોધહેત્વાભાસયોરત્ર નિગ્રહસ્થાનયોઃ સમાવેશો ઽસ્તુ ન ક્વ ચિદ્વિષયે સમાવેશાદાનર્થક્યમ્ ।
વિષયાન્તરે સમાવેશાભાવાદર્થવત્ત્વાત્ ।
દર્શિતં ચાનન્તરમેવ ભિન્નવિષયત્વમિતિ ।
તદેવં સાધનવાદિનો વિરોધં નિગ્રહસ્થાનમભિધાયોત્તરવાદિનો ઽપિ નિગ્રહસ્થાનમનેનૈવ સંગૃહીતમિત્યાહ પરપક્ષસિદ્ધેન ગોતવાદિનેતિ ।
યદા હિ બૌદ્ધેન પ્રાભાકરં પ્રતિ સાધ્યતે અનિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાદિતિ ।
યદ્યનિત્યત્વં ન ભવેચ્છ્રાવણત્વં ન સ્યાદિતિ પ્રાભાકરો ઽનૈકાન્તિકત્વમુદ્ભાવયતિ શ્રાવણં શબ્દત્વં નિત્યં ચેતિ તદાસ્યાનૈકાન્તિકત્વોદ્ભાવનં સ્વકીયશબ્દત્વનિરાકરણવિરુદ્ધમિતિ ।
પરપક્ષસિદ્ધં ગોત્વાદ્યપીદૃશ એવ વિષયે વિરુદ્ધે દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સિદ્ધાન્તવિરુદ્ધં ચ સાધનં વિરુદ્ધમિત્યાહ ।
સ્વપક્ષાનપેક્ષં ચ ।
નનુ યદ્યનૈકાન્તિકોદ્ભાવનમપિ વિરુદ્ધં કસ્તર્હ્યનૈકાન્તિકત્વાપાદનસ્ય વિષય ઇત્યત્ આહ ।
ઉભયપક્ષસમ્પ્રતિપન્નસ્ત્વિતિ ।
દેશયતિ ।
દૃષ્ટાન્તાભાસા ઇતિ ।
અવયવાન્તરં હિ પ્રતિજ્ઞાહેત્પવાદિભ્ય ઉદાહરણે તેન હેત્વાભાસોક્ત્યા તસ્ય સઙ્ગ્રહઃ।પારમ્પર્યેણ તૂદાહરણાભાસસ્ય હેતુદૂષકત્વેન સર્વમેવ હેતુદૂષકમિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ હેત્વાભાસપૂર્વકત્વાદિતિ ।
હેત્વાભાસા ઇત્યત્ર હેતુશબ્દઃ સ્વાર્થમપરિત્યજ્ય દૃષ્ટાન્તમુપલક્ષયતિ ।
ઉપલક્ષણે હેતુરુક્તઃ
હેત્વાભાસપૂર્વકત્વાદ્ધેત્વાભાસપ્રધાનકત્વાદ્
દૃષ્ટાન્તાભાસેનાપિ હેતુરેવ દૂષ્યતે યતઃ ।
ન ચૈતાવતા પ્રતિજ્ઞાદિદોષોપલક્ષણપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ યત્ર યત્ર નિમિત્તમસ્તિ તત્સર્વમુપલક્ષણીયં,
કિં તુ યદુપલક્ષ્યતે તત્રાવશ્યં નિમિત્તં વક્તવ્યમ્ ।
ન ચ સૂત્રકારસ્ય સર્વત્ર લાઘવાદરો દૃઢ
ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્સર્વં રમણીયમ્

ન્ય્સ્_5,2.5: પક્ષપ્રતિષેધે પ્રતિજ્ઞાતાર્થાપનયનં પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસઃ ॥
ઐન્દ્રિયકત્વસ્ય હેતોરનૈકાન્તિઙ્કત્વોદ્ભાવનેન શબ્દાનિત્યત્વપક્ષે પ્રતિક્ષિપ્તે વાદી પ્રતિવાદિનં બ્રૂયાદનૈકાન્તિકત્વમુદ્દિધીર્ષુઃ કઃ પુનરાહાનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ।
યદ્યહમનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમપહ્વોતું શક્નોતિ તદા ન સામાન્યેન નિત્યેન મે હેતુરનૈકાન્તિકો ભવતીતિ બુદ્ધ્યા ઽહ્નુપતે સો ઽયમેવંવાદી ન શક્યો ઽનૈકાન્તિકત્વેન જેતુમ્ ।
અપહ્વવસ્યાપહ્નવત્વાવેદને ઽનૈકાન્તિકત્વોદ્ધારાત્તસ્માદનૈકાન્તિકસ્યાનૈકાન્તિકત્વસ્થાપનાયાપહ્નવસ્યાપહ્નવત્વમુદ્ભાવનીયમ્ ।
તત્ર કિમપજ્નવત્વમુદ્ભાવ્યાનૈકાન્તિકત્વં વ્યવસ્થાપ્ય નિગૃહ્યતામુતાપહ્નવાદેવેતિ સંશયે ઽપહ્નવત્વોદ્ભાવનેનૈવ પૂર્વાપરપરાહતે નિર્ગૃહ્યતે નાનૈકાન્તિકત્વેન તત્પૂર્વકત્વાદનૈકાન્તિકત્વસ્થાપનસ્ય ।
તસ્માદ્યદુક્તં કીર્તિના કિમિદાનીં હેત્વાભાસાદુત્તરપ્રતિજ્ઞાસંન્યાસાપેક્ષયા તસ્ય પ્રતિવાદિનો હેત્વાભાસ એવાદ્યં નિગ્રહસ્થાનમિતિ તદપ્યપાસ્ત્ ।
પ્રતિજ્ઞાસંન્યાસસ્યૈવ પૂર્વભાવિત્વાત્ ।
યદપિ તેનોક્તં પક્ષપ્રતિષેધે તૂષ્ણીંભવતસ્તૂષ્ણીંભાવો નામ નિગ્રહસ્થાનં પ્રલપતશ્ચ પ્રલપિતં નામેત્યાદ્યપિ વાચ્યં સ્યાદિતિ ।
તદપ્યસાંપ્રતમ્ ।
ન હિ તૂષ્ણીમ્ભાવેન પ્રલપિતાદિભિર્વા શક્યમનૈકાન્તિકત્વમુદ્ધર્તું યથા પ્રતિજ્ઞાર્થાપહ્નવેન, ન ચૈતે હેત્વાભસોદ્ભાવનસ્ય પુરસ્તાત્તનાઃ તસ્માદેતદપ્યનિરૂપિતાભિધાનાદ્યત્કિઞ્ચિદિતિ

ન્ય્સ્_5,2.6: અવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષિદ્ધે વિશેષમિચ્છતો હેત્વન્તરમ્ ॥
વ્યાખ્યાતું નિદર્શનમાહ નિદર્શનમેકપ્રકૃતીદં વ્યક્તં ભૂતભૌતિકેન્દ્રિયમેકપ્રકૃતીનાં વિકારાણાં પરિમાણાત્ ।
તદ્યથા એકમૃત્પૂર્વા ઘટશરાવોદઞ્જનાદયઃ પરિમિતા દૃષ્ટાઃ યાવાન્ પ્રકૃતેર્વ્યૂહઃ સંસ્થાનં તાવાન્વિકાર ઇતિ ।
ન ચૈતદુદાહરણં સાધનવિકલમિત્યાહ દૃષ્ટં ચેતિ ।
ઉપનયમાહ અસ્તિ ચેદમિતિ ।
નિગમનમાહ તદેકપ્રકૃતીનામિતિ ।
અસ્ય પરિમિતત્વસ્ય હેતોર્વ્યભિચારેણ પ્રત્યવસ્થાનં પ્રતિવાદિનઃ ।
નાનાપ્રકૃતીનાં ઘટરુચકાદીનામેકપ્રકૃતીનાં ચ ઘટશરાવાદીનાં દૃષ્ટં પરિમાણમિતિ ।
એવં પ્રત્યસ્થિતે પ્રતિવાદિનિ વાદી પશ્ચાત્પરિમિતત્વં હેતું વિશિનષ્ટિ એકપ્રકૃતિસમન્વયે સતિ શરાવાદિવિકારાણાં પરિમાણદર્શનાદિતિ ।
પ્રકૃતિઃ સ્વભાવઃ, એકસ્વભાવસમન્વયે સતીત્યર્થઃ ।
એકપ્રકૃતિસમન્યવં સ્ફુટયતિ ।
સુખદુઃખમોહસમન્વિતં હીદં સર્વં વ્યક્તં પરિમિતં ગૃહ્યતે ।
તથા હિ ।
મેત્રદારેષુ નર્મદાયાં મૈત્રસ્ય સુખબુદ્ધિર્ભવતિ તત્સપત્નીનાં ચ દુઃખબુદ્ધિઃ ચૈત્રસ્ય તામવિન્દતો રણરણકવતો મોહો વિભાદઃ ।
નર્મદયા ભાવાન્તરાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
તદેવં યત્રૈકસ્વભાવસમન્વયે સતિ પરિમાણં તત્રૈકપ્રકૃતિત્વમેવ તદ્યથૈકમૃત્પિણ્ડસ્વભાવેષુ ઘટશરાવોદઞ્ચનાદિષુ ।
ઘટરુચકાદયસ્તુ નૈકસ્વભાવાઃ માર્દસૌવર્ણાદીનાં સ્વભાવાનાં ભેદાત્ ।
નિદર્શ્યાત્ર સૂત્રં યોજયતિ તદિદમવિશેષોક્તે હેતૌ પ્રતિષિદ્ધ ઇતિ ।
અસ્ય નિગ્રહસ્થાનત્વમાહ ।
સતિ ચ હેત્વન્તરભાવ ઇતિ ।
અપિ ચ યદિ હેત્વન્તરવચને વિશ્વમેકપ્રકૃતિ સાધ્યતે તદા નિદર્શનં નાસ્તિ સર્વસ્ય પક્ષે નિક્ષેપાત્ ।
અથ નિદર્શનસિદ્ધ્યર્થં કિં ચિત્પક્ષાદ્વ્યતિરિચ્યતેતતસ્તેનૈવાનૈકાન્તિકત્વમ્ ।
અન્વિતાનાં પરિમિતાનાં ભિન્નપ્રકૃતિકત્વાદિત્યાહ ।
હેત્વન્તરવચને સતિ યદિ હેત્વર્થનિદર્શન
ઇતિ ।
હેતુઃ સાધનમ્ અર્થઃ સાધ્યઃ તૌ હેત્વર્થૌ નિદર્શયતિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેનેતિ ।
નિદર્શનઃ
નિદર્શનઃ હેત્વર્થયોર્નિદર્શનો હેત્વર્થનિદર્શનો દૃષ્ટાન્તઃ સ યદ્યુપાદીયતે તતો નેદં વ્યક્તમેકપ્રકૃતિ ભવતિ દૃષ્ટાન્તસ્ય પ્રકૃત્યન્તરોપાદાનાત્ ।
વાર્ત્તિકં સાધનાન્તરોપાદાને પૂર્વસ્યેતિ ।
દત્તોત્તરાવસર એવ વાદિનિ યદિ પ્રતિવાદી હેત્વર્થં વ્યભિચારયતિ વાદીચ તૃતીયપદકે સ્થિતો હેતું વિશેષયતિ તદા સાધનાન્તરોપાદાનાન્નિગૃહ્યતામુતાનૈકાન્તિકસાધનોપાદાનાત્ ।
ન તાવદનૈકાન્તિકસાધનાદસ્ય નિગ્રહો હેતુવિશેષણેનનપવ સમાહિતત્વાદિતિ ।
તસ્માદ્ધેત્વન્તરવચનાદેવ નિગૃહ્યતે પૂર્વસ્ય વસ્તુતો ઽસમર્થસ્યાસામર્થ્યખ્યાપનાત્ ।
સામર્થ્યે વા હેત્વન્તરાનર્થક્યમિતિ સૂક્તમ્

ન્ય્સ્_5,2.7: પ્રકૃતાદર્થાદપ્રતિસંબદ્ધાર્થમ્ અર્થાન્તરમ્ ॥
વ્યાચષ્ટે યથોક્તલક્ષણે પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહે સતિ વાદે જલ્પે વિતણ્ડાયામિત્યર્થઃ ।
હેતુતઃ સાધ્યસિદ્ધૌ પ્રકૃતાયાં વાદી સાધનં બ્રૂયાદ્ નિત્યઃ શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાદિતિ ।
અત્રાન્તરે સૂખાદિભિર્વ્યભિચારેણ હેતોરસામર્થ્યં પશ્યન તત્પ્રચ્છાદનાર્થં પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યા તં તમર્થમુપન્યસ્યન્નર્થાન્તરેણ નિગૃહ્યતે ।
અભિધેયસ્ય ક્રિયાન્તરયોગાત્ ક્રિયાવિશેષસ્ય યોગાદ્વિશિષ્યમાણરૂપો ભિદ્યમાનરૂપઃ શબ્દો નામેતિ યથા વૃક્ષસ્તિષ્ઠતિ વૃક્ષં છિનત્તિ વૃક્ષેણ ચન્દ્રમસં પશ્યતિ વૃક્ષાયોદકમાસિઞ્ચતીત્યાદિ ।
તદેવમભિધેયસ્ય ક્રિયાવિશેષયોગાદ્વિશિષ્યમાણરૂપઃ શબ્દો નામેતિ ।
આખ્યાતસ્વરૂપમાહ ।
ક્રિયાકારકસમુદાય
ઇતિ ।
વિષયેણ વિષયિણમુપલક્ષયતિ ।
પચતિ પચ્યતૈત્યેવમાદયઃ શબ્દાઃ ક્રિયાં કર્તારં કર્મ ચાભિવદન્તિ તદેતલ્લક્ષણમસિદ્ધમતિવ્યાપકં ચ, ન હિ કર્તા કર્મ વા આખ્યાતેનાભિધીયતે ।
ક્રિયાક્ષેપેણૈવ તયોઃ પ્રતિલમ્ભાત્ ।
અનન્યલભ્યસ્ય ચ શબ્દાર્થત્વાત્ ।
કર્તૃકર્મણોશ્ચ કારકાન્તરેમ્યો ભાવનાયામભ્યર્હિતતમત્વેન તત્સઙ્ખ્યાભિધાનનિયમાદસિદ્ધં કારકાભિધાનમ્ ।
અતિવ્યાપકં ચ પાચકઃ પાક્ય
ઇત્યાદેર્નામ્નો ઽપિ ક્રિયાકારકસમુદાયાભિધાયિત્વાત્ ।
તદસ્મિન્ લક્ષણે ઽપરિતુષ્યન્ લક્ષણાન્તરદ્વયેનાખ્યાતપદાન્યુપસંગૃહ્ણાતિ ।
કારકસંખ્યાવિશિષ્ટક્રિયાકાલયોગાભિધાય્યાખ્યાતમ્ ।
પચતિ પચ્યતૈત્યાદૌ કર્તુઃ કર્મણો વા સંખ્યયા કાલેન વર્તમાનાદિના વિશિષ્ટા ક્રિયા પ્રતીયતે ।
કાલશ્ચ ક્વ ચિદસ્તીત્યેતાવવોક્તો,
ન તુ વિવક્ષિતો લક્ષણે પચત યજેતેત્યેવમાદૌ તદ્યોગાપ્રતીતેઃ ।
અનેન લક્ષણેન સ્થીયતે સુપ્યતૈત્યાદીનામાખ્યાતાનામસઙ્ઘહઃ કારકતત્સંખ્યયોરપ્રતીતેઃ તત્સંગ્રહાય દ્વિતીયં લક્ષણમાહ ।
ધાત્વર્થમાત્રં ચ કાલાભિધાનવિશિષ્ટમભિધીયતૈત્યભિધાનમ્ ।
પ્રયોગેષ્વિતિ ।
નામ્નો વાખ્યાતસ્ય વા તદર્થાદભિદ્યમાનરૂપા નિપાતાઃ ।
યથા સમુચ્ચયવિકલ્પાદિનામપદૈઃ સમુચ્ચયાદયઃ સમુચ્ચેતવ્યાન્નામાર્થાદાખ્યાતાર્થાદ્વા ભેદેનોચ્યન્તે તત્ર ષષ્ઠીપ્રયોગાત્ ।
તેષાં સમુચ્ચયો વિકલ્પો વેતિ નૈવં ચાદયઃ સ્વાર્થાન્નામાર્થાદાખ્યાતાર્થાદ્વા ભેદેનાભિદધતિ ।
રૂપ્યન્તે પ્રતિપાદ્યન્તે રૂપાણિ અર્થાન્નામાર્થાદાખ્યાતાર્થાદ્વા ભિદ્યમાનં રૂપં પ્રતિપાદ્યમાનં યેષાં નિપાતાનાં તે તથોક્તઃ ।
ઉપસૂજ્યમાનાઃ સમીપે પ્રાક્ પ્રયુજ્યમાનાઃ ક્રિયાવદ્યોતકા ઉપસર્ગાઃ અવદ્યોતનં ચોપલક્ષણમ્ ।
અધિકાર્થા વિપરીતાર્થાશ્ચોપસર્ગા ગૃહ્યન્તે ।
યથા ઽભ્યાગચ્છતિ પ્રતિષ્ઠતૈત્યાદિષુ તદસ્ય નિગ્રહસ્થાનત્વં વાર્તિકકાર ઉપપાદયતિ ।
અભ્યુપગતેતિ ।
યથા ચ સાધનવાદિનોર્ ઽથાન્તરં નિગ્રહસ્થાનમેવમુત્તરવાદિનો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્

ન્ય્સ્_5,2.8: વર્ણક્રમનિર્દેશવદ્ નિરર્થકમ્ ॥
વર્ણક્રમનિર્દ્દેશવદિતિ વતિઃ ।
અત્ર યદા દ્રાવિડઃ સ્વભાષયા તદ્ભાષાનભિજ્ઞમાર્યં પ્રતિ શબ્દનિત્યત્વં પ્રતિપાદયતિ તદા તન્નિરર્થકં નિગ્રહસ્થાનં સ ખલ્વાર્યભાષાં જાનન્નસામર્થ્યપ્રચ્છાદનાય તદ્ભાષાનભિજ્ઞતયા વા સ્વભાષયા સાધનં પ્રયુક્તવાન્ સો ઽયં પૂર્વસ્મિન્કલ્પે વિપ્રતિપત્ત્યા નિગૃહ્યતે ઉત્તરસ્મિંસ્ત્વપ્રતિપત્ત્યા ।
વસ્તુતઃ સાધનસામર્થ્યે ઽપિ મૂકવદાર્યપ્રતિપાદકશબ્દાપ્રતીતેસ્તત્પ્રતિપાદનારમ્ભવૈયર્થ્યાત્ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાત્રતયા વતિના અત્ર વર્ણક્રમો દર્શિતો ન પુનરેતદુદાહરણં નિગ્રહસ્થાનસ્ય યેન કપોલવાદિત્રાદાવપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
યથા હિ દ્રાવિડસ્યાર્થભેદવિવક્ષોત્થાપિતં વચનં નૈવં વર્ણક્રમનિર્દ્દેશઃ કપોલવાદિત્રં વા અપ્રતિપાદકત્વસામાન્યાદ્વર્ણક્રમનિર્દ્દેશવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
અત એવાહ ભાષ્યકારઃ ।
એવંપ્રકારમિતિ ।
ન પુનરિદમેવેત્યર્થઃ ।
વાર્તિકમુદાહરણં ભાષ્ય ઇતિ ।
(555।3) એવંપ્રકારોદાહરણમિત્યર્થઃ ।
સાધનાનુપાદાનાદિતિ ।
પરપ્રતિપાદકં પઞ્ચાવયવં વાક્યં સાધનં તત્તેન નોપાત્તં તસ્ય સ્વસમયેન પ્રતિપાદકત્વે ઽપ્યાર્યાન્ પ્રત્યપ્રતિપાદકત્વાદિત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,2.9: પરિષત્પ્રતિવાદિભ્યાં ત્રિરભિહિતમપ્યવિજ્ઞાતમ્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્ ॥
યદ્વાક્યં પરિષદા પ્રતિવાદિના ચ ન વિજ્ઞાયતે સમાનસંકેતેન વાદિના ત્રિરભિહિતં યાવદ્ભિર્વારૈઃ પરિષત્પ્રતિવાદિનોરર્થપ્રત્યયો ભવતિ સ ચ પ્રાયેણ ત્રિભિરિતિ ત્રિરભિહિતમિત્યુક્તમ્ ।
નનુ સમાનસઙ્કેતેન વાદિના ત્રિરભિહિતમવિજ્ઞાતાર્થં ચેતિ ન સંભવતિ ।
સમ્ભવે વા પરિષત્પ્રતિવાદિનૈ જડૌ ન ચ જડાનવબોધે પ્રતિપાદકસ્ય કશ્ચિદપરાધઃ ।
ન હિ બધિરો ગીતં ન શૃણોતીતિ ગાયનસ્ય કશ્ચિદપરાધ ઇત્યત આહ ।
શ્લિષ્ટશબ્દમસતિ પ્રકરણાદૌ નિયામકે યથા શ્વેતો ધાવતીતિ ।
અપ્રતીતપ્રયોગં જર્ભરીતુર્ફરીતૂ ઇતિ ।
અતિદ્રુતોચ્ચારિતમિત્યેવમાદિના કારણેન તદવિજ્ઞાતાર્થમ્।અસ્ય નિગ્રહસ્થાનત્વમાહ ।
અસામર્થ્યેતિ ।
વાર્તિકં ભાષ્યવ્યાખ્યયા ગતાર્થમ્

ન્ય્સ્_5,2.10: પૌર્વાપર્યાયોગાદપ્રતિસંબદ્ધાર્થમ્ અપાર્થકમ્ ॥
યત્રાનેકસ્ય પદસ્યાશ્લિષ્ટસ્ય પ્રતીતયોગસ્યાદ્રુતોચ્ચારિતસ્ય વાક્યસ્ય ચાનેકસ્ય પૌર્વાપર્યેણાયોગઃ સમ્બન્ધો નાસ્તીતિ તસ્માદસમ્બદ્ધાર્થતા ગૃહ્યતે તદપાર્થકં નિગ્રહસ્થાનં નિષ્પ્રયોજનં, કસ્માત્? ।
સમુદાયાર્થસ્ય વાક્યાર્થસ્ય વા ઽપાયાદ્વાક્યમહાવાક્યાર્થપ્રત્યાયનપ્રયોજનો હિ પદાનાં વાક્યાનાં વા પ્રયોગો ઽસતિ તસ્મિન્નપાર્થકમિત્યર્થઃ ।
વાક્યસ્ય પૌર્વાપર્યાસમ્બન્ધૌદાહરણમાહ ।
યથા દશ દાડિમાનિ ષડપૂષા ઇતિ ।
પદાનાં પૌર્વાપર્યાસમ્બન્ધે ઉદાહરણમાહ ।
કુણ્ડમજાજિનમ્
ઇતિ ।
રૌરુકં રરુસમ્બન્ધિ ।
પાર્ય્ય પાયયિતવ્યમ્ ।
અપ્રતિશીનો વૃદ્ધઃ ।
વાર્તિકકારઃ શઙ્કતે ।
નિરર્થકાપાર્થકયોરિતિ ।
પરપ્રત્યાયનપ્રયોજનં હિ વચનોચ્ચારણં તત્ર નિરર્થકેનેવાપાર્થકેનાપિ ન પરઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ઉભયોરભેદઃ ।
ન ચ વર્ણક્રમમાત્રમેકત્રાન્યત્ર ચ પદાનીત્યેતાવતા ભેદેનોપાદનં યુક્તમ્ ।
એકત્ર વાક્યોપાદાનમન્યત્ર પદોપાદાનમિત્યપાર્થકયોરપ્યવાન્તરભેદેન ભેદોપાદાનપ્રસઙ્ગાદિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ ।
ભિદ્યત ઇતિ ।
પૃચ્છતિ ।
કથમ્ ।
ઉત્તરમ્ ।
તત્રાનર્થકે વર્ણમાત્રમ્ અભિધેયશૂન્યમ્ ઇહ ત્વપાર્થકે પદાનિ પદ્યતે ગમ્યતે ઽભિધેયમેભિરિતિ પદાનિ વાક્યાનિ ચાભિધેયવન્તિ અસમ્બદ્ધાનિ નિરભિધેયનિષ્પ્રયોજનયોર્નિરર્થકાપાર્થકયોર્મહાન્વિશેષઃ ।
ન ત્વીદૃશો વાક્યપદયોર્નિષ્પ્રયોજનયોર્વિશેષો યેનાવાન્તરભેદમાદ્રિયામહે ।
પરપ્રત્યાયનપ્રયોજનાભાવામાત્રવિવક્ષયા ત્વવિશેષે સર્વનિગ્રહસ્થાનાવિશેષઃ સર્વત્ર પરપ્રત્યાયનાભાવાત્ ।
ભાવે વા નિગ્રહસ્થાનાનુપપત્તેઃ

અવયવવિપર્યાસવચનમપ્રાપ્તકાલમ્ (સૂ. 11) ॥
વ્યાચષ્ટે પ્રતિજ્ઞાદીનામવયવાનાં યથાલક્ષણમર્થવશાત્ ક્રમઃ લક્ષણાનતિક્રમેણ ક્રમઃ ઉક્તમેતદસ્માભિઃ પ્રથમાધ્યાયે ।
યદપેક્ષિતાભિધાયિનો વચનાત્પરે પ્રતિપદ્યન્તે નાન્યસ્ય ।
તત્ર પ્રથમં સાધ્યનિર્દ્દેશો ઽપેક્ષિતઃ પરૈર્ન તુ સાધનનિર્દ્દેશઃ
તત્ર યદ્યયં પ્રથમં સાધનમેવ પ્રયુઞ્જીત કથમપોક્ષિતં બ્રૂયાદ્, અનપેક્ષિતાભિધાયી ચ કથં પ્રતિપાદકો નામ ।
તદેવં સર્વાણ્યેવ હેતુવચનાદીનિ અપિ ક્રમવન્તિ નાક્રમાણિ પ્રતિપાદયિતુમર્હન્તીતિ વિપરીતક્રમેભ્યો ઽપ્યાર્થક્રમાનુસરણાદેવાર્થપ્રતિપત્તેઃ ।
સો ઽયં પ્રતિજ્ઞાદીનામર્થ એતાદૃશો ય એષાં ક્રમમન્તરેણ ન શક્યો જ્ઞાતુમિતિ ।
અવયવવિપર્યાસે તવાકાઙ્ક્ષાભાવાત્ તત્પૂર્વકત્વાચ્ચ પદાર્થસમ્બન્ધસ્યાસમ્બન્ધં નિગ્રહસ્થાનમિત્યર્થઃ ।
વાર્તિકં નૈવમપિવ સિદ્ધેરિત્યેકે ।
યથાહુરત્રાપિ ન કશ્ચિત્ ક્રમનિયમ ઇષ્ટાર્થપસિદ્ધેરુભયત્રાવિશેષાત્ ।
યદ્યુચ્યેત અર્થશબ્દવદયમસ્માકં સમયો યદનેન ક્રમવિશેષેણાર્થઃ પ્રત્યેતવ્યો નાન્યેનેતિ અતસ્તથેવ પ્રતીયતે ન ક્રમાન્તરેણેત્યત આહ ।
સમયાનભ્યુપગમાચ્ચ ।
પદેષ્વેવ સમયપૂર્વકઃ પ્રત્યયો ન વાક્યેષુ અભિનવકવિરચિતતત્સમયાનપેક્ષાદેવ વાક્યાદર્થપ્રતીતેઃ ।
સ્યાદેતદ્ વાક્યેષ્વપિ ક્રમનિયમો દૃષ્ટઃ યથા પાચયાં બભૂવેતિ ન પુનર્વભૂવપાચયામિતિ અત આહ પ્રયોગાચ્ચેતિ ।
તત્ર લૌકિકઃ પ્રયોગો નિયત ઇહ ત્વવયવવ્યત્યયસ્યાપિ દૃષ્ટઃ પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદ્દૂષયતિ ।
યત્તાવન્નૈવમપિ સિદ્ધેરિતિ ।
તત્રોત્તરં પ્રયોગો પેતશબ્દવદેતત્ ।
એતદેવ વિવૃણોતિ ।
યથા ગૌરિત્યસ્યૈવ પદસ્યાર્થેં ગાવીતિ પ્રયુજ્યમાનં પદં કકુદાદિમન્તમર્થં પ્રત્યાયયતિ ।
(556।1) યદ્યપિ શબ્દાનામર્થપ્રત્યાયનં ન સ્વાભાવિકં તથા ઽપિ પરમેશ્વરસઙ્કેતપૂર્વકમદ્ય યાવદનુવર્ત્તતે ઽત એવ સાધવોર્ ઽથભેદે શબ્દભેદા યેષાં પારમેશ્વરસઙ્કેતઃ તદસઙ્કેતાત્તુ પ્રવર્ત્તમાના અપ્યર્થે ઽસાધવઃ શબ્દા અપભ્રંશા ભવન્તિ ।
તદપેક્ષાશ્ચ સાધુભિર્ભાષિતવ્યમિત્યાદયો વિધયો ધર્મેષુ નિન્દાર્થવાદાશ્ચ મન્ત્રો હીનઃ સ્વરતો વર્ણત ઇત્યાદયઃ વેદાનાં ચ પ્રામાણ્યં પ્રતિપાદિતં દ્વિતીયે ઽધ્યાયે ।
ન ચાયમર્થો યે યે સાધવસ્તે સર્વે ધર્મહેતવ
ઇતિ, કિં તુ ધર્માનુષ્ઠાનં તદનુરૂપભાષણે પ્રાપ્તે સાધુભિરેવતિ નિયમ્યતે ।
તદેવં વ્યવસ્થિતે અવિશેષેણ ગોગાવ્યાદિશબ્દા આર્યેણ પ્રયુજ્યમાના દૃશ્યન્તે તત્રૈતે કિમવિશેષેણૈવસાધવ
ઉત કશ્ચિદેકઃ સાધુઃ તત્પૂર્વિકેતરેભ્યઃ પ્રતીતિઃ
તત્રૈકશબ્દસ્ય સાધુત્વકલ્પનાયામિતરસ્માત્ તન્મૂલતયા ઽર્થપ્રતિપત્ત્યુપપત્તૌ ન સર્વત્ર સાધુત્વકલ્પનાયુક્તા ।
યથાહ સ્માત્રભવાન્
જૈમિનિરન્યાયશ્ચાનેકશબ્દત્વમિતિ ।
તત્રાપિ કતમસ્યાસાધુત્વમેકસ્યૈતોષ્વિતિ જિજ્ઞાસાયાં તત્ર તત્ત્વમભિયોગવિશેષાત્સ્યાદિતિ યો ઽભિયુક્તતમૈરિન્દ્રપાણિનિપ્રભૃતિભિઃ સાધુત્વેનાવિગાનતઃ સ્મર્યતે સ સાધુરિતરો ઽસાધુરિતિ નિશ્ચીયતે ।
તેન યદ્યપિ લૌકિકા ગાવ્યાદિશબ્દેભ્ય એવ ગવાદ્યર્થમધિગચ્છન્તીતિ દૃષ્ટાર્થમાત્રવ્યવહારિણઃ પ્રતિપત્તિસ્તથા ઽપિ પરીક્ષકાણાં વિચારયતામેવં વિચારક્રમો યદ્વૃદ્ધતમેન ગોશબ્દે પ્રયોક્તવ્યે પ્રમાદાદ્ગાવીશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ તતશ્ચ વૃદ્ધતરેણ ગોશબ્દમુન્નીય ગોત્વં પ્રતીતમ્ ।
યથાહુઃ ।
ઽઅમ્બામ્બેતિ યદા બાલઃ શિક્ષમાણઃ પ્રભાષતે ।
અવ્યક્તે તદ્વિદાં તેન વ્યક્તે ભવતિ નિર્ણયઃ ॥
એવં સાધૌ પ્રયોક્તવ્યે યો ઽપભ્રંશઃ પ્રયુજ્યતે ।
તેન સાધુવ્યવહિતઃ કશ્ચિદર્થો ઽભિધીયતે।ઽ
પાર્શ્વસ્થાશ્ચાતો ઽનેન મૂલશબ્દમુન્નીયાર્થઃ પ્રતીત ઇત્યગૃહીત્વૈવ ગાવીશબ્દાદેવાયમમુમર્થં પ્રતીતવાનિતિ તમેવ ગોત્વસ્ય વાચકમવગમ્યાન્યેષાં વૃદ્ધો બભૂવ ।
તતઃ પ્રભૃત્યનનુસૃતમૂલશબ્દાનામયં વાચકત્વભ્રમો ઽપભ્રંશે વર્તતે ન વૃદ્ધતરસ્યોભયવેદિનો મૂલશબ્દાનુસારિણસી પદર્થપ્રતિપત્તિરિદાનીન્તનાનાં ત્વપભ્રંશાદેવ અત એવાનવાખ્યાનમપિ પ્રયોજનવત્ ।
અસત્યસ્મિન્ વાચકાપભ્રંશવિભાગે જ્ઞાનાનભાવાત્સાધુભિર્ભાષિતવ્યમિતિ નિયમવિધેર્ન મ્લેચ્છિતવૈ નાપભાષિતવૈ ઇતિ નિષેધસ્ય ચ વિષયસંશયેન દુરધિગમત્વેન ધર્માનુષ્ઠાનસ્યાશક્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્રાર્થે યસ્ય શબ્દસ્ય ભગવતેશ્વરેણ સઙ્કેતઃ કૃતઃ સ તત્ર સાધુરસાધુરન્યત્ર યથા ય એવાસ્વશબ્દો દરિદ્રે સાધુઃ સ એવાસાધુર્વાજિનિ પ્રયુજ્યમાનઃ
યથા નકુલદંષ્ટાગ્રસ્પૃષ્ટા યા કા ચિદોષધિરસૌ સર્પવિષં હન્તિ એવમીશ્વરેણ કૃતસઙ્કેતઃ શબ્દઃ સાધુર્ધર્મૌપયુજ્યતે નાન્ય ઇતિ ।
યવવરાહાદિશબ્દાનામાર્યમ્લેચ્છયોરર્થવિવાદે વૈદિકાદ્વાક્યશેષાદાર્યસંમતોર્ ઽથો ગ્રહીતવ્યો ન મ્લેચ્છસંમતઃ તત્ર વૈદિકવાક્યશેષવિરોધાત્ ।
યેષાં તુ શબ્દાનામાર્યેષુ ન દૃષ્ટચરઃ પ્રયોગઃ કેવલૈર્મ્લેચ્છૈરેવાર્થભેદે પ્રયુજ્યન્તે યથા પિકનેમતામરસાદયઃ વેદે તુ પ્રયુક્તાસ્તેષાં મ્લેચ્છવ્યવહારાદેવાર્થો ઽવધારણીયઃ
તત્ર તેષામભિયોપગાદિતિ આર્યવ્યવહારાપરિપન્થિત્વાચ્ચેતિ ।
તદેવં વ્યવસ્થિતે ન્યાયમીમાંસાપરિશીલનવિકલાનાં બાહ્યતરાઃ પ્રલાપા ઉપેક્ષણીયાઃ તસ્માત્સુષ્ઠૂક્તં પ્રયોગાપેતશબ્દવદિતિ ।
ન ચ શબ્દાન્વાખ્યાનં વ્યર્થમિતિ ચેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાદીનાં ક્રમનિયમકારણં પ્રશ્નપૂર્વકં દર્શયતિ ।
તદેતત્કથં પૂર્વં તાવદિતિ ।
દ્વિતીયં દેશ્યમનુભાષ્ય પરિહરતિ ।
યત્પુનરેતત્સમયાનભ્યુપગમાદિતિ ।
સો ઽયમર્થસ્યાનુર્વીં પ્રતિતિબલપ્રવૃત્તામન્વાચક્ષાણો નાભ્યાખ્યેય ઇતિ--- નોપાલભ્યઃ ।
શાસ્ત્રે વાક્યાન્યર્થસંગ્રહાર્થમુપાદીયન્ત ઇતિ ।
ન હિશાસ્ત્રે કૃત્સ્નાસદિવાદરભૂતદિવેત્યર્થસઙ્ગ્રહો યથા કથં ચિત્ ક્રિયત ઇતિ વાદે ઽપિ તથા ક્રિયતામિતિ યુક્તં વાદાદિષુ પક્ષપ્રતિપક્ષવદ્વક્રોરપિ પરીક્ષ્યમાણત્વાત્ પરીક્ષિતસ્ય ચ શાસ્ત્રિતત્વાત્

ન્ય્સ્_5,2.12: હીનમન્યતમેનાપ્યવયવેન ન્યૂનમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાદીનાં પઞ્ચાવયવાનાં મિલિતાનાં સાધનત્વમુપપાદિતમ્ ।
ન્યૂનત્વે સાધનત્વં નાસ્તિ તદભાવે ન સાધ્યસિદ્ધિઃ
ન હિ સામગ્રીનિષ્પાદ્યં કાર્યં સામગ્ર્યેકદેશાદ્ભવતીત્યર્થઃ ।
પરેષાં મતમુપન્યસ્તિ એકે ત્વિતિ ।
એકે તુ પ્રતિજ્ઞાન્યૂનં નામનિગ્રસ્થાનં નાસ્તીતિ બ્રવતે।દૂષયતિ એતત્તુ ન યુક્તમિતિ ।
કિં પ્રતિજ્ઞાન્યૂનં નિગ્રહસ્થાનાન્તરં ન ભવતિ અથ નિગ્રહસ્થાનમેવ ન ભવતિ ।
એતદેવાહ કિમસૌ નિગૃહ્યતે ન વેતિ ।
પ્રથમકલ્પે દોષમાહ યદીતિ ।
દ્વિતીયકલ્પે દોષમાહ અથ ન નિગ્રહ
ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાયાઃ સાધનાઙ્ગત્વમુક્તમિત્યર્થઃ ।
યચ્ચ બ્રવીષિ દિઙ્નાગસિદ્ધાન્તપરિગ્રહ એવેતિ ।
એતતુ દૂષપ્રતિ ।
એતદપીતિ ।
(557।1) સિદ્ધસાધ્યાર્થયોઃ સિદ્ધાન્તપ્રતિજ્ઞયોર્મહાન્ ભેદ ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_5,2.13: હેતૂદાહરણાધિકમધિકમ્ ॥
તદેતન્નિયમાભ્યુપગમ ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તત્ર કથમેતત્સાધ્યં સિધ્યતીતિ જિજ્ઞાસા તત્રૈકેનૈવ સાધનેન સાધ્યસિદ્ધેઃ સાધનાન્તરાભિધાનમનર્થકમિતિ ।
નિષ્પાદિતક્રિયે કર્મણિ અવિશેષાભિધાયિનઃ સાધનસ્ય સાધનન્યાયાતિપાતાત્ ।
યત્ર તુ પ્રતિવાદિનઃ પરિષદો વા જિજ્ઞાસા ભવતિ કતિ સાધનાનિસંભવન્ત્યસ્મિન્સાધ્ય
ઇતિ તત્ર યાવન્તિ સાધનાનિ તાવન્તિ સર્વાણ્યેવ વાચ્યાનિ અન્યતરાભિધાને નિગ્રહપ્રસઙ્ગાદિતિ,
નાધિકં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ય આહુસ્તન્મતમુપન્યસ્યતિ ।
તચ્ચ ન દાર્ઢ્યાદિતિ ।
દૂષયતિ ન દાર્ઢ્યાર્થેતિ ।
યદિ નિશ્ચયો દાર્ઢ્યં તદેકસ્માદેવ પ્રમાણાદ્ભવતિ અનિશ્ચાયકસ્યાપ્રમાણત્વાત્ ।
અથ સ્ફુઠત્વં તદપિ ચેન્નિશ્ચયઃ સ દત્તોત્તરઃ ।
અથ સામાન્યવિશેષતદ્વતાં ગ્રહણં ન તદનુમાનસહસ્રૈરપિ તેષાં સામાન્યવદ્દ્રવ્યમાત્રવિષયત્વાત્ ।
શઙ્કતે અથ બ્રવીષિ દ્વે અપિ જ્ઞાપકે ઇતિ ।
નાસ્માકમનધિગતાર્થગન્તૃત્વં પ્રમાણત્વં યેનૈકેનાધિગતે પ્રમાણાન્તરમપ્રમાણં સ્યાત્ ।
અપિ તુ ગન્તૃમાત્રં પ્રમાણં તચ્ચ દ્વિતીયસ્યાપ્યવિશિષ્ટમિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ સત્યં દ્વે અપિ જ્ઞાપતે ઇતિ ।
પુરુષો ઽત્રાપરાધ્યતે યો જ્ઞાતમર્થમજિજ્ઞાસિતં જ્ઞાપયતિ ન તુ પ્રમાણં તદ્ધિ સામર્થ્યેન મેને પ્રવર્તત એવ ।
યદિ જિજ્ઞાસાયાં સિત્યાં પ્રવર્તતે પ્રતિપાદયતિ જ્ઞેયં નાસ્ય કશ્ચિદપરાધ ઇતિ ।
ન હિ ધાન્યેષ્વલૂનેષુ દાત્રમવ્રશ્ચનં ભવતિ તસ્માદનપેક્ષિતકારણાદનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્ચ પુરુષસ્ય નિગ્રહ ઇતિ સ્થિતમ્

ન્ય્સ્_5,2.14: શબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચનં પુરુક્તમન્યત્રાનુવાદાત્ ॥
ન્ય્સ્_5,2.15: અર્થાદાપન્નસ્ય સ્યશબ્દેન પુનર્વચનં પુનરુક્તમ્ ॥
તદનેન સૂત્રદ્વયેન પુનરુક્તમેકમેવ નિગ્રહસ્થાનં કથં ચિદવાન્તરભેદવિવક્ષયાત્રિવિધમુક્તં પ્રાપઞ્ચાર્થમ્ ।
તદેવ પુનરુક્તં ક્વ ચિચ્છબ્દાભ્યાસાત્ ક્વ ચિત્પર્યાયાન્તરાત્ ક્વ ચિદર્થાદિતિ ।
આક્ષિપતિ નાબાધનાદિતિ ।
સમાધત્તે સત્યમિતિ ।
જલ્પવિતણ્ડયોર્વક્તુર્નૈપુણ્યં ચિન્ત્યતે ।
પુનરુક્તપ્રયોગે ત્વનિપુણઃ સ્યાદ્
અનપેક્ષિતાભિધાનાત્સાધનસ્ય વિષયઃ સાધ્યો ઽર્થો ન સિદ્ધઃ તસ્યાપરિજ્ઞનાન્નિગૃહ્યતે ।
વૈયર્થ્યં ચાનર્થક્યં વિરુદ્ધપ્રયોજનત્વં વાભિમતમ્ ।
તથા હિ પુનરુક્તપ્રયોગે તત્પ્રયોજનાનુસરણસમાકુલચિત્તઃ પ્રથમાભિધાનાદાપાતતઃ પ્રતીતમપ્યર્થમપ્રતીતમિવ મન્યમાનો ન નિશ્ચેતુમર્હતીતિ તતશ્ચ પ્રતિપાદનાય પ્રવૃત્તો ન પ્રતિપાદયિતેતિ વિરુદ્ધપ્રયોજનવત્ત્વવૈયર્થ્યં સ્યાદિત્યુપપન્નં નિગ્રહસ્થાનમિતિ

ન્ય્સ્_5,2.16: વિજ્ઞાતસ્ય પરિષદા ત્રિરભિહિતષ્યાપ્યપ્રત્યુચ્ચારણમનનુભાષણમ્ ॥
વ્યાચષ્ટે વિજ્ઞાતસ્ય વાક્યાર્થસ્યેતિ ।
નિગ્રહસ્થાનત્વે ઽસ્યોપપત્તિમાહ ।
અપ્રત્યુચ્ચારયન્ કિમાશ્રયં પ્રતિષેધં બ્રૂયાદિતિ ।
વાર્ત્તિકં નેદં નિગ્રહસ્થાનમિતિ કે ચિત્ ।
(555।9) ઉત્તરેણ
ઉત્તરગુણદોષનિરૂપણેન પ્રતિવાદિનો મૂઢત્વામૂઢત્વાવસ્થાપનાત્ ।
એતદ્વિભજતે ઉત્તરેણ ગુણદોષવતેતીતિ ।
તસ્માત્કિં પુનરુચ્ચારિતેનોચ્ચારણેનાસ્તિ પ્રયોજનમિતિ શેષઃ ।
અસ્તિ હિ કશ્ચિદિતિ ક્વ ચિત્પાઠઃ ।
તત્રાસ્તિ હીતિ નિપાતદ્વયં વાક્યાવતારે દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પુંસાં વિચિત્રસ્વભાવત્વાત્ કશ્ચિદુત્તરે સમર્થો ન પ્રત્યુચ્ચારણે નાસૌ સદુત્તપરમભિદધાનઃ
તાવતાનનુભાષણમાત્રેણ નિગ્રહમર્હતિ ।
નનુ યદ્યનનુભાષણં ન નિગ્રહસ્થાનં તદા ઽનુભાષિતુમુપક્રમ્ય સર્વમનનુભાષમાણો ન નિગૃહ્યેતેત્યત આહ ।
યસ્ત્વારભ્ય ન નિર્વાહયેત્ સદુત્તરં તુ બ્રૂયાત્ તસ્ય સ્યાત્ ખલીકારમાત્રસમામર્થ્યકૃતં ન તુ તત્ત્વવાદિત્વવિહતિરિત્યર્થઃ ।
તમેવં ભદન્તાક્ષેપં સમાધત્તે નોત્તરવિષયાપરિજ્ઞાનાદિતિ ।
દૂષ્યવિષયં હિ દૂષણમ્ અસતિ દૂષ્યાભિધાને ન શક્યં વક્તુમ્ ।
ન ખલુ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનદોષાસ્તત્સ્વરૂપમનભિધાય શક્યા દોષત્વેનાવસ્થાપયિતુમિત્યનુચ્ચારયન્ન દોષમભિધાતુમર્હતીતિ ।
તદિદમુક્તં તદિદં વ્યાહતમુચ્યતે નોચ્ચારયતિ ઉત્તરં ચ બ્રવીતીતિ ।
સ્યાદેતદ્ ન પ્રતિવાદિના સર્વં દૂષણીયમ્
અન્યતમાવયવદૂષણેનૈવ સાધનસ્ય દૂષિતત્વેન દોષાન્તરાભિધાનવૈયર્થ્યાત્ ।
ન ખલુ મૃતો મૃત્યુના રક્ષિતો મારયિતું શક્યઃ એવં દૂષિતમપિ દૂષયિતું, તસ્માત્ સત્યપિ દૂષ્યબાહુલ્યે ઽન્યતમં દૂષ્યં તથા ચ સર્વાનુભાષણે સર્વસ્યાદૂષ્યત્વાદ્ યદ્દૂષણીયં તત્પુનરનુવાદ્યમિતિ સર્વાનુવાદે દ્વિરનુવાદો ઽદૂષ્યાનુવાદશ્ચેતિ દૂષકનિગ્રહસ્થાનદ્વયં તસ્માદનુભાષણમેવ નિગ્રહસ્થાનમિતિ વિપરીતમાપતિતમિત્યત
આહ અપ્રતિજ્ઞાનાચ્ચેતિ ।
એતદ્વિભજતે ન ચેદં પ્રતિજ્ઞાયતે ।
પૂર્વમેકગ્રન્થેન સર્વમુચ્ચારયિતવ્યં પશ્ચાદુત્તરં યદ્દૂષ્યં તદનુવાદેનાભિધેયં યેન દૂષ્યાનુવાદો દ્વિરનુવાદશ્ચ દોષૌ સ્યાતામ્ અપિ તુ યથાકથં ચિદુત્તરંવક્તવ્યમ્ ।
ઉત્તરવાદપરસ્યોત્તરમાશ્રયાભાવે ન યુક્તમિતિ તદાશ્રયમાત્રમનુવદિતવ્યં તદન્તરેણાશક્યાભિધાનત્વાદુત્તરસ્યેતિ ।
તસ્માદ્યુક્તં તન્માત્રસ્યાપ્રત્યુચ્ચારણમનનુભાષણં ન સર્વસ્યાપ્રત્યુચ્ચારણમનનુભાષણમિત્યર્થઃ ।
નન્વપ્રતિભાયા નિગ્રહસ્થાનત્વવિધાનેનાનનુભાષણસ્યાપિ વિદિતં તસ્ય તદ્વિશેષત્વાત્ ।
ન ખલુ નાનુભાષતૈત્યેતાવતૈવ નિગૃહ્યતે અપિ ત્વનનુભાષમાણો દૂષ્યં ન બુધ્યતે અબુધ્યમાનશ્ચ તત્રોત્તરં ન પ્રતિપદ્યતે તતો ઽપ્રતિભયા નિગૃહ્યતે ।
તદેવમનનુભાષણમપ્રતિભાવિશેષ ઇતિ અપ્રતિભાયા વિહિતં નિગ્રહસ્થાનત્વં તદ્વિશેષે ઽપિ વિહિતં ભવતિ ।
યથા ગવિ સાસ્નાદિમત્ત્વં વિહિતં શાબલેયે ઽપિ વિહિતં ભવતિ ન પુનસ્તત્ર સાસ્નાદિમત્વવિધાનાય પૃથગ્ યત્નાન્તરમારભન્તે ।
અત્ર બ્રૂમઃ, ન તાવદુત્તરાપ્રતિપત્તિસામાન્યવિશેષો ઽનનુભાષણં પુંસાં સામર્ય્યવૈચિત્ર્યાત્ ।
કશ્ચિદ્દૂનષ્યં દૂષણં ચ વિદન્નપિ નાનુભાષિતું પારયતિ બહુવચનકુણ્ઠત્વાત્ ।
તસ્માદસત્યામપ્રતિભાયામનનુભાષણસમ્ભવાન્નાપ્રતિભાયા વિશેષો ઽનનુભાષણમિતિ ।
કશ્ચિદ્દૂષણવિષયં વેદાનુભાષતે ચ ઉત્તરપ્રતિપત્તિવિકલસ્તુ સ્યાત્સો ઽયમપ્રતિભયા નિગૃહ્યતે નાનનુભાષણેન તત્ર સામર્થ્યાત્ ।
કશ્ચિત્પુનર્દૂષ્યમેવ ન જાનાતિ સો ઽજ્ઞાનેન નિગૃહ્યતે ન ચાજ્ઞાને ઽનનુભાષણમવશ્યંભાવિ ધારણાવતોર્ ઽયાનિરૂપણે વાદ્યુદીરિતાક્ષરસ્વરૂપમાત્રપાઠસમ્ભવેનાનુભાષણોપપત્તેઃ ।
અપ્રતિભા ત્વવશ્યં ભેવદ્ ન હ્યસ્તિ સમ્ભવો દૂષ્યં ન વેદાસ્ય દૂષણં તુ વેદેતિ ।
તથાપિ સ્વરૂપતસ્તાવદ્ભેદઃ ન હિ યદેવ દૂષણવિષયમજ્ઞાનમપ્રતિભા તદેવ દૂષ્યવિષયમજ્ઞાનં તસ્માત્સત્યપ્યનનુભાષણાપ્રતિભાજ્ઞાનાનાનામુત્તરાનભિધાનફલત્વે તુલ્યે અવાન્તરભેદવિવક્ષયા ભેદેનોપન્યાસઃ ।
ત્રિરભિહિતસ્યેતિ ।
ત્રિરભિધાનમેવમપ્યપ્રતિપદ્યમાનસ્યાતિજડતયા ન વાદે ઽધિકાર ઇત્યભિસંધિમત ઇતિ

ન્ય્સ્_5,2.17: અવિજ્ઞાતં ચાજ્ઞાનમ્ ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે વિજ્ઞાતાર્થસ્ય પરિષદેતિ ।
નિગ્રહસ્થાનસામન્યલક્ષણમત્ર યોજયતિ વાર્તિકકારઃ ।
અપ્રતિપત્તિતો નિગ્રહસ્થાનમિતિ

ન્ય્સ્_5,2.18: ઉત્તરસ્યાપ્રતિપત્તિરપ્રતિભા ॥
તદ્વ્યાચષ્ટે ।
પરપક્ષેતિ ।
વાર્તિકં શ્લોકપાઠાદિભિરવજ્ઞાં દર્શયન્નિતિ ।
અર્થાન્તરે હિ નિગ્રહસ્થાને પ્રસક્તાનુપ્રસક્તં તત્સિદ્ધ્યર્થતાવ્યાજેનાવતારયતા ન પ્રકૃતાવજ્ઞાનં ક્રિયતે ઇહ ત્વવજ્ઞાનમેતાવતા ભેદેનોપન્યાસ
ઇતિ ।
ઇયં ચાપ્રતિભા સમ્યક્સાધનોપન્યાસે દ્રષ્ટવ્યા સાધનાભાસોપન્યાસે તુ પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્

ન્ય્સ્_5,2.19: કાર્યપ્રસઙ્ગાત્ કથાવિચ્છેદો વિક્ષેપઃ ॥
સાધનસ્ય દૂષણસ્ય ચોપન્યાસમભ્યુપગમ્ય તદવસ્થઃ પ્રતીયમાન એવ પ્રતિવાદિનો દાર્ઢ્યં સભ્યાનાં વા કઠોરત્વમવગમ્યાકસ્માત્કાર્યં વ્યાસજ્યાભ્યુપગતાં કથાં વ્યવચ્છિનત્તિ તત્ર વિક્ષેપો નામ નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
તદનેનાપ્રતિભયા તૂષ્ણીંભાવો ઽપિ સંગૃહીતો વેદિતવ્યઃ ।
કાર્યવ્યાસઙ્ગસ્યાભ્યુપગતકથાવિચ્છેદમાત્રોપલક્ષણત્વાત્ ।
ન ચેદમર્થાન્તરં તત્ર પ્રકૃતમેવ સાધયામીતિ વ્યાજેન પ્રસક્તાનુપ્રસક્તાવતારેણ કથાવિચ્છેદાભાવાદ્
ઇહ તુ કથાવિચ્છેદાત્ ।
ન ચાસ્ય હેત્વાભાસેષ્વન્તર્ભાવઃ ।
ન હિ વિક્ષેપસ્યાન્યતમલિઙ્ગધર્માનુવિધાનં નાપિ પ્રકૃતસાધ્યસિદ્ધયે પ્રયોગો યેન હેત્વાભાસઃ સ્યાત્ ।
ન ચ વાદિનો વિક્ષેપો હેત્વાભાસઃ ।
અનન્તરં કથામમ્યુપત્યૈવ હેતુમનભિધાયાપસારણાત્ ।
યદિ ચાયં સમ્યઞ્ચં હેતુમભિધાય તત્સમર્થનાસમર્થો ઽપસરેત્ કિમેતાવતા ન નિગૃહ્યેત હેત્વાભાસેન વા નિગૃહ્યેત કિં તુ વ્યાસઙ્ગાદેવ ।
અનર્થકાપાર્થકામ્યાં તુ ભેદે ઽસ્ય સ્ફુટ એવ ।
ન હ્યત્રાસમાનસંકેતઃ પ્રતિપાદકો યેનાનર્થકઃ સ્યાત્ ।
નાપીહ પદાનિ વાક્યાનિ વા પૌર્વાપર્યેણાસમ્બન્ધાનિ યેનાપાર્થકઃ સ્યાત્ ।
ન ચાવજ્ઞાનં યેનાપ્રતિભા ભવેત્ ।
તસ્માદ્વિક્ષેપઃ પૃથઙ્ નિગ્રહસ્થાનમિતિ સિદ્ધમ્

ન્ય્સ્_5,2.20: સ્વપક્ષદોષાભ્યુપગમાત્ પરપક્ષે દોષપ્રસઙ્ગો મતાનુજ્ઞા ॥
વ્યાચષ્ટે યઃ પરેણ દેશિત દોષં સ્વપક્ષે ઽભ્યુપગમ્ય ।
કથં જ્ઞાયતે અભ્યુપગમ્યતૈત્યત
આહ ।
અનુદ્ધૃત્યેતિ ।
અનભ્યુપગમે ઽસાબુદ્ધરેદિતિ ભાવઃ ।
વાર્તિકં કિં તુ પરસ્વેનાનતિસૃષ્ટેનાદત્તેનેત્યર્થઃ ।
(559।13) પ્રસઙ્ગવિધાનાન્ન નિગ્રહસ્થાનમિત્યન્ય
ઇતિ ।
યદિ પુરુષત્વાચ્ચોરો ઽહં તતો ભવાનપિ ચોરઃ સ્યાત્ ।
ન ચ ભવત એવમિષ્ટં તસ્માત્ત્વયૈવાનૈકાન્તિકત્વાન્નાયં હેતુરિતિ પ્રસઙ્ગવિપર્યયઃ તસ્માન્નાત્મનશ્ચોરત્વમનેનાભ્યુપગતમિતિ મતાનુજ્ઞા નાસૌ નિગ્રહસ્થાનમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ એતત્તુ ન, કસ્માત્ અત એવ ।
કુતઃ ? યત એવાસૌ ઉત્તરે કર્તવ્યે પ્રસઙ્ગં કરોતિ અત એવ નિગૃહ્યતે ।
યદિ હિ વાદી પ્રતિવાદિનં બ્રૂયાત્સત્યમહં ચોર એવેતિ તદા કિમનૈકાન્તિકત્વં શક્નુયાત્કર્તુમ્ ।
તસ્માત્પુરુષત્વં ન ચોરત્વહેતુઃ અપિ તુ પરસ્વેનાદત્તેન સમ્બન્ધ ઇત્યુત્તરે કર્તવ્યે યદુત્તરાભાસમાહ તેન જ્ઞાપયતિ નૂનમયં સભ્યગુત્તરં ન જાનાતિ સમ્યગુત્તરાજ્ઞાનાન્નિગૃહ્યતે, તચ્ચોત્તરાપરિજ્ઞાનં મતાનુજ્ઞાદ્વાપરેણોદ્ભાવ્યમાનં મતાનુજ્ઞેત્યુચ્યતે

ન્ય્સ્_5,2.21: નિગ્રહસ્થાનપ્રાપ્તસ્યાનિગ્રહઃ પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્ ॥
વ્યાચષ્ટે પર્યનુયોજ્યો નામેતિ ।
નિગ્રહસ્યોપપત્તિઃ પ્રમાણતઃ સિદ્ધિસ્તયેત્યર્થઃ ।
એતત્તુ ન તાવદ્વાદિનોદ્ભાવનીયં ન હ્યસૌ સ્વસ્વસાધનાવદ્યમનુન્મત્ત ઉદ્ભાવયતિ,
નાપિ પ્રતિવાદિના ન હ્યનુન્મત્ત આત્માનમાત્મના નિગૃહ્ણાતિ ।
અપિ તુ પર્યનુયોજ્યં જાનાનઃ કસ્માદુપેક્ષતેતસ્માત્સભાપનિતા વાદિપ્રતિવાદિભ્યામનુયુક્તયા વા પરિષદા તન્નિગ્રહસ્થાનમુદ્ભાવનીયમ્ ।
અત્ર ચ તત્ત્વનિર્ણયાવસાને વાદે દ્વયોરપિ નિગ્રહાત્પરિષદેવ વિજયતે જલ્પવિતણ્ડયોશ્ચ તત્ત્વાનપેક્ષં પુરુષસામર્થ્યપરીક્ષણપ્રવૃત્તયોઃ પ્રતિવાદી નિગૃહ્યતે ।
સાધનાભાસવાદિના ઽપિ વાદિના સ્ફુરતા પ્રતિવાદી સ્તમ્ભિતો યતઃ સમ્યક્સાધનોપન્યાસો વિહિતઃ ।
પ્રતિવાદિન
ઉત્તરાપ્રતિપત્તિરપ્રતિભા સાધનાભાસોપન્યાસે ચ ઉત્તરાપ્રતિપત્તિઃ પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમિતિ વિશેષઃ ।
વાર્તિકં નાન્યવચનાદિત્યેકે ।
યત્ર પ્રતિવાદી તૂષ્ણીંભવતિ તત્ર તૂષ્ણીમ્ભાવેનૈવ વાદિન ઉત્તરાનર્હતાં દર્શય ન્નસ્ય સાધનાભાસવાદિતાં સૂચયતિ યત્રાસ્ય દોષોદ્ભાવનં સમ્યગ્દોષમનુક્ત્વા કરોતિ તત્રાપ્યસૌ દુષ્ટમુત્તરં દદત્તત્સાધનદોષમેવ સૂચયતિ ।
ઉપદિશન્તિ હિ વૃદ્ધાઃ દુષ્ટે હિ સાધને દૃષ્ટોત્તરં દેયમિતિ ।
તસ્માદવચને ઽન્યવચને વા ન પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં નિગ્રહસ્થાનમુભયથા ઽપ્યનુપેક્ષણાદિત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ તચ્ચ નેતિ ।
(560।1) સાધનસ્ય હિ સમ્યઞ્ચં દોષં જાનન્ તમેવ બ્રૂયાત્ ।
સો ઽયં પ્રાપ્તાવસરો ઽબ્રુવન્ વિબ્રુવન્ વા નૂનં ન સમ્યઞ્જં દોષ જાનાતિ ।
નિશ્ચિતપ્રમાણભાવસ્ય પુરુષસ્યેઙ્ગિતાદિભિરભિપ્રાયઃપ સૂચ્યતે ન ત્વનિશ્ચિતપ્રમાણભાવસ્ય ।
યથાઽહુઃ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યતિરેકેણ યુક્તજલ્પાકભાષિતમ્ ।
તદ્યથાશ્રતિ દુષ્ટં ચેદ્ દુષ્ટમેવાવધાર્યતામ્
॥ ઇતિ સુષ્ઠૂક્તં જાનાનો ઽપ્યયં કિમર્થમન્યદ્ બ્રવીતીતિ

ન્ય્સ્_5,2.22: અનિગ્રહસ્થાને નિગ્રહસ્થાનાભિયોગો નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ ॥
ન ચાયમપ્રતિભાતો ન ભિદ્યતે ।
સા હ્યુનરાપ્રતિપત્તિરિયં ત્વનુત્તરસ્યૈવોત્તરત્વેન
(વિ) પ્રતિપત્તિરિતિ મહાન્ વિશેષઃ ।
અનેનૈવ સર્વા જાતયો નિગ્રહસ્થાનત્વેન સંગૃહીતા ભવન્તિ ।
ન ચ હેત્વાભાસાનામિતો ન ભેદઃ
તે હિ વાદિનો નિગ્રહસ્થાનમયં તુ પ્રતિવાદિન
ઇતિ મહાન્વિશેષઃ ।
અત એવ ભવતામપિ ગાથા ।
ઽઅસાધનાઙ્ગં વચનમદોષોદ્ભાવનં તયોઃ ।
નિગ્રહસ્થાનમન્યત્તુ ન યુક્તમિતિ નેષ્યતે ઇતિ ।
અપ્રતિભાયા એવ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મિકાયા અસ્યા નિરનુયોજ્યાનુયોગસ્ય ભેદે દર્શયતિ ભાષ્યકારઃ ।
નિગ્રહસ્થાનલક્ષણસ્ય મિથ્યાધ્યવસાયા ત્સમારોપાદિત્યર્થઃ ।
સુગમં વાર્તિકમ્

ન્ય્સ્_5,2.23: સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્યાનિયમાત્મકથાપ્રસઙ્ગો ઽપસિદ્ધાન્તઃ ॥
અભ્યુપેત્પયેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં કસ્ય ચિદર્થસ્ય તથાભાવં પ્રતિજ્ઞાયેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિપયર્યાદિતિ ।
અભ્યુપેતાર્થવિપર્યયાત્સિદ્ધાન્તવિપર્યયાદિત્યર્થઃ ।
તદેતદનિયમાદિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ ।
તત્ર સાંખ્યીયં સિદ્ધાન્તમાહ ।
યથા ન સદિતિ ।
તસ્ય પર્યાયાન્તરેણ કથનં ન સત ઇતઞ્ નાસિદાત્માનમિત્યસ્ય પર્યાયાન્તરેણ વિવરણં નાસદુત્પદ્યત ઇતિ ।
સો ઽયં સિદ્ધાન્તઃ સાંખ્યાનાં તમભ્યુપેત્ય તદ્વિપર્યયાત્કથાપ્રસઙ્ગમાહ સ્વપક્ષં વ્યવસ્થાપયતિ ।
પક્ષાવસ્થાનં દર્શયતિ ।
એકા પ્રકૃતિર્વ્યક્તસ્યોપલભ્યમાનસ્યાર્થજાતસ્ય યુક્તેતિ પ્રતિજ્ઞા ।
વિકારાણામિતિ વ્યક્તસ્યૈવાનુવાદઃ ।
અન્વયદર્શનાદિતિ હેતુઃ ।
મૃદન્વિતાનામિતિ સાધર્મ્યોદાહરણં તથા યં ઽવ્યક્તભેદઃ સુખદુઃખમોહસમન્વિતો ગૃહ્યતે ઇત્યુપનયઃ ।
નિગમનમાહ તસ્માત્સમન્વયદર્શનાદ્વિશ્વવ્યક્તસ્ય કૈરિત્યપેક્ષાયામુત્તરં સુખાદિભિરિતિ ।
એકપ્રકૃતિઃ સર્વો વિકાર ઇતિ સેયં કથા ।
સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્ત્યૈવમુક્તવાન્ સાંખ્યો નૈયાયિકેન પર્યનુયુજ્યતે ।
દૂષણાય પૃચ્છ્યતે ।
અથ પ્રકૃતિર્વિકાપર ઇતિ કથં લક્ષિતવ્યમિતિ ।
સ એવં નૈયાયિકેન પૃષ્ટઃ સાંખ્ય ઉત્તરમાહ યસ્યાવસ્થિતસ્ય મૃદાદેર્ધર્માન્તરનિવૃત્તૌ શરાવવિનાશે યદ્ધર્માન્તરં મણિમાદિ પ્રવર્તતે અસદેવ જાયતે સા પ્રકૃતિર્મૃદાદિ ।
યદ્ધર્માન્તરં નિવર્તતે પ્રવર્તતે વા સ વિકાર ઇતિ ।
એતાસ્મિન્નુદાહરણે ઽપસિદ્ધાન્તં યોજયતિ ।
સોયં પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય સિદ્ધાન્તાર્થસ્ય વાદી વિપર્યયાદનિયમાત્કથાં પ્રસઞ્જયતિ પ્રતિજ્ઞાતઃ સિદ્ધાન્તઃ ખલ્વનેન નાસદાવિર્ભવતીતિ ઉત્પદ્યતે ન સત્તિરો ભવતીતિ ન વિનશ્યતીતિ ।
તથા ઽપિ કસ્માદનેન સિદ્ધાન્તો બાધ્યતે અથ સિદ્ધાન્તેનૈવ કસ્માન્ન બાધ્યતૈત્યત આહ ।
સદસતોશ્ચેતિ ।
ઇદં હિ લૌકિકં પ્રમાણસિદ્ધં સિદ્ધાન્તસ્ત્વભ્યુપગમમાત્રસિદ્ધો ઽપ્રામાણિકઃ
તસ્માદનેન સિદ્ધાન્તો બલવતા બાધ્યતે ।
તદેતન્મૃદ્ધર્માણામપિ ન સ્યાદિતિ ।
ન કેવલં પ્રેક્ષાવતાં કર્તૄણામપિ તુ સદ્ધર્માણામપ્યુત્પાદવિનાશૌ પ્રવૃત્ત્યુનપરમૌ દૃશ્યમાનૌ ન સ્યાતામિત્યર્થઃ ।
એવં પ્રત્યવસ્થિતઃ સાંખ્યોનૈયાયિકેન પૃષ્ટો યદ્યસત આત્મલાભં સતશ્ચાત્મહાનમભ્યુપ ઇતિ તતો ઽસ્યાપસિદ્ધાન્તો ભવતિ ।
અથ નાભ્યુપૈતિ પક્ષો ઽસ્ય ન સિદ્ધ્યતિ ।
વિકારો હ્યનેન પક્ષીકૃત એકપ્રકૃતિત્વેન તત્ર વિકારાણામનિરૂપણાત્ તદભાવે ન પ્રતિજ્ઞાર્થો ન ચ હેત્વર્થઃ આશ્રયાસિદ્ધત્વાત્ ।
નન્વેવં પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિરોધિત્વાત્સતો નિરોધસ્યાસતશ્ચોત્પાદસ્ય હેત્વાભાસ
એવ નિગ્રહસ્થાનં ભવેત્ ।
પ્રતિજ્ઞાવિરોધો વેત્યાશઙ્ક્ય વાર્તિકકાર આહ ।
પ્રતિજ્ઞાતાર્થવ્યતિરેકેણેતિ ।
ન હ્યત્રૈકપ્રકૃતયો વિકારાઃ એકપ્રકૃતિકત્વાદિત્યયં હેતુઃ સાધ્યવિરુદ્ધેન વ્યાપ્ત ઉદ્ભાવિતો યેન વિરુદ્ધો ભવેત્ ।
નાપ્યેકપ્રકૃતિકત્વં વિકારાણાં શબ્દતો વિરુદ્ધં સમન્વયેન હેતુના યેન પ્રતિજ્ઞાવિરોધો ભવેત્ ।
વૈભવમાત્રેણ ચ પ્રતિજ્ઞાહેત્વોર્વિરોધ
ઇત્યત્રોક્તં વાર્તિકકૃતા સ્વસિદ્ધાન્તસ્પય ગોત્વાર્દેર્નિત્યત્વવિરોધાદ્વિરોધ
ઇતિ ।
અપિ ચ તત્ર બલવતા સિદ્ધાન્તેનાનૈકાન્તિકદેશના બાધ્યતે ઇહ તુ સિદ્ધાન્ત એવ બાધ્યતે ।
દુર્બલ ઇત્યુદાહરણપૌનરુક્ત્યમપિ નાસ્તિ ।
તસ્માદ્યત્ર પ્રતિજ્ઞાર્થેન વિરોધઃ તત્ર વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધો વા ઇહ તુ પ્રતિજ્ઞાર્થવ્યતિરેકેણાભ્યુપગમાન્તરેણ વિરોધ ઇતિ પુરુષસ્ય પૂર્વાપરવિરુદ્ધાર્થાભિધાયિનો ઽસામર્થ્યાન્નિગ્રહસ્થાનં જલ્પવિતણ્ડયોરિતિ સિદ્ધમ્