ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

વાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતાયાં ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકાયાં
પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમાહ્નિકમ્
ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકા
વિશ્વવ્યાપી વિશ્વશક્તિઃ પિનાકી વિશ્વેશાનો વિશ્વકૃદ્ વિશ્વમૂર્ત્તિઃ ।
વિશ્વજ્ઞાતા વિશ્વસંહારકારી વિશ્વારાધ્યો રાધયત્વીહિતં નઃ ॥
નામામિ ધર્મવિજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યશાલિને ।
નિધયે વાગ્વિશુદ્ધીનામક્ષપાદાય તાયિને ॥
ગ્રન્થવ્યાખ્યાચ્છલેનૈવ નિરસ્તાખિલદૂષણા ।
ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યટીકાસ્માભિર્વિધાસ્યતે ॥
ઇચ્છામિ કિમપિ પુણ્યં દુસ્તરકુનિબન્ધપઙ્કમગ્નાનામ્ ।
ઉદ્દ્યોતકરગવીનામતિજરતીનાં સમુદ્ધરણાત્ ॥
ન્ય્સ્_1,1.1: પ્રમાણપ્રમેયસંશયપ્રયોજનદૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તાવયવતર્કનિર્ણયવાદજલ્પવિતણ્ડાહેત્વાભાસચ્છુલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમઃ॥
અથ ભગવતાક્ષપાદેન નિઃશ્રેયસહેતૌ શાસ્ત્રે પ્રણીતે, વ્યુત્પાદિતે ચ ભગવતા પક્ષિલસ્વામિના, કિમપરમવશિષ્યતે યદર્થં વાર્ત્તિકારમ્ભ ઇતિ શઙ્કાં નિરાચિકીર્ષુઃ સૂત્રાકારોક્તાશાસ્ત્રપ્રયોજનાનુવાદપૂર્વકં વાર્ત્તિકારમ્ભપ્રયોજનં દર્શયતિ-યદક્ષપાદ ઇતિ ॥
યદ્યપિ ભાષ્યકૃતા કૃતવ્યુત્પાદનમેતત્, તથાપિ દિગ્નાગપ્રભૃતિભિરર્વાચીનૈઃ કૃહેતુસન્તમસસમુત્થાપનેનાચ્છદિતં શાસ્ત્રં ન તત્ત્વનિર્ણયાય પર્યાપ્તમિતિ ઉદ્દ્યોતકરેણ સ્વનિબન્ધોદ્દ્યોતેન તદપનીયત ઇતિ પ્રયોજનવાનારમ્ભ ઇતિ ।
સૂત્રોક્તપ્રયોજનાનુવાદશ્ચ પ્રયોજનવચ્છાસ્ત્રવ્યુત્પાદનેન સ્વનિબન્ધસ્ય પ્રયોજનવત્તાં પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં દર્શયિતુમ્, વ્યુત્પાદનમાત્રસ્ય ચ કાકદન્તપરીક્ષાગ્રન્થસાધારણ્યેન પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યનઙ્ગત્વાત્ ।
અત્ર ચૈકવિશતિપ્રભેદભિન્નસ્ય દુઃખસ્યાત્યન્તિકી નિવૃત્તિઃ શમઃ, તસ્મૈ ।
કસ્ય? જગતઃ ।
પરમકારૂણિકો હિ ભગવાન્ મુનિઃ જગદેવ દુઃખપઙ્કમગ્નામુદ્દિધીર્ષુઃ શાસ્ત્રં પ્રણીતવાન્ ।
તત્ર યદિ કશ્ચિન્ન પ્રવર્તેત, કિમાયાતં શાસ્ત્રસ્ય? ન ચાનધિકૃતપુરુષવ્યુત્પાદનેનાસ્ય તપોનિધેઃ કશ્ચિદસ્તિ દોષઃ ।
તથા ચ વિશ્વામિત્રાસ્ત્રિશઙ્કું યાજયામાસ, વિશષ્ઠશ્ચધમયોનિજામક્ષમાલામુપયેમે ।
તપઃપ્રભાવ એવ હિ તાદ્દશસ્તેષાં યત એવંવિધાઃ પાપ્માનો વિલીયન્ત ઇતિ ।
ન ચાસ્મદાદીનાં મન્દતપસામયં પ્રસઙ્ગઃ ।
ન હિ ગજાનામુદર્યં તેજો વટકાષ્ઠમશિતં પચતીત્યસ્મદાદીનામપ્યુદર્યેણ તેજસા તથા ભવિતવ્યમ્ ।
કુતાર્કિકૈર્દિગ્નાગપ્રભુતિભિરાહિતમજ્ઞાનં કુતાર્કિકાજ્ઞાનમિતિ ॥
અવિગીતશિષ્ટાચારપરમ્પરપ્રાપ્તઃ પરમશિષ્ટેન વાર્ત્તિકકારેણ કૃતો ઽપીષ્ટદેવતાનમસ્કારો ન શાસ્ત્રે નિવેશિતઃ ।
ન ખલ્વન્યદપિ મઙ્ગલ્યં શાસ્ત્રે નિવેશિતમ્, પ્રસિદ્ધતરતયા તુ મઙ્ગલ્યાન્તરવચ્છિષ્યા અવગભિષ્યન્તીતિ સર્વમવદાતમ્ ॥
તત્ર સંક્ષેપતઃ પ્રથમસૂત્રમનૂદ્ય તસ્ય તાત્પર્યમાહ--પ્રમાણાદિપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃ- શ્રેયસાધિગમ ઇત્યેતચ્છાસ્ત્રસ્યાદિસૂત્રમ્ ।
તસ્ય શાસ્ત્રસ્ય અભિસંબન્ધવાક્યમ્ ।
આદિગ્રહણેન ક્રમપ્રાપ્તસ્યૈવ પ્રથમં વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ન દ્વિતીયાદેરિતિ દર્શિતમ્ ।
અભિમતઃ સંબન્ધો ઽભિસંબન્ધઃ, શાસ્ત્રનિઃશ્રેયસયોર્હેતુહેતુમદ્ભાવઃ ।
તસ્ય ઇદં સૂત્રાવાક્યમાભિસંબન્ધવાક્યમ્ ।
પ્રમાણાદિપદાર્થતત્વજ્ઞાનાદિત્યત્ર હિ જ્ઞાયતે ઽનેનેતિ જ્ઞાનમિતિ વ્યુત્પત્યા તત્વજ્ઞાનં શાસ્ત્રમુચ્યતે ।
પઞ્ચમ્યા ચ તસ્ય હેતુત્વમ્ ।
ન હિ વિષઘ્નમન્ત્રવત્ સ્વરૂપમાત્રેણ તદવિવક્ષિતાર્થં નિઃશ્રેયસહેતુરિતિ પદાર્થતત્વાવગમકરણતયા શાસ્ત્રમપદિશતિ, ન તુ સ્વરૂપેણ ।
તેન શાસ્ત્રસ્ય નિઃશ્રેયસે કર્તવ્યે પ્રમાણાદિતત્વાવગમો ઽવાન્તરવ્યાપાર ઇતયુક્તં ભવતિ ।
તથા ચ પ્રમાણાદિપદાર્થતત્વં પ્રતિપદ્યમ્, પ્રતિપાદકં ચ શાસ્ત્રમિતિ શાસ્ત્રપ્રમાણાદિપદાર્થતત્વયોર્જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવશ્ચ પ્રમાણાદિપદાર્થતત્વજ્ઞાનનિઃશ્રેયસયોઃ કાર્યકારણભાવલક્ષણશ્ચ સંબન્ધઃ સૂચિતો ભવતિ ।
તદિદમભિઘેયસંબન્ધપ્રયોજનપ્રતિપાદનાર્થત્વં પ્રથમસૂત્રસ્ય ।
પત્પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય ચ યથા નિઃશ્રેયસાધિગમં પ્રત્યુપયોગઃ તથાગ્રે નિવેદયિષ્યતે ।
વિનિશ્ચિતાપ્તભાવશ્ચ મુનેરાપ્તત્વેન તદ્વાક્યાત્ પ્રયોજનાદિ વિનિશ્ચિત્યપ્રવર્ત્સ્યન્તિ ।
આપ્તત્વાવિનિશ્ચયે ત્વર્થસંશયાત્ ।
ન ખલુ કૃષ્યાદાવપિ વિરિશ્ચિતસસ્યાદ્યધિગમાનાં પ્રવૃત્તિઃ, અન્તરાવગ્રહાદિપ્રતિબન્ધેન ફલાનુત્પાદસ્યાપિ ન્યાયપ્રાપ્તત્વેન તદભિધાનમનર્થકમિતિ સામ્પ્રતમ્, વિશેષસ્મૃત્યનપેક્ષસ્ય સંશયસ્યાનુત્પાદાત્ ।
વાક્યાત્ તુ વિશેષસ્મૃતિરિતિ નાનર્થક્યમ્ ॥
તદેવં પ્રથમસૂત્રતાત્પર્યમુક્ત્વા ભાષ્યસ્યાદિવાક્યતાત્પર્યમાહ-પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તાવિત્યેવમાદિ તસ્યાનુસન્ધાનવાક્યમ્ ।
તસ્ય શાસ્ત્રસ્ય નિઃશ્રેયસાધિગમેન સહ સૂત્રેણ ઘટિતસ્ય ।
કુતશ્ચિન્નિમિત્તાદ્ વિઘટનશઙ્કાયામ્ અનુ સૂત્રઘટનાયાઃ પશ્ચાત્ સન્ધસનં ઘટનમ્ અનુસન્ધાનમ્, તસ્ય વાક્યમનુસન્ધાનવાક્યમિતિ ॥
એવં કિલાત્ર શઙ્ક્યતે -- યદશક્યાનુષ્ઠાનોપાયોપદેશકં તદનર્થકમ્, યથા જ્વહરતક્ષકચૂડારન્તાલઙ્કારોપદેશકં વચનમ્ ।
તાદૃશં ચેદ શાસ્ત્રમિતિ ।
તથા હિ પ્રમેયાદીનાં તાવત્પદાર્થાનાં તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રમાણતત્ત્વજ્ઞાનાધીનમ્ ।
ન હિ પ્રમાણં તત્ત્વેનાનવધારિતં બોધકત્વમાત્રણ સ્વગોચરાવધારણાયાલં તાવન્માત્રસ્ય તદાભાસસાધારણ્યાત્, અપિ તુ બોધ કત્વૈકાર્થ સમવેતેનાવ્યભિચારિત્વેન ।
તદેવ હિ પ્રમાણ્યમ્ ।
તચ્ચાશક્યાવધારણમ્ ।
તદનવધારણાચ્ચ પ્રમેયાદયો દુરવધારણાઃ ।
તથા હિ વિજ્ઞાનસ્ચ તાવત્પ્રામાણ્યં સ્વતો વા નિશ્ચીયતે, પરતો વા? ન તાવત્ પૂર્વઃ કલ્પઃ ।
ન ખલુ વિજ્ઞાનમાનાત્મસંવેદનમાત્માનમપિ ગૃહ્ણીયાત્, પ્રાગવ તત્પ્રામાણણ્યમ્ ।
નાપિ વિજ્ઞાનાન્તરમ્, તદ્વિજ્ઞાનમિત્યવ ગૃહ્ણીયાત્, ન પુનરસ્યાવ્યભિચારિત્વેમ્ ।
જ્ઞાનત્વમાત્રં ચ તદાભાસસાધારણમિતિ ન સ્વતઃ પ્રામાણ્યાવધારણમ્ ।
એતેન સ્વસંવેદનનયે ઽપિ અવ્યભિચારગ્રહણં પ્રત્યુક્તમ્ ।
નાપિ પરતઃ ।
પરં હિ તદ્ગોચરં વા જ્ઞાનમભ્યુપેયેત, અર્થક્રિયાનિર્ભાસં વા જ્ઞાનમ્, તદ્ગોચરનાન્તરીયકાર્થાન્તરદર્શનં વા ।
તચ્ચ સર્વં સ્વતો ઽનવધારિતપ્રામાણ્યમાકુલં સત્ કથં પૂર્વં પ્રવર્તકં જ્ઞાનમનાકુલયેત્? સ્વતો વાસ્ય પ્રામાણ્યે કિમપરાદ્ધં પ્રવતાકજ્ઞાનેન યેન તસ્મિન્નપિ તન્ન સ્યાત્ ।
ન ચ પ્રામાણ્યં જ્ઞાયતે સ્વતઃ ઇત્યાવેદિતમ્ ।
યદા ચ સંવેદનપ્રામાણ્યમક્તેન ક્રમેણ દુરધિગમં તદા કૈવ કથેન્દ્રિયાદીનામવ્યભિચારિસંવેદનકાર્યવ્યઙ્ગ્યપ્રમાણભાવાનામ્?
તદેવ દૃષ્ટાર્થાઃ પ્રમાણભૃતાં વ્યવહારા ભવન્તુ સન્દેહાદપિ યથાતથા, અદૃષ્ટાર્થાસ્તુ બહુવિત્તવ્યાયાયાસસાધ્યા વૈદિકા વ્યવહારા દત્તજલા।જલયઃ પ્રસક્તાઃ ।
તસ્માત્ પ્રમાણાદિપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાપનદ્વારેણ ન શાસ્ત્રં નિઃશ્રેયસેન સંબધ્યત ઇતિ ।
સેયમાશઙ્કા પ્રામાણ્યજ્ઞાનોપાયકથનેનાદિવાક્યેન ભાષ્યકૃતા નિરાકૃતા ।
તથા હિ પ્રમાણમર્થવદિતિ નિત્યયોગે મતુપ્ ।
નિત્યતા ચાવ્યભિચારિતા ।
તેનાર્થાવ્યભિચારીત્યર્થઃ ।

ઇયમેવ ચાર્થાવ્યભિચારિતા પ્રમાણસ્ય યદ્દેશકાલનરાવસ્થાન્તરાવિસંવાદો ઽર્થસ્વરૂપપ્રકારયોસ્તદુપદર્શિતયોઃ ।
અત્ર હેતુઃ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ ।
યદિ પુનરેતદર્થવન્નાભવિષ્યત્, ન સમર્થપ્રવૃત્તિમકરિશ્યત્, યથા પ્રમાણાભાસ ઇતિ વ્યતિરેકી હેતુઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકી વા ।
અનુમાનસ્ય સ્વતઃ પ્રમાણતયા અન્વયસ્યાપિ સંભવાત્ ।
પ્રવૃત્તિજનકત્વં તુ પ્રમાણસ્ય ન સાક્ષાત્, કિં ત્વર્થપ્રતિપત્તિજનનદ્વારેણેત્યાહ-- પ્રમાણતો ઽર્થગ્રતિપત્તાવિતિ ।
સર્વસ્ય ચાસ્યોપપત્તિં વાર્ત્તિકવ્યાખ્યાનાવસરે નિવેદયિષ્યામઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ભવન્તુ પ્રમાણાદયઃ પદાર્થાઃ શક્યજ્ઞાનાઃ, શાસ્ત્રેણ તુ તે નાભિધીયન્ત ઇતિ ન નિઃશ્રેયસેન સંગતિઃ શાસ્ત્રસ્યેત્વત આહ--શાસ્ત્રસ્ય પુરુષશ્રેયો ઽભિધાયકત્વાત્ ।
યદ્યપિ શ્રેયો દુઃખનિવૃત્તિમાત્યન્તિકીં વક્ષ્યતિ, તથાપિ સોપાયૈવ સા અત્ર શ્રેયઃશબ્દેન વિવક્ષિતા, તન્માત્રસ્ય શાસ્ત્રાવિષયત્વાત્ ।
તદયમર્થઃ ।
શાસ્ત્રં તાવદેતત્ પુરુષશ્રેયઃ સહોપાયેનાભિધત્ત ઇત્યનુભવસિદ્ધ સદશક્યાનુષ્ઠાનતયાપવદિતવ્યમ્ ।
સા ચેદશક્યાનુષ્ઠાનતાપનીતા પ્રમાણત ઇત્યાદિના સંહિતં નિઃશ્રેયસેન સહ શાસ્ત્રમિતિ ।
શાસ્ત્રસ્યેત્યાદિ ગ્રહણકવાક્યં વિવૃણોતિ--શાસ્ત્રં પુનરિત્યાદિના ઉપભોગાત્ પ્રક્ષયેણેત્યન્તેન ।
પ્રમાણાદિવાચકપદગ્રહણેન તલ્લક્ષણાનિ ચ તત્પરીક્ષાશ્વોપલક્ષયતિ ।
તથા ચ પઞ્ચાધ્યાયી શાસ્ત્રમિત્યઙ્ક્તમિત્યવિરોધઃ ।
પઞ્ચાધ્યાચીત્યનેન વ્યૂહઃ સમૂહિનામુચિતાનુપૂર્વી ।
ઉપલક્ષકપદસ્વરૂપમાહ-- પદં પુનરિત ।
એમસ્મૃતિસમારૂઢા વર્ણા એકાર્થપ્રતિપાદનાવચ્છિન્નાઃ સમૂહઃ ।
એવં સ્વાર્થસ્મૃત્યવાન્તરવ્યાપારાણાં સૂત્રપદાનાં નાનાપદાર્થવિશિષ્ટૈકપદાર્થરૂપવાક્યાર્થપ્રત્યાયનકાર્યાવચ્છિન્નાનાં સમૂહો વેદિતવ્યઃ ।
એવં ચ ક્વચિત્ કેનચિદર્થેનૈકેન સૂત્રવાક્યાનામેકવાક્યત્વં સમૂહઃ પ્રકરણમ્ ।
પ્રકરણાનામપિ કયાચિત્ સ્વાર્થસંગત્યા સમૂહ આહ્નિકમ્ ।
એવં તત્ર તત્ર વેદિતવ્યમ્ ।
એતાશ્ચ પ્રકરણાહ્નિકાધ્યાયાર્થસંગતીસ્તત્ર તત્ર લેશતો દર્શયિષ્યામઃ ॥
તદેવં શાસ્ત્રસ્વરૂપં દર્ંશયિત્વા નાન્તરેણ તદર્થકથનં પુરુષશ્રેયો ઽભિધાયકત્વમસ્રૂ સિધ્યિતીતિ તદર્થં કથયતિ-- તત્પદાર્થા ઇતિ ।
નનુ પ્રમાણાદીનાં પ્રતિનરમાનન્ત્યેન દુર્જ્ઞાનત્વમિતિ તદવસ્થમેવાનર્થક્યં શાસ્ત્રસ્ય પ્રસક્તમિત્યત આહ -- ષોડશાત્માનઃ ।
આત્મા સ્વભાવઃ પ્રમાણાદીનાં પ્રમાણત્વાદિસામાન્યવિશેષ ઇતિ યાવત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
આન્તર્ગણિકભેદાદાનન્ત્યે ઽપિ સ્વસામાન્યવિશેષૈઃ સંગૃહીતા ન દુર્જ્ઞાના ઇતિ યતો ઽસ્ય પદાર્થાઃ પ્રમાણાદયઃ, તત્ તસ્માત્ શાસ્ત્રં પુરુષશ્રેયો ઽભિધત્તે ॥
સ્યાદેતત્ ।
પ્રમાણાદયઃ પદાર્થાઃ પ્રામાણિકા અપ્રામાણિકા વા? અપ્રામાણિકત્વે કલ્પનામાત્રનિર્મિતાઃ કથં નિઃશ્રેયસાય કલ્પન્તે? ન ય ષોડશાત્માનઃ કલ્પનાઃ કોશસ્યાનન્તપ્રસરત્વાત્ ।
પ્રામાણિકત્વે વા પ્રમાણાદેવ તત્સિદ્ધેઃ શાસ્ત્રસ્ય વૈયર્થ્યમિત્યત આહ--પ્રત્યક્ષેતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાધિગતગ્રહણેનાપ્રામાણિકત્વં નિષિદ્ધમ્ ।
અત એવ વસ્તુતત્ત્વમિતિ ।
પ્રમાણાદયઃ પદાર્થા નોપમાનવિષયા ઇતિ નોપમાનમુપન્યસ્તમ્ ।
યદ્યપિ પ્રમેયમાત્માદ્યપવર્ગાન્તલક્ષણમાગમિકં તથાપ્યાગમસ્યાપ્તપ્રણેતૃકતયા તત્રાપિ મૂલભૂતમનુમાનં પ્રત્યક્ષં વાસ્તીતિ પ્રત્યક્ષાનુમાને એવ દર્શિતે ।
નનૂક્તં પ્રામાણિકત્વે શાસ્ત્રવૈયર્થ્યમિત્યત આહ-- તસ્ય વિષય ઇતિ ।
વ્યવહરમાણા અપિ પ્રમાણૈર્લૌકિકા વૈનયિકબુદ્ધિવિરહિણો નૈતાન્ પદાર્થાન્ વિવિઞ્ચતે ।
અવિવિક્તાશ્ચેતે ન નિઃશ્રેયસાય કલ્પન્ત ઇતિ અનધિગતેત્યઙ્ક્તમ્ ।
આધ્યાત્મિકી શક્તિઃ શુશ્રૂષાદિઃ ।
પુરુષત્યુક્તમ્ ।
તત્ર વિવક્ષિતં પુરુષવિશેષં ગ્રહીતું સંભવિનઃ પુરુષપ્રકારાન્ દર્શયતિ--પુરુષઃ પુનરિતિ ।
હેયં દર્શયતિ--તત્રેતિ ।
ઉપાદેયાનાહ-- ઇતર ઇતિ ।
અપેક્ષા જિજ્ઞાસા ।
સા સન્દિગ્ધસ્ય તાવદસ્તિ વિષયસ્ય ।
વિપ્રતિપન્નસ્ય તુ સાક્ષિણાં પુરતો જલ્પવિતણ્ડાભ્યાં વિષ્યમાણસ્ય વિગલિતે ઽહઙ્કારે સન્દિગ્ધસ્ય સ।જાતજિજ્ઞાસસ્ય સાપેક્ષસ્ય સતઃ ।
અપ્રતિપન્નસ્યાપિ કેનચિત્ પ્રકારેણ સન્દેહમાપાદ્ય સાપેક્ષીકૃતસ્ય પ્રતિપાદ્યતા ।
તદિદમુક્તક્--ઇતરે સાપેક્ષાઃ સન્તઃ પ્રતિપાદ્યા ઇતિ ।
અસન્દિગ્ધો ઽપિ તત્ત્વપ્રતિપાદનાય કારૂણિકેન સન્દિગધઃ કૃત્વા પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
તત્ કિં સાપેક્ષમાધિકૃત્ય શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્? તથા ચ પ્રમાતણાં ન પ્રમાણાન્તરે પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિત્યત આહ-- તે યદેતિ ।
કઞ્ચિદ્ વિષયં જિજ્ઞાસવો યેદન્દ્રિયાદ્યપેક્ષન્તે, તદા પ્રત્યક્ષેણ પ્રતિપાદ્યાઃ ।
એવમુત્તરમપિ યોજ્યમ્ ।
અયમભિસન્ધિઃ, ન દૃષ્ટપ્રયોજનોપયોગિવસ્તુવિજ્ઞાસા ઇહાપેક્ષાભિમતા, કિં તુ નિઃશ્રેયસોપયોગિપદાર્થજિજ્ઞાસા ।
સા ચાસ્મિન્નેવ શાસ્ત્રે પ્રવૃત્તિહેતુઃ નાન્યત્ર ।
તદિદમુક્તમ્-- યદા પુનરિતિ ।
પરમપુરુષાર્થયસધનં તુ જિજ્ઞાસવ ઇતિ શેષઃ ।
ઇહાભિમતં શ્રેયો નિર્ધારયિતું શ્રેયોમાત્રપ્રમારાન્ આહ--શ્રેયઃ પુનઃ સુખમહિતનિવૃત્તિશ્ચ ।
તત્રાપ્યવાન્તરપ્રકારાનાહ--તચ્છ્રેયઃ સુખન્દુઃખનિવૃત્તિશ્ચ ભિદ્યમાનં દ્વિધા વ્યવતિષ્ઠતે ।
તદાહ-- દૃષ્ટાદૃષ્ટભેદેન ।
ન વ્યાસજ્ય કિં તુ પ્રત્યેકમિત્યાહ-- દૃષ્ટં સુખ સ્ત્રક્ચન્દનવનિતાદિભોગજન્મ ।
અદૃષ્ટં સુખં સ્વર્ગાદિ ।
એવં ચ દુઃખનિવૃત્તિરપિ શ્રેયો દૃષ્ટામદૃષ્ટં ચેતિ યોજનીયં ચકારલોપાત્ ।
અહિતનિવૃત્તેઃ શ્રેયસ આત્યન્તિકાનાત્યન્તિકત્વેન દૃષ્ટાદૃષ્ટસ્ય ભેદમાહ--અહિતનિવૃત્તિરપીતિ ।
અભિમતં શ્રેયો નિર્ધારયતિ--આત્યન્તિકીતિ ।
પુનરિતિ નિર્ધારણમવદ્યોતયતિ ।
આત્યન્તિકત્વં નિર્વૃત્તેર્નિવૃત્તસ્ય પુનરનુત્પાદઃ ।
સ ચ કાર્યકારણતદનુષઙ્ગિનિવૃત્ત્યા લક્ષ્યતે ।
ન હ્યકારણં કાર્યં જાયતે ।
તદિદમુક્તમ્-- એકવિંશતિપ્રભદભિન્દુઃખહાન્યેતિ ।
ગૌણમુખ્યભેદેન ચૈકવિંશતેઃ શરીરદીનાં દુઃખત્વપ્રકારાનાહ--એવવિંશતીતિ ।
ષષ્ઠમિન્દ્રિયં મનઃ ।
તસ્ય વિષય ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાઃ ।
યદ્યપિ વિષયઃ શરીરમપિ તથાપ્યન્યથાસ્ય દુઃખહેતુભાવ ઇત્યાહ શરીરમિતિ શરીરાવચ્છિન્ન આત્મપ્રદેશો દુઃખાયતનમિતિ શરીરં દુઃખાયતનમુક્તમ્ ।
ઇન્દ્રિયવિષયબુદ્ધદીનાં દુઃખત્વોપચારે કારણમાહ--ઇન્દ્રિયાણીતિ ।
તત્રેન્દ્રિયાણિ તાવદ્ ગન્ધાદિવિષયબોધનાત્, વિષયા બોધ્યત્વાત્ ।
બુદ્ધયસ્તુ સાક્ષાદ્ દુઃખસાધનાનીતિ દુઃખત્વેનોપચર્યન્તે ।
સંખસ્ય દુઃખત્વોપચારબીજમાહ--સુખમિતિ ।
સાધનપારતન્ત્યં ક્ષયિત્વં કામ ઇતિ દુઃખહેતવઃ સકલસુખાનસઙ્ગિનઃ, તસ્માત્ સુખમપિ દુઃખાનુષઙ્ગિ ।
ઉક્તપ્રકારદુઃખહાનસાધનમાહ--તસ્ય હાનિરિતિ ।
સંશયાદિતત્ત્વજ્ઞાનપરિશોધિતપરમન્યાયમાર્ગઃ ખલુ હેયોપાદેયભૂતદ્વાદશવિધપ્રમેયતત્ત્વપરિભાવનભવા પ્રસંખ્યાનેન નિર્મૃષ્ટનિખિલપ્રવૃત્તિહેતુદોષાનુષઙ્ગો ઽપ્રવર્તમાનો ન શરીરેન્દ્રિયાદિહેતુમપૂર્વધર્માધર્મપ્રચયમાતનોતિ ।

અનાદિ ભવપરમ્પરોપત્તં ચ ધર્માધર્મપ્રચયમનન્તમપ્યનિયતવિપાકસમયમપિ પ્રસંખ્યાનપરિપાકપ્રભાવાત્ પરિતસ્તત્તદુપભોગભાગિનઃ કાયાન્ નિર્માય તત્ત્ત્ફલોપભાગાત્ પ્રક્ષિણોતિ ।
અચિન્ત્યસામર્થ્યાતિશયો હિ સમાધિઃ ।
યથાહુરત્રભવન્તઃ,
કો હિ યોગપ્રભાવાદૃતે અગસ્ત્ય ઇચ સમુદ્રં પિબતિ, સ ઇવ ચ દણ્ડકારણ્યં સૃજતિ?
# યોગભાષ્યે # 8.10
ઇતિ ।
સેયમાત્યન્તિકી દુઃખનિવૃત્તિઃ શ્રેયઃ ।
તદિદમુક્તમ્--શાસ્ત્રસ્ય પુરુષશ્રેયો ઽભિધાયકત્વાદિતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
કેવલસ્ય દુઃખસ્યાત્યન્તિકી નિવૃત્તિઃ શ્રેયઃ પુયષપ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્ ।
ઇયં તુ દુઃખવત્ સુખસ્યાપ્યાત્યન્તિકી નિવૃત્તિરિતિ કથં શ્રેયઃ, કથં ચ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમિત્યત આહ--પુરુષા રાગાદિમન્ત ઇતિ ।
યદ્યપિ રાગાદિમતા પુથગ્જનાનામેતન્ન પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્, તે હિ મધુવિષસંપૃક્તમપ્યન્નં મધુરતયા આપાતરમણીયં વિષવિઙ્ગત્તુ મારયતુ મા વ મીમરદુપયુ।જ્મહે તાવદાપાતસુખમ્, કો હિ હસ્તગતં પાદગતં કરોતીતિ વિચિન્ત્યોપભુ।જતે ।
વિવેકિનસ્તુ આયતિમાલોચયન્તઃ સ્વર્ગમપિ કુપિતફણિફણામણ્ડલચ્છાયપ્રતિમ ઇત્યપજહતિ ।
તેન મા ભૂદેતદ્ રાગાદિમતાં પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્, વિવેકિનાં તુ ભવિષ્યતિ ।
અવિવેકિનામપિ ચાપ્રતિપન્નવિપ્રતિપન્નાનાં વિવેકાધાનોપયઃ પૂર્વમાવેદિતઃ ।
શાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યઙ્ગમાત્રમેવ ચેહ વિવેકો વૈરાગ્યમભિમતમિતિ ।
પ્રવૃત્તેર્દ્વૈવિધ્યમ્ ઐકરૂપ્યં દ્વૈરૂપ્યં ચ ।
પુરુષભેદો રાગવૈરાગ્યાભ્યામ્, પ્રાપ્તવ્યસ્ય સર્વસ્ય સુખસ્ય દુઃખસંભેદેનાનિષ્ટપક્ષનિક્ષેપાદનિષ્ટપ્રતિષેધાર્થૈવ પ્રવૃત્તિર્વિવેકિનામેકરૂપૈવ ।
અવિવેકિનાં તુ પ્રવૃત્તિર્દ્વિરૂપેત્યુક્તમ્ ॥
તદનેન પ્રપઞ્ચેન પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તવિત્યાદિવાક્યસ્ય તાત્પર્યમભિધાય તદવયવં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદિતિ વિવરીતું ભૂમિમારચયતિ--પ્રવૃત્તેરપીતિ ।
દૃષ્ટં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં હેતુરિતિ રાગાદિમત્પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમુપન્યસ્તમ્, ન તુ વીતરાગાનામ્।ન હિ તત્પ્રવૃત્તેર્નિઃ- શ્રેયસાધ્ગિમલક્ષણફલસંબન્ધો દૃષ્ટો નિઃશ્રેયસસ્યાલૌકિકત્વાત્ ।
પ્રમાણસ્યાર્થવદનર્થકત્વાદ્ ઇત્યયુક્તમ્, પ્રમાણમનર્થકમિતિ હિ વિપ્રતિષિદ્ધમિત્યત આહ-- પ્રમાણં તાવદિતિ ।
ન હ્યપ્રમાણમપ્રમાણમિતિ ગૃહીતં પ્રવૃત્ત્યૈ કલ્પતે ।
કિં તર્હિ? પ્રમાણમિતિ ।
ન ચાપ્રમાણે પ્રમાણાભિમાનો વિના પ્રમાણાદિસાધર્મ્યાદિતિ તત્સાધર્મ્યં પૃચ્છતિ--કિં પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--સામાન્યપરિચ્છેદકત્વમ્ ।
તદ્વિવૃણેતિ--પ્રમાણેનાપીતિ ।
રજતવિજ્ઞાનમપિ પુરોવર્તિ શુક્લભાસ્વરં સદ્દ્રવ્યં પરિચ્છિનત્તિ, શુક્તિકાજ્ઞાનમપિ ।
કેવલમેકસ્મિન્નવ વિષયે રજતસમારોપાપવાદાભ્યાં બુદ્ધચોર્વાધકભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
તદેવમુભયતઃ પ્રવૃત્તિઃ સમર્થાત્ પ્રમાણાદેવ, નાપ્રમાણાદર્થવ્યભિચારિણ ઇત્યાહ--સો ઽયં પ્રમાતેતિ ।
તતશ્ચ સિદ્ધઃ સમર્થાયાઃ પ્રવૃત્તેરનર્થવદ્વચતિરેક ઇત્યભિસન્ધિઃ ।
તથા ચ સમર્થા પ્રવૃત્તિરનર્થવદ્વચતિરેકસંપન્નપ્રમાણસ્યાર્થવત્ત્વે હેતુરિત્યાહ--તસ્યાઃ સમર્થાયાઃ પ્રવૃત્તેર્હેતોઃ પુનઃ પ્રમાણસ્યાર્થવત્ત્વમર્થાવ્યભિચારિત્વમ્ ।
અસમર્થા ત્વનન્તરાપિ ન સંબધ્યતે યોગયતાવિરહાત્ ॥
સંપ્રત્યાદિવાક્યમાક્ષેપ્તુમનુવદતિ-- પ્રમાણત ઇતિ ।
આક્ષિપતિ--પરસ્પરેતિ ।
સમાધત્તે--નેતિ ।
આક્ષેપવાક્યં વિભજતે--યદિ પ્રમાણત ઇતિ ।
ન તાવદર્થપ્રતિપત્તિઃ પ્રવૃત્તિહેતુરપિ તુ તદ્વિનિશ્ચયઃ ।
ન ચ તન્માત્રમ્, અપિ તુ તદર્થજાતીયસ્ય શ્રેયોહેતુતામસકૃદુપલભ્ય સંપ્રત્યુપલભ્યમાનસ્યાર્થસ્ય તજ્જાતીયતયા શ્રેયોહેતુભાવાનુમાનસહિતો વિનિશ્ચયઃ પ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
સેયં શ્રેયઃસાધનતાનુમાનસહિતા પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તિર્વિનિશ્ચતિઃ સમર્થપ્રવૃત્તિનિમિત્તમુક્તા ।
ન ચાર્થવિનશ્ચયઃ પ્રામાણ્યાવધારણમન્તરેણ, પ્રામાણ્યાવધારણં ચ શ્રેયોહેતુતાનુમાનનિમિત્તવ્યાપ્તિગ્રહણં ચ ન સમર્થાં પ્રવૃત્તિં વિના, ન ચ સમર્થા પ્રવૃત્તિસ્તાભ્યાં વિવનેતિ પરસ્પરાશ્રયતા ।
તદિદમુક્તમ્, ચદિ પૂર્વં પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તિઃ ર્વિનિશ્ચિતિરપેક્ષિતોપયતાનુમાનસહિતા પ્રવૃત્તિસમાર્થ્યમન્તરેણ કિમિતિ પ્રતિપદ્યતે નિશ્ચિનોતિ અપેક્ષિતોપાય એવેતિ ચ તોયમેવેતિ ચેતિ? સમાધાનં વિભજતે--તચ્ચ નૈવમિતિ ।
યત્ તાવદુક્તમ્, પ્રમાણસ્ય દુરવધારણત્વાદર્થવિનિશ્ચયાભાવાન્ન પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમિતિ, તત્ર બ્રૂમઃ--સત્યમ્, ન સ્વતઃ પ્રામાણ્યં શક્યાવધારણમ્ ।
પરતસ્તુ દૃષ્ટાર્થેષ્વનભ્યાસદશાપન્નેષુ પ્રવૃત્તિસામથ્યદિવ તદ્ ગમ્યતે ।
અર્થપ્રતીત્યધીના તુ પ્રવૃત્તિર્નાર્થાવધારણાધીના, અર્થસન્દેહાદપિ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તેઃ ।
નો ખલૂપાયતાવિનશ્ચયેનાપિ પ્રવર્તમાના ન અનાગતફલે સન્દિહતે ।
તદમી સંદિહાના અપિ પ્રવર્તમાનાઃ પ્રવૃત્તિસમાર્થ્યાત્ પ્રમાણસ્ય તત્ત્વં વિનિશ્ચત્ય તજ્જાતીયસ્યાન્યસ્યાભ્યાસદશપન્નસ્ય પ્રવૃત્તિસમાર્થ્યાત્ પ્રાગેવ તજ્જાતીયત્વેન લિઙ્ગેન પ્રામાઝયાવધારણાત્ અર્થવિનિશ્ચયેન પ્રવર્તન્તે ।
એવં ચ દૃષ્ટાર્થમન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યં પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેનાવધાર્ય તજ્જાતીયસ્યાપ્તોક્તસ્યાદૃષ્ટાર્થસ્ય વેદસ્ય વિનાપિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં પ્રામાણ્યાવધારણમાપ્તોક્તત્વેન નિવેદયિષ્યતે ।
ન ચ ફલજ્ઞાનં પરીક્ષ્યતે પ્રેક્ષાવદ્ધિઃ, તસ્ય યાદૃશતાદૃશસ્યાપીષ્ટત્વાદિષ્ટલક્ષણત્વાચ્ચ ફલસ્ય તત્સાધનત્વં તે પરીક્ષન્તે ।
તથા હિ તોયજ્ઞાનમ્, પિપાસોસ્તત્ર પ્રવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તસ્ય તદાપ્તિઃ, આપ્તસ્ય પાનમ્, પાનેન ચોદન્યોપશાન્તિરિત્યેતાવતૈવ પ્રમાતા કૃતી ભવતિ, ન પુનરુદન્યોપશમમપિ પરીક્ષતે, તસ્ય યાદૃશતાદૃશસ્યાપીષ્ટત્વાદિતિ કેચિત્ ।
વયં તુ બ્રૂમઃ, ફલજ્ઞાનમપ્યભ્યાસદશાપન્નતયા તજ્જાતીયત્વેન લિઙ્ગેનાવધૃતાવ્યભિચારમેવ ।
એવં તત્પૂર્વં તત્પૂર્વતરં તત્પૂર્વતમમિતિ ।
ન ચ સંપ્રતિતનસ્ય ફલજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાવધારણાયેદાનીમેવ પૂર્વસ્ય ફલજ્ઞાનસ્ય તજ્જાતીયત્વેન પ્રમાણ્યાવધારણે સત્યનવસ્થેતિ ।
વાચ્યમ્ ।
પૂર્વતરસાધર્મ્યેણ પૂર્વમેવ પૂર્વસ્યાવધૃતપ્રામાણ્યત્વાત્ ।
એવં પૂર્વતમસાધર્મ્યેણ પૂર્વતરસ્ય ।
એવં તત્પૂર્વસાધર્મ્યેણ પૂર્વતમસ્યેત્યનાદિતયૈવાત્ર પરિહારઃ ।
એતેષુ ચ મધ્યે યત્ફલજ્ઞાનં સ્વપ્નાદ્યુપભોગતુલ્યતયા શઙ્કિતવ્યભિચારં તદનભ્યાસદશાપન્નમ્ ।
અતઃ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં તત્ર પ્રામાણ્યાવધારણાય વિનિવશનીયમિત્યર્થપ્રતિપત્તિપ્રવૃત્તિસામર્થ્યયોરનાદિત્વમુક્તમ્ ।
અનુમાનસ્ય તુ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યલિઙ્ગજન્મનો ઽન્યસ્ય વા નિરસ્તસમસ્તવ્યભિચારશઙ્કસ્ય સ્વત એવ પ્રામાણ્યમનુમેયાવ્યભિચારિલિઙ્ગસમુત્થત્વાત્ ।
ન હિ લિઙ્ગાકાર જ્ઞાનં લિઙ્ગં વિના, ન ચ લિઙ્ગં લિઙ્ગિનં વિનેતિ સ્વત એવ ગૃહીતાવ્યભિચાલિઙ્ગસમુત્થં નિષ્કમ્પમુપપદ્યતે જ્ઞાનમ્ ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં ત્વર્થાદુત્પદ્યમાનમપિ ન ગૃહીતાવ્યભિચારાત્, અપિ તુ સત્તામાત્રેણાવસ્થિતાત્ ।
ન ચ કારણાન્તરાણ્યપીન્દ્રિયાદીનિ અસ્યાર્થેન ગૃહીતાવ્યભિચારાણિ ન ચાર્થેનાવ્યભિચારાણિ ।
શાબ્દં તુ જ્ઞાનુ નાર્થાદુત્પદ્યતે,
તદભાવે ઽપિ સતિ શબ્દે ભાવાત્ ।

નાપિ લિઙ્ગસ્યેવ શબ્દસ્યાર્થાવ્યભિચારઃ, કિં તુ સઙ્કેતગ્રહણમાત્રાત્ પદાર્થપ્રત્યાયનેન વાક્યાર્થમધિગમયતિ શબ્દઃ ।
તસ્માત્ પ્રત્યક્ષશાબ્દવિજ્ઞાનયોર્ન સ્વતો ઽવ્યભિચારગ્રહ ઇતિ ।
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં તજ્જાતીયત્વં વા લિઙ્ગમર્થાવ્યભિચારાયાનુસરણીયમ્, જ્ઞાનગતતજ્જાતીયત્વલિઙ્ગગ્રાહિણશ્ચ જ્ઞાનસ્ય માનસપ્રત્યક્ષસ્ય તાદૃશસ્યાદૃષ્ટવ્યભિચારતયા પરિતો નિરસ્તસમસ્તવિભ્રમાશઙ્કસ્ય સ્વતઃ પ્રામાણ્યમિતિ નાનવસ્થા ।
ઐતેનોપમાનં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સંવેદનસ્ય ચાર્થાવરુભિચારિતાકથનેન તત્કારણાનામિન્દ્રિયાદીનામપિ પ્રમાણત્વમક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
ન હ્યવ્યભિચારિવિજ્ઞાનજનકત્વાદન્યદેષાં પ્રામાણ્યમ્ ।
ન ચાર્થવ્યભિચારિણામિન્દ્રિયાદીનાં કથમર્થાવ્યભિચારિવિજ્ઞાનજનકત્વમિતિ સાંપ્રતમ્, કારણસ્વભાનિયોગપર્યનુયોગયોરશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદર્થસન્દેહાદનભ્યાસદશાપન્નાત્ પ્રમાણતા ઽર્થપ્રતિપત્તૌ પ્રવૃત્તિસમાર્થ્યસંભવાત્ પ્રવૃત્તિસમાર્થ્યજ્ઞાનસ્ય ચાભ્યાસદશાપન્નસ્ય તજ્જાતીયત્વેન પ્રામાણ્યાનુમાનાદનભ્યાસદશાપન્નસ્ય તુ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાન્તરજ્ઞાનેન પ્રામાણ્યાનુમાનાદનાદિત્વાન્નાર્થપ્રતિપ્રવૃત્તિસામર્થ્યયોઃ પરસ્પરાશ્રયત્વમસ્તીતિ ।
અર્થસ્યાપેક્ષિતોપાયતાનુમાનપ્રવૃત્તિસામર્થ્યયોઃ પરસ્પરાપેક્ષત્વમવશિષ્યતે ।
તત્રાપ્યનાદિતાપરિહારઃ ।
ઉત્પન્નમાત્રકસ્ય હિ બાલકસ્ય સ્તનં દૃષ્ટ્વા પ્રાગ્ભવીયસ્તજ્જાતીયાપેક્ષિતાનુભવજનિતઃ સંસ્કાર આવિરસ્તિ ।
તતશ્ચ સ્મરણમ્ ।
તતો ઽપેક્ષિતોપાયતાનુમાનમ્ ।
તતઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
તતસ્તસ્યાઃ સામર્થ્યમ્ ।
એવં પૂર્વસ્મિન્ પૂર્વસ્મિન્ જન્મનીત્યનાદિતયા ન બીજાઙ્કુરવત્ પરસ્પરાપેક્ષિતેતિ ।
અર્થપ્રતિપત્તિરિતિ ।
અર્થપ્રતિપત્તિશ્વાર્થસ્યાપેક્ષિતોપાયતાપ્રતિપત્તિશ્ચેત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ સર્વમવદાતમ્ ॥
તદનેનોક્તેન ક્રમેણ પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપતાવિત્યસ્ય શાસ્ત્રાનુસન્ધાનવાક્યત્વ તાત્પર્યં ચ સમાહિતમ્ ।
ઇદાનીમસ્યૈવ તાત્પર્યાન્તરમાહ--પ્રમાણપ્રવૃત્યોર્વેતિ ।
તત્રેદમમાશાઙ્ક્યતે મુનિર્હિ પ્રત્યક્ષસંશયાદિવ્યુત્પાદનદ્વારેણ સાક્ષાચ્ચાનેન શાસ્ત્રેણાન્વીક્ષિક્પા હેયોપાદેયભાવાવસ્થિતદ્વાદશવિધપ્રમેયવ્યુત્પાદકં ન્યાયમનુમાનપરનામાનં નિઃશ્રેયસસિદ્ધયે વ્યુત્પાદયાંબભૂવ ।
ન ચ ન્યાયતઃ પ્રમાણાત્ પ્રમેયતત્ત્વનિશ્ચયમાત્રાન્નિઃશ્રેયસાધિગમઃ ।
અપિ ત્વાદ્યન્તવર્જ્જં દશાનાં પ્રમેયાણાં દુઃખસંજ્ઞાભાવનમ્, આત્મનશ્ચ યાથાત્મ્યભાવનમિત્યાદિભ્યઃ પ્રવૃત્તિભ્ય આત્મતત્ત્વસાક્ષાત્કારવૈરાગ્યપરિપાકક્રમેણાપૂર્વયોર્ધર્માધર્મયોરનુત્પાદેનોત્પન્નયોશ્વોપભોગાત્ ।
પ્રક્ષયેણેતિ ।
તથા ચ નિઃશ્રેયસં પ્રત્યન્તરઙ્ગત્વાત્ પ્રમાણાન્ન્યાયાત્ પ્રવૃત્તિરેવ બલીયસી, ન ન્યાયઃ ।
તસ્માત્ પ્રવૃત્તિરેવ વ્યુત્પાદનીયા ન પ્રમાણં નિઃશ્રેયસહેતુરપિ પ્રવૃત્તેરન્તરઙ્ગત્વાત્ ।
તત્રેદભુપતિષ્ઠતે પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તૌ સત્યા પ્રવૃત્તેઃ સમાર્થ્યં ફલેનાભિસંબન્ધો, ન તુ પ્રમાણતો ઽસત્યાર્થપ્રતિપત્તૌ ।
તસ્માદર્થવત્ પ્રયોજનવત્ પ્રમાણમપિ પ્રવૃત્તિવદેવ ।
એતદુક્તં ભવતિ, યથાન્તરઙ્ગતયા પ્રવૃત્તિર્બલીયસી એવં મૂલકારણતયા પ્રમાણમપિ ।
ન હ્યપ્રમાણાત્ પ્રવૃત્તિઃ ફલેનાભિસંબધ્યતે ।
તસ્માત્ તુલ્યમુભયમપિ ।
તથાપિ પ્રમાણવ્યુત્પાદનેન પ્રવૃત્તિરપિ વ્યુત્પાદિતા ભવતીતિ પ્રમાણસ્ય વ્યુત્પાદનમકારિ શાસ્ત્રેણ, ન તુ પ્રવૃત્તેઃ ।
સામાન્યાભિધાનં ચ પરમન્યાયપરમ્, તસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાદિતિ ।
પ્રામાણ્યજ્ઞાનોપાયપ્રતિપાદનપરતયાનુસન્ધાનવક્યત્વમસ્ય પૂર્વમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ પરપર્યનુયોગમુખેનાસ્યાનુસન્ધાનવાક્યત્વુ પ્રતિપાદયતિ-- લોકવૃત્તેતિ ।
યથા હિ પ્રમાણપ્રતિપત્ત્યુપાયં પ્રત્યાચક્ષાણક એવં પ્રષ્ટાવ્યો જાયતે, કિં ભવાન્ પ્રમાણેન પ્રમાણજ્ઞાનોપાયં પ્રત્યાચષ્ટે, અપ્રમાણેન વેતિ? યદિ બ્રૂયાત્ પ્રમાણેનેતિ, સ પ્રતિવક્તવ્યઃ, પ્રમાણજ્ઞાનોપાયમવિદ્વાન્ કથં ભવાનેવમાહેતિ? અપ્રમાણેનેતિ ચેદનુજ્ઞયા વર્તિતવ્યમ્ ।
અથ પ્રમાણેનાગૃહીતપ્રામાણ્યેનેતિ, વા।મનસયોર્વિસંવાદઃ ।
તસ્માદનિચ્છતાપિ ત્વયા લોકવૃત્તમનુસરણીયમ્ ।
અન્યથા નાસિ લૌકિકો ન પરીક્ષક ઇત્યુન્મત્તવદુપેક્ષણીયઃ સ્યા ઇતિ ।
તદિદં લોકવૃત્તમાક્ષેપ્તારં બોધયિતુમનેન ભાષ્યેણાનૂદ્યતે પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપતૌ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાવત્ પ્રમાણ યતો ઽતઃ સર્વઃ પ્રમાતા પ્રમાણેનાવગતાર્થવત્ત્વેનાર્થમવધાર્ય પ્રવર્તમાનઃ ફલમુપલભત ઇતિ લોકવૃત્તમ્ ।
તત્ પ્રમાણત ઇત્યાદિના વાક્યેન કારણપ્રદર્શનદ્વારેણાનૂદ્યતે ॥
અસ્યૈવ ભાષ્યસ્ય તાત્પર્યાન્તરં વક્તુ ભૂમિમારચયતિ--હેયહાનેતિ ।
અર્થો ઽર્થશબ્દઃ પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તાવિત્યત્ર સ્થિતઃ પદં વાયકં યેષાં તાનિ તથા ।
એતદ્વાત્તિકગ્રન્થસ્યૈતાદૃશંવ્યાખ્યાનમ્, ભાષ્યગતસ્ય ત્વન્યથા ભવિષ્યતિ ।
ઉપાયઃ શાસ્ત્રમિતિ ।
શાસ્ત્રશબ્દસ્તદર્થપરઃ, અર્થસ્યાપિ શબ્દવચ્છાસ્ત્રશરીરત્વાત્ ।
અત્ર ચ હેયહાનાધિગન્તવ્યપદૈઃ પ્રમાણપ્રમેયયોરૂપાદાનાદ્ ગોબલીવર્દન્યાયેન સંશયાદિષુ નિગ્રહસ્થાનાન્તેષુ શાસ્ત્રપદં પ્રવર્તતે ।
તેનોપાયપદેન સંશયાદયો નિગ્રહસ્થાનાન્તો એવોક્તા ઇતિ ।
ગ્રહણકવાક્યં વિવૃણેતિ--હેયમિતિ ।
તાત્પર્યમાહ--એતસ્મિંશ્ચેતિ ।
ચેન પ્રમાણપ્રમાપ્રમાતૃપ્રમેયરૂપં ચતુર્વર્ગાન્તરમપિ સૂચયતિ ।
તત્ર હેયાદિચતુર્વર્ગે ચાર્યમાણતયાર્થપદસૂચિતે પ્રમાણાદિચતુર્વર્ગે ચ પ્રમાણસ્ય પ્રાધાન્યપ્રદર્શનાર્થમિદં ભાષ્યમ્ ।
યદ્યપિ ચતુર્વર્ગદ્વયતત્ત્વાવગમો નિઃશ્રેયસાધિગમહેતુઃ, તથાપિ પ્રમાણમેવ પ્રધાનમ્, તન્મૂલત્વાદિતરસિદ્ધેઃ ।
તદિદમુક્તમ્, અર્થવદિતિ ।
અતિશાયને મતુપ્ ।
પ્રમાત્રાદ્યપેક્ષયા હેયાદ્યેપક્ષયા ચાતિશયેન પ્રયોજનવત્ પ્રમાણમ્ ।
કસ્માત્? પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તૌ સત્યાં પ્રવૃત્તસ્ય પ્રમાતુસ્તદિતરપ્રતિલમ્ભાત્ ।
પ્રમાયાશ્ચ તત્કાર્યત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદિતિ ।
તદેતસ્માત્ પ્રાધાન્યાદ્ વિવક્ષાભેદેન ત્રિવર્ગદ્વયાત્ પ્રાગુદ્દેશઃ પ્રમાણસ્યેતિ ।
એતેન યદાહુરેકે યદિ પ્રાધાન્યાત્ પ્રાથમ્યં તત્ પ્રમેયસ્યૈવ, અથોષાયત્વાત્ તત્ સંશયાદીનામ્,
તેષાં પ્રમાણોપાયત્વાત્, કસ્માચ્ચ પ્રમાત્રાદિભ્યઃ પ્રાથમ્યં પ્રમાણસ્યેતિ? તન્નિરસ્તં ભવતિ, પ્રમાણોપાયાનામપિ સંશયાદીનાં પ્રમાણાધીનત્વાદિતિ ।
નન્વવગતમ્, અર્થપદતયા હેયાદિચતુર્વર્ગો દર્શિત ઇતિઃ, પ્રમાણાદિચતુર્વર્ગસ્તુ કથં પ્રદર્શિત ઇતિ પૃચ્છતિ--કથં પુનરિતિ ।
ઉત્તરં પ્રમાણગ્રમેયાધિગતય ઇતિ ॥
તદેવં તાત્પર્યં વ્યાખ્યાયાવયવાર્થં વ્યાખ્યાતુમુપક્રમતે--તદિદં વાક્યામવયવશ ઉપન્યસ્ય વર્ણ્યતે વ્યાખ્યાયતે ઽવયવશ ઇતિ ।
તત્રાસ્યાવયવેષુ વ્યાખ્યાતવ્યેષુ પ્રાથમ્યાત્ પ્રમાણત ઇતિ વિવૃણોતિ--તત્રેતિ ।
વિભજતે-પ્રમાણત ઇતીયં નિમિત્તપઞ્ચમી ।
નિમિત્તપઞ્ચમી ચેત્ કસ્માત્ પ્રમાણાદિતિ નાભિહિતમિત્યત આહ-- અસ્યેતિ ।
પ્રમાણત ઇત્યેવંરૂપસ્યાભિધાનં વચનવ્યાપ્ત્યર્થં વિભક્તિવ્યાપ્ત્યર્થં ચેતિ ।

વચનવ્યાપ્ત્યર્થમિતિ મૃશ્યામહે, ન તુ વિભક્તિવ્યાપ્ત્યર્થમિતિ, પઞ્ચમીવ્યતિરેકેણ તસેરભાવાદિત્યાહ----કથં પુનરિતિ? પરિહરતિ--લભ્યત ઇતિ ।
વ્યાપ્તેઃ પ્રયોજનં પૃચ્છતિ-કિં સિદ્ધં ભવતીતિ ।
ઉત્તરં-વચનવ્યાપ્ત્યા સંપ્લવો વ્યવસ્થા ચ ।
તદુભયં વિભજતે--પ્રમાણેનેતિ ।
યત્ર દ્વયોર્બહૂનાં વા સંપલ્વઃ પ્રમાણાનાં તત્રૈકૈકસ્યાપ્યસ્તિ પ્રતિપત્તિસાધનત્વં પ્રમાણસ્યેતિ કથયિતું સંપ્લવાવસરે ઽપિ પ્રમાણેનેત્યઙ્ક્તમ્ ।
અત એવ વ્યવસ્થાયામેવકારઃ પ્રમાણેનૈવેતિ ।
વિભક્તિવ્યાપ્તેઃ પ્રયોજનમાહવિભક્તિવયાપ્ત્યા હેતતુકરણભાવઃ ।
ગમ્યતે ઇત્યનુષજ્યતે ।
તદ્વિભજતે-પ્રમાણાદર્થાધિગતિર્ભવતીતિ હેતુત્વં ગમ્યતે ।
પ્રમાણેનાર્થાધિગતિર્ભવતીતિ કરણરૂપો ઽર્થો ગમ્યત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
કસ્માત્ પુનઃ કરણાર્થો ગમ્યત ઇત્યત આહ--પ્રમાણેનેતિ ।
અર્થમર્થાધિગતિ સાધયતીતિ સાધકતમત્વાત્ ।
અત્ર ચ કરણભાવનાન્તરીયકસ્ય હેતુભાવસ્ય પઞ્ચમ્ય અભિધાનં પ્રમાણફલયોસ્તાદાત્મ્યપ્રતિષેધાર્થમ્, ભેદાધિષ્ઠાનત્વાદ્ધેતુફલભાવસ્ય, ન ખલુ પરશુરેવ ચ્છિદેતિ ।
પ્રમાણપ્રાતિપદિકલબ્ધકરણત્વાનુવાદશ્ચ પ્રમાકારકાન્તરેભ્યો ઽભ્યર્હિતત્વેનાસ્ય વ્યુત્પાદ્યત્વં ચ પ્રાથમ્યં ચ યુક્તમિતિ દર્શયિતું સંપ્લવમાક્ષિપતિ--સંપ્લવેતિ ।
સમાધત્તે--નેતિ ।
આક્ષેપુ વિભજતે--સ્યાન્મતિરિતિ ।
વિશિષ્ટો ભિન્નો વિષયો યેષાં તાનિ તથા ।
બહુવચનમાન્તર્ગણિકભેદાભિપ્રાયમ્ ।
અર્થસામર્થ્યસમુત્થં હિ પ્રત્યક્ષમર્થગોચરમ્ ।
સ એવાર્થઃ પ્રત્યક્ષગોચરો યો જ્ઞાનપ્રતિભાસમાત્મનો ઽન્વયવ્યતિરેકાવનુકારયતિ ।
ન ચ સામાન્યં નિરસ્તસમસ્તાર્થક્રિયાસામર્થ્યમેવં ભવિતુમર્હતિ ।
સ્વલક્ષણં તુ સ્યાત ।
તદેવ હિ પરમાર્થસત્, અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ ।
એતદેવાસ્ય સ્વમસાધારણં લક્ષણં યદ્દેશતો ઽનનુગમેનાદેશાત્મકસ્ય પરમાણુત્વમ્, કાલતો ઽનનુગમેન ચ ક્ષણિકત્વમ્ ।
તસ્માત્ સ્વલક્ષણવિષયં પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન ચ સ્વલક્ષણમનુમાનસ્યાપિ ગોચરઃ ।
તદ્ધિ ગૃહીતપ્રતિબન્ધલિઙ્ગહેતુકમ્ ।
પ્રતિબન્ણશ્ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણઃ સ્વલક્ષણવિષયો ઽશક્યગ્રહ ઇતિ સામાન્યધર્માવાશ્રયતે ।
ન ચ સામાન્યમેકમનેકદેશકાલાવસ્થાસંસર્ગિ ભવિતુમર્હતિ ।
તદિદમનાદિવાસનોદ્ભૂતવિકલ્પધિષ્ઠાનં વિકલ્પાકારસ્ય વા અલીકસ્ય વા બાહ્યત્વમનુમાનગાચરો ઽભ્યુપેયમ્ ।
તચ્ચ ભાવાભાવસાધારણ્યાચ્ચ બાહ્યસાદૃશ્યચ્ચ નિયતપ્રતિભાસત્વાચ્ચાન્યવ્યાવૃત્તિનિષ્ઠમ્ ।
યત્ ખલુ ભાવાભાવસાધારણમ્, તદન્યવ્યાવૃત્તિનિષ્ઠમેવ યથા અમૂર્તત્વમ્ ।
તદ્ વિજ્ઞાનાદૌ ભાવે શશવિષાણાદૌ ચાભાવે સાધારણમ્ ।
ભાવાભાવસાધારણશ્ચ વિકલ્પગોચરો ઽસ્તિ ઘટો નાસ્તિ ઘટ ઇતિ ।
યદિ પુનરસાધારણો ભાવો ભવેદ્ અસ્તિશબ્દો ન પ્રયુજ્યેત, પુનરુક્તત્વાત્ ।
નાસ્તીયપિ ન વક્તવ્યં વિરોધાત્, એવમભાવાસાધારણ્યે ઽપિ વાચ્યમ્ ।
ન ચાલીકસ્ય સર્વસામર્થ્યવિરહિણઃ પરમાર્થસત્તા સ્વલક્ષણેન સાદૃશ્યં મન્યતે ઽન્યવ્યાવૃતેઃ ।
ન ચ ગૌરિતિ નિયતૌ બુદ્ધિવ્યપદેશૌ વિનાશ્ચાદિવ્યાવૃત્તિમ્ ।
તસ્માત્ સામાન્યમન્યવ્યાવૃત્તિરૂપમબાહ્યં બાહ્યભેદાગ્રહાદ્ બાહ્યત્વેનાવગાહ્યમાનમનુમાનં બાહ્યો પ્રવર્તયતિ ।
પારમ્પર્યેણ ચ બાહ્યપ્રતિબન્ધાદ્ બાહ્યં પ્રાપયત્ સંવાદકં સદ્ ભ્રાન્તમપિ પ્રમાત્રાશયવશાત્ પ્રમાણમ્ ।
તદસ્ય ન સ્વલક્ષણં ગોચરઃ ।
પ્રત્યક્ષમપિત ન સામાન્યગોચરમિત્યાવેદિતમ્ ।
ન ચાભ્યામન્યત્ પ્રમાણમસ્તિ, પ્રમાણસ્ય સતો ઽત્રૈવાન્તર્ભાવાત્, અનન્તર્ભાવે વા પ્રમાણત્વાનુપપત્તઃ ।
ન ચ સામાન્યવિશેષાભ્યામન્યદસ્તિ પ્રમેયાન્તરં યત્રૈતે તત્ સંપ્લોષ્યેતે ઇત્યર્થઃ ॥
સમાધાનવાક્યં વિવૃણોતિ--એતચ્ચ નેતિ ।
યથા ચૈતત્ તથા તત્ર તત્ર નિવેદયિષ્યતે ।
વિશેષો વ્યવચ્છેદકઃ ।
સ ચ વક્રકોટરાદિરન્ત્યશ્ચ ।
વ્યવસ્થાસઙ્કરોદાહરણાન્યાહ--ઇન્દ્રિયવદિતિ ।
સંપ્લવમમૃષ્યમાણ આહ--અધિગતત્વાદિતિ ।
સમાધત્તેનાન્યથેતિ ।
આક્ષેપં વિવૃણોતિ--યદીતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
નાસ્તિ વૈયર્થ્યમધિગતીનામાશુતરવિનાશિતયા તદ્ગોચરાધિગત્યન્તરોત્પાદં પ્રતિ પ્રમાણાન્તરસ્યાર્થવત્ત્વાદિત્યત આહ--અધિગતં ચાર્થમધિગમયતા પ્રમાણેનેતિ ।
યદ્યપ્યધિગતય આશુતરવિનાશિન્યઃ,
તથાપ્યેકતરપ્રમાણજનિતાર્થાધિગલિબ્ધજન્મનઃ સંસ્કારાદેવ સ્થાયિનસ્તદર્થસ્મૃતિસન્તતિસંભાવાદ્ અધિગમર્થમધિગમયતા પ્રમાણેન પિષ્ટં પિષ્ટં સ્યાદિતિ ।
સમાધિવાક્યં વિવરીતુમનુવદતિ--નાન્યથેતિ ।
વિવૃણોતિ--ન બ્રૂમ ઇતિ ।
અયમભિસન્ધિ, ન હિ પ્રમાણકારણાનિ પ્રેક્ષાવન્તિઃ, યેનૈવમાલોચયેયુઃ--જનિતમેવ પ્રમાણમન્યમેનાસ્માસુ, વયમિહોદાસ્મહ ઇતિ ।
નાપિ સ્વકારણબલલબ્ધજન્માનિ પ્રમાણાનિ દિર્શિતો ઽયમર્થો ઽન્યતમેન ચાસ્માસુ પ્રમાણેન, કૃતમસ્માભિરિતિ વિરન્તુમર્હન્તિ ।
પ્રમાતુશ્ચેતનત્વાદયમનયોગ ઇતિ ચેત્--ન, પ્રિયતમસ્ય વસ્તુનો ઽનેન ભૂયો ભૂયઃ પ્રમિત્સિતત્વાત્ ।
અપ્રમિત્સિતસ્યાપિ ચ દુર્જનવચનાદેઃ પ્રમેયસ્યાનેન પ્રમીયમાણત્વાત્ ।
તસ્માન્ન પ્રમાત્રભિસન્ધાનાત્ પ્રમાણસ્ય પ્રવૃત્તિરપ્રવૃત્તિર્વાર્થે, કિં તુ સમાર્થ્યોત્ ।
અન્યથાગ્નિદાહાદિદુઃખસ્યાપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
ચત્તુ પ્રમાણં પ્રમિત્સાધીનપ્રવૃત્તિ તદ્યદિ પ્રમાતા ન વ્યાપારયેત્ કિમાયાતં પ્રમાણસ્ય? ન હિ તોયમપિ પિપાસુના ન પીયત ઇતિ તસ્ય પિપાસોપશમનશક્તિરપીતિ ।
તસ્માત્ પ્રત્યુત્પન્નકારણસામગ્રીજનિતા બુદ્ધિઃ પ્રમા ।
તજ્જનકાનિ ચ પ્રમાણાનિ સમાનવિષયાણ્યપિ ।
સ એવ ચાનેન સામગ્રીભેદઃ પ્રદર્શિતઃ અન્યથા પ્રત્યક્ષેણેત્યાદિના ।
યદ્યપિ સાક્ષાત્કારાસાક્ષાત્કારાદિરપિ પ્રકારભેદો ઽસ્તિ, તથાપ્યસૌ પ્રકૃતાનુપયોગાન્નોક્તઃ ।
યદિ ચ દ્રવ્યં ત્વચા ગૃહીતમિતિ કૃતં ચક્ષુષા, ચક્ષુષા વા ગૃહીતમિતિ કૃતં ત્વચેત્યુચ્યેત, ન રૂપવિજ્ઞાનં વા સ્પર્શવિજ્ઞાનં વોપજાયેત ।
તદર્થં ચક્ષુર્વા ત્વગ્વામ્યુપેતવ્યમ્ ।
તથા ચ સંપ્લવવૈયર્થ્યે ઽપિ વ્યવસ્થાયાં ન વૈયર્થ્યમિત્યાહ--વિષયાન્તર ઇતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિતસ્માદિતિ ॥
વિભક્ત્યર્થં નિરૂપ્ય પ્રાતિપદિકાર્થનિરૂપણમવતારયતિ--પ્રમાણેતિ ।
અત્ર ચાવધાર્યતે ઽનેનેત્યવધારણં વિચાર ઇતિ ।
વિચારણાય ભાવભવિતારૌ પૃચ્છતિ-- કિં પુનરિતિ ।
કેચિદાહુઃ, અનધિગતાર્થગન્તૃ પ્રમાણમિતિ ।
વિષયસારૂપ્યં સાકારસ્ય વિજ્ઞાનસ્યેત્યન્તે ।
વિજ્ઞાનસ્યૈવાનાકારસ્યાત્માનામપ્રકાશનસામર્થ્યમિત્યપરે ।
ઉપલબ્ધિસાધનમિતિ વૃદ્ધાઃ ।
તસ્માદ્ વિપ્રપિત્તેઃ સંશયાત્ પ્રશ્ર્નઃ ।
ભાવપ્રશ્ર્નવ્યાખ્યાનેન ભવિતૃશ્નો વયાખ્યાતઃ ।
ઉત્તરમ્--ઉપલબ્ધિહેતુઃ પ્રમાણમ્ ।
ન ચ સંશયવિપર્યાસરૂપોપલબ્ધિકારણયોઃ પ્રસગ્ડઃ, અર્થવદિત્યધિકારત્, તયોશ્વેપદર્શિતાર્થવ્યભિચારેણાનર્થવત્ત્વાત્ ।
નો ખલુ વિકલ્પયમાનં વસ્ત્વસ્તિ, અર્થક્રિયાસુ વોપયુજ્યતે ॥
સ્યાદેતત્ ।
સ્મૃતિહેતોરપિ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હ્યસૌ નોપલબ્ધિહેતુઃ ।

ન ચાર્થસહકારિ પ્રમાણમિતિ સંસ્કારસ્યાર્થસહકારિતાવિરહાદપ્રામાણ્યમિતિ સાંપ્રતમ્, નદીપૂરસ્ય પિપીલિકાણ્ડસંચરણસ્ય ચાતીતાનાગતવર્ષલિઙ્ગસ્ય, શબ્દસ્યાતીતાનાગતગોચરસ્યાર્થસહકારિતાવિરહિણશ્ચપ્રમાણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
જ્ઞાપકત્વેન કાર્યત્વેન વા કથઞ્ચિદર્થસંબન્ધે સંસ્કારસ્યાપિ તત્ સમાનમિતિ તસ્યાપિ સ્મૃતિરૂપોપલબ્ધિહેતોઃ પ્રામાણ્યં પ્રસક્તમ્ ।
મૈવમ્, પ્રમાણશબ્દેન તસ્યાપાસ્તત્વાત્ ।
પ્રમાસાધનં હિ પ્રમાણમ્ ન ચ સ્મૃતિઃ પ્રમા ।
લોકાધીનાવધારણો હિ શબ્દાર્થસબન્ધઃ ।
લોકશ્ચ સંસ્કારમાત્રજન્મનઃ સ્મૃતેરન્યામુપલબ્ધિમ્ અર્થાવ્યભિચારિણીં પ્રમામાચષ્ટે ।
તસ્માત્ તદ્ધેતુઃ પ્રમાણમિતિ ન સ્મૃતિહેતૌ પ્રસઙ્ગઃ ।
અનધિગતાર્થગન્તૃત્વં ચ ધારાવાહિકવિજ્ઞાનાનામધિગતાર્થગોચરાણાં લોકપ્રસિદ્ધપ્રમાણભાવાનાં પ્રમાણ્યં વિહન્તીતિ નાદ્રિયમહે ।
ન ચ કાલભેદેનાનધિગગોચરત્વં ધારાવાહિકાનામિતિ યુક્તમ્, પરમસૂક્ષ્માણાં કાલકલાભેદાનાં પિશિતલોચનૈરસ્માદૃશૈરનાકલનાત્ ।
ન ચાદ્યેનૈવ વિજ્ઞાનેનોપદર્શિતત્વાદર્થસ્ય પ્રવર્તિતત્વાત્ પુરુષસ્ય પ્રાપ્તિત્વાચ્ચોત્તતેષામ્, અપ્રામાણ્યમમેવ વિજ્ઞાનાનામિતિ વાચયમ્ ।
ન હિ વિજ્ઞાનસ્યાર્થપ્રાપણં પ્રવર્તનાદન્યત્, ન ચ પ્રવર્તનમપ્યર્થપ્રદર્શનાદન્યત્ ।
તસ્માદર્થપ્રદર્શનમાત્રવ્યાપારમેવ જ્ઞાનં પ્રવર્તકં પ્રાપકં ચ ।
પ્રદર્શન ચ પૂર્વવદુત્તરેષાં વિજ્ઞાનામભિન્નમિતિ કથં પૂર્વમેવ વિજ્ઞાનં પ્રમાણ નોત્તરાણ્યપિ? પુરુષાપેક્ષયા તુ પ્રામાણ્યે ચન્દ્રતારકાદિવિજ્ઞાનસ્ય પુરુષાનપેક્ષિતસ્યાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચાતિદવીસ્તયા તદર્થસ્ય હેયતયા તદપિ પુરુષસ્યાપેક્ષિતમ્, તસ્યોપેક્ષણીયાર્થવિષયત્વાત્ ।
ન ચોપેક્ષણીયમ્ અપ્યનુપાદેયત્વાદ્ધેયમિતિ નિવેદયિષ્યતે ।
ઉપલબ્ધિહેતું ચ પ્રમાણં વદતા અનધિગતાર્થગન્તૃત્વં ચાર્થસારૂપ્યં ચાત્માનાત્મપ્રકાશનશક્તિશ્ચ પ્રમાણમિતિ નિરસ્તાનિ ભવન્તિ ।
ઉપલબ્ધિમાત્રસ્યત્વાદ્ધેયમિતિ નિવેદયિષ્યતે ।
ઉપલબ્ધિહેતું ચ પ્રમાણં વદતા અનધિગતાર્થગન્તૃત્વં ચાર્થસારૂપ્યં ચાત્માનાત્મપ્રકાશનશક્તિશ્ચ પ્રમાણમિતિ નિરસ્તાનિ ભવન્તિ ।
ઉપલબ્ધિમાત્રસ્યાર્થાવ્યભિચારિણ સ્મૃતેરન્યસ્ય પ્રમાશબ્દેનાભિધાનાત્ ।
હેતુગ્રહણેન સારૂપ્યશક્ત્યોઃ ફલાદભિન્નયોરપાકરણાત્ હેતુહેતુમદ્ભાવસ્ય તાદાત્મયે ઽનુપપત્તેરિતિ ।
ઉપલબ્ધિહેતુત્વે ચ પ્રમાણત્વમ્ ।
ભવિતૃવ્યાખ્યાનેન ભાવો વ્યાખ્યાતઃ ।
તદેવં જ્ઞાનમજ્ઞાનં વા ઉપલબ્ધિહેતુઃ પ્રમાણમ્ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમિતિ સ્થિતમ્ ॥
તદેતદતિવ્યાપકત્વેનાક્ષિપતિ--સમાનત્વાદિતિ ।
સમાધત્તે અયં વિશેષ ઇતિ ।
અયમર્થઃ, સર્વઃ કર્ત્તા કરણગોચરવ્યાપારો ન તુ સાક્ષાત્ ફલે વ્યાપ્રિયતે ।
કરણં ચ દ્વિધા સિદ્ધમાસિદ્ધં ચ ।
તત્ર સિદ્ધં પરશ્વાદિ દારૂદ્વૈધીભાવાયોદ્યમ્યોદ્યમ્ય દારૂણિ નિપાતયન્ દારૂ ચ્છિનત્તીત્યુચ્યતે ।
ન તુ સાક્ષાત્ કર્તૃવ્યાપારગોચરો દારૂદ્વૈધીભાવઃ, કિં તુ સ્પર્શવદ્વેગવતઃ કરણીભૂતસ્ય પરશોઃ સંયોગસ્યોદ્યમનનિપાતનલક્ષણસ્તુ કર્તૃવ્યાપારઃ પરશુગોચર એવ ।
એવં સ્વર્ગકામો ઽપિ કર્તા ન સાક્ષાત્ સ્વર્ગે વ્યાપ્રિયતે, કિં તુ તત્કરણં યાગમસિદ્ધં સાધયતિ ।
સ્વર્ગસ્તુ યાગવ્યાપારાદેવાપૂર્વાભિધાનાત્ ચેતનાશ્રયાદ્ દેશકાલાવસ્થાભેદાસાદિતપરિણતિવિશેષાત્ સાક્ષાદુત્પદ્યતે ।
તદ્વદિહાપિ પ્રમાતા સિદ્ધમિન્દ્રિયાદિ, અસિદ્ધં ચ તત્સન્નિકર્ષાદિ વ્યાપારયન્નુત્પાદયન્ વા કરણ એવ ચરિતાર્થઃ ।
કરણં ત્વિન્દ્રિયાદિ તત્સન્નિકર્ષાદિ વા નાન્યત્ર ચારિતાર્થમિતિ સાક્ષાદુપલબ્ધાવેવ ફલે વ્યાપ્રિયતે ।
પ્રમેયસ્ય તુ પ્રત્યક્ષાદન્યત્રોપલબ્ધિહેતુભાવ એવ તાવન્નાસ્તિ, તત્રાપીન્દ્રિયસંબન્ધમાત્રે ઉપયુજ્યતે પ્રમેયમ્ ।
ઇન્દ્રિયમેવ તુ તત્તત્સન્નિકર્ષાદિ વા સાક્ષાત્ પ્રમાહેતુઃ ।
તતઃ સિદ્ધમેતત્ ન પ્રમાતા સાક્ષાત્ પ્રમાહેતુઃ કર્તૃત્વાત્ ।
યો યઃ કર્તા સ સર્વો ન સાક્ષાત્ ફલહેતુઃ, યથા વ્રશ્ચનયજમાનાદિઃ ।
તથા ચાયમ્ ।
તસ્માત્ તથા ।
તથા પ્રત્યક્ષં પ્રમેયં ન સાક્ષાત્ પ્રમાહેતુઃ, પ્રમેયત્વાત્ ।
યદ્ યત્ પ્રમેયં વત્તત્ સર્વં ન પ્રમાહેતુરનુમેયાદિવત્ ।
તથા ચૈતત્ ।
તસ્માત્ તથેતિ ।
તદિદં પ્રમાતૃપ્રમેયયોઃ પ્રમાણે ચરિતાર્થત્વમચરિતાર્થત્વં ચ પ્રમાણસ્ય, તસ્માત્ તદેવ ફલહેતુઃ ।
પ્રમાતૃપ્રમેયે તુ ફલોદ્દેશેન પ્રવૃત્તે ઇતિ તદ્ધેતૂ કથઞ્ચિદિતિ ।
ચોદયતિ અકરણેતિ ।
નાકરણઃ કર્તા પ્રમાણમપિ વ્યાપ્તુમર્હતીત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ન, ઇન્દ્રિયાર્થેતિ ।
યદા જ્ઞાનં પ્રમાણ તદા જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણસ્યોત્વત્તાવિત્યર્થઃ ।
પુનશ્ચોદયતિ--યદિ તર્હાતિ ।
પરિહરતિ--તસ્મિન્નપીતિ ।
ચોદયતિ--યદિ પ્રમાતૃપ્રમેયાભ્યાં સદ્ભ્યાં પ્રમાણમિતિ ।
પ્રમાણમન્તરેણ પ્રમાયા અભાવાત્ પ્રમાતૃપ્રમેયયોઃ અસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ--કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્--પ્રમાણમિતીતિ ।
અર્થ સ્વરૂપમાત્રમેવ કારકં કસ્માન્ન ભવતિ, તચ્ચ ક્રિયાસંબદ્ધસ્ય પુરસ્તાદપ્યસ્તીત્યત
આહ-ન ચ દ્રવ્યમાત્રમિતિ ।
અસ્તુ તર્હિ તદીયો ઽવાન્તરવ્યાપારઃ પ્રધાનક્રિયાયાં સાધ્યાયાં કારકમ્, તસ્યાપિ પ્રધાનક્રિયાયાં નિમિત્તત્વાદિત્યત આહ--ન ચ ક્રિયામાત્રમિતિ ।
ન હિ સ્વરૂપેણ દેવદત્તો વ્રશ્ચનઃ, નાપિ તદીયો વ્યાપાર ઉદ્યમનનિપાતનાદિર્લોષ્ઠાદ્યાશ્રરૂઃ ।
ક્વ તર્હિ કારકશબ્દઃ પ્રવર્તત ઇત્યત આહ--કારકશબ્દો હીતિ ।
પ્રધાનક્રિયાસાધને હેતૌ અવાન્તરક્રિયાવિશેષયુક્તે કારકશબ્દઃ પ્રવર્તતે ।
દ્વૈધીભાવે હિ ફલે પ્રધાનવ્યાપારે કર્તુઃ કરણગોચર ઉદ્યમનનિપાતનાદિઃ અવાન્તરવ્યાપારઃ ।
કર્મણશ્ચ દારૂણઃ સ્પર્શવદ્વેગવત્તીક્ષ્ણતરકુઠારસયોગ એવાવાન્તરવ્યાપાતઃ ।
તેન હિ દારૂ સ્વાવયવપરિસ્પન્દલબ્ધજન્મનો ઽવયવવિભાગાદ્ દ્વૈધીભાવમનુભવતિ ।
તસ્માદવાન્તરપ્રધાનવ્યાપારસંપન્નં કારકમિતિ સામાન્યતઃ પ્રસાધ્ય પ્રકૃતે યોજયતિ--પ્રમાતૃપ્રમેયશબ્દૌ ચેતિ ।
તાવન્રેણ ક્રિયાં પ્રધાનક્રિયામિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ન, પાચકાદિશબ્દવદિતિ ।
લોકાધીનાવધારણઃ ખલ્વયં શબ્દાર્થસંબન્ધઃ ।
લોકશ્ચાતીતાનાગતવર્તમાનક્રિયાસંબન્ધમાત્રવિવક્ષયા કારકશબ્દાન્ પ્રયુઙ્ક્તે, પાચકમાનય પક્ષ્યતીતિ ચ, પાચકો ઽયમપાક્ષીદિતિ ચ, પાચકો ઽયં પચતીતિ ચ તુલ્યવત્ ત્રૈકાલ્યવિષયપ્રયોગદર્શનમ્ ।
તત્ કસ્ય હેતોરપચત્યપિ પાકસંબન્ધં પ્રત્યસ્તિ સ્વરૂપ્શક્તિર્દેવદત્તાદાવિતિ? દ્વયી હિ શક્તિઃ કારકાણાં કાર્યોપજનનં પ્રતિ સ્વરૂપં ચ સહકારિગ્રામસમવધાનં ચ ।
તત્રાસત્યપિ સહકારિગ્રામસમવધાને કારકશબ્દાનાં પ્રવૃત્તેઃ, સત્યપિ ચ સ્વરૂપે ત્રેકાલ્યવ્યાપિનિ ત્રેકાલ્યયોગિકાર્યાસંભવે ઽપ્રવૃત્તેઃ ત્રૈકાલ્યયોગિકાર્યોપહિતમર્યાદમેવ સ્વરૂપં કારકશબ્દાનાં પ્રવૃતૌ નિમિત્તમિતિ ।
અસત્યપિ પ્રત્યુત્પન્નપ્રમાહેતુપ્રમાણસંબન્ધે પ્રમાતૃપ્રમેયશબ્દયોઃ પ્રવૃત્તિરિતિ ઉપપન્નં પ્રમાતૃપ્રમેયાભ્યાં પ્રમાણ જન્યત ઇતિ ।
તત્ પ્રમાણમુપલબ્ધિસાધનં સાક્ષાત્, ન પ્રમાતૃપ્રમેયે ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥

સત્યપિ ચોપલબ્ધિસાધનત્વે પ્રમાતૃપ્રમેયયોરૂપબ્ધિહેતુરિત્યત્રાપ્રસઙ્ગ, સાધાકતમાસાધકતમયોઃ સાધકતમે કાર્યસંપ્રત્યયાત્ સાતિશયત્વેનોદ્ભૂતત્ત્વાત્ તસ્યેત્યાહ--સાધકતમત્વાદ્ વેતિ ।
સાધકતમાર્થં પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--પ્રમાણસ્ય ભાવાભાવયોઃ પ્રમાયાઃ કાર્યસ્ય તદ્વત્તા ભાવાભાવવત્તા સાધકતમાર્થઃ ।
લક્ષ્યલક્ષણયોરભેદવિવક્ષયા સામાનધિકરણ્યમ્, ન તુ પ્રમાતૃપ્રમેયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમપ્યસ્તિ પ્રમાયા અન્વયવ્યતિરેકયોરિત્યત આહ--ન પ્રમાતરીતિ ।
પ્રમાતૃપ્રમેયાભ્યાં સહ પ્રમોત્પાદસ્યાન્યયોગવ્યવચ્છેદેન સંબન્ધઃ ।
પ્રમાણેન તુ સંબન્ધઃ પ્રમોત્પાદસ્યાયોગાન્યયોગવ્યવચ્છેદાભ્યામિત્યતિશયઃ પ્રમાણસ્ય ।
પ્રમાતૃપ્રમેયે હિ પ્રમાણોપક્ષીણવૃત્તિની ન પ્રમાયાં વ્યાપ્રિયેતે ।
તેનાન્તરાયસંભવન્નાવશ્યં પ્રમાતૃપ્રમેયવ્યાપારે સતિ પ્રમા ભવતિ ।
પ્રમાણસ્ય વ્યાપારે તુ પ્રમા ભવત્યેવેતિ કલ્પાન્તરમાહ- યદ્વાન્ વા પ્રમિમીતે સો ઽતિશયઃ ।
પ્રમિમીત ઇતિ સ્વતન્ત્રં કર્તારં દશયતિ પ્રતિપાદ્યાત્ કરણાદ્ વ્યવચ્છેત્તુમ્ ।
યદ્વાનેવેતિ ચ સાવધારણામ્ ।
તત્ર યદ્વાનિતિ કર્ત્રન્તરં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
ન હિ કર્તા કર્તૃમાન્, કિં તુ પ્રમાણવાન્ ।
સ્વતન્ત્રો હ્યાશ્રયઃ પરતન્ત્રેણાશ્રીયતે ।
કર્ત્રધીનં હિ કરણમિત્યાવેદિતમ્ ।
પ્રમાતા પ્રમેયવાનપિ ક્વચિદ્ ભવેત્ તત્તન્ત્રત્વાત્ પ્રમેયસ્ય ।
ન તુ પ્રમેયવાનેવ, અનુમાનાદિષુ પ્રમેયસ્યાતીતત્વાદિના તદ્વત્તાવિહાત્ ।
ન તુ લિઙ્ગદિજ્ઞાનવાન્ ન કદાચિદિત્યવધારણફલમ્ ।
સો ઽયં વિશેષઃ પ્રમાતૃપ્રમેયાભ્યાં પ્રમાણસ્ય ।
અસ્યૈવ ચ વિશેષસ્યાતિશયત્વમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામાદર્શયતિ-- પ્રમાણે સતીતિ ।
કલ્પાન્તરકાહ-- સતાર્વેતિ ।
પૂર્વેણ ભાવપ્રધાનો ઽતિશયો યાદૃશસ્ય દર્શિતઃ, તાદૃશસ્યૈવેહ વ્યતિરેકપ્રધાનો ઽતિશય ઇતિ વિશેષઃ ।
અકર્તૃત્વમહેતુત્વમિત્યર્થઃ ।
કલ્પાન્તરમાહ--સંયોગવચ્ચરમભાવિતા વા ।
સેતિકર્તવ્યતાકં હિ વ્યાપ્રિયમાણં કરણમ્, ન તુ ચક્ષુરાદિસ્વરૂપમ્ ।
કરણાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમાત્રં તુ સ્વરૂપં સ્યાદિતિ પૂર્વમાવેદિતમ્ ।
તચ્ચ સિદ્ધમસિદ્ધ વા પ્રમાતૃપ્રમેયવ્યાપારસ્ય પશ્ચાદેવ તથાત્વેન સંપદ્યત ઇતિ ચરમભાવીત્યુચ્યતે ।
સો ઽયમસ્ય ચરમભાવિતાતિશયઃ, તથા તન્તૂનાં પટે જનયિતવ્યે ઽન્ત્યાઃ સંયોગભેદા યદનન્તરં પટ ઉત્પદ્યત એવેતિ ।
કલ્પાન્તરમાહ-- પ્રપિપત્તેરાનન્તર્ય વા ।
યત એવ પ્રમાણં ચરમભાવિ, અત એવ તદનન્તરં પ્રતિપત્તેઃ પ્રમાયા ભાવાત્ ।
પ્રતિપત્તેરાનર્ન્યમેવ પ્રમાણસ્યાતિશયઃ ।
સ ચેતિ ।
ચો ઽવધારણે ।
ઇદમપિ લક્ષ્યલક્ષણયોરભેદવિવક્ષયોક્તમ્ ।
કલ્પાન્તરમાહ--અસાધારણકારણતા વા ।
ચતસ્ત્રઃ ખલ્વિમાઃ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમિયો ભિન્નબુદ્ધિવ્યપદેશભાજો ઽનુભૂયન્તે ।
ન ચ પ્રમાતા તદ્ભેદહેતુઃ, સ્ય સાધારણ્યાત્ ।
ન ચ પ્રમેયમેકસ્યાપિ પ્રમેયસ્ય સંપ્લવે સર્વપ્રતિપત્તિસાધારણ્યાત્ ।
પ્રમાણાનિ તુ યથાયથં ચતસૃષ્વપિ પ્રમિતિષ્વસાધારણાનીતિ ભિન્નબુદ્ધિવ્યપદેશનિબન્ધનાનિ ।
તદિદમસાધારણ્યમતિશયઃ ।
અશેષઃ પુરુષઃ પ્રમાતાત્ર વિવક્ષિતઃ ।
કલ્પાન્તરમાહ-- પ્રમાકારણેતિ ।
પ્રમાયા અસમવાયિકારણ ખલ્વાત્મમનઃસંયોગઃ ।
સ ચ સર્વપ્રમાસોધારણઃ ।
નાસૌ પ્રમાત્રા પ્રમેયેણ વા શક્યો વિશેષ્ટુમ્, તયોરપિ તદ્વદેવ સાધારણ્યાત્ ।
અસાધારણં તુ પ્રમાણં યથાયથમાત્મમનઃસંયોગમવચ્છિનત્તિ ।
એવે સુખાદિપ્રમેયાણામપિ મન એવાસાધારણં વ્યવચ્છેદઙ્ક દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સો ઽયમસ્યાતિશયઃ ।
અતિશયાતિશયિનોરભેદવિવક્ષયા અતિશયશબ્દવાચ્યમ્ ઇત્યુક્તમ્ ॥
ક્રમપ્રાપ્તમર્થગ્રહણં તાત્પર્યતો વ્યાચષ્ટે-- અર્થગ્રહણમિતિ ।
કસ્માત્ પુનર્નિષિધ્યતે પ્રમાણવિષયા પ્રતિપત્તિરિત્યત આહ--યતો ન પ્રમાણવિષયેતિ ।
ઇતિકર્તવ્યતા અનુષ્ઠાનમ્, તસ્મિન્ ।
અર્થ્યત ઇત્યર્થઃ, તોયકણ્ટકાદિઃ ।
તસ્ય તથામાવો ઽર્થનીયત્વમ્ ।
તચ્ચ સુખદુઃખસાધનત્વમ્ ।
સુખસાધનં ખલૂપાદેયત્વેન દુઃખસાધનં ચ હેયત્વેનાર્થ્યે ।
તાત્પર્યાન્તરમાહ--ઉપેક્ષણીયેતિ ।
ઉપેક્ષણીયવિષયે પ્રમાણે પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં નાસ્તીતિ તત્પ્રતિષધ્યતે ।
ન ચ તદપ્રમાણમિતિ ।
તસ્યાપિ દૃષ્ટપ્રમાણસાધર્મ્યેણ લિઙ્ગેન પ્રામાણ્યાનુમાનાદિતિ ।
ચોદયતિ--પ્રમાણાગહણમિતિ ।
સમર્થપ્રવૃત્તિજનિકા હિ પ્રતિપત્તિર્નાપ્રમાણાદ્ભાવતીત્યર્થાદેવ પ્રમાણાદિતિ ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ન પ્રમાણવિશેષજ્ઞાપનાર્થત્વાત્ ।
અયમભિસન્ધિઃ, પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન હિ કાર્યેણ પ્રમાણસ્યાર્થવત્ત્વમનુમાતવ્યમ્ ।
ન ચૈતત્ સાક્ષાત્ પ્રમાણસ્ય કાર્યમ્, કિં ત્વર્થપ્રતિપત્તેઃ ।
તદનન્તરં હિ સમર્થા પ્રતિપત્તિરૂપજાયતે ।
અર્થપ્રતિપત્તિસ્તુ પ્રમાણકાર્યેતિ સમર્થા પ્રવૃત્તિઃ પ્રમાણકાર્યા સતી પ્રમાણસ્યાર્થવત્ત્વમનુમાપયતિ ।
તસ્માદર્થગમ્યમપિ પ્રમાણમર્થપ્રતિપત્તિકરણત્વેન દ્યોતનીયમ્ ।
અન્યથા પ્રમાણમર્થવદર્થપ્રતિપત્તેઃ મસર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાદિતિ કિં કેન સંગતમ્? પ્રમાણસ્ય વિશેષઃ પ્રમાણભાસાદ્ વ્યાવૃત્તિઃ, તસ્ય જ્ઞાપનમ્ ।
સ એવાર્થો યસ્ય પ્રમાણગ્રહણસ્ય તત્ તથોક્તમ્ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ ।
તસ્માદેતદુક્તં ભવતિ--પ્રમાણકાર્યાયા અર્થપ્રપિત્તેઃ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં ન તદાભાસકાર્યાયાઃ ।
તસ્માત્ પ્રમાણસ્યાર્થવત્ત્વં ગમ્યત ઇતિ ।
તદિદમુક્તમ્--તદ્ યેહ પ્રમાણેન પ્રતિપત્તિઃ સા પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં પ્રતિપાદયતિ પ્રમાણમ્ ।
અયમર્થઃ ।
પ્રમાણ કર્તૃ, પ્રવૃત્તિસમાર્થ્યં પ્રતિપદ્યમાનં પ્રાપ્નુવત્તત્ પ્રતિપાદયતિ પ્રાપયતિ પ્રમાણકાર્યાર્થપ્રતિપત્તિરિતિ ।
ઇદમપિ પ્રમાણગ્રહણસ્ય પ્રયોજનમિત્યાહ-- ન ચ પ્રમાણગ્રહણમિતિ ।
એકદેશિવ્યાખ્યાનમુપન્યસ્યતિ--સુખેતિ ।
ન કેવલં સુખદુઃખહેતુત્વાદર્થ્યમાનત્વાત્ જ્ઞાયમાનત્વાચ્ચ ।
દૂષયતિ--નેતિ ।
સર્વસ્ય સુખદુઃખતદ્ધેતુત્વેન હેયપક્ષનિક્ષેપાત્ ઉપાદેયાનાં પ્રમાણશાસ્ત્રાપવર્ગાણાનામભાવપ્રસઙ્ગાદ્ વ્યાઘાતઃ ।
અવિવક્ષિતત્વાચ્ચેતિ ।
ચશબ્દસમુચ્ચિતમશક્યહાનત્વં હેત્વન્તરમાદર્શયતિ-- ન ચ પ્રમાણાદિહાનમિતિ ।
સુખદઃખતદ્ધેતવો હિ હેયાઃ સને હાનોપાયમપેક્ષન્તે ।
ન ચ પ્રમાણાદેરન્યઃ તદુપાયઃ સંભવતિ ।
ન ચ પ્રમાણાદિઃ સ્વોચ્છેદાય પર્યાપ્તઃ ।
ન ચાસ્માદપવર્ગો નાધિગમ્યતે ।
તસ્માન્ન શક્યં પ્રમાણાદિના પ્રમાણદિહાનમિતિ ।
ન ચૈતન્નિઃશ્રેયસહેતું શાસ્ત્રં પ્રણયતઃ સૂત્રકારસ્ય તદનુવર્તિનો વા ભાષ્યકારસ્ય વિવિક્ષિતમિત્યાહ--ન ચ પ્રમાણાદિહાનં વિવક્ષિતમ્ ।
તસ્માદસ્મદ્વચાખ્યાનમેવ શોભનમિત્યાહ--કિં ત્વિતિ ।
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાધાનયોગ્યવમમધિકારઃ ।
તસ્માત્ સુખદુઃખતદ્ધેતુરૂપાર્થપ્રતિપત્તિરેવ હિ સમર્થાં પ્રવૃત્તિમાધત્તે, ન ત્વર્થમાત્રાપ્રતિપત્તિરિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં વ્યાઘાતાશક્યહાનાવિવક્ષિતત્વૈરર્થપદેન ન સર્વસંગ્રહો ઽશક્યત્વાદપિ ન સર્વસંગ્રહ ઇત્યાહ--ન સંવિદ ઇતિ ।
સુખદુઃખતદ્ધેતુતયા ન સંવિદો ગ્રહણં સંગ્રહઃ સર્વમધ્યપતિતાયા અપિ ।

કુતઃ? અનધિકારાત્, સુખદુઃખતદ્ધેતુયોગ્યતાવિરહાત્ ।
નાપ્યર્થ્યમાનત્વેન સંગ્રહ ઇત્યાહ--અકર્મત્વાચ્ચ ।
ન તાવત્ સર્વા એવ સંવિદઃ સંવિદ્ગોચરા મનોયોનયઃ, સંવેદ્યા ભવિતુમર્હન્તિ ।
એકનીલવિષયસંવિત્પરમ્પરામાત્ર એવ પુરુષાયુષસહસ્રપર્યવસાનાત્, વિષયાન્તરસંચારાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
તસ્માદનવસ્થાભયાદન્તે કસ્યાશ્ચિત્ સંવિદો ઽસંવેદ્યતયા ફલમાત્રત્વમભ્યુપેયમ્ ।
તથા ચ સા નાર્થ્યતે ।
ન ચ સુખદુઃખે તત્રેતુરિતિ ન સર્વસંગ્રહઃ સંવિદો ઽસંગ્રહાદિત્યર્થઃ ।
તદેવમાદિવાક્ય વ્યાખ્યાય ભાષ્યવાક્યાન્તરમવતાર્ય તત્રૈકદેર્શિવ્યાખ્યાનં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ--સો ઽયં પ્રમાણાર્થ ઇતિ ।
દૂષયતિ--નોભયસ્યાપિ પરિસંખ્યાતત્વાત્, અર્થસ્તુ સુખમિત્યાદિના ભાષ્યગ્રન્થેન ।
કાર્યકારણાભ્યામુભયત્વમ્ ।
પ્રાણભૃદ્ભેદસ્યાપરિસંખ્યેયત્વાદિતિ ચ હેતુઃ શ્વેતઃ પ્રાસાદઃ કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યાદિતિવન્ન પ્રતિજ્ઞાર્થેન સઙ્ગચ્છતે ઇત્યાહ--પ્રાણભૃદ્ભેદસ્ય ચેતિ ।
તદેતદેકદેશિમતદૂષણમસ્મિન્ વ્યાખ્યાને નાસ્તીત્યાહ--નાર્થશબ્દસ્યેતિ ।
ચન્દ્રનાદિવિષયં પ્રમાણં સુખપ્રયોજનમેવ, કણ્ટકાદિવિષયં ચ પ્રમાણં દુઃખોત્પાદપ્રયોજનમેવેત્યેતદુભયં પરિસંખ્યાતું નિયન્તુમશક્યમિત્યર્થઃ ॥
એવં કિલાત્ર શઙ્ક્યતે, સુખદુઃખહેતુભાવો વસ્તૂનાં સ્વાભાવિકો ભવેન્ન વા? સ્વાભાવિકત્વે નીલ ઇવ સર્વાન્ પ્રત્યર્થઃ સુખ ઇતિ કરભવન્મનુષ્યાણામપિ કણ્ટકઃ સુખઃ સ્યાત્ ।
એવં નિદાધે ઽપિ કુઙ્કુમં સુખં સ્યાત્ ।
ચન્દનં ચ હેમન્તતે ઽપિ સુખં ભવેત્ ।
એવં તૃષ્ણજ ઇવાપાં સુહિતસ્યાપઃ સુખાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
અસ્વાભાવિકત્વે ત્વનાદિવાસનાવૈચિત્ર્યલબ્ધજન્મપુરુષધર્મકલ્પનાનુપાતિનઃ સુખદુઃખાદયો ન પ્રમાણપ્રયોજનં ભવિતુમર્હન્તીતિ ।
તત્રેદમુપતિષ્ઠતે--સો ઽયંપ્રમાણાર્થ ઇતિ ।
નિવેદયિષ્યે હિ ક્ષણભઙ્ગાધિકારે તથા સ્થેમભાજામપિ વસ્તુનામક્રમાણામપિ ક્રમવત્સહકારિકારણસમવધાનવશાદુપજનાપાયધર્માણઃ ક્રમવન્તો ધર્મા ભવન્તીતિ, તદિહાપિ ।
યદ્યપિ ન જાત્યા સુખદુઃખહેતુભાવો ભાવનાં ભવતિ, તથાપિ જાતિદેશકાલાવસ્થાપુરુષભેદસહકારિસમવધાનાદુપપત્સ્યતેસુખદુઃખહેતુભાવો ઽવ્યવસ્થયેતિ ભાવઃ ॥
તત્ સિદ્ધમેતત્, પ્રમાણાર્થો ઽનિયતઃ, અનિયતપ્રાણભૃદ્ભેદહેતુકત્વાત્ ।
યદ્યદનિયતકારણકં કાર્યં તત્વસર્વમનિયતમેવ, યથા અનિયતકાલમેઘોદયનિબન્ધનં વર્ષમ્ ।
તથા ચાયમ્ ।
તસ્માદનિયત ઇતિ ।
કસ્માત્ પુનઃ પ્રમાત્રાદિચતુર્વર્ગે પ્રમાણસ્યૈવાર્થવત્ત્વમુચ્ચેત ન પ્રમાત્રાદીનામપીત્યાશઙ્કાનિરાકરણાર્થં ભાષ્યમનુવદન્નેવ વ્યાચષ્ટે-- અર્થવતિ ચ સમર્થે સમ્યગર્થે ઽર્થાવ્યભિચારિણીતિ યાવત્ ।
પ્રમાણે ઽર્થવન્તિ ભવન્ સિમર્થાનિ સમ્યગર્થાનિ પ્રમાત્રાદીનિ ।
અર્થસ્ય તુ સમ્યક્ત્વમિદમેવ યદ્ યાદૃશઃ પ્રમાણેનોપદર્શિસ્તસ્ય તથાત્વં ન પુનરન્યથાભાવ ઇતિ ।
યદા ત્વાદિભાષ્યવાક્યે ઽર્થશબ્દઃ પ્રયોજનવચનઃ, તદૈવં વ્યાખ્યાનમ્-- અર્થવતિ ચ પ્રયોજનવતિ ચ યતઃ સમર્થં શક્તં પ્રમાણ પ્રતિપત્ત્યાદિક્રમેણ પૂર્વોક્તેન પ્રયોજનં પ્રતિ, અતઃ સમર્થે પ્રમાણે પ્રમાત્રાદીન્યર્થવન્તિ પ્રયોજનવન્તિ ભવન્તિ, યતસ્તાન્યપિ પ્રમાણવદેવ સમર્થાનિ શક્તાનિ પ્રયોજનં પ્રતીતિ, અત્ર હેતઃ અન્યતમાપાય ઇતિ ।
તસ્યાર્થં વ્યાચષ્ટે--અન્યતમત્વાર્થ ઇતિ ।
નન્વન્યતમશબ્દો બહુષ્વનિર્ધાનિતવિશેષમેકમાહ, ન તુ સાધકતમમિત્યત આહ--પ્રમારણાદિતિ ।
સાધારણશબ્દો હિ પ્રમરણાદ્ વિશેષે વર્તતે ।
તદ્ યથા શિવિકાવહનપક્રમે પુરુષમાનયેતિ પુરુષશબ્દો વિષ્ટૌ ।
તદ્વદિહાપિ પ્રમાત્રાદિપરિહાણ્યા પ્રમાણસ્યાર્થવત્ત્વાભિધાનનિયમપ્રક્રમ ઇતિ પ્રમાત્રાદિભ્યઃ પ્રમાણસ્ય વિશેષો વાચ્ય ઇતિ તત્રૈવાન્યતમશબ્દો વર્તતે ।
યદ્યપ્યર્થપ્રતિપત્ત્યર્થાવ્યભિચારદ્વારેણ પ્રમાણસ્યાવ્યભિચારો ગમ્યતે દૃષ્ટે વિષયે, તથાપ્યદૃષ્ટે વિષયે ન તજ્જનિતપ્રપિત્તયવ્યભિચારેણાવ્યભિચારઃ શબ્દસ્ય પ્રમાણસ્ય શક્યો વિજ્ઞાતુમ્, પ્રતીયવ્યભિચારસ્ય પ્રમાણાવ્યભિચારગ્રહણમન્રેણાશક્યજ્ઞાનવત્ ।
તસ્માદ્ દૃષ્ટાર્થસ્ય મન્ત્રાયુર્વેદસ્ય પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાવધૃતાર્થાવ્યભિચારસ્ય સાધર્મ્યાદાપ્તપ્રણીત્વાદગ્નિહોત્રાદિવાક્યાનાં પ્રમાણાનામવ્યભિચારગ્રહણપુરઃસરમેવ ત્રિવર્ગસ્યાવ્યભિચારગ્રહણમ્ ।
ન પુનરત્ર ત્રિવર્ગસ્યાવ્યભિચારઃ શક્યો ઽન્યતઃ પરિચ્છેત્તુમ્ ।
અદૃષ્ટાર્થવિષયસ્ય ચ ચતુર્વર્ગસ્યેહાર્થવત્ત્વેન પ્રયોજનં દૃષ્ટાર્થે સન્દેહાદપિ વ્યવહાર સિદ્ધેઃ ।
તદિદં ચતુર્વર્ગે પ્રમાણસ્ય પ્રાધાન્યમિતિ ॥
ચતુર્વર્ગવિભાગપરે ભાષ્યે પ્રમાતા પ્રથમં દર્શિતઃ ।
તતસ્તસ્ય લક્ષણમાહ--પ્રમાતા સ્વતન્ત્ર ઇતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં પૃચ્છતિ--કિં પુનઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્, યસ્યાભિસંબન્ધાત્ સ્વન્ત્ર ઇતિ? ભાષ્યકૃતા પ્રમાતોપલક્ષિતો ન લક્ષિતઃ ।
ન ખલ્વીપ્સાજિહાસયોર્વા પ્રવૃત્તૌ વા સ્વાન્ત્ર્યં પ્રમાતૃત્વમ્, અપિ તુ પ્રમાયાર્મ્ ।
ઇપ્સાદિસ્વાતન્ત્ર્યેણ તુ તદુત્તરકાલભાવિના પ્રમાયાં સ્વાતન્ત્ર્યં પર્વકાલાભાવ્યુપલક્ષિમ્ ।
તેન તચ્ચરિમનુવર્તમાનો વાર્તિકકૃત્ ઉપલક્ષણાન્તરં કર્તૃત્વોત્તરકાલભાવ્યાહ--કારકફલોપભોક્તૃત્વમ્ ।
ન હિ સર્વઃ કર્તા સમસ્તકારકજન્યં સ્વર્ગાદિ વૌદનાદિ વા ભુઙ્ક્તે ઋત્વિક્પાચકાદિષુ ચ વ્યભિચારદર્શનાત્ ।
કારકસ્ય તુ સતઃ કર્તૃત્વોત્તરકાલભાવિની ફલોપભોક્તૃતા કર્તૃવનાન્તરીયકતયા દુપલક્ષયતિ, યજમાનસ્ય રાજ્ઞશ્ચ પ્રૈષાદિના તત્તદ્વયાપારે કર્તૃત્વાત્ ।
યથાહુરત્રભવન્તઃ,
તદભિસન્ધિપૂર્વકં પ્રેષણમધ્યેષણં વ યુક્તં તસર્વં પચ્યર્થઃ ।
ઇતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણમાહ--તત્સમવાયો વા ।
કારકાભિધાનેન સન્નિધાપિતાં ક્રિયં તદિતિ સર્વાનામ્ના પરામૃશતિ ।
યસ્ય હિ વ્યાપારં પ્રાધાન્યેન ધાતુરાખ્યાતપ્રત્યયો વાભિધત્તે સ સ્વતન્ત્રઃ કર્તા ।
તથા હિ વિક્લિદ્યન્તીયત્ર તણ્ડુલાદયઃ કર્તારઃ, પચન્તીત્યત્ર દેવદત્તાદયઃ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ? એકત્ર તણ્ડુલાદેર્વ્યાપાર ઉપાત્તો ઽપરત્ર દેવદત્તાદેરિતિ ।
પ્રાધાન્યેન ચાશેષકારકનિવર્ત્ત્યત્વં પ્રધાનક્રિયાયાઃ, અવાન્તરવ્યાપારભેદે ઽપિ પ્રધાનક્રિયોદ્દેશેન સમસ્તકારકપ્રવૃત્તેરિતિ ।
પુરુષ ઇતિ પ્રકૃતક્રિયાપેક્ષમ્, પ્રમાયાઃ પુરુષાશ્રયત્વાદિતિ ।
લક્ષણાન્તરમાહ--તત્પ્રયોક્તૃત્વમિતરાપ્રયોજ્યતા વા ।
તસ્ય ચેતનસ્ય સર્વકારકાણિ પ્રતિ પ્રયોક્તૃત્વમ્, તૈશ્ચ કારકૈરપ્રયોજ્યતા વા ।
અચેતનસ્ય તુ ભાક્તવ કર્તૃત્વં ન સ્વાભાવિકમિતિ ભાવઃ પરિસમાપ્તિપદાર્થં વ્યાચષ્ટે--તત્ત્વપરિસમાપ્તિરિતિ ।
તત્ત્વં હિ પ્રમાણવ્યાપ્યત્વં પ્રમાણવ્યાપારવિષયત્વમ્ ।
તચ્ચ હાનોપાદાનોપેક્ષાભિઃ પર્યવસ્યતિ ।
પર્યવસાનં પરિસમાપ્તિઃ વિનિયોજ્યેતિ વક્તવ્યે યોગ્યતાગ્રહણમીપ્સિતે ઽપિ દૃષ્ટે વસ્તુનિ કુતશ્ચિત્ પ્રતિબન્ધાત્ પુરુષેણાનુપાત્તે મા ભૂત્ તત્ત્વાપરિસમાપ્તિરિતિ ।
યદ્યપિ હિ તત્ પુરુષેણાનુપાત્તં તથાપ્યુપાદાનયોગ્યતાપ્રદર્શનાદસ્તિ તત્ત્વપરિસમાપ્તિરિતિ ।

તત્પ્રતિષેધશ્ચ ઇત્યત્ર તચ્છબ્દેન હાનોપાદાનલક્ષણં વિનિયોગં પરામૃશતિ ॥
કિં પુનસ્તત્ત્વમિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચિખ્યાસુસ્તત્ત્વ્પ્રત્યયપ્રકૃતેસ્તદો ઽર્થં પૃચ્છતિ--કિંપુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--સદસતી તત્ ।
પ્રશ્નં વિભજતે--તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમિત્યત્રેતિ ।
ઉત્તરં વિભજતે--સદસતીતત્ ।
અથ કસ્માત્ પ્રકૃતિપુરુષૌ વા, પઞ્ચસ્કન્ધા વા, પરં બ્રહ્માદ્વૈતં વા, જીવજીવસ્ત્રવાદયો વા સપ્ત, પૃથિવ્યાપસ્તેજોવયુરિતિ વા ચત્વારિ ભૂતાનીત્યાદીતિ ન તદો વાચ્યાનિ ભવન્તીત્યત આહ-- પ્રમાણવિષયત્વેનાધિકારાત્ ।
સૂત્રભાષ્યવાક્યતદ્વિવરણેષુ પ્રમાણ પ્રમાણવિષયશ્ચાધિકૃતઃ ન ચ સંખ્યાદિસિદ્ધાન્તભેદાનુપાતિનો ઽર્થાઃ પ્રમાણવિષયાઃ ।
યથા ચૈતત્ તથાત્રેવ નિવેદયિષ્યતે ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ॥
પ્રકૃત્યર્થં વ્યાખ્યાય પ્રત્યાર્થં વ્યાચષ્ટે-તદ્ભાવ ઇતિ, સદસતોર્યથાસંખ્યં વિધાયકપ્રકાણવિષયતા સતો ભાવઃ, તત્પ્રતિષેધશ્ચાસતો ભાવઃ ।
તદિતિ વિધાયકપ્રમાણવિષયતાં પરામૃશતિ ।
તત્પ્રતિષધેન ચ પ્રતિષધકં પ્રમાણમુપસ્થાપિતમ્ ।
તેન પ્રતિષેધકપ્રમાણવિષયત્વમેવ તત્પ્રતિષેધ ઇત્યનેનોક્તં ભવતિ ।
એતદ્ વિભજતે-તયોઃ ખલ્વિતિ ।
શઙ્કતે-પ્રમાણવિષયત્વાદિતિ ।
સર્વસામર્થ્યવિરહેણ ત્વસત્ સતો વ્યાવર્તતે ।
યદિ ચાસદપિ પ્રમાણવિષયઃ, તર્હિ નાસમર્થમ્ ।
તથા ચ સદસતોરભેદ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિન, અનૈકાન્તાત્ ।
ન વયમસામર્થ્યેનાસતો ભેદમાચક્ષ્મહે યેનૈવમુપાલભ્યેમહીતિ ભાવઃ ।
શઙ્કા વિભજતે--તત્ર ભવેદિતિ ।
નિરાકરણં વિભજતે--તચ્ચ નેતિ ।
ગવાદિ ચેતનમ્, અચેતનં ઘટાદીતિ ।
યદિ સદસતી સમર્થે કુતસ્તર્હિ તયોર્મેદ ઇત્યત આહ--સ્વતન્ત્રેતિ ।
અસદુપલબ્ધિરેવ સદુપલબ્ધેરન્યાનુપલબ્ધિઃ ।
નનુ સંયોગવિભાગાદિષુ સત્સ્વપિ તરતન્ત્રોપલબ્ધિકરણત્વમતિસ્ત, તેષાં સંયુજ્યમાનવિભજ્યમાનાદ્યધીનનિરૂપણત્વાદિત્ય આહ--પ્રતિષેધમુખેન પ્રતિપદ્યતે પ્રતીયતે ।
સતાં કેષાઞ્ચિત્ પારતન્ત્ર્યે ઽપિ ન નિષેધ્યનિષેધાધિકારણપારતન્ત્ર્યમિત્યર્થઃ ।
સંપ્રતિ સદુપલમ્ભકસ્ય પ્રમાણસ્યાસદૂપલમ્ભકત્વં પ્રતિપિપાદયિષતા ભાષ્યકારેણ પ્રદીપો દૃષ્ટાન્ત ઉપન્યસ્તઃ ।
સતુ સાધ્યસમઃ, તસ્યાપિ પ્રમાણસામગ્રીનિવેશદિતિ શઙ્ક્યમાનો ઽત્યન્તલોકપ્રસિદ્ધતયાસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વં સમર્થયતે--પ્રદીપવદિતિ ।
ગોપાલાઙ્ગના અપિ હિ કિમત્રાસ્તિ સ્તેનો ઽસ્મદ્ધનં વા અપવરકે ન વેતિ સન્દિહાના પ્રદીપમુપાદાય સમન્તાદવલોક્યાપવરકમસ્તીહાસ્મદ્ધનં નાસ્તિ સ્તેન ઇતિ સમમેવ નિશ્ચિન્વન્તિ, ન તુ સ્તેનાભાવનિશ્ચયાયોપાયન્તરમુપાદદતે ।
તેનાગાપાલાડ્નમા ચ પણ્ડિતરૂપેભ્યઃ સિદ્ધઃ પ્રદીપો દૃષ્ટાન્તઃ ।
તદિદમુક્તમ્-ન હ્યસત્પ્રતિપત્તાવુપાયાન્તરમાસ્થીયતે લોકેન ।
અનાશ્રયણે હેતુમાહ પ્રદીપેન દૃશ્યમાને હિ ઘટાદિકે ઽર્થે સ્વતન્ત્રે નાનેન સમાનજાતીયં તુલ્યોપલમ્ભયોગ્યતં દૃશ્યાન્તરમસ્તિ ।
નીલપીતૌ હિ પરસ્પરાભાવવન્તૌ, તેન નલીનિષેધે નાવશ્યં પીતવિધિઃ ।
ભાવાભાવૌ તુ પરસ્પરાભાવાત્માનૌ, નો ખલ્વભાવાભાવો નામ કશ્ચિદન્યો ભાવરૂપાત્ ।
નાપિ ભાવાભાવો ઽન્યો ઽભાવાત્ ।
તદેવં પ્રદીપોપાયસ્ય પ્રતિપત્તુઃ પ્રતીતિક્રમમુક્ત્વા પરીક્ષકાણામુપપત્તિક્રમમાહ--યદ્યભવિષ્યદિતિ ।
યદિ કશ્ચિદાશઙ્કેત દૃશ્યતામભાવઃ ।
પ્રદીપેન ભાવો ઽપિ ભવિષ્યતીતિ, તત્રૈષ પરીક્ષકાણાં તર્ક ઉપતિષ્ઠતે--યદ્યભવિષયદિતિ ।
તદેવં લૌકિકપરીક્ષકસંમતં દૃષ્ટાન્તમુપપાદ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ--એવે પ્રમાણેનાપિ ઇન્દ્રિયાદિના સતિ પ્રમીયમાણે ઇતિ ।
પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઉપસંહરતિ--તદેવમિતિ ।
સર્વં ચૈતદુપરિષ્ટાદુપપાદયિષ્યતે ।
નનુ યદિ સદસતી પ્રમાણવિષયૌ, કસ્માત્ સદ્ભેદા ઇવાસદ્ભેદા અપિ સૂત્રકૃતા નોચ્યન્ત ઇત્યત આહ--તત્ર તેષુ સદસદ્ભેદેષુ મધ્યે સ્વાતન્ત્ર્યેણાસદ્ભેદા ન પ્રકાશન્ત ઇતિ નોચ્યન્તે ।
નિષેધ્યનિષેધાધિકારણાધીનનિરૂપણત્વાદસદ્ભેદાનાં ભાવભેદતન્ત્રં પ્રમાશનમિતિ ભાવભેદકથનેનૈવાભાવભેદા અપિ ગમ્યન્ત ઇતિ નોક્તા ઇત્યર્થઃ ।
અથ વા કથિતા એવ યેષાં તત્ત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસોપયોગિ, યં તુ ન તથા ન તેષાં પ્રપઞ્ચઃ અનુપયુક્તભાવપ્રપઞ્ચ ઇવ વક્તવ્ય ઇત્યાહ--ચતુર્વર્ગાનન્તર્ભાવાદ્ વા ભાવપ્રપઞ્ચવદ્ અભાવપ્રપઞ્ચ ઇતિ ।
નિઃશ્રેયસાનુપયોગિનિ ભાવપ્રપઞ્ચે યથા ચતુર્વર્ગાનન્તર્ભાવઃ, એવમભાવપ્રપઞ્ચે ઽપીતિ ।
અથ નિઃશ્રેયસોપયોગાભાવઃ કુતો ઽવગન્તવ્ય ઇત્યત આહ--ભાવોપદેશાદેવાભાવ ઉપદિષ્ટો ભવતીતિ ।
દ્વિવિધં પ્રમાણં ભાવો ઽભાવશ્ચ, યથા કારણાભાવેન કાર્યાભાવજ્ઞાનં યતો દ્વિતીયસૂત્રસમુત્યાનમ્ ।
પ્રમેયેષુ ચાપવર્ગ એવ મૂર્ધાભિષિક્તઃ ।
એવે પ્રયોજનાદિષ્વપીતિ તત્ર તત્રોહનીયમિતિ ।
ઉપસંહરતિ--અતશ્ચેતિ ॥
તદેવં તાત્પર્યં વ્યાખ્યાય અવયવાર્થં વ્યાખ્યાતું ભાષ્યં પઠતિ--સચ્ચ ખલુ ષોડશધાવ્યૂઢમુપદેક્ષ્યત ઇતિ ।
અત્ર પ્રથમે કલ્પે ચશબ્દો ઽવધારણે, ખલુ શબ્દઃ સ્પષ્ટાર્થે ।
તદેવ ષોડશધા વ્યૂઢમુપદેખ્યતે નાસત્, તસ્ય સદધીનપ્રકાશત્વાદિતિ ।
દ્વિતીયે તુ કલ્પે પારમાર્થિકે ચઃ સમુચ્ચે, ખલુઃ અવધારણે, સતિ ષોડશાધૈવોપદેક્ષ્યમાણે ઽસદપ્યુપદેક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃત્યર્થં વ્યાચષ્ટે--વ્યૂહ ઇતિ ।
સૂત્રસ્ય સપ્રપઞ્ચ તાત્પર્યં વ્યાખ્યાય અવયવાર્થં વ્યાચિખ્યાસુના ભાષ્યકારેણ તાસાં ખલ્વાસાં સદ્વિધાનામિતિ ભાષ્યેણ સૂત્રમવતાર્ય પઠિતં તદસ્ય વાર્તિકકૃત્ તાત્પર્યમાહ--ત એતે સદ્ભેદા ઇતિ સૂત્રમ્ ।
ત એતે પ્રમાણાદયઃ સદ્ભેદા નિઃશ્રેયસોપયોગિનો ન ગઙ્ગાવાલુકાદયઃ ।
તસ્માત્ સત્સુપ્રમાણાદયઃ ષોડશૈવોદિયેષ્ટા લક્ષિતાઃ પરીક્ષિતાશ્ચ ।
ન ગઙ્ગાવાલુકાદયઃ સન્તો ઽપિ નિઃશ્રેયસાનુપયોગાદિતિ ભાવઃ ॥
દ્વન્દ્વસ્વરૂપમાહ--સર્વપદેતિ ।
દ્વન્દ્વપરિગ્રહે તાત્પર્યમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામાદર્શયતિ--સર્વ એવ ઇતિ ।
બહુવ્રીહિકર્મધારયયોરસંભાવાત્ ષષ્ઠીસમાસપરિગ્રહે નિગ્રહસ્થાનસ્યાન્ત્યપદાર્થસ્ય પ્રાધાન્યે વિવક્ષિતાર્થહાનપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
નિર્દેશે યયાવચનં વિગ્રહૈત્યસ્ત ભાષ્યસ્ય તાત્પર્યમાહ--યથાવચનમિતિ ।
અન્યોન્યનિરપેક્ષાણાં પ્રત્યેકં પ્રમાહેતુભાવઃ પ્રમાણાનામિતિ હિ બહુવચનપ્રયોજનમ્ ।
પ્રમેયેષુ તુ યદ્યપિ પ્રમેયતા વાસ્તવી પ્રત્યેકમસ્તિ તથાપ્યપવર્ગહેતુભાવેન પ્રમેયતા સમુદાયે સમાપ્યતે, ન તુ પ્રત્યેકમ્ ।
આત્માદીનામન્યમતસ્યાપ્યતત્ત્વજ્ઞાને સંસારાનનિવૃત્તેરિતિ યદેવ હિ નિર્દેશ વચનભેદસ્ય પ્રયોજનમ્, તદેવ ચોદ્દેશે ઽપિ, તયોરેકવાક્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
પ્રમાણાદીનામિતિ વિભક્ત્યર્થવ્યાખ્યાનપરં ભાષ્યં પઠિત્વા પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--કારકાણામિતિ ।
તદ્વિભજતે--યત્રેતિ ।
કારકાર્થઃ પ્રધાનક્રિયા, યદુદ્દેશેન સર્વકારકપ્રવૃત્તિઃ ।
કારકગ્રહણેન ચ તન્નાન્તરીયકતયા પ્રધાનક્રિયાપ્યાનીતેતિ વિવરણે સાપિ દર્શિતા ।

યદ્યપિ સ્વસ્વામિભાવાદાવપિ સંબન્ધે ઽન્તર્ગતઃ ક્રિયાકારકસંબન્ધો ઽસ્તિ સંબન્ધમાત્રસ્ય ક્રિયાગર્ભત્વાત્ તન્નાન્તરીયકત્વાચ્ચ કારકસ્ય, તથાપ્યસૌ ન વિવક્ષ્યતે ।
સંબન્ધમાત્રમેવ તુ વિવક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર ચોદયતિ--તત્ત્વસ્યેતિ ।
ષષ્ઠી ચાનર્થિકા અવ્યતિરેકે તદનુપપત્તેરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્, તત્રાનિયમવાદ્યેકદેશી પરિહરતિ--ન, ઉભયથાપીતિ ।
ભાવસ્ય ભવિત્રધીનનિરૂપણત્વાદ્, ભાવનિરૂપણમેવ ભવિતૃનિરૂપણમાક્ષિપતિ ।
અભેદે ઽપીતિ ।
ઇષુસ્થિત્યા યથા તદ્ભાવપ્રતિષેધ ઇષોભાવો ધર્મો ગતિઃ, તસ્ય પ્રતિષધઃ સ્થિતિઃ, તિષ્ઠતેગ્રતિનિવૃત્ત્યર્થત્વાત્ ।
એવમત્રાપિ ન પ્રમાણપ્રમેયાદિમાત્રમચ્યતે તત્ત્વગ્રહણેનાપિ ત્વર્થાન્તરં તેષ્વેવ યત્ યત્ સમારોપિતં રૂપમન્યથાત્વમિતિ યાવત્ તત્ પ્રતિષિધ્યતે ।
ગતિમદિતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
યથા દ્વેકયોર્દ્વિવચનૈકવચને ।
ઇતિ દ્વિત્વૈકત્વયોરિતિ ।
સંખ્યેવવિક્ષાયાં તુ દ્વ્યેકેષ્વિતિ સ્યાત્ ।
તેન ગતિ મત્ત્વમર્થાન્તરમિષોર્નભવતીત્યસ્મિન્નર્થે ઇષોઃ સ્થિતિરિતિ પ્રયુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ એકદેશિમતમર્થાન્તરત્વનિયમવાદી દૂષયતિ--તન્નેતિ ।
પ્રમાણદિભ્યો ઽનર્થાન્તરસ્ય તત્ત્વસ્ય ચ ઇષોરનર્થાન્તરસ્ય ગત્યભાવસ્ય ચાસિદ્ધેઃ । યથા ચ ભાવાતિરિક્તો ઽભાવસ્તથા ક્ષણભઙ્ગાધિકારે નિવેદયિષ્યતે ।
પ્રમાણાદ્યતિરિક્તં ચ તત્ત્વમનન્તરમેવ દર્શયિષ્યતીતિ ।
તત્ત્વસ્યજ્ઞાનમિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાપષ્ટે--તત્ત્વં જ્ઞાયમાનમિતિ ।
ઉભયં પૃચ્છતિ-કિં પુનરિતિ ।
તત્ત્વપ્રશ્નસ્યોત્ત્રમ્--તત્ત્વમિતિ ।
નિમિત્તત્વં શક્તિઃ પ્રમાણાદીનામ્ ।
સા ચ દ્વયી સ્વ્રૂપલક્ષણા સહકારિસાકલ્યલક્ષણા ચ, અતીન્દ્રિયસ્ય સામર્થ્યસ્ય નૈયાનિકૈરનભ્યુપેતત્વાત્ ।
શક્તેશ્ચ ભાવત્વેન ભવિતૃનિરૂપણાધીનનિરૂપણત્વાદ્ ભવિતુરપિ નિરૂપણં ભવતીત્યુક્તમ્ ॥
અભિમતં નિઃશ્રેયસં ગ્રહીતું નિઃશ્રેયસદ્વૈવિધ્યમાહ--નિઃશ્રેયસં પુરરિતિ ।
તક્રિજ્ઞદૃષ્ટં નિઃશ્રેયસં ગ્રહીતું દૃષ્ટમતિપ્રસઙ્ગાપાદનેન દૂષયતિ--એવે ચ કૃત્વેતિ ।
સૂત્રકારાભિમતં નિઃશ્રેયસમાહ--પરં ત્વિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ, યદ્યપિ નિઃશ્રેયસપદમભિમતમાત્રવાચિ પ્રમાણાદિતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય ચ દૃષ્ટમપિ નિઃશ્રેયસં સંભવતિ, તસ્યૈવ તતઃ સાક્ષાદુત્પત્તેઃ ।
તથાપ્યાત્માદિવાચકપ્રમેયપદસમભિવ્યાહારાદદૃષ્ટમેવ નિઃશ્રેયસમભિપ્રેત સૂત્રકારસ્ય ।
તત્ર ચ પ્રમાણમાદિતત્ત્વજ્ઞાનસ્યાપિ પારર્મ્યેણ હેતુભાવો ઽસ્ત્યેવેતિ ।
ચોદયતિ--દૃષ્ટમિતિ ।
દૃષ્ટે દર્શનમેવ પ્રમાણમ્ ।
અદૃષ્ટં તુ નિઃશ્રેયસમપ્રામાણિકં દર્શનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ન, નાસ્તિ અર્થસ્ય તથાભાવાત્ ।
અર્થ આત્માદિઃ ।
તસ્ય આગમાનુમાનસહકારિણા કારણાભાવેન કાર્યાભાવાનુમાનમેવાત્રાર્થે પ્રમાણમિતિ ભાવઃ ।
યે તુ વૈયાત્યાત્ મન્યેરન્ પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનમાત્રમેવ પરનિઃશ્રેયસહેતુરિતિ, યથાહુઃ---
એકો ભાવસ્તત્ત્વતો યેન દૃષ્ટાઃ, સર્વે ભાવાસ્તત્ત્વતસ્તેન દૃષ્ટાઃ ।
ઇતિ, તાન્ પ્રત્યાહ-- યદિ પુનરિતિ ।
ન હિ ભાવાનાં તત્ત્વમન્યદતઃ પ્રત્યક્ષવિષયીકૃતાદ્ રૂપાદિતિ ભાવઃ ।
મોક્ષમાણા ઇતિ, સનિ મુચો ઽકર્મકસ્ય ગુણો વા ઇતિ ગુણાભ્યાસલોપૌ ।
ન કેવલં વસ્તુવૃત્તિઃ, સૂત્રકારસ્યાપિ સંમતમેદિત્યત આહ--પૃથગુપદેશાચ્ચ પ્રમેયસ્ય પ્રમાણાદિભ્યઃ ।
યદિ ચ યત્કિઞ્ચિત્પ્રમેયતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસસ્ય પરસ્ય પ્રાપ્તિઃ, કિમર્થમાત્માદસૂત્રેણ દ્વાદશૈવ પ્રમેયાણિ નાધિકાનિ ન ન્યૂનાનિ ચેત્યવધાર્યતે સૂત્રકારેર્ણ? તસ્માત્ તદેવ સાક્ષાદુપયોતિ નિઃશ્રેયસે ન પદાર્થમાત્રમિત્યાહ--પ્રમેયાવધારણાર્થાયાં ચોત્રરસૂત્રપ્રિક્રિયાયામકુશલઃ સૂત્રકારઃ સ્યાત્ ।
કુતઃ? પ્રમેયસ્ય વિહતત્વાદાદ્યેન સૂત્રેણેતિ ।
તસ્માદ્ યદ્યુપપત્તિઃ યદિ ચ સૂત્રકારભિમતસુભયથાપિ પ્રમેયતત્ત્વપરિજ્ઞાનં પરસ્ય નિઃશ્રેયસસ્ય હેતુઃ ।
તદનેન આત્માદેરિતિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ॥
અથ કિં તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાત્માદિવિષયસ્યાદૃષ્ટ એવ કો ઽપિ સામર્થ્યાતિશયો યતઃ પરનિઃશ્રેયસોત્પાદઃ, મૈવમ્ ।
કિં તર્હિ? દૃષ્ટયૈવ દ્વારેત્યાહ ભાષ્યકારઃ-- તચ્ચૈતદિતિ નિઃશ્રેયસહેતુભાવાભિધાનસ્ય અનુ પશ્ચાત્ ઉદ્યતે અનૂદ્યતે ।
તત્ત્વજ્ઞાનોત્પાદે હિ સાક્ષાત્ તદ્વિષયમિથ્યાજ્ઞાનાદિનિવૃત્તિક્રમેણાપવર્ગોત્પાદ ઇતિ દ્વિતીયસૂત્રેણાનદ્યતે ।
તદેતદ્ ભાષ્યં તચ્ચૈતદિત્યાદ્યધિગચ્છતીત્યન્તમનૂદ્ય વ્યાચષ્ટે-હેયમિતિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનમાત્માદિષુ પ્રમેયેષુ અવિદ્યા તન્મૂલં તૃષ્ણા ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્, દ્વેષો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તન્મૂલૌ ચ ધર્માધર્મૌ, તદેતદ્ધેયમ્ ।
હાનં તત્ત્વજ્ઞાનં હીયતે હ્યનેનૈતત્ સર્વમ્ ।
તસ્ય પ્રમાણસ્ય ।
ઉપાયઃ શાસ્ત્રમ્ ।
અધિગન્તવ્યો મોક્ષઃ ।
એવંમવયવાન્ વિભજ્ય તાત્પર્યમાહ--એતાનીતિ ।
એતાનિ ચત્વાર્યર્થપદાનિ પુરુષાર્થસ્થાનાનિ, ન કેવલં હેયાધિગન્તવ્યભેદેન દ્વાદશવિદ્ર પ્રમેયં દર્શયતઃ તદ્વિષયતત્ત્વજ્ઞાનાય ચ સોપકરણન્યાયાભિધાનપ્રમાણવ્યુત્પાદકં શાસ્ત્રં પ્રણયતઃ સૂત્રકારસ્ય સંમતમ્, અપિ તુ સર્વેષામેવાધ્યાત્મવિદામાચાર્યાણામિતિ ભાષ્યતાત્પર્યમિત્યર્થઃ ।
તત્ર સંશયાદીનાં પૃથગ્વચનમનર્થકમ્ ઇત્યાદિ ચોદ્યભાષ્યં વ્યાચષ્ટેસંશયાદ્યગ્રહણમિતિ ।
સત્યમિતિ પરિહારભાષ્યં વ્યાચષ્ટૈ--ન વિદ્યેતિ ।
ચોદ્યં વિવૃણોતિ--સંશયાદય ઇતિ ।
પરિહારં વિવૃણોતિ--ન વિદ્યેતિ ।
પ્રસ્થાનં વ્યાપારઃ ।
તેષાં પૃથગ્વચનમિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટ--તસ્યાઃ સંશયાદીતિ ।
ન ચ વાચયમસ્તુ વિદ્યાત્રયમેવ, કૃતમાન્વીક્ષિક્યા વિદ્યયેતિ, તસ્યા એવ સમસ્તવિદ્યાવદાતીકરણહેતુત્વાત્ ।
યથા વક્ષ્યતિ--પ્રદીપઃ સર્વવિદ્યાનામિતિ ।
સ ચાયં કિંસ્વિદિતિ વસ્તુવિમર્શમાત્રમનવધારણજ્ઞાનં સંશય ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તદ્ વ્યાચષ્ટે-તત્ર સંશયાદિષુ,
સંશયસ્તાવદિતિ જ્ઞાનમવધારણં પ્રત્યય ઇતિ પર્યાયા ઇતિ મન્વાનશ્ચાદયતિ--અનવધારણાત્મક ઇતિ ।
ન જ્ઞાનમાત્રપર્યાયો ઽવધારણશબ્દઃ ।
અપિ તુ તિદ્વશેષવિશ્ચયવચનઃ કિંસ્વિદિતિ દોલાયમાનસ્યોભયકોટિસ્પૃશઃ પ્રત્યયસ્યાર્થે ઽનવધારણાત્મકસ્યાપિ પ્રત્યાત્મં માનસેન પ્રત્યક્ષેણાવધાર્યમાણત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ--ન વ્યાઘાત ઇતિ ।
તત્ તસ્માત્ અભયમિતિ ।
તત્ર નાનપલબ્ધે ઇત્યાદિ ભાષ્યમવતારયિતું પૃચ્છતિ-- સ કથં ન્યાયસ્યેતિ ।
યદિ ન્યાયસ્યાઙ્ગ સંશયો ભવેત્, સો ઽપિ વ્યુત્પાદ્યેતેતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--યસ્માદિતિ ।
એતદાક્ષિપતિ--ઉપલબ્ધ ઇતિ ।
પઞ્ચરૂપશ્ચતૂરૂપો વા હેતુર્ન્યાયઃ ।
પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવસમૂહો વા ન્યાયઃ ।
નીયતે પ્રાપ્યતે વિવક્ષિતાર્થસિદ્ધિરનેનેતિ ।
તસ્યાશ્રયો વિષય ઉપલબ્ધ ઉચ્યમાનો નિર્ણોત એવ વક્તવ્યઃ ।
સન્દિગ્ધે હિ તસ્મિન્ હેતુઃ સન્દિગ્ધાશ્રયતયા અસિદ્ધઃ સ્યાત્ ।
યથેહ નગનિકુ।જે મયૂરઃ કેકાયિતાપાતાદિતિ ।
તદાપાતસન્દેહે અતો ન નિર્ણીતશ્ચેન્નોપલબ્ધઃ ।
તતશ્ચોપલબ્ધશ્ચાનિર્ણોતશ્ચેતિ વ્યાહતમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--નાસ્તિ વ્યાઘાત ઇતિ ।
સમામન્યતઃ પર્વતમાત્રમુપલબ્ધં નિર્ણોતમ્, તદ્વિશેષસ્તુ વહ્નિમત્ત્વાદિરનિર્ણીત ઇતિ ।
પુનશ્ચોદયતિ--એવમપીતિ ।

ઉપલબ્ધો નિર્ણોત ઇતિ હિ સામાનાધિકરણ્યાત્ સમાનવિષયત્વં દર્શયતિ ।
તથા ચ વ્યાઘાતઃ ।
સામાન્યવિશેષભેદેન તુ વ્યાઘાતં પરિહરન્ સામાનાધિકરણ્યં ન સમર્થયસ ઇતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ-ન, યથા તથેતિ વ્યાપદેશાદિતિ ।
સામાન્યવિશેષયોઃ સામાનાધિકારણ્યાત્ ।
ય એવ સામાન્યો નિર્ણોતઃ, સ એવ વિશેષતો ઽનિર્ણોતો ઽપિ સંભવતીતિ ન વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
એવમર્થ ન્યાયપ્રવૃત્ત્યર્થમ્, અસન્દિગ્ધે ન્યાયપ્રવૃત્તેરનુપપત્તેઃ ।
ન હિ કરિણિ દૃષ્ટે ચીત્કારેણ તમનુમીમે પેક્ષાવન્ત ઇતિ ॥
પ્રયોજનસ્વરૂપપ્રતિપાદનપૂર્વકં પ્રયોજનપદપ્રયોજનપ્રદશનાર્થં ભાષ્યમનુભાષે--અથ પ્રયોજનમ્ ।
વ્યાખ્યાતું પૃચ્છતિ--કિં પુનરિતિ ।
ઉત્તંરં-- યેનેતિ ।
સ્ફુટતરમવૈતત્ ઇત્યર્થઃ ।
પુનઃ પૃચ્છતિ--કેનેતિ ।
એકદેશિમતેનોત્તરમાહ--ધર્મેતિ ।
તત્ર કામ ઇતીચ્છામાત્રં વોચ્યતે, કામિનીવિષયો વા રાગઃ? પૂર્વસ્મિન કલ્પે કામ ઇત્યેવાસ્તુ કૃતં ધર્માદિભઃ, સર્વેષામેવ કામ્યમાનત્વાત્ ।
ઉત્તરસ્મિન્નવ્યાપ્તિઃ, સરકમૃગયાદીનાં કામ્યાનામસંગ્રહાત્ ।
ધર્મમોક્ષયોરપિ નાસ્તિકાન્ પ્રત્યપ્રવર્તકત્વમ્ ।
તસ્માદયુક્તમેદિતિ મન્વાન આહ-- વયં તુ પશ્યામ ઇતિ ।
સુખસ્યાપ્ત્યા દુઃખસ્ય હાન્યા વિષયેણ વિષયિણં પ્રત્યયમુપલક્ષમતિ ।
અસત્યોરકારણવાત્, સત્યોર્વા અનર્થકત્પવાત્ પ્રવૃત્તેરિતિ ।
તથાપિ સુખદુઃખાપ્તિતહાન્યોરેવ કર્તુઃ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગો ન તત્સાધને, ન હ્યન્યદ્વિજાનાતિ ઇચ્છતિ ચ કરોતિ ચાન્યદિતિ ઘટતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ ફલં પુરુષપ્રવૃત્તિગોચરઃ, તત્સાધનં તુ તદ્ગોચરઃ ।
તત્સાધનત્વવિજ્ઞાનાત્ તત્સાધન એવ પ્રવર્તતે ।
તન્નાતિપસઙ્ગ ઇતિ ચેત્? હન્ત તર્હિ તત્સાધનત્વજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તયતિ, ન ફલજ્ઞાનમ્, જ્ઞાનેચ્છાપ્રવૃત્તીનાં કાર્યકારણભૂતાનાં સામાનાધિકારણ્યેન સંપ્રતિપત્તંરિત્યભિપ્રાયેણાહ--સુખદુઃખસાધનભાવત્ સર્વે ઽર્થાશ્ચેતનં પ્રયોજયન્તીતિ ।
તુશબ્દઃ ફલાદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ ।
અત્રાપિ વિષયેણ વિષયિણં પ્રત્યયમુપલક્ષયતિ ।
એતદુક્તુ ભવતિ, તોયમુપલભ્ય તજ્જાતીયસ્યાપેક્ષિસાધનાં દૃષ્ટચરીમનુસ્મરતિ ।
અથ તજ્જાતીયતા લિઙ્ગેન દૃશ્યમાનસ્યાપેક્ષિસાણનભાવમનુમિમીતે ।
અનુમાય ચ પિપાસુઃ પ્રવર્તતે ।
તેનોપાયજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્ પુરુષપ્રવૃત્તિહેતુવમ્, ફલસ્ય ત્વીપ્સિતમસ્યોદ્યેશતયેતિ સર્વં સુન્દરમ્ ।
તદાશ્રયશ્ચ ન્યાયઃ પ્રવર્તતે ઇતિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે--તદિદં પ્રયોજનં ન્યાયસ્યેતિ ।
આક્ષિપતિ--ક ઇતિ ।
સમાધત્તે--ઉપકારકત્વમિતિ ।
યથા રાજાશ્રિતઃ પણ્ડિત ઇતિ ।
ઉપકારકત્વમેવ દર્શયતિતન્મૂલત્વાદિતિ ।
વિધિઃ પ્રવૃત્તિઃ ।
ન જાતુ નિષ્પ્રયોજના કાકદન્તાદૌ પરીક્ષામારભન્તે પ્રેક્ષાવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
આક્ષિપતિ--કા પુનરિયમિતિ ।
ન્યાયાશ્રયત્વં પ્રયોજનસ્ય પ્રતિજ્ઞાય પરીક્ષાશ્રયત્વસમર્થનમસઙ્ગતમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--ન્યાયઃ ।
તસ્માન્નાસંગતમિત્યર્થઃ ।
નન્વેવમપિ નીયતે પ્રાપ્યતે વિવક્ષિતાર્થસિદ્ધિરનેનેતિ વ્યુપત્ત્યા પ્રત્યક્ષાદિ પ્રત્યેકં ન્યાયઃ ।
ન ચૈતત્ પ્રત્યેકં પ્રયોજનમાશ્રયતે ।
અજિહાસિતાનુપાદિત્સિતાનામપ્યવિજ્ઞાસિતાનામર્થાનાં પ્રત્યક્ષાદિગોચરત્વદર્શનાદિત્ત્યાક્ષિપતિ--કઃ પુનરયં ન્યાયઃ? સમાધત્તે--પ્રમાણૈરિતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણમૂલાઃ પ્રતિજ્ઞાદયઃ પઞ્ચાવયવાઃ પ્રમાણાનિ ।
તૈરર્થસ્ય લિઙ્ગસ્ય પરીક્ષણ પરીક્ષા ।
પરીક્ષિતુ તુ લિઙ્ગ પન્ચાવયવોપપન્નમનુમેયપ્રત્યયફલં ભાવયત્યેવ, ન ત્વતુમેયાર્થપરીક્ષા ।
તસ્ય સન્દિગ્ધત્વે ઽપિ સ્વરૂપેણ પરીક્ષાનાસ્પદત્વાદિતિ ।
નન્વવયવૈશ્ચેદર્થપરીક્ષણ ન તર્હિ પ્રમાણૈઃ, કાર્યકારણયોરભેદાભાવાદિત્યત આહ--કિમુક્તં ભવતીતિ ।
ન સાક્ષત્ પ્રતિજ્ઞાદયો ઽવયવા અર્થપરીક્ષાયામુપયુજ્યન્તે ।
અપિ તુ સ્વકારણતત્પ્રમાણસૂચનેન ।
તસ્માત્ પ્રમાણાનામવાન્તરવ્યાપારઃ પ્રતિજ્ઞાદય ઇત્યુપપન્નં પ્રમાણૈરર્થપરીક્ષણમ્ ।
તદિદમુક્તમ્--પ્રમાણવ્યાપારાદિતીતિ ।
તસ્માત્ નૈકૈકં પ્રમાણમિતિ ।
સમસ્તપ્રમાણોપકરણત્વાદેવ ચાસ્ય પરમત્વમિત્યાહ--સો ઽયમિતિ ।
પઞ્ચાવયવોપપન્નતયા ચ પ્રત્યક્ષાગામાશ્રિતત્વમ્, ન તદ્વિરોધ ઇતિ પ્રદર્શનાર્થં ભાષ્યમનુભાષ્ય તાત્પર્યાં વ્યાચષ્ટે--પ્રયક્ષાગમેતિ ।
કથં પુનરનેન ભાષ્યેણ તદુચ્યત ઇત્યત આહ--યદિહાનુમાનેનેતિ ।
યત્ પુનરનુમાનમિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટ--ચત્ર પુનરિતિ ।
યત્ર હિ વિરોધસ્તત્ર પ્રમાણમૂલાનામવયવાનાં પ્રતિજ્ઞાદીનામિતરેતરપ્રતિસન્ધાનમેકવાક્યતા નાસ્તિ ।
પ્રમાણવિરોધેન ચોગ્યતાવિરહિણાં તત્પદાર્થાનાં પારમાર્થિકાન્વયાભાવાદિતિ ।
તીર્થં દર્શનં તસ્ય પ્રતિરૂપકઃ ।
અદર્શનમિવ દર્શયતીતિ યાવત્ ।
સ ખલુ તાદૃશઃ પઞ્ચાવયવપ્રયોગો લાભપૂજાખ્યાતિકામૈઃ પણ્ડિતવ્ય।જનૈરૂપવર્ણ્યમાનઃ પ્રત્યવાયાય, પ્રાગવ ત્વપવર્ગાયેત્યર્થઃ ।
તદેવં સમુદાયતો ભષ્યં વ્યાખ્યાયવયવવિભાગાય પઠતિ-યત્ પુનરનુમાનમિતિ ।
પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધોદાહરણમાહ--અનુષ્ણો ઽગિરવયવી કૃતકત્વાદ્ ઘટવદિતિ ।
અત્ર ચોદયતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ઇદમાત્રાકૂતમ્--રૂપત્રયસંપન્નમેતત્ કૃતકત્વં ન વા? ન ચેત્, તત એવે તર્હિ તદનુમાનાભાસમિતિ કૃતં પ્રત્યક્ષવિરોધેન ।
અથાન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મતતાસંપન્નમપિ બાધિતવિષયતયૈતતદપ્રમાણમ્? તદયુક્તમ્,
રૂપત્રયસંપત્ત્યાં ખલ્વેતત્ સ્વાસાધ્યેનાવિનાભૂતં ભવતિ ।
ન ચ બાધાવિનાભાવયોઃ સહ સંભવઃ ।
બાધાયામપક્ષધર્મો ભવેત્, અનૈકાન્તિકશ્ચ હેતઃ ।
વિજ્ઞાસિતધર્મણો ધર્મિણઃ પચ્યમાનત્વેન પક્ષત્વમ્, ન પુનઃ પ્રત્યક્ષાવધૃતસાધ્યવિરુદ્ધધર્મસ્ય ।
તસ્યાજિજ્ઞાસિતત્વેનાપક્ષતયા તદ્ધર્મસ્યાપક્ષધર્મત્વાન્ન ચૈકાન્તિકઃ ।
સાધ્યધર્મિણ્યેવ પ્રત્યક્ષોપસ્થાપિતસાધ્યધર્મવતિ દર્શનેન વ્યભિચારાત્ ।
ન ચ સપક્ષાસપક્ષાવેવાન્વયવ્યતિરેકાગમ્યાવિનાભાવદર્શનવિષયૌ ન પક્ષ ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
યદિ હિ પક્ષં વિહાય બહિરેવ સપક્ષાસપક્ષયોરવિનાભાવો ગમ્યેત, તદા બહિર્વ્યાપ્તિમાત્રબલેન પક્ષધર્મો ઽપિ હેતુર્ન પક્ષે સાધ્યં સાધયેત્ ।
અસિદ્ધા હિ તત્રાસ્ય સ્વસાધ્યેન વ્યાપ્તિઃ ।
તદેતત્ પણ્ડકમુદ્વાહ્ય મુગ્ધાયાઃ પુત્રપ્રાર્થનમિવ ।
તસ્માદન્તર્બહિર્વા સર્વોપસંહારેણાવિનાભાવો ઽવગન્તવ્યઃ ।
એવં ચ સિદ્ધઃ પક્ષે ઽપિ વ્યભિચારઃ સાધનધર્મસ્યેત્યનૈકાન્તિકત્વમ્ ।
તથા ચ રૂપત્રયસમ્પન્નો હેતુર્બાધિતવિષયશ્ચેત્યસંભવઃ ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્મ્--કઃ પુનરસ્યાનુમાનસ્ય રૂપત્રયસમ્ન્નસ્ય વિરોધઃ? ન હ્યસ્તિ સંભવો રૂપત્રયસંપન્નં વિરુદ્ધં ચેત્યર્થઃ ।
અત્ર સમાધિમાહ--અનુમાનાવિષયે પ્રયોગઃ ।
વક્ષ્યતિ હ્યનુમાનાધિકારે યથાનૌપધિકઃ સંબન્ધો હેતુસાધ્યયોરનુમાનાઙ્ગમ્, ન તુ કાર્યકારણભાવાદિરવ્યાપકત્વાદતિપ્રસઙ્ગચ્ચેતિ ।
સ ચૈવં પ્રવર્તતે--યો યઃ કૃતકઃ સ સર્વો ઽનુષ્ણો યથા ઘટદિરિતિ ।

ન ચ વહ્નેરિવ ધૂમસંબન્ધે આર્દ્રેન્ધનસંયોગો ગુર્વન્તવાસિનોઃ સાહચર્યે ઇવ સ્વાધ્યાયાધ્યયનમુપાધિઃ કૃતકત્વાનુષ્ણત્વયોઃ સંબન્ધે ઉપલભ્યતે ।
સો ઽયં શઙ્કિતઃ સમારોપિતો વા પ્રયત્નેન પુનઃપુનરન્વિષ્યમાણો ઽનુપલભ્યમાનસ્તત્ર તત્ર ઘટાદાવુપાધિર્નાસ્તીતિ પ્રત્યક્ષેણ, યદ્યભવિષ્યદ્ ઘટાદિવદેવ વ્યજ્ઞાસ્યત્ર, વિજ્ઞાનાભાવાન્નાસ્ત્યેવેતિ તર્કસહાયેન નિશ્વીયતે ।
સો ઽયં રૂપેણેવ રસસ્ય, શ્વસ્તનેનેવ સવિતુરૂદયેનાદ્યનસ્ય તદુદયસ્ય, સમુદ્રવૃદ્ધચેવ ચન્દ્રોદયસ્ય સમાનકાલસ્ય, કૃતકત્વસ્યાનુષ્ણત્વેન સ્વાભાવિક ઔત્સાર્ગિકઃ સંબન્ધઃ સામાન્યેન યો યઃ કૃકઃ સ સર્વો ઽનુષ્ણ ઇત્યવધારિતઃ, ન તુ નિર્વિભજ્ય તેજો ઽવયવિનિ ।
ન હિ સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિરેકદેશવિષયા ભવિતુમર્હતિ ।
એકદેશવિષયત્વે યત્રૈવ ન દર્શિતા તેનૈવાનૈકાન્તિકત્વમાશઙ્ક્યેત ।
તથા ચ તત્ર તત્રૈકદેશે પ્રત્યેકં વ્યાપ્તિપ્રદર્શનમશક્યમ્, આનન્યાત્ ।
તસ્માત્ સર્વોપસંહારેણૈવ તદુપદર્શનમ્, તદિહ કૃતકત્વમૌત્સર્ગિકસામાન્યવિષયવ્યાપ્તિસ્મરણસધ્રીચીનં પક્ષધર્મતાવશાત્ વિશેષે તેજોવયવિનિ સાધયિતુમનુષ્ણતોન્મુખં યન્ન સાધયેત્ તત્ કિં પ્રત્યક્ષેણાપહૃતવિષયત્વાત્, આહોસ્વિદનૈકાન્તિકત્વાત્? ન તાવદનૈકાન્કિત્વમ્, પ્રાગેવસામાન્યતો ઽનૌપાધિકસંબન્ધસ્યાવધારણાત્ ।
ઉષ્ણે તેજોવયવિનિ કૃતકત્વસ્ય દર્શનાદ્ અનૈકાન્તિકમપક્ષધર્મો વા કૃતકત્વમિતિ ચેત્-ન, અનુમાનેન સામાન્યતો ઽવધૃતવ્યાપ્તિના તસ્યાનૌષ્ણ્યાસાધનાત્ ।
પ્રત્યક્ષેણ તેજો ઽવયવિન ઔષ્ણ્યગ્રહેણ તત્ર કૃતકત્વસ્ય હેતોર્વૃત્તાવુત્પન્નમપિ વ્યાપ્તિવિજ્ઞાનં બાધ્યતે ।
તતશ્ચાનૈકાન્કિત્વાદપ્રવૃત્તિરનુમાનસ્યેતિ ચેત્-ન, અનુમાનપ્રવૃત્તિવિષયે સાધ્યધર્મિણિ હેતોર્વ્યભિચારાનુદ્ભાવનાત્ ।
અન્યથા તદ્ગતસાધ્યધર્મસન્દેહે તત્રોપલભ્યમાનઃ સાધનધર્મઃ સન્દિગ્ધબ્યતિરેકિવાદનૈકાન્તિકઃ સ્યાત્ ।
સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મે દૃષ્ટાન્ત ઇવ સાધનધર્મઃ ।
તથા ચાનુમાનમાત્રમુચ્છિદ્યેત, પ્રત્યક્ષેણ સાધ્યધર્મવિપર્યદર્શનાત્ ।
તેજોવયવિનો ઽનુષ્ણત્વેનાસાધયત્વમ્, તથા ચાનૈકાન્તિકત્વમ્ ।
તદિદમુક્તમ્--યસ્મિન વિષયે તેજસો ઽનુષ્ણત્વે એતત્ પ્રયુક્તમ્, સ પ્રત્યક્ષેણાપહૃત ઇતિ ।
એવં ચાનુમાને દૂષિતે કૃતમપક્ષધર્મત્વવ્યભિચારાભ્યાં તદુપજીવિભ્યામિતિ ભાવઃ ॥
યત્ પુનઃ દિગ્નાગેન પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમનુમાનમુદાહૃતં તદુપન્યસ્યતિ- અપરે પુનરિતિ ।
અશ્રાવણઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટાદિવદિતિ બ્રુવાણઃ શબ્દસ્વરૂપમેવાપલપતિ ।
ન હિ શ્રવણેન્દ્રિયાદન્યદસ્તિ શબ્દગ્રહણકારણમ્ ।
ન હિ શ્રવણેન્દ્રિયાદન્યદસ્તિત શબ્દગ્રહણકારણમ્ ।
ન ચાગૃહ્યમાણઃ શબ્દઃ સદ્વ્યવહારગોચરઃ ।
તસ્માદેવંવાદિનો ઽભિપ્રાયવ્યાપ્તમસત્ત્વં શબ્દસ્ય ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
દૂષયિ--તૈસ્ત્વિતિ ।
સવિશેષણે હિ વિધિનિષેધૌ વિશેષણમુપસંક્રામત ઇત્યુત્સર્ગઃ ।
ક્વચિત્ પુનર્વિશિષ્ટ વિધાનમપિ ભવત્યનન્યગતિત્વાત્ ।
તદ્યથા-
લોહિતોષ્ણીષા ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તિ ।
સતિ વિભવે ન જીર્ણમલવદ્વાસાઃ સ્તાતકઃ સ્યાત્ ।
ઇતિ ।
તદ્વદિહાપિ અશ્રાવણઃ શબ્દ ઇતિ શ્રુતિવાક્યયોઃ સામર્થ્યાત્ શ્રાવણત્વવિશેષણોપસંકાન્તો નિષેધો ન વિશેષ્યેણ શબ્દેન સહ સંબધ્યતે ।
નાપિ શ્રાવણત્વનિષધાદાર્થઃ શબ્દનિષેધો વાદ્યભિપ્રાયવ્યાપ્તઃ ।
વચનાર્થાવિરોધિનો ઽર્થસ્યાર્થગમ્યત્વાન્ન તદ્વિરોધિનઃ શ્રાવણત્વનિષેધસ્ય ચાધિકારણ શબ્દ ઇતિ ન શબ્દાભાવે તન્નિષેધો ઽવકલ્પતે ।
ન ચાભાવસ્તુચ્છ ઇતિ તૃતીય ઉપપાદયિષ્યતે ।
ન ચ શ્રાવણત્વં પ્રત્યક્ષગોચરઃ ।
તદ્ધિ શબ્દશ્રોત્રયોઃ સંબન્ધ,
કૃત્તદ્ધિતસમાસેષુ સંબન્ધાભિધાનં ત્વતલ્ભ્યામ્ ।
ઇતિ કાત્યાયનીયવચનાત્ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષવૃત્તિ ।
સંબન્ધઃ પ્રત્યક્ષઃ ।
તસ્માત્ શ્રાવણત્વમપ્રત્યક્ષમિતિ નાત્ર પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
તદિદમુક્તમ્--ઇન્દ્રિયવૃત્તીનામનીન્દ્રિયત્વાદિતિ ।
વૃત્તિઃ સ્વાર્થે સંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ॥
આગમવિરુદ્ધમુદાહરતિ-શુચીતિ ।
મન્વાદિભિર્નરાસ્થિસ્પર્શપ્રતિષેધાત્, સ્પર્શે ચ પ્રાયશ્વિત્તોપદેશાદશુચિત્વં નરશિરઃકપાલાદીનામિતિ ।
કાપાલિક આક્ષિપતિ--કથમિતિ ।
નાસ્માકં વેદસ્તન્મૂલા વા સ્મૃતયઃ પ્રમાણમિત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉત્તરમ્- શુચિ નરશિરઃ- કપાલમિતિ બ્રુવતા શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણાનપેક્ષેણાનુમાનમાત્રસહાયેનાત્ર વસ્તુનિ વયા શુચિરૂપો ઽર્થો વક્તવ્યઃ ।
કિમુક્તં ભવતિ શુચીતિ? યદિ ઉચ્યેત સ્પ્રષ્ટુઃ પ્રત્યવાયાભાવઃ? સિદ્ધાન્તી પૃચ્છતિ--સ કસ્યેતિ વાચ્યમ્ ।
યદ્યાત્મન ઇતિ બ્રૂયાત્ કાપાલિકઃ, અવિગીતા હિ વ્યવહારપરમ્પરાસ્માકં કાપાલિકાનાં નરશિરઃકપાલકસ્પર્શતદવસ્થિતાન્નપાનોપયોગલક્ષણા, દાક્ષિણાત્યાનામિવાહ્નેનૈવુકાદિલક્ષણા ક્રિયા શ્રેયસ્કરી ।
તસ્માદસ્માકમપ્રત્યવાયકરયા શુચિ નરશિરઃકપાલમિત્યર્થઃ ।
તત્ર સોપહાસમ્ ઉત્તરમાહ-તદાગમાનુષ્ઠાનતાત્પર્યાવસ્થાનાત્ કાપાલિકસ્યૈવમેતત્ ।
શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણલક્ષણાગમવિહિતમર્થમાચરતાં તન્નિસિદ્ધં ચ પરિહરતાં દાક્ષિણાત્યાનામાહ્નેનૈવુકાદ્યનુષ્ઠાનમનાદિ અદ્ય યાવદનુવર્તમાનમવિગીતમામ્નાયમૂલતામનુમાપયતિ આત્માનઃ શ્રેયોહેતુભાવેન, ન ખલ્વાગમાનપેક્ષઃ સહસ્રેણાપ્યનુમાનૈરિમમર્થમવગન્તુમર્હતિ ।
કાપલિકાનાં ત્વાગમવિહિતમકુર્વતાં કુર્વતાં ચ તન્નિષિદ્ધમર્થં પ્રયત્નેનાનાદિરપિ વ્યવહારઃ શાક્યમલ્લકાદીનામિવ ન વેદાનુમાનમૂલમિતિ ભાવઃ ।
અથ ત્રયીવિદાં નરશિરઃકપાલમપ્રત્યવાયહેતુરિતિ બ્રૂયાત્, તદા ત્રય્યા વક્ષ્યમાણેન ન્યાયેન પ્રામાણ્યોપગમાદાગમવિરોધઃ, તદીયસ્પર્શસ્ય ત્રય્યાં નિષેધેન પ્રત્યવાયહેતુવનિશ્ચયાત્ ।
અપિ ચાગમાનપેક્ષો ઽનુમાનેન શૌચં નરશિરઃકપાલંવ્યવસ્થાપયન્ પ્રષ્ટવ્યો જાયતે-- શુચિ નરશિરઃકપાલમિતિ કો ઽર્થઃ? નનુ ચ એવ વાક્યાત્ પ્રતીયતે સ એવાર્થઃ, તત્ કિં પૃચ્છચત ઇત્યત આહ--વિશેષવિધાનં ચ શેષપ્રતિષેધપરં લોકે દૃષ્ટમ્, યથા દક્ષિણેન ચક્ષુષા પશ્યતીતિ ઉક્તે ન વામેનેતિ ગમ્યતે ।
તદિહ યદિ શુચિ નરશિરઃકપાલમ્, કિમન્યદશુચીતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન હિ નરોચ્ચારાદીનામશુચિત્વે પ્રમાણમન્યદસ્ત્યાગમાત્ ।
આગમપ્રમાણ્યં ચ ન મન્યસ ઇતિ ભાવઃ ।
અથ ત્રયીવિદ્વેષાદ્ અનુમાનપક્ષાપાતિના ત્વયા સર્વમેવ નરવિટ્કપાલાદિ શૌચપક્ષે નિક્ષિપ્યત ઇત્યાહ--અથ સર્વમેવ શુચિ ।
પરિહરતિ--દૃષ્ટાન્તો નાસ્તિ ।
કૃતઃ? સર્વસ્ય પક્ષીકૃતત્વાત્ ।
ચોદયતિ--અથાનુમાનવિરુદ્ધ્ર કસ્માદનુમાનં ન ભવતીતિ ।
ન ખલુ પ્રમાણત્વેન પ્રત્યક્ષાગમાભ્યામનુમાનસ્ય કશ્ચિદ્ વિશેષો યેન તૌ બાધકાવનુમાનસ્ય નાનુમાનમિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ--એકસ્મિન્નનુમાનદ્વયસમાવેશાભાવાત્ ।
અયમભિસન્ધિઃ---યત્ તાવદનુમાનં પૂર્વપ્રવૃત્તં તેન બાધિતવિષયં તબ્દલભાવિ પશ્ચત્તનમનુમાન ન સ્વકાર્યાય પર્યાપ્તમ્, યથોક્તમશ્રાવણઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટાદિવદિયસ્યાનુમાનસ્યાનુમાનવિરોધ ઇતિ ।

લબ્ધસ્વરૂપં હિ વસ્તુ ક્વચિત્ કિશ્ચિન્નિષિધ્યે, ન તુ જ્ઞાનાકારાલીકે બહિરિતિ તૃતીયે નિવ્રદયિષ્યતે ।
તદિહ શ્રાવણત્વં શબ્દસ્ય નિષેધતાપૂર્વં શ્રવણમિન્દ્રિયમતીન્દ્રિય તદ્ગ્રાહ્રાત્વં ચ વસ્તુની અનુમાતવ્યે શબ્દોપલમ્ભલક્ષણેન કાર્યેણ ।
તથા ચૈતેનૈવાનુમાનેનાપહૃતવિષયમશ્રાવણત્વાનુમાનં ચરમમન્વયવ્યતિરેકસંપન્નમપિ ન સ્વોચિતં કાર્યા જનયતિ ।
એવે તનુભુવનાદીનાં ન કર્તેશ્વરો ઽશરીરિત્વાન્મુક્તસત્મવત્ પ્રયોજનાભાવાદિત્યાદ્યાપીશ્વરધર્મિગ્રાહિમૂલાનમાનેનાપહૃતવિષયતયા ન્યાયાભાસં વેદિતવ્યમ્ ।
તસ્માત્ પરસ્પરાનપેક્ષસમાનકાલપ્રવૃત્તિસમર્થાનુમાનદ્વયસમાવેશાભાવાભિપ્રાયમેતદુક્તમ્ ।
ન હ્યનયોરન્યતરદ્ બાધ્યં બાધક વા સંભવતિ, કિં તુ મિથઃ સત્પ્રતિપક્ષતયા ન પ્રમાં કુરુતઃ ।
કસ્માત્ પુનર્ન સમાવેશો ઽનુમાનયોઃ? અસમાવેશે વા કુતઃ સત્પ્રતિપક્ષતેત્યત આહ--ન હ્યન્વયવ્યતિરેકસમ્પન્ને ઇતિ ।
ઇહાન્વયવ્યતિરેકગ્રહણેન સમાનબલયોરન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મત્વાસત્પ્રતિપક્ષત્વાન્યુપલક્ષિતાનિ ।
એતૈઃ સમ્પન્નયોર્યદિ સમાવેશ એકસ્મિન્ વિષયે ભવેત્, તત એકતરસ્ય બાધ્યત્વં બાધકત્વં વા ગમ્યેતાપિ ।
ન ત્વેતદસ્તિ, અસપ્રપિપક્ષતાસમ્પત્તેરભાવાદિતિ ।
ઉપસંહરતિ- -તસ્માન્નાનુમાનવિરુદ્વમ્ અનુમાનં તુલ્યબલમ્, અપિ તુ સત્પ્રતિપક્ષમિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષમપ્યનુમેયવિરુદ્ધસાધનાદનુમાનસ્ય પ્રતિપક્ષ ઇતિ સત્પ્રતિપક્ષતયાન્વયવ્યતિરેકાદિસમ્પન્નસ્યાનુમાનસ્ય ન પ્રત્યક્ષેણ તદ્વિરુદ્ધાર્થોપસંહારિણા સમાવેશ ઇતિ ન બાધ્યબાધકભાવ ઇયભિપ્રાયેણ ચોદયતિ--પ્રત્યક્ષવિરોધ્યપીતિ ।
પરિહરતિ ન નેતિ ।
તુલ્યબલૌ હિ મિથઃ પ્રતિપક્ષૌ ભવતઃ ન તુ દુર્બલોત્તમબલૌ ।
ન હિ ભવતિ તરક્ષુઃ પ્રપિક્ષો હરિણશાવકસ્ય, કિં તુ સમરકણ્ડૂનિઘ્નવિષાણકોટિસમુલ્લિખિતગણ્ડશૈલસ્ય વિપિનમાહિષસ્ય ।
તસ્માત્ ।
પૂર્વભાવિ પ્રત્યક્ષમનન્યથાસિદ્ધં સદસત્પ્રતિપક્ષમનુમાનં સમાનવિષયસમાવેશાદ્ બાધત ઇતિ યુક્તમિત્યર્થઃ ॥
ચોદયતિ--અથોપમાનવિરુદ્ધમનુમાનં કસ્માન્ન ભવતિ? ગોસદૃશો ગવય ઇત્યારણ્યકસ્ય વાક્યં શ્રુત્વા યદા નાગરકો વનં ગતો ગોસદૃશં પિણ્ડમુપલભે, તદાસ્ય વાક્યાર્થાનુભવાહિતસંસ્કારપ્રબોધજનિતસ્મૃત્યપેક્ષ ગોસાદૃશ્યજ્ઞાનમુપમાનં પુરો ઽવસ્થિતસ્ય પિણ્ડસ્ય ગવયશબ્દવાચ્યત્વજ્ઞાને પ્રમાણમ્ ।
તત્ર યદિ કશ્ચિત્ ।
પ્રમાણયેત્ નૈષ પિણ્ડો ગવયશબ્દવાચ્યો ગોપિણ્ડસાદૃશ્યાદ્ ગોપિણ્ડાન્તરવદિતિ, તદિદમનમાનમુપમાનેન બાધિતવિષયમસ્ત્વિત્યર્થઃ ।
સંપ્રતિપત્તિરુત્તરમ્--નોપમાનવિરુદ્ધં ન ભવતીતિ અનુષજ્યતે ।
અસ્તિ ચેત્ કસ્માન્નોક્તમિત્યત
આહ--પૂર્વપ્રમાણવિરોધાનુવિધાનાન્નોક્તમિતિ શેષઃ ।
તદ્ દર્શયતિ--ઉપમાનવિરોધ ઇતિ ।
સ્વફલદ્વારા શબ્દં પ્રમાણં દર્શયતિ--ઉપમાનવિરોધ ઇતિ ।
સ્વફલદ્વારા શાબ્દં પ્રમાણં દર્શયતિ--આગમેતિ ।
સ્વફલદ્વારૈવ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણ દર્શયતિ--સારૂપ્યજ્ઞાનમિતિ ।
ઉપસંહરતિ--પ્રત્યક્ષાગમયોર્વિરોધાત્ વિરોધાભિધાનાદ્ ઉક્તં તદ્ ઉપમાનવિરુદ્ધમનુમાનમિતિ ॥
ભાષ્યમનુભાષ્યાક્ષિપતિ--તત્ર વાદજલ્પાવિતિ ।
પ્રયોજનસ્વરૂપોપયોગાભિધાનાનન્તરં દૃષ્ટાન્તપદે વ્યાખ્યાતવ્યે તદુલ્લઙ્ઘનેન વાદજલ્પયોઃ કો ઽવસર ઇત્યર્થઃ ।
અવસરમાહ--તેનાનેનેતિ ।
પ્રયોજનવ્યાખ્યાનાઙ્ગમેવેદં ન વાદજલ્પવ્યાખ્યાઙ્ગમિત્યસ્ત્યવસર ઇતિ ભાવઃ ।
તત્રશબ્દાર્થં વ્યાચષ્ટે--તસ્મિન્ન્યાયાભાસે ઇતિ ।
વાદજલ્પકથયોર્હિ ન દ્વયોર્વાદિપ્રતિવાદિનોઃ સાધને સમીચીને સંભવતઃ, વસ્તુનિ વિરુદ્ધધર્મદ્વયસમાવેશામાવાત્ ।
તસ્માદ્ દ્વયોરેકસ્ય ન્યાયઃ, એકસ્ય તુ ન્યાયાભાસ ઇતિ વાદજલ્પાભ્યાં વિવિચ્યતે ।
ન્યાયાભાસ ઇતિ તુ સન્નિધાનાદુક્તમ્, સન્નિહિતાર્થત્વાત્ સર્વનામ્ન ઇતિ ।
વિતણ્ડા તુ પરીક્ષ્યતં, સપ્રયોજના નિષ્પ્રયોજના વેતિ ।
તુશબ્દઃ પ્રસિદ્ધપ્રયોજનાભ્યાં વાદજલ્પાભ્યાં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીના હિ વિતણ્ડોચ્યતે ।
તત્ર સ્થાપનાહીનત્વાત્ પ્રતિપક્ષહીનેતિ પ્રતીયતે ।
ન ખલુ સ્થાપનાભાવે સ્થાપ્યસંભવઃ ।
તથા વિતણ્ડચતે વ્યાહન્યતે ઽનયા પ્રતિપક્ષસાધનમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા પરપક્ષોપઘાતેન પારિશેષ્યાત્ સ્વપક્ષસિદ્ધિરસ્યાઃ પ્રયોજનં પ્રતીયતે ।
તદેવં સન્દિગ્ધપ્રયોજના સતી વિતણ્ડા પરીક્ષ્યતે, પ્રયોજનવતી ન વેતિ ।
તત્ર યદિ નિષ્પ્રયોજના તતો ન સર્વા વિદ્યાઃ, સર્વાણિ કર્માણિ, તન્મુખેન ચ સર્વે પ્રાણિનઃ પ્રયોજનેન વ્યાપ્તાઃ, વિતણ્ડાયા એવ કર્મરૂપાયા વિદ્યારૂપાયા વા નિષ્પ્રયોજનાત્વાત્ ।
અથ પ્રયોજનવતી, તત ઉપપન્ના પ્રયોજનવ્યાપ્તિઃ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તત્ર કેચિદ્ બ્રુવતે નિષ્પ્રયોજના વિતણ્ડેતિ ।
સ્થાપનાહીનતયા તાવત્ સ્થાપયઃ પક્ષો નાસ્તિ ।
અવયવવ્યુત્પત્ત્યાપિ પરસાધનાવિધાતઃ પ્રતીયતે ।
ન ચ તાવન્માત્રેણ સ્વપક્ષસિદ્ધિરસ્તિ ।
ન હિ પર્વતનિતમ્બવર્તિતિ ધૂમે અસિદ્ધત્વાદિના દૂષિતે વહ્નેસ્તત્રાભાવો નિશ્ચીયતે ।
તદિદમુક્તમ્--દૂષણમાત્રત્વાદિતિ ।
તમિમં નિષ્પ્રયોજનવિતણ્ડાવાદિનં પ્રત્યાહતચ્ચ નૈવમિતિ ।
પરસાધનદૂષણેનાસ્ય પારિશેષ્યાત્ સ્વપક્ષઃ સિધ્યતુ, મા વા સૈત્સીત્, સ તુ સ્વપક્ષસેદ્ધચૈવ પ્રયોજનેન પ્રતિપક્ષસાધનમાહન્તીતિ ભાવઃ ।
તદનેવ (સ) યદિ પ્રયોજનમનુયુક્ત ઇત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અથ ન પ્રતિપદ્યત ઇત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટ--અથ પક્ષમપીતિ ।
અથાપીત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે--અથ પરપક્ષેતિ ।
નાસ્તિકો હિ સદસદુભયાનુભયરૂપતયા ન વિચારં સહન્ત ઇતિ પ્રમેયાણિ સર્વથા દૂષયતિ ।
તદયં પરપક્ષપ્રતિષેધમાત્રપ્રયુક્તઃ પ્રવર્તતે ।
ન ત્વસ્યાસ્તિ પક્ષો ન ચ સ્થાપના ।
તયોરપિ પ્રમેયપક્ષપાતિતયા દૂષ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
એતદપીત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટ-- તાદૃગેવૈતત્ ।
એદદ્વિભજતે--એતસ્મિન્નપિ પક્ષે ચતુર્વર્ગ ચેત્ પ્રતીપદ્યતે સો ઽસ્ય પક્ષઃ ।
પ્રતિપત્તિરભ્યુપગમઃ ।
યદ્યપિ સ્થાપ્ય એવ પક્ષઃ, તથાપિ તન્નાન્તરીયકતયા અભ્યુપગમમાત્રેણ ચતુર્વર્ગો ઽપિ પક્ષ ઉક્તઃ ।
કશ્ચતુર્વર્ગ ઇત્યત આહ--ચતુર્વર્ગ ઇતિ ।
એષ સાધનવાદી જ્ઞાપયતિ--અહં વૈતણ્ડિકો જાને અનેન પઞ્ચાવયવેન સાધાનાવાક્યેનેદં સાધ્યં જ્ઞાપ્યત ઇતિ ચતુર્વર્ગઃ ।
તત્પ્રતીત્યા ખલ્વસ્ય વૈતણ્ડિકસ્ય પરપક્ષનિષેધઃ પ્રયોજનં સિધ્યતિ ।
તથા ચ ન વિષ્પ્રયોજનો ઽયં વૈતણ્ડિક ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પં દૂષયતિ--અથ ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
ચતુર્વર્ગનાન્તરીયકત્વાત્ દૂષણમપિ ન પ્રતિપદ્યતે ઇત્યુન્મત્તવદુપક્ષણીય ઇત્યર્થઃ ।
અપરમપિ નાસ્તિકવૈતણ્ડિકં પ્રતિ દોષમાહ--પ્રતિપક્ષેતિ ।
અસિદ્ધવિરુદ્ધાદિદોષો વાક્યસ્ય વૈતણ્ડિકપ્રયુક્તસ્યાર્થઃ ।
તં યદિ પ્રતિપદ્યતે સો ઽસ્ય પક્ષઃ ।
અથાસિદ્ધવિરુદ્ધાદીનાં સદ્ભાવાભ્યુપગમે પ્રમેયમધ્યપાતિનાં પ્રમેયમાત્રવિચારાસહત્વાભ્યુપગમો વિઘટત ઇતિ સ્વવાક્યાભિહિતમેવાદ્ધિવિરુદ્ધાદિ ન પ્રતિપદ્યતે, પૂર્વવદ્દોષઃ ।
નાયં લૌકિકો ન પરીક્ષક ઇતિ ।

તસ્માદ્ વિતણ્ડાપિ પ્રયોજનવતીતિ નાવ્યાપકં પ્રયોજનમિતિ સિદ્ધમ્ ।
સો ઽયં પ્રસક્તાનુપ્રસક્તિવાદઃ પ્રયોજનવ્યાખ્યાનાઙ્ગમિત્યાહ--ઉક્તં પ્રયોજનમિતિ ॥
દૃષ્ટાન્તપદવ્યાખ્યાનપરં ભાષ્યમનુભાષતે--પ્રત્યક્ષવિષય ઇતિ ।
આક્ષિપતિ--કિમુક્તં ભવતીતિ ।
ન તાવદ્ યો યઃ પ્રત્યક્ષવિષયઃ, સ સર્વો દૃષ્ટાન્તઃ, અદૃષ્ટાન્તસ્યાપિ પ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્ ।
નાપિ યો દૃષ્ટાન્તઃ સ સર્વઃ પ્રત્યક્ષ વિષયઃ, આગમાદિવિષયસ્યાપિ દૃષ્ટાન્તત્વાત્ ।
તસ્માદયુક્તમેતદિત્યાક્ષેપ ઇતિ ।
તત્સમાધાનભાષ્યમ્--યત્રેતિ ।
તદ્વચાચષ્ટે--લૌકિકપરીક્ષકાણાં દર્શનવિઘાતહેતુરિતિ ।
એતચ્ચ ક્વચિલ્લૌકિકપરીક્ષકાણામ્, ક્વચિત્ પરીક્ષકાણામિતિ મન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા યદપ્રસિદ્ધં લૌકિકાનાં કેવલં પણ્ડિતરૂપવેદનીયં પરમાણ્વાદિ તસ્યાદૃષ્ટાન્તતા સ્યાત્ ।
અત્ર ચ યો દૃષ્ટાન્તઃ સ એવમ્, ત તુ ય એવે સ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવંભૂતવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રયોજનં દર્શયતિ--એવં ચેતિ ।
તદ્ વિભજતે--દર્શનાવિધાતેતિ ।
ન કેવલં પ્રમેયવિરોધઃ સૂત્રવિરોધશ્ચેત્યત આહ--તતશ્ચોદાહરણસૂત્રં વ્યાહન્યતે ।
યત્ તેષુ તેષુ શાસ્ત્રપ્રદેશેષ્વતીન્દ્રિયોદાહરણસૂત્રં સિદ્ધાન્તે પૂર્વપક્ષે વા યથા,
મન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યવત્ (2.1.68),
અણુશ્યામતાનિત્યત્વવત્ (5.1.67)
ઇત્યેવમાદિ, તદ્ વ્યાહન્યતે ।
ન તૂદાહરણલક્ષણસૂત્રમ્ ।
તદ્ધિ પ્રત્યક્ષવિષયદૃષ્ટાન્તત્વે ઽપ્યુપપદ્યત એવ ।
તસ્માદ્ ભાષ્યે પ્રત્યક્ષવચનં દૃષ્ટાન્તવિષયપ્રમાણદાઢ્રયં લક્ષયતિ ।
પ્રત્યક્ષમૂલત્વાદ્ વા પ્રત્યક્ષો દૃષ્ટાન્તઃ, અન્યથાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
સો ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ પ્રમેયે ઽન્તર્ભવન્નેવમર્થં પૃથગુક્ત ઇત્યાહ--સો ઽયમિતિ ।
ન્યાયસ્ય પઞ્ચાવયવાત્મકસ્ય વચનસમૂહસ્ય દૃષ્ટાન્તો મૂલમ્, અતસ્તસ્ય પૃથગુપદેશઃ ।
અતશ્ચાસ્ય પૃથગુપદેશો યત્--સતિ તસ્મિન્નિતિ ।
અનુમાનનિમિત્તત્વમાહ-- પૂર્વ પ્રત્યક્ષેતિ ।
દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ દૃઢતરપ્રમાણાવધારિતમિત્યર્થઃ ।
શાબ્દમૂલતાં દ્રૃષ્ટાન્તસ્ય દર્શયતિ--પૂર્વ જ્ઞાતં ચાર્થમિતિ ।
સંબન્ધગ્રહણવિષયો ઽર્થો દૃષ્ટાન્તઃ, સંબન્ધગ્રહણં ચ શાબ્દસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય નિમિત્તં પ્રથમશ્રાવિણઃ શબ્દાદર્થજ્ઞાનાભાવાત્ ।
તસ્માદસ્તિ શાબ્દે ઽપિ દૃષ્ટાન્તસ્યોપયોગ ઇતિ ।
અપરમપિ પૃથગુપાદાનપ્રયોજનમાહ--નાસ્તિકસ્યેતિ ।
અપ્રપઞ્ચને હેતુમાહ--તદુક્તં ભાષ્ય ઇતિ ॥
સિદ્ધાન્પદવિવરણભષ્યં વ્યાચષ્ટે--અભ્યુપગમેતિ ।
તદ્વિભજતે- -અભ્યુપગમ ઇદિમિત્થમ્ભૂતં ચેતિ ।
તદ્વિભજતે--ઇદમિતીતિ ।
ઇદમિતિ હિ ધર્મિવિષયં સિદ્ધાન્તં દર્શયતિ, ધર્મો સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તવિષયઃ ।
ઇત્થમિતિ પ્રતિતન્ત્રાધિકારણાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તવિષયં દર્શયતિ ।
વ્યવસ્થાયામુપલક્ષણતયા પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તમાત્રમુદાહરતિ--ઇદં સાંખ્યેષ્વેવેતિ ।
ઉપલક્ષણતામુદાહરણસ્યાજાનાનશ્ચોદયતિ--સર્વતન્ત્રેતિ ।
પરિહરતિ--યો ઽયમિતિ ।
અભ્યુપગમવ્યવસ્થિતિરનભ્યુપગમાદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ ।
ન તુ પુરુષવિશેષે વ્યવસ્થાપયતીતિ ભાવઃ ।
અસ્યાપિ પ્રમેયાન્તર્ગ્રતસ્યાપિ સતઃ પૃથગુપાદાનપ્રયોજનમાહ--તસ્ય પ્રમેય ઇતિ ।
તત્ર સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તસિદ્ધસ્તાવદ્ વિપ્રતિપન્નાનામપિ વાદિનાં ધર્મો, તસ્ય સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તસિદ્ધસ્ય વિશેષેષુ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તાઃ પ્રવર્તન્ત ।
તથા હિ યદિ ઘટો નામ ન સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તસિદ્ધઃ કિમાશ્રયા અવયવી વા પરમાણુસમૂહો વા જ્ઞાનાકારો વા પ્રધાનપરિણામો વા બ્રહ્મપરિણામો વા તદ્વિવર્તો વેતિ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તાઃ પ્રવર્તન્તે? કથં ચ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તાશ્રયો વાદજલ્પવિતણ્ડાઃ પ્રવર્તન્તે? કિમાશ્રયશ્ચ ન્યાયઃ સ્યાત્? તથા યદ્યધિકારણસિદ્ધાન્તો ન ભવેત્, કથં સાધ્યસામાન્યવ્યાપ્તં સાધનસામાન્યમિતિ સાણનવિશેષત્ સાધ્યવિશેષો ગમ્યેત? તસ્માદસ્તિ પ્રમેયસ્યાપિ સિદ્ધાન્તસ્ય પૃથગુપાદનપ્રયોજનમ્ ।
અભ્યુપગમસિદ્ધાન્તં ચોપરિષ્ટાદ્ વિચારયિષ્યતિ વાત્તિકકૃત્ ઇતિ તત્પ્રયોજનમિહાસ્માભિનોગ્ક્તમિતિ ॥
ક્રમપ્રાપ્તાનવયવાનાહ--અથાવયવાઃ ।
નનુ યથા તન્તવઃ પટસ્ય સમવાચિકારણં કિં તથૈવૈતે પ્રતિજ્ઞાદયો વાક્યસ્ય? નો ખલુ રાગનગુણા વર્ણાઃ સમવાયિકારણતાં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યાહ-- વાક્યૈકદેશા ઇતિ ।
અવયવા ઇવાવયવાઃ, ન પુનઃ સમવાયિકારણમ્, યથા હ્યવયવાઃ સમુદાયિન એકસ્મિન્નવયવિનિ કાર્યે ધારયિતવ્યે ચ, એવમેકસ્મિન્ વિવક્ષિતાર્થપ્રતિપાદને પ્રતિજ્ઞાદયો ઽવયવા વાક્યસ્ય સમુદાયસ્ય સમુદાયિન ઇતિ ।
નનુ વર્ણાનામાશુતરવિનાશિનાં ક્રમવતામેકકાલત્વાભાવે સમુદાયાભાવાત્ કુતસ્તત્સમુદાયો વાક્યમ્, કુતશ્ચૈકદેશતેત્યાશયવાનાક્ષિપતિ--કિં પુનર્વાક્યમ્? ઉત્તરમ્--પૂર્વપદસ્મૃત્યપેક્ષો ઽન્ત્યપદપ્રત્યયઃ સ્મૃત્યનુગ્રહેણ પ્રતિસન્ધીયમાનો વિશેષપ્રતિપત્તિહેતુર્વાક્યમ્ ।
વિશિષ્યત ઇતિ વિશેષઃ પદાર્થ એકઃ, ક્રિયા વા કારકં વા પ્રાતિપદિકાર્થો વા પદાર્થાન્તરવિશિષ્ટો વાક્યાર્થઃ ।
યથા સોમેન યજેત ગોદોહનેન પશુકામસ્ય યસ્ય પિતા પિતામહો વા સોમં ન પિબેત્ સ વ્રાત્ય ઇતિ ।
તસ્ય વિશેષસ્યૈકસ્ય પ્રતિપત્તિહેતુઃ ।
તદેવં સમૂહનિબન્ધનં પદાનામેકકાર્યત્વં સૂચયતિ ।
કો વિશેષપ્રતિપત્તિહેતુરિત્યત ઉક્તમ્--અન્ત્યપદપ્રત્યયઃ ।
અન્ત્યં વિશેષ્યં વિરોષણપૂર્વકત્વાત્ ।
તસ્ય પદમ્ ।
ન ચ તદવિદિતં સત્તામાત્રેણ ચક્ષુરાદિવદ્ વિશેષ્યં પ્રતિપાદયતીત્યત ઉક્તમ્--પ્રત્યય ઇતિ ।
પ્રતીયમાનં વિશેષ્યવાચિ પદં વિશેષ્યં બોધયતિ ।
પ્રતીતિશ્ચ નાનુભવઃ, અપિ તુ સ્મૃતિ ।
ન હિ ક્રમવદ્વર્ણસમુદાયઃ પદં શ્રવણેન્દ્રિયાનુભવગોચરઃ સંભવતિ, સંભવન્તિ તુ પ્રત્યેકં વર્ણાઃ ।
ન ચૈતે પ્રત્યેકં પદમ્ ।
ન ચ પૂર્વવર્ણસ્મૃતિનિચયસાહિતો ઽન્ત્યવર્ણાનુભવઃ શ્રોત્રજ
ઇતિ યુક્તમ્, સ્મૃતીનાં સ્વકાર્યસંસ્કારવિરોધિનીનામસહભાવાત્ ।
વિનશ્યદવિનશ્યદવસ્થયોસ્તૂપાન્ત્યાન્ત્યવર્ણસ્મૃત્યનુભવયોઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈતાવતાર્થપ્રત્યયઃ પૂર્વવર્ણસ્મૃતીનાં નિરોભાવાત્ ।
ન ચ પૂર્વવર્ણાનુભવનિતસંસ્કારસહકારિણઃ શ્રવણાદેવ લબ્ધજન્મનઃ પ્રત્યયસ્યૈકસ્યાધ્યસ્તતત્સ્મૃત્યનુભવરૂપવૈચિત્ર્યસ્ય સદસદ્વર્ણાવગાહિનો વિષયભાવમાપન્ના વર્ણા અર્થધિયમાદધતીતિ સામ્પ્રતમ્, સંબન્ધસંવેદનાહિતસંસ્કારોબ્દોધસમયજન્મના સ્વજનિતેન સંસ્કારેણ સંબન્ધસ્મૃત્યુત્પત્તિસમયે વિનાશાત્ પદાર્થાવબોધકત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્ સ્મૃતિરેવ પ્રત્યયઃ ।
અત એવાધ્યયનસમયે ગુરુમુખાદ્ ગૃહીતો વેદરાશિર્વેદાઙ્ગોપાઙ્ગજ્ઞાનસંસ્કૃતેન સ્મર્યમાણ એવ તસ્યાર્થં બોધયતિ ।
એવં ચ યદા પદાર્થપ્રત્યાયન એવ પદાનુભવો ન કારણમ્, તદા વાક્યાર્થજ્ઞાને નાનાપદાર્થસ્મરણાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસન્નિધાનાવધારણાદિવ્યવહિતે કૈવ કથેતિ ।
યદિ તર્હિ વિશેષ્યપદમેવ સ્મર્યમાણં વિશિષ્ટમર્થમવગમયતિ કૃતં પદાન્તરૈઃ, તત એવ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તેરિત્યત ઉક્તમ્--પૂર્વપદસ્મૃત્યપેક્ષઃ ।
પૂર્વં વિશેષણમ્, તત્પૂર્વકત્વાદ્ વિશેષ્યપ્રતીતેઃ ।
તસ્ય પદવ સ્મર્યમાણપૂર્વપદાપેક્ષઃ ।

યદ્યપિ સ્મરણાનિ ન સહ સંભવન્તિ તથાપ્યેકસ્મૃતિસમારૂઢાનિ વા પદાનિ નિરન્તરસ્મૃતિસંતાનસમારૂસનિ વા પરસ્પરાપેક્ષાણિ ।
તથા ચ સ્મર્યમાણં વિશેષ્યપદં વિશેષણપદાપેક્ષં વિશિષ્ટમર્થમવગમયતીતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
પદમાલા ચેત્ સ્મર્યમાણા વાક્યાર્થવોધની, કૃતં તર્હિ પદાર્થવોધનેન, કૃતં ચ પદતદર્થસંબન્ધબોધનેનેત્યત ઉક્તમ્--સ્મૃત્યનુગ્રહેણેતિ ।
પ્રત્યેકં પદેભ્યો યાઃ પદાર્થસ્મૃતયસ્તદનુગ્રહેણ ।
એતદુક્તં ભવતિ, યદ્યપિ વાક્યાર્થવોધનાય પદમાલા પ્રવૃત્તા, તથાપિ પદાર્થસ્મૃતિરવાન્તરવ્યાપારભૂતા અપેક્ષતે કાષ્ઠાનીવ પાકપ્રવૃત્તાનિ જ્વલનમવાન્તરવ્યાપારમ્ ।
ન ચ પદાન્યગૃહીતસઙ્કેતાતિ પદાર્થાન્ સ્મારયન્તીતિ ઉપપન્ના પદાર્થસ્મૃતિસંબન્ધસંવેદનયોરપેક્ષેતિ ।
યદિ હિ પદાર્થસ્મૃત્યપેક્ષા પદમાલા વાક્યાર્થવોધનરી, હન્ત દશદાડિમાનિ ષડપૂપા ભવન્તીત્યેવમાદીનામપિ વાક્યાર્થબોધકત્વં સ્યાદિત્યત આહ--પ્રતિસન્ધીયમાનઃ ।
પ્રતિપદં સન્ધાનં ઘટનં પ્રતિસન્ધાનમ્ ।
તચ્ચ સ્વાર્થદ્વારેણાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસત્ત્યધીનમ્ ।
ન ચ દશદાડિમાદિવાક્યાદિષુ તદસ્તીતિ ન તતો વાક્યાર્થાવબોધ ઇત્યર્થઃ ।
તદેવમેકસ્મૃતિસમારોહેણ એમાર્થાવચ્છેદેન ચ પદાનાં સમૂહો વાક્યમ્ ।
તસ્ય ભાગા એકદેશા ઇતિ ।
યાવતીત્યાદિ ભાષ્યમવતારયતિ--તે કિયન્તઃ? ભાષ્યવ્યાખ્યાનેનોત્તરમ્--યાવભ્દિરિતિ ।
પૃચ્છતિ--કેતિ ।
ન હિ સમાપ્તેર્નિષ્પત્તેરન્યા સિદ્ધિરસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉત્તરમ્--પદાર્થસ્યેતિ ।
ધર્મિણઃ સિષાધાયિષિતધર્મવિશિષ્ટત્વં વાસ્તવમિત્યર્થઃ ।
સમાપ્તિ પૃચ્છતિ--કેતિ ।
ઉત્તરમ્--વિશેષેતિ ।
વાસ્તવો ધર્મઃ સિદ્ધિઃ, તદ્ગોચરસ્તુ વિનિશ્ચયઃ પુરુષધર્મો નિષ્પત્તિરિતિ વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
કિયદ્ભિઃ કિમભિધાનૈશ્ચ વિભાગૈઃ સિદ્ધિઃ પરિસમાપ્યત ઇત્યાશઙ્ક્ય ભાષ્યકૃતોક્તમ્--તસ્ય પઞ્ચેતિ ।
તદ્ વ્યાચષ્ટે--સમાખ્યેતિ ।
ભાષ્યમ્ અનુભાષ્યાક્ષિપતિ--તત્રાગમ ઇતિ ।
ન હ્યગમવત્ પ્રતિજ્ઞાવચનં નિશ્ચાયકમ્, હેતુવચનાદિવૈયર્થ્યાત્ ।
નિષ્પાદિતક્રિયે કર્મણિ સાધનસ્ય સાધનન્યાયાતિપાતાદિતિ ।
સમાધત્તે--આગમાધિગતસ્યેતિ ।
આત્માદિપ્રમેયપ્રતિપાદનોદ્દેશેન હિ શાસ્ત્રમેતત્ પ્રવૃત્તમ્ ।
તન્નાન્તરીયકતયા ન્યાયં વ્યુત્પાદયત્ તમેવ વ્યુત્પાદયેત્, ય આત્માદેઃ પ્રમેયસ્ય સાક્ષાત્ નિશ્ચાયકઃ, તત્પ્રતિપાદકાગમપ્રમાણ્યનિશ્ચાયકો વા ।
તસ્ય ચ ન્યાયવિશેષસ્યાદ્યો ઽવયવઃ પ્રતિજ્ઞા, આગમાર્થવિષયા સાક્ષાત્, તદ્વિષયાગમપ્રમાણ્યપ્રતિપાદકસ્ય ચ પરમ્પરયા ।
તસ્માત્ આગમઃ પ્રતિજ્ઞા ।
આગમોપચારસ્ય ચ પ્રયોજનમિદં યદર્થસંવાદેનાગમેનાનુગૃહ્યતે ન્યાયઃ સપ્રયોજનશ્ચ ભવતિ, આગમાર્થજ્ઞાનસ્ય નિઃશ્રેયસહેતુભાવેન નિરૂઢત્વાત્ ।
તસ્માદ્ યદ્યપિ ન ન્યાયમાત્રવર્તિની પ્રતિજ્ઞા આગમઃ, તથાપિ પ્રકૃતન્યાયાભિપ્રાયેણૈતદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા ચાગમાર્થસંબન્ધેન પ્રતિજ્ઞાયાઃ કલ્પિતવિષયત્વમપિ પરાકૃતં વેદિતવ્યમ્ ।
યદાહુઃ એકે--સર્વો ઽયમનુમાનાનુમેયવ્યવહારો બુદ્ધ્યારૂઢેનૈવ ધર્મધર્મિભાવેન, ન બહિઃસદસત્ત્વમપેક્ષતે ઇતિ ॥
તથાનુમાનસ્ય ન્યાયાનુગ્રહાકત્વં હેતુવચનસ્યાનુમાનત્વોપચારેણ ભાષ્યકારેણોક્તમ્--હેતુરનુમાનમિતિ ।
તત્ ખલ્વનુમાનપ્રતિપાદકં વચનં વિષયતયાનુમાનેનાનુગ્રહીતવ્યમ્ ।
ન ચ લિઙ્ગદર્શનમાત્રમનુમેયપ્રતિપત્તિહેતુઃ, અપિ તુ સંબન્ધસ્મૃતિસહકારિ ।
ન ચ હેતુવચનમાત્રાત્ સહકારિતાવગમ્યતે ।
તસ્માન્ન લિઙ્ગવચનમનુમાનપ્રતિપાદકમિતિ કથમનુમાનત્વોપચાર ઇત્યત આહ--એવં લિઙ્ગદર્શનમાત્રે દૃશ્યમાને લિઙ્ગરૂપે સંબન્ધસ્મરણરહિતે હેતૂપચારાત્ અનુમાનત્વોપચારત્ હેતુરનુમાનમિત્યુક્તં ભવષ્યકૃતા ।
તદેવ વિભજતેયત્તુ દ્વિતીયં લિઙ્ગદશનમ્ ।
સંબન્ધગ્રહણસમયે લિઙ્ગદર્શનં પ્રથમમ્, તદપેક્ષયા સાધ્યધર્મિણિ લિઙ્ગદર્શનં દ્વિતીયમ્, તત્સંબન્ધસ્મૃતિવ્યક્તિહેતુભાવાત્ સ્મર્યતે ઽનયેતિ સ્મૃતિઃ સંસ્કારઃ ।
તસ્ય વ્યક્તિઃ કાર્યાભિમુખીકરણમ્, તત્ર હેતુભાવાત્ ।
ક્વચિત્ પાઠઃ--- સંબન્ધસ્મૃતિહેતુવ્યક્તિહેતુભાવાદિતિ ।
સ તુ સુગમ એવ ।
અતો હેતુરિત્યુચ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ, યત્ તદ્ દ્વિતીયં લિઙ્ગદર્શનં શુદ્ધમપ્યાપાતતઃ સંબન્ધસ્મૃતિહેતુભાવાત્ સંબન્ધસ્મૃતિ સહકાર્યેવ ।
તથા ચાનુમાનમ્ ।
એવં ચ તત્પ્રતિપાદકસ્ય વચસ ઉપપન્નો ઽનુમાનત્વોપચાર ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
એવં ચ વાસ્તવેન લિઙ્ગેન સંબન્ધાત્ તદ્વચનસ્ય બુદ્ધિવિકાલ્પિતલિઙ્ગવિષયત્વં પરાસ્તં વેદિતવ્યમ્ ।
એવમન્યેષ્વપ્યવયવેષુ વક્ષ્યમાણેષ્વેતદેવ પ્રયોજનં યોજનીયમિતિ ।
ઉદાહરણં પ્રત્યક્ષમિતિ ભાષ્યમ્ ।
તદ્વ્યાચષ્ટ--સ્મૃતિવિષયસ્યેતિ ।
યત્ર પ્રત્યક્ષવિષયે પૂર્વં વ્યાપ્તિર્ગૃહીતા તસ્ય સ્મૃતિરિતિ સ્મૃતિવિષયસ્ય પ્રત્યક્ષતઃ પુનરૂપદર્શનાત્ અવિપ્રતિપત્ત્યા પુનઃ સ્મરણાત્ તત્સ્મારકં વચનમુદાહરણં પ્રત્યક્ષમ્, મૂલભૂતપ્રત્યક્ષપ્રમાણસમુત્થત્વાદિત ॥
કઃ પુનરૂપમાનાર્થ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષમિવ પ્રત્યક્ષમિત્યત્રેવકારે તત્રોપમાર્થઃ ક ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ વિભજતે--યસ્માદિતિ ।
ઉપમાનમુપનય ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તદ્વ્યાચષ્ટે--યથા તથેત્યુપમાનૈકદેશ ઇતિ ।
ઉપનયો હિ તથા ચૈતદિતિ પ્રવર્તમાન ઉદાહરણસ્થં યથાશબ્દાર્થમપેક્ષત ઇતિ યથા તથેતિ પ્રવર્તત ઇતિ ।
કિં પુનરૂપમાનં યસ્યાયમેકદેશ ઇત્યત આહ--ઉપમાનં ખલુ તથા ગૌસ્તથા ગવય ઇત્યુપદેશોપયોગે ।
ઉપયોગસ્તદર્થવિષયો ઽનુભવઃ ।
તસ્મિન્ સતિ પશ્વાદ્ વનં ગતો નાગરકઃ પ્રત્યેક્ષેણાદૃષ્ટપૂર્વં પિણ્ડં પશ્યતિ ।
સ્મરતિ ચોપદેશાર્થમ્ ।
પિણ્ડસ્ય ચ પુરોવર્તિનઃ સ્મર્યમાણેન ગવા સાદૃશ્યં પ્રત્યક્ષેણૈવ પશ્યતિ ।
તદેવંભૂતં સારૂપ્યજ્ઞાનં ગવયશબ્દવાચ્યો ઽયં પિણ્ડ ઇતિ પ્રતીતિહેતુરૂપમાનમ્ ।
તદેતસ્યોપમાનસ્યોપદેશાર્થસ્મરણગવયપિણ્ડગોસારૂપ્યાપ્રત્યક્ષરૂપસ્યૈકદેશે સરૂપ્યે યો યથાતથાભાવઃ સ ઉપનયે ઽપ્યસ્તીત્યેતાવતોપમાનત્વોપચાર ઉપનય ઇત્યર્થઃ ।
સો ઽયં સર્વપ્રમાણવિનિવેશેન પરમો ન્યાયઃ સ્તૂયતે ।
નિગમનવ્યાખ્યાનભાષ્યમનુભાષ્યાક્ષિપતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ન ખલ્વવયવાનાં પ્રમાણાનાં વા વાક્યે સમવાયઃ સંબન્ધઃ સંભવતીતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--એકવાક્યેતિ ।
અધ્યારોપો બુદ્ધચા પ્રતિસન્ધાનમ્ ।
સામર્થ્યં પૃચ્છતિ--કિં પુનતિતિ ।
ઉત્તરમ્--ઇતરેતરેતિ ।
સામર્થ્યં હિ પદાનાં ધર્મઃ ।
ઇહ તુ વિભજ્યમાનાનામવયવાનાં નન્મૂલાનાં ચ પ્રમાણાનાં સાકાઙ્ક્ષત્વમેવ ધર્મઃ સમાર્થ્યમ્ ।
તદત્ર સમસ્તરૂપસમ્પન્નલિઙ્ગપ્રતિપાદનમેકં પ્રયોજનં વિભજ્યમાનસાકાઙ્ક્ષત્વં ચાસ્તીતિ સિદ્ધમેકવાક્યત્વમવયવાનામિતિ ।
નિગમનપદં વ્યુત્પાદયતિ--નિગમ્યન્ત ઇતિ ।
સો ઽયમિતિ ભાષ્યમનુભાષ્ય પૃચ્છતિ--કઃ પુનઃ પરમશબ્દસ્યાર્થ ઇતિ ।
ઉત્તરમ્--વિપ્રતિપપન્નપુરુષપ્રતિપાદકત્વં પશ્ચાવયવવાક્યસ્ય પરમત્વમિતિ ।
એતદેવ વ્યતિરેકમુખેન પ્રતિપાદયતિ--એકૈકશ ઇતિ ।

યદ્યપિ લોકે પ્રત્યક્ષાદીનામેકૈકશો ઽપિ વિપ્રતિપન્નપુરુષપ્રતિપાદકત્વં તત્ર તત્રોપલભ્યતે, તથાપિ યદેતદ્ વેદપ્રામાણ્યમાત્માદિપ્રતિપાદનં ચ નિઃશ્રેયસોપયોતિ, ન તત્ પઞ્ચાવયવાક્યોદતચ્છાસ્ત્રોપદિષ્ટોપકરણાદ્ વિના સિધ્યતીત્યનેનાભિપ્રાયેણ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અવયવાનાં પૃથગભિધાનમાક્ષેપ્તું વિકલ્પયતિ--કિં પુનરવયવા ઇતિ ।
વિકલ્પપ્રયોજનં પૃચ્છતિ--કિં ચાતઃ? ઉત્તરમ્--યદિ પ્રમાણાન્તરમિતિ ।
સમાધત્તે--નપ્રમાણાન્તરમિતિ ।
પ્રયોજનાન્તરમાહ--ત એત ઇતિ ।
યત એવ વાદાદિપ્રવૃત્તિહેતવો ઽત એવ તત્ત્વવ્યવસ્થાયાશ્ચાશ્રયા ભવન્તીતિ ।
પૃચ્છતિ--ક ઇતિ ।
ન હિ કુણ્ડમિવ વદરાણિ તત્ત્વવ્યવસ્થાવયવાનાશ્રયતીત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્--વિશેષપ્રતિપાદકત્વમ્ ।
ધમવિશિષ્ટોધર્મો વિશેષઃ ।
વિશિષ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા, તત્પ્રતિપાદકત્વમવયવાનાં તત્ત્વવ્યવસ્થાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તતર્કપદવ્યાખ્યાનાર્થં ભાષ્યમનુભાષતે--તર્કો ન પ્રમાણસંગૃહીતઃ ।
પ્રમાણપદેન હિ ચત્વારિ પ્રમાણાનિ સંગૃહીતાતિન ।
ન ચૈતેષ્વન્યતમસ્તર્ક ઇત્યર્થઃ ।
અસ્તુ તર્હિ પ્રમાણપદસંગૃહીતેભ્યઃ પ્રમાણેભ્યઃ પ્રમાણાન્તરમસંગૃહીતં પ્રમાણપદેન પ્રમેયપદેનેવાસંગૃહીતાઃ સંશયાદયઃ પ્રમેયા ઇત્યત આહ--ન પ્રમાણાન્તરમ્ ।
ભાષ્યમનુભાષ્ય હેતુમાહ--અપરિચ્છેદકત્વાત્ અનિશ્ચાયકત્વાત્ ।
તદેવ વ્યતિરેકમુખેન દર્શયતિ--પ્રમાણમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
અપરિચ્છેદકત્વમસિદ્ધં તર્કજ્ઞાનસ્ય સંશયાદિવદ્ ગુણત્વેનાત્મલિઙ્ગત્વાત્ ।
અન્યથા ત્વકિઞ્ચિત્કરવાદુપાદાનવૈયર્થ્યમિત્યત આહ--પ્રમાણવિષયવિભાગાત્ ત્વિતિ ।
ન હિ વયં ગુણત્વેનોત્પત્તિમત્ત્વેન વા રૂપેણાનિશ્ચાયકત્વં તર્કસ્યાચક્ષ્મહે, કિં તુ પ્રમાણવિષયવિભાગહેતુતયા ।
ન ચૈવમસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વમિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--યુક્તાયુક્તેતિ ।
ઇદં યુક્તમિદમયુક્તમિતિ ।
ઇતિકારેણ યુક્તાયુક્તવિષયં તર્કજ્ઞાનં પરામૃશતિ ।
તદનેન તર્કસ્ય સ્વરૂપં દર્શિતમ્ ।
તસ્ય વ્યાપારમાહ--યત્ તત્ર યુક્તં ભવતિ, સંભવતિ તદનુજાનાતિ ન ત્વવધારયતિ તર્કઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ પ્રમાણં તત્ત્વાવધારણાય પ્રવૃત્તં કરણતયા ઇતિકર્તવ્યતામપેક્ષતે ।
તર્કશ્ચ પ્રમાણવિષયયુક્તાયુક્તવિચારાત્મા પ્રમાણં યુક્તે તત્ત્વે પ્રવર્તમાનમનુજાનન્ પ્રમાણમનુગૃહ્ણરતિ ।
તદનુગૃહીતં પ્રમાણં તત્ત્વનિર્ણયાય પર્યાપ્તમ્ ।
ન ચ પ્રમાણવિષયે ચેત્ તર્કઃ પ્રવર્તતે કૃતમસ્ય પ્રમાણાનુજ્ઞયા, નન્વયમેવ નિશ્ચાયકઃ કસ્માન્ન ભવતીતિ સામ્પ્રતમ્, તસ્ય પ્રસઙ્ગતયા પારતન્ત્ર્યેણ સ્વયમસાધનત્વાત્ ।
અસ્તિ હિ પ્રસઙ્ગો ન પ્રસઙ્ગો હેતુઃ ।
તથા હિ પ્રત્યક્ષમેવ તાવદ્ ભૂતલે પ્રવર્તમાનં તદ્વિશેષણતયા ઘટાભાવે ઽપિ પ્રવર્તમાનં યદ્યત્રાભવિષ્યદ્ ઘટો ભૂતલમિવાદ્રક્ષ્યત, તેન સહ તુલ્યદર્શનયોગ્યત્વાત્ ।
ન ચ દૃશ્યતે ।
તસ્માન્નાસ્તીતિ તર્કેણાનુજ્ઞાયમાનં ઘટાભાવિશિષ્ટે ભૂતલે પ્રવર્તતે કેવલમેવેદં ભૂતલં નેહ ઘટ ઇતિ ।
એવં સ્વર્ગકામો યજેત ઇતિ શબ્દો ઽપિ પ્રવર્તમાનઃ પરમાપ્તસ્ય ભગવતર્ ઇશ્વરસ્ય નિયોગો નાસ્વર્ગફલાયાં યાગભાવનાયામવકલ્પત ઇતિ સમાનપદેનોપત્તો ઽપિ દુઃખતયા ધાત્વર્થઃ સાધ્ય ઇતિ ન યુક્તમ્ ।
ભિન્નપદોપત્તો ઽપિ પુરુષવિશેષણમપિ સ્વર્ગ એવ ભાવનાફલં યુક્ત ઇતિ તર્કેણાનુજ્ઞાયમાનઃ પ્રવર્તતે ।
ન ચ યદ્યભવિષ્યદ્ ઘટ ઇતિ વા યદ્યભવિષ્યદ્ ધાત્વર્થઃ સાઘ્ય ઇતિ વા ક્રિયાતિપત્તિરસ્તિ, યદાશ્રયાનિષ્ટપ્રસઙ્ગેનાયુક્તત્વમિતરથા તુ યુક્તત્વમ્, તત્ તર્કેણ નિશ્વીયતે ।
તસ્માન્ન પ્રમાણમ્ ।
નિશ્વયાય તુ પ્રવૃત્તં પ્રમાણં તદ્વિષયવિવેચનેનાનુગૃહ્ણન્ ઇતિકર્તવ્યાત્વેનોપયુજ્યતે ।
યર્થોક્તમ્--
મીમાંસાસંજ્ઞકસ્તર્કઃ સર્વવેદસમુદ્ભાવઃ ।
સો ઽતો વેદો રૂમાપ્રાપ્તકાષ્ઠાદિલવણાત્મવત્ ॥
પૂજિતવિચારવચનો હિ મીમાંસાશબ્દઃ ।
અયુક્તપ્રતિષેધેન યુક્તાભ્યનુજ્ઞાનં તર્કઃ ।
પ્રમાણેતિકર્તવ્યતાત્વેન ચ પ્રમાણાદ્ વેદાદ્ભેદ ઉક્તઃ ।
સો ઽતો વેદ ઇતિ અઙ્ગાડિગનોઃ અભેદવિવક્ષયા ।
ઇતિકર્તવ્યતાત્વં ચાસ્ય સાક્ષદ્ દર્શિતમ્ ।
ધર્મે પ્રમીયમાણે હિ વેદેન કરણાત્મના ।
ઇતિકર્તવ્યતાભાગં મીમાંસા પૂરયિષ્યતિ ॥
ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
તસ્યોદાહરણં ભાષ્યે કર્મેતિ ।
કર્મકારણકમપૂર્વં ધર્માધર્માવિતિ યાવત્, કાર્યે કારણત્વોપચારાત્ ।
એતદુપપાદનાય પૃચ્છતિ--કથં પુનતિતિ ।
નિકાયવિશિષ્ટાભિરપૂર્વાભિઃ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાભિરભિસંબન્ધો જન્મ, તસ્ય કથં કર્મનિમિત્તતેત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રમાણમનુમાનમાહ--ભદવત્ત્વાત્, વિચિત્રત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ભેદમાહ--સુગતિરિતિ ।
પ્રમાણમુક્ત્વા તસ્યેતિકર્તવ્યતાભૂતં તર્કમવતારયતિ--સો ઽયં ભેદ ઇતિ ।
યદ્યેકં નિમિત્તં સ્યાદ્ વૈચિત્ર્યં ન ભવેત્ ।
ન હ્યભિન્નાત્ કાર્યવૈચિત્ર્યમુપપદ્યતે, તસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત ઉક્તમ્--અનેકમિતિ ।
નન્વનેકં યાગાદિબ્રહ્મહત્યાદિક્રિયારૂપં કારણમસ્તં કૃતમપૂર્વૈરિત્યત ઉક્તમ્--અવસ્થિતમ્ ।
યાગાદિકા તુ ક્રિયા આશુતરવિનાશિની ન ચિરભાવિને સ્વર્ગાય કલ્પત ઇત્યર્થઃ ।
અવસ્થિતં ચેદ્ યાગાદ્યાહિતમપૂર્વં ધર્મો ઽસ્તીતિ સદૈવ સુખિના ભવિતવ્યમ્ ।
એવમધર્મો ઽસ્તીતિ સદૈવ દુઃખી સ્યાદિતિ સુખદુઃખયોઃ કાદાચિત્કત્વં વ્યાહન્યેત ।
ન હ્યવસ્થિતાત્ કારણાદનવસ્થિતં કાર્યમિત્યત ઉક્તમ્--અનિત્યમ્ ।
ન હ્યવસ્થાનં નિત્યતાં બ્રૂમઃ, કિં તુ તાવદનેન સ્થાતવ્યં ન યાવદન્ત્યસુખદુઃખસંવિજ્ઞાનં જનયતિ,
અથ નશ્યતીતિ ।
નનુ ભિન્નાનિ સન્ત્વપૂર્વાણિ, તથાપિ સર્વાણિ સર્વાત્મસમવેતાતિ, યથાવયવી સ્વાવયવેષુ ।
તથા ચ સર્વસાધારણ્યાન્નોક્તવૈચિત્ર્યોત્પાદ ઇત્યત ઉક્તમ્--એકદ્રવ્યમ્ ।
એકદ્રવ્યં ચેદસ્તુ તર્હિ સર્વસાધારણે પૃથિવ્યાદૌ યત્ર ક્વચિત્ ।
તથાપિ વૈવિત્ર્યાનુપપત્તિરિત્યત ઉક્તમ્--પ્રત્યાત્મનિયતમ્ ।
અથ પૃથિવ્યાદ્યેવ કારણ જન્મવૈચિત્ર્યે કસ્માન્ન ભવતીત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ--કિં કારણમિતિ કસ્માત્ કારણાદિત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્--પૃથિવ્યાપદીનામિતિ ।
મા ભૂત્ પૃથિવ્યાદિ, પૃથિવ્યાદિગતં કિઞ્ચિદ્ ભવિષ્યતીત્યત આહ-- પૃથિવ્યાદિગતસ્યેતિ ।
ભાષ્યોક્તપ્રમેયત્વે તર્કસ્ય હેતુમાહ--ઉપલબ્ધિવિષયત્વાદિતિ ॥
તર્કાનન્તરં નિર્ણય ઉદ્દિષ્ટસ્તર્કહેતુકત્વાત્ ।
તસ્ય સ્વરૂપમાહ--નિર્ણયસ્તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ ।
યદ્યેવમિન્દ્રિયાપાતજન્મપ્રત્યક્ષજ્ઞાનમપિ તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ નિર્ણયઃ સ્યાદિત્યત આહ--પ્રમાણનામિતિ ।
અનેન પઞ્ચાવયવવાક્યમુપલક્ષયતિ ।
તત્ર સતર્કાણાં પ્રમાણાનાં સમાવાયાત્ ।
પરમાર્થતસ્તુ તર્કપૂર્વકસ્તત્ત્વવિનિશ્ચયો નિર્ણય ઇતિ પ્રત્યક્ષાદીનામપિ તર્કસહાયાનાં નિર્ણયફલત્વમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ધૂમાદિગોચરેણ નિર્ણયેન વહ્ન્યાદાવનુમીયમાને પ્રમાણભેવ નિર્ણયો ન ફલમિત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ--કદા પુનતિતિ ।
વિદિતાભિપ્રાયસ્યોત્તરમ્--યદેતિ ।
સંકલય્ય તર્કનિર્ણયવ્યુત્પાદનસ્ય પ્રયોજનમાહ--તાવેતાવિતિ ।

પરીક્ષકો ઽત્ર લોકો લોકશબ્દેનોચ્યતે, તદિતરસ્ય તર્કાસંભવાત્ ।
બુદ્ધ્વેતિ પરીક્ષ્ય નિર્ણયં કૃત્વેત્યર્થઃ ।
શેષં નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ॥
નિર્ણયાનન્તરં વાદવ્યાખ્યાનાર્થં ભાષ્યમ્--વાદઃ ખલ્વિતિ ।
તદનુભાષ્યોપપત્તિમાહવાદ ઇતિ ।
નાના પ્રવક્તારો યસ્મિન્ સ તથા ।
એકસ્યાપિ શાસ્ત્રકર્તુઃ પૂર્વપક્ષોત્તરપક્ષસાધનદૂષણપ્રતિપાદકો વચનસમૂહો વાદઃ સ્યાદિતિ નાનાપ્રવક્તૃક ઇત્યુક્તમ્ ।
સિદ્ધાન્તભેદાનવિધાનેન હિ દ્વાવપિ સ્વસિદ્ધાન્તાનુરૂપં સાધનં દૂષણં ચાહતુરિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યધિકરણેત્યાદિ ભાષ્યમનુભાષ્યાચષ્ટે--પ્રત્યધિકરણમસ્ય સાધનમ્ ।
અધિક્રિયત ઇત્યધિકરણં સાધ્યમ્, તદધિકૃત્ય સાધનપ્રવૃત્તેઃ ।
પ્રત્યધિકારણ સાધનં યસ્મિન્ વાદે સ તથોક્તઃ ।
અસ્યૈવાર્થં નિષ્કર્ષ્ટું પૃચ્છતિ--કિમુક્તં ભવતિ? નિષ્કર્ષતિ--ઉભાભ્યાં વાદિપ્રતિવાદિભ્યાં સ્વસ્વસાધ્યે સાધનં વક્તવ્યમ્ ।
તથા ચ નાનાપ્રવક્તૃકત્વેન તુલ્યત્વે ઽપિ વાદસ્ય વિતણ્ડાયાઃ પ્રત્યધિકરણસાધનત્વેન ભદેઃ સિદ્ધો ભવતિ ।
વિતણ્ડાયાઃ પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીનતયા પ્રત્યધિકારણસાધનત્વાભાવાત્ ।
તથાપિ જલ્પાદભેદો વાદસ્ય, અસ્તિ હિ જલ્પસ્ય પ્રત્યધિકરણસાધનવત્વં ચ નાનાપ્રવક્તૃકત્વં ચેતિ ।
અત આહ--અન્યતરસ્મિન્નધિકરણે નિર્ણય ઇતિ ।
વાદે હિ તાવદ્ બ્રૂતે, ન યાવદન્યતરસ્મિન્ પક્ષે નિર્ણયો જાતઃ, તત્ત્વબુભુત્સોર્વાદિનોર્વાદે ઽધિકારાત્ ।
જલ્પે તુ પુરુષશક્તિપરીક્ષાલક્ષણે ઽપ્રતિભાદિનાપિ પરાજ્યોપપત્તેર્નાવશ્યં તત્ત્વનિર્ણયઃ ।
તસ્માદન્યતરનિર્ણયાવસાનત્વેન જલ્પાદ્ ભેદો વાદસ્યેતિ સિદ્ધમ્ ।
યથા ચૈતત્, તથોપરિષ્ટાદ્ ઉપપાદયિષ્યતે ઇત્યાહ--તચ્ચેતિ ।
તસ્ય સ્વરૂપં પૃચ્છતિ।--સો ઽયમિતિ ।
ઉત્તરમ્--વાક્યેતિ ।
ચોદયતિ--નનુ ચેતિ ।
વાક્યસમૂહશ્ચ જ્ઞાનં ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમેતદિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--નેતિ ।
સાધનોપાલમ્ભગ્રહણસ્ય શબ્દવિષયત્વાદવિદોધ ઇત્યર્થઃ ॥
યુગપદેવ જલ્પવિતણ્ડે વ્યાચષ્ટે--તદ્વિશેષાવિતિ ।
વિશિષ્યેતે ભિદ્યતે ઇતિ વિશેષૌ ।
તસ્માદ્ વાદાદ્ વિશેષૌ ભિન્નૌ ।
ભાષ્યમનુભાષ્ય પૃચ્છતિ--કઃ પુનર્વિશેષઃ? યદ્યોગાદ્ વિશિષ્ટે વાદાત્ જલ્પવિતણ્ડે ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્--અઙ્ગાધિક્યમઙ્ગહાનિશ્ચ યથાસંખ્યમ્ ।
તદેવ દર્શયતિ--છલેતિ ।
તત્ કિમિદાની સંશયાદિભિરિવાત્યન્તવૈરૂપ્યં વાદેન જલ્પવિતણ્ડયોઃ? નેત્યાહ--એતાવતા વિશેષેણ કથામાર્ગભેદ ઇતિ એતાવાનેવ વિશેષો ન સર્વથા, કથાત્વેન સંશયાદિવ્યાવૃત્તેનસામાન્યવિશેષેણ ત્રયાણામપ્યભેદાદિત્યર્થઃ ।
અપરમપિ ભેદહેતુમાહ--વિષયભેદાચ્ચેતિ ।
તદ્ વિભજતે--શિષ્યાદીતિ ।
શિષ્યમાણો ઽત્યન્તવિપર્યસ્તઃ દુર્જ્ઞાનાવલેપદુર્વિદગ્ધ ઇતિ યાવત્ ।
ન ત્વેવંભૂતઃ શિષ્યાદિર્વિપર્યસ્તો ઽપ્યનવલિપ્તત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તાનાં હેત્વાભાસાનાં સ્વરૂપમાહ--અન્યતમેતિ ।
પઞ્ચસુ ચતુર્ષુ વા લિઙ્ગરૂપેષ્વન્યતમં લિઙ્ગં ધર્મમેકં દ્વયં ત્રયં વાનુવિદધાના અહેતવો હેતુવદાભાસાન્ત ઇતિ હેત્વાભાસા ઉક્તાઃ ।
નિગ્રહસ્થાનેભ્ય ઇતિ ભાષ્યમવતારયિતુમાહ--તે ચ નિગ્રહસ્થાનમિતિ ।
અવતારયતિ--નિગ્રહસ્થાનેતિ ।
અવતાર્ય દૂષયિતુમેકદેશિમતેન વ્યાચષ્ટે--યસ્માત્ કિલૈત ઇતિ ।
કિલશબ્દો ઽયમરુચૌ ।
તદેતદેકદેશિવ્યાખ્યાનં દૂષયતિ--ન, ઉભયથાપ્યસંબન્ધાત્ ।
કિં યે યે નિગ્રહસ્થાનેભ્યઃ પૃથગુપદિશ્યન્તે, તે સર્વે વાદે ચોદ્યન્તે? અથ યે યે વાદે ચોદ્યન્તે તે સર્વે પૃથુગુપદિશ્યન્તે ઇતિ? ઉભયથાપ્યનૈકાન્તિકત્વાત્ નાવિનાભાવલક્ષણઃ સંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ વિભજતે--ન વાદે ચોદનીયત્વમિતિ ।
કસ્માદ્ ઉભયથાપ્યવિનાભાવાભાવ ઇત્યત આહ--યદિ તાવદિતિ ।
તસ્માત્ નાયમવિનાભૂતો હેતુર્વાદે ચોદનીયત્વં વા પૃથગુપદેશો વા ભાષ્યકારેણોક્ત ઇત્યુપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
વાદે ચોદનીયત્વાદિત્યુપલક્ષણમ્, પૃથગુપદેશાદિતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદેવમેકદેશિમતં દૂષયિત્વા સ્વમતેન ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે--એતદેવ તુ ન્યાય્યામિતિ ।
નિગ્રહસ્થાનેભ્યો હેત્વાભાસાનાં પૃથગુપદેશે પ્રયોજનં યદ્ ભાષ્યાક્ષરેભ્યઃ સાક્ષાત્ પ્રતીયતે ।
સામાન્યોપદેશેન વિશેષ ઉપદિષ્ટે વિશેષોપદેશઃ પ્રયોજનાધિક્યં સૂચયતિ ।
યથા બ્રાહ્મણાન્ ભોજય કઠ ચેતિ કઠભોજને વિશેષો ગમ્યતે, તદ્વદિહાપિ નિગ્રહસ્થાનોપદેશેનૈવ હેત્વાભાસેષુ લબ્ધેષુ તેષાં વિશેષેણાભિધાનં પ્રયોજનાધિક્યં સૂચયતિ ।
એતાવાનેવ સૂત્રકૃતો વ્યાપારો યત્ સૂત્રણં નામ ।
તત્ર નિગ્રહસ્થાનવિશેષાણાં હેત્વાભાસાનાં સ્વરૂપં વાદસ્ય ચ તત્ત્વનિર્ણયાવસાનત્વમાલોચ્ય વાદે ચોદનીયા ભવિષ્યન્તિ નિગ્રહસ્થાનત્વેન હેત્વાભાસા નાપ્રતિભાદય ઇતિ પ્રયોજનં વર્ણયાઞ્ચકાર ભાષ્યકારઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવન્તુ વાદે ચોદનીયા હેત્વાભાસાઃ, મા ચ ભુવન્નપ્રતિભાદયઃ ।
કિમેવમપીત્યાહ--વિદ્યાપ્રસ્થાનપ્રમેદજ્ઞાપનાર્થત્વાત્ ।
વાદજલ્પવિતણ્ડા વિદ્યાઃ પરમ્પરયા નિઃશ્રેયસોપયોગાત્ ।
તાસાં પ્રસ્થાનં વ્યાપારઃ, તસ્ય ભેદઃ, તજ્જ્ઞાપનાર્થત્વાત્ ।
અત એવ જલ્પવિતણ્ડયોસ્તુ ઇત્યાહ ।
ચોદયતિ--અથ કસ્માદિતિ ।
યદિ વાદે હેત્વાભાસાઃ પ્રયુજ્યેરન્ તતો નિગ્રહસ્થાનત્વેન ચોદ્યેરન્, ન તુ તેષામસ્તિ પ્રયોગો ઽપ્રમાણત્વાત્ પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભત્વાચ્ચ વાદસ્ય ।
તસ્માત્ નિગ્રહસ્થાનમાત્રત્વં હેત્વાભાસાનામ્ ।
તથા ચ ન પૃથગુપદેશઃ, નિગ્રહસ્થાનોપદેશેનૈવ લબ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--પ્રમાણસામાન્યાદિતિ ।
ન ખલુહેત્વાભાસન્ તબ્દુદ્ધ્યા પ્રયુ।જાતે વાદિપ્રતિવાદિનૌ, અપિ તુ હેતુબુદ્ધ્યા ।
તથા ચાસ્તિ તેષાં વાદે પ્રયોગ ઇતિ વાદે નિગ્રહસ્થાનત્વેન હેવાભાસાશ્ચાદ્યન્તામ્,
નાપ્રતિભાદીનીત્યર્થવાન્ પૃથગુપદેશઃ ।
તદેતદ્ વિકલ્પ્યાક્ષિપતિ--વાદે કાનિચિદિતિ ।
સમાધત્તે--ન, લક્ષણપરતન્ત્રત્વાદર્થતથાભાવસ્યેતિ બ્રૂમઃ ।
લક્ષ્યત ઇતિ લક્ષણમ્, સમાનાસમાનજાતીયવ્યાવૃત્તં રૂપં વાદસ્ય ચ નિગ્રહસ્થાનાનાં ચ ।
તદધીનો હિ તેષાં તથાભાવો વ્યવસ્થા ।
કાનિચિદેવ નિગ્રહસ્થાનાનિ વાદે ન તુ સર્વાણીતિ સામાન્યતો ઽભિધાય તદેવ લક્ષણપરતન્ત્રત્વમભિમતે વિશેષે યોજયતિ--વાદસ્યેતિ ।
ઉક્તમાક્ષિપતિ--પ્રમાણપ્રતિરૂપકત્વાદિતિ ।
નિશ્ચિતૌ હિ વાદં કુરૂતઃ ।
નિશ્ચયશ્ચ પ્રમાણફલમિતિ કુતો ઽપ્રમાણસ્યાવકાશ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્--ભ્રાન્તેરિતિ ।
ન નિશ્ચયઃ સર્વઃ પ્રમાણમૂલો ઽપ્રમાણમૂલસ્યાપિ તસ્ય દર્શનાત્, અન્યથા વિપર્યાસાદપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
વાદિનોશ્ચાભ્રાન્તત્વે વસ્તુનો વિરુદ્ધધર્મદ્વયસમાલિઙ્ગિતત્વમેકદા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પૃચ્છતિ--કઃ પુનઃ શિષ્યેતિ ।
ઉપાસ્યોપાસકયોઃ પરસ્પરં ન ધ્વંસનં સંભવતીતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--વિવક્ષિતાર્થાપ્રતિપાદકત્વમ્ એવ ન ખલીકાર ઇતિ ।
હેત્વાભાસાનાં ચ પૃથક્કરણં ન વાદે તન્માત્રાવધારણાર્થમ્, અપિ તુ યસ્મિન્નનુદ્ધાવિતે ઽપિ નિગ્રહસ્થાને તત્ત્વપ્રતિપત્તિવ્યાઘાતો ભવતિ, તસ્ય સર્વસ્ય સંગ્રહાર્થમ્ ।
એવં ચ ન્યૂનાધિકાપસિદ્ધાન્તા અપિ સંગૃજીતા ભવન્તિ ।
તત્ર પૃચ્છતિ--ન્યૂનાધિકેતિ ।
ઉત્તરમ્--પ્રમાણેતિ ।

જલ્પવિતણ્ડયોસ્ત્વિતિ ભાષ્યમનુભાષ્યોપપાદયતિ--જલ્પવિતણ્ડયોસ્ત્વિતિ ।
સાહઙ્કારો વિજિગીષુરપ્રતિભાદિભિરપિ નિગ્રહસ્થાનૈસ્તિરસ્કૃતો ગલિતાહઙ્કારસ્તત્ત્વબુભુત્સુતાં નીતઃ પશ્ચાદ્ વાદેન વ્યુત્પાદ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં પૃથગુપદેશપ્રયોજનપરં ભાષ્યમનુભાષતે--છલેતિ ।
ઉપલક્ષણાર્થમિતિ ભાષ્યાવયવં વ્યાચષ્ટે ।
પરિજ્ઞાનાર્થમેવ કેવલમ્, પિરજ્ઞાનસ્ય ફલમુક્તમ્--સ્વવાક્યે પરિવર્જનમ્ અપ્રયોગઃ, પરવાક્યે ચોદ્ભાવનમિતિ ।
ચોદયતિ--છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનીતિ ।
અત્ર હિ જાતેઃ સ્વવાક્યે પરિવર્જનમુક્ત્વા પુનઃ સ્વયં પ્રયોગો ન યુક્તઃ ।
કસ્માત્? વ્યાઘાતાત્ ।
એતદ્ વિભજતે--સ્વાક્ય ઇતિ ।
પરિહરતિ--ન વ્યાઘાતઃ ।
કુતઃ? પ્રશ્નાપાકરણાર્થત્વાત્ ।
તદ્ વિભજતે--સ્વયં ચ સુકરઃ પ્રયોગ ઇતિ અનેન ભાષ્યેણ કિમુક્તં ભવતિ? પરેણ પ્રતિવાદિના જાતૌ પ્રયુક્તાયાં વાદી પ્રાશ્નિકાન્ સભ્યાન્ બ્રવીતિ જાતિરનેન પ્રતિવાદિના પ્રયુક્તેતિ ।
તે પ્રાશ્નિકા એનં પર્યનુયુ।જીરન્ હે વાદિન્ કથં કેન પ્રકારેણ જાતિઃ ચતુવિંશત્યાં જાતિષુ કતમા જાતિરિતિ? સો ઽયં પ્રાશ્નિકાનાં પ્રશ્નઃ ।
તદપાકરણાર્થં સ્વયં સુકરઃ પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ--તસ્માદેત ઇતિ ॥
સૂત્રકારેણ શાસ્ત્રસ્યાત્યન્તિકદુઃખોપરમરૂપનિઃશ્રેયસાધિગમઃ પ્રયોજનમુક્તમ્ ।
ભાષ્યકારસ્તુ નાસ્ત્યેવ તત્ પ્રેક્ષાવતાં પ્રયોજનમ્, ચત્રાન્વીક્ષિકી ન નિમિત્તં ભવતીત્યાહ--સેયમાન્વીક્ષિકીતિ ।
તદેતદ્ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે--સેયમાન્વીક્ષિકી ન્યાયવિદ્યતિ ।
યદ્યપીતરા વિદ્યાઃ પ્રમાણિકમેવાર્થમભિનિવિશન્તે તથાપ્યેતદ્વિદ્યાપ્રતિપાદ્યમેવ પ્રમાણાદ્યુપજીવ્ય સ્વે સ્વે વ્યુત્પાદ્યે તત્ત્વે પ્રવર્તન્ત્ર, ન તુ પ્રમાણાદ્યપિ વ્યુત્પાદયન્તિ ।
યથા પ્રત્યક્ષાદ્યુપજીવ્ય પ્રવર્તમાનમનુમાનં ન પ્રત્યક્ષાદિવિષયમપિ તદાનીમેવ ગોચરયતિ ।
તદનેન વિદ્યોપકરણગ્રહણેન વ્યાપાર આન્વીક્ષિક્યા દર્શિતઃ ।
સંપ્રતિ વિદ્યાનાં યાનિ કર્માણિ પ્રતિપાદ્યાનિ સામાગ્રિહોત્રકૃષ્યાદીનિ તત્રાપ્યાન્વીક્ષિક્યુપાય ઇત્યાહ--ઉપાયઃ સર્વકર્મણાં વિદ્યાવ્યુત્પાદ્યાનામ્, ન તુ હાલિકમૃગય્વાદિકર્મણામપિ ।
ન હિ વિદ્યાપદેભ્યો યાવન્માત્રાગતિઃ, તાવન્માત્રેણ પ્રેક્ષવતાં પરિતોષઃ ।
મા ભૂત્
આદિત્યો વૈ યૂપઃ
ઇત્યાદિભ્ય આદિત્યાદીના યૂપાદિતા ।
તસ્માત્ સંશયપરીક્ષાપ્રમાણવિનિવેશ દ્વારેણ તદર્થતત્ત્વમવધાર્યા તત્ર ત્રયી વિનિવેશનીયા ।
એવં દણ્ડનીતિવાર્તયોરનુગન્તવ્યમ્ ।
તસ્માદાન્વીક્ષિકીપરિશોધિતપ્રમાણપ્રમાશિતં સામાદિ ઇતરા વિદ્યાઃ કુર્વન્તિ વિષયમિતિ શેષઃ ।
અપિ ચ દ્રવ્યગુણકર્મણામભિમતાનભિમતોપાયતાપ્રજ્ઞાપનેન યથાયથ સર્વા વિદ્યાઃ પ્રેક્ષાવતઃ પ્રવર્તયન્તિ નિર્વયન્તિ વા ।
તત્ર કિમવિશેષેણ સાધ્યસાધનેતિકર્તવ્યતાસુ પ્રવર્તયન્તુ, આહોસ્વિત્ સાધનેતિકર્તવ્યતામાત્રે? તત્ર યદિ સાધ્યાંશો ઽપિ પ્રવર્તનાગોચરઃ, તદા શ્યેનાદિસાધ્યાયા હિંસાયા વિહિતત્વેન નાનર્થવત્વમ્ ।
અથ સાધ્યાંશં રાગતઃ પ્રાપ્તમનૂદ્ય સાધનેતિકર્તવ્યતે એવ વિધરયેતે, તતઃ શ્યેનાદિસાધ્યાયા હિંસાયા અવિહિતત્વેન ન હિંસ્યાત્ સર્વા ભૂતાનિ ઇતિ પ્રતિષધાદનર્થત્વમ્ ।
તદિહ સાધ્યાંશે ઽપ્રવર્તનમાન્વીક્ષિકીગમ્યમ્ ।
એવમનુષ્ઠાનગતાઃ પ્રયોજકત્વાપ્રયોજકત્વાદય આન્વીક્ષિકીગમ્યાઃ ।
એવં વાર્તાદિષ્વપીતિ ।
તદેવમાન્વીક્ષિકીમાશ્રયન્તે સર્વવિદ્યા ઇત્યાહ--આશ્રયઃ સર્વધર્માણામ્ સર્વાસાં વિદ્યાનાં પુરુષપ્રવર્તના ધર્માઃ, તેષામાશ્રયઃ ।
વાર્તિકકારસ્તુ ધર્મદ્વારેણ વિદ્યાનામેવશ્રય ઇતિ વ્યાચષ્ટે--સર્વવિદ્યોપકારકત્વાદાશ્રયઃ, સર્વાસાં વિદ્યાનામિયમુપકરોતિ ।
વિદ્યયા પ્રવર્તનાયાં કર્તવ્યાયામિયં સહકારિતયોપકરોતીત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
વ્યુત્પાદ્યાશ્ચેત્ પ્રમાણાદયઃ સર્વવિદ્યોપયોગિનઃ, તર્હ્રાત્યન્તિકી દુખઃ- નિવૃત્તિરાન્વીક્ષિક્યાઃ ફલં નિઃશ્રેયસપદાદવગમ્યતે ।
વ્યુત્પાદ્યસ્વભાવાલોચનયા હિ તદ્ ગમ્યતે, સ ચ વિદ્યાન્તરસાધારણ ઇતિ વિદ્યાન્તરાધિગમ્યેન નિઃશ્રેયસેન સઙ્કરપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--તદિદં તત્ત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસાધિગમશ્ચ યથાવિદ્યં વેદિતવ્યમ્ ।
વિદ્યાન્તરાણિ તાવદ્ યત્ તત્ત્વજ્ઞાનં કુર્વન્તિ તત્સ્વભાવાલોચનયા હિ તદ્વિદ્યાસાધ્યે એવ નિઃશ્રેયસભદે ઉપયુજ્યન્તે નાન્યત્ર ।
ઇહ તુ પ્રમાણાદિ યદ્યપિ સાધારણમ્, તથાપ્યસાધારણાત્માદિરૂપપ્રમયસમભિવ્યાહૃતં સદભિમત એવ નિઃશ્રેયસેઃવતિષ્ઠત ઇતિ ।
વિશુદ્ધેનાર્જનેન હોમસાધનસ્ય દ્રવ્યસ્ય પ્રાપ્તિઃ સ્વાગતમ્ ।
આદિગ્રહણેન ક્રમપર્યન્તાઙ્ગગ્રામસાકલ્યં ગૃહ્યતે ।
શ્વમાર્જારાદિભિરનુપઘાતઃ અનુપહતત્વમ્ ।
આદિગ્રહણાદ્ વિશુદ્ધાભિસન્ધિરિતિ ।
શેષમતિરોહિતમ્ ।
વાદાદીનાં નિગ્રહસ્થાનાન્તાનામુપદેશઃ પરાભિભવોપાયતયા મદમાનાદિહેતુત્વેન નિઃશ્રેયસપરિપન્થીતિ મન્વાનશ્ચોદયતિ--મદમાનાદીતિ ।
પરિહરતિ--ન, સૂત્રાર્થાપરિજ્ઞાનાત્ ।
નાયં સૂત્રાર્થઃ, સર્વેષાં તત્ત્વજ્ઞાનં સાક્ષાન્નિઃશ્રેયસોપયોગીતિ, કિં ત્વાત્માદિતત્ત્વજ્ઞાનમ્ ।
તદિતરત્ તુ પારમ્પર્યેણ ।
તત્ર જલ્પાદીના પરાહઙ્કારપ્રશમનમવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ ન નિઃશ્રેયસપરિપન્થિતા, કિં ત્વાનુકૂલ્યમિત્યર્થઃ ।
મદમાનાદિનિમિત્તત્વં ચ હેતુરસિદ્ધ ઇત્યાહ--યચ્ચેદમિતિ ।
ઉપસંહારતિ-- તસ્માન્ન નિમિત્તં વાદાદિપરિજ્ઞાનં રાગાદીનામિતિ ।
ઇતિ ।
સૂત્રસમાપ્તૌ

ન્ય્સ્_1,1.2: દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદપવર્ગઃ ॥
તદેવં પ્રથમસૂત્રેણ શાસ્ત્રસ્યાભિધેયપ્રયોજનસંબન્ધાન્ દર્શયતા પદાર્થાઃ પ્રમાણાદય ઉદ્ધિષ્ટાઃ ।
તેષાં ચ લક્ષણમુક્ત્વા તત્પરીક્ષા વર્તયિષ્યતે, અપરીક્ષ્ય તત્ત્વજ્ઞાનનિર્ણયાયોગાત્ ।
ન ચાનિર્ણોતપ્રયોજનસંબન્ધાનાં પ્રમાણાદીનાં લક્ષણપરીક્ષયોરવસરઃ ।
ન ચ પ્રયોજનસંબન્ધનિર્ણયઃ પરીક્ષાં વિનેતિ તત્પરીક્ષાર્થં દ્વિતીયં સૂત્રમ્ ।
તત્ર પ્રયોજનાભિધાનસ્ય દ્વૈવિધ્યાત્ સંશયઃ ।
દ્વિવિધં હિ પ્રયોજનાભિધાનં ગ્રન્થકૃતાં દૃષ્ટં સમીચીનમસમીચીનં ચ, યથા વાતિકાદિપ્રયોજનાભિધાનમ્ આયુર્વેદાદિપ્રયોજનાભિધાનં ચ ।
તસ્માદભિધાનસામાન્યાદ્ ઉભયથાદર્શનાચ્ચ સંશયઃ ।
તત્રોત્સૂત્રેણ પ્રયોજનાભિસંબન્ધપ્રતિપાદનપરં પૂર્વપક્ષભાષ્યમ્--તત્ ખલુ વૈ નિઃશ્રેયસમિત્યાદિ ।
તદ્ વિભજતે--ન તત્ત્વપરિજ્ઞાનાદપવર્ગઃ ।
કુતઃ? ઉભયથાદોષાત્ ।
તદત્યન્તવિમોક્ષલક્ષણો ઽપવર્ગો નિઃશ્રેયસમ્ ।
તચ્ચેત્ તત્ત્વજ્ઞાનાનન્તરમ્, સમ્પ્રદાયોચ્છેદો વાતપુત્રીયતા ચ શાસ્ત્રસ્ય સ્યાતામ્ ।
તસ્માન્ન તત્ત્વજ્ઞાનાનન્તરં નિઃશ્રેયસમ્ ।
તથા સતિ પ્રમાણાદિતત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસમિતિ ।
મિથ્યા ।
ન ચાન્યન્નિઃશ્રેયસમ્ ઇત્યભિમાનઃ પૂર્વપક્ષવાદિન ઇતિ ॥
અત્રેદં સિદ્ધાન્તસૂત્રમુપતિષ્ઠતે--દુઃખજન્મેતિ ।
તસ્ય તાત્પર્યમભિધાયાવતારયતિ--ન પ્રયોજનાનભિસંબન્ધઃ ।
કુતઃ? નિઃશ્રેયસસ્ય પરાપરભેદાત્ ।
ચતસ્ત્રો હિ પ્રતિપત્તયઃ પ્રમેયે આત્માદૌ ।
પ્રથમા તાવદાગમાત્ યામાચક્ષતે શ્રવણમિતિ ।
દ્વિતીયા તુ શ્રુતસ્ય પરીક્ષ્ય ન્યાયન વ્યવસ્થાપનમ્, યામાહુર્મનનમિતિ ।
સા ચાન્વીક્ષિક્યામાયતતે ।
આન્વીક્ષિકી ચ સંશયાદિતત્ત્વજ્ઞાપનં પ્રમાણતત્ત્વજ્ઞાપનાયોપાદત્તે ।
પ્રમાણતત્ત્વજ્ઞાપનં ચ હેયોપાદેયભેદવ્યવસ્થિતપ્રમેયતત્ત્વપરિજ્ઞાપનાય ।
તત્રાપ્યાદ્યન્તવર્જિતદશવર્ગજ્ઞાપનમાદ્યન્તયોઃ એવાત્માપવર્ગયોરૂપાદેયયોસ્તત્ત્વજ્ઞાનસ્યોપકરોતિ ।
ન ચાયમાન્વીક્ષિકીવિદ્યાવઘૃતપ્રમેયતત્ત્વો ઽપિ પરિતુષ્યતિ, પૂર્વવદેવાત્માદિગતવિપર્યયવાસનાનુવૃત્તેઃ ।
નો ખલુ દિઙ્મૂઢઃ સહસ્રેણાપ્યનુમાણૈર્વિપર્યયસંસ્કારમપનયતિ ।
તત્ત્વાસાક્ષાત્કારસ્તુ વિપર્યયસંસ્કારા નિવર્તયતિ ।
તજ્જનિતા ચ વાસના વિપર્યયવાસનામિતિ લોકસિદ્ધમ્ ।
તસ્માદાત્માદિસાક્ષાત્કારવતીં ચતુર્થૌ પ્રતીતિમશેષતદ્ગોચરવાસનાવિપર્યાસશમનીમર્થયમાનેનાદરનૈરન્તરર્યાભ્યાં ધ્યાનચિન્તાદિશબ્દવાચ્યા તૃતીયા પ્રતીતિઃ સાક્ષાત્કારફલા દીર્ઘકાલમુપાસનીયા ।
અથ પરિનિષ્પન્નધ્યાનોપાયઃ સાક્ષાત્કારવતીં પ્રતિપદ્ય ચતુર્થૌ પ્રતીતિં નિર્મુક્તસકલક્લેશજાલઃ અપ્રવર્તમાનો ધર્માધર્મસાધનેષુ નિરૂદ્ધાનાગતધર્માધર્મપ્રબન્ધોત્પાદો ભૂતેન્દ્રિયવિજયી પ્રજ્ઞાજ્યોતિર્જોવન્નેવ મુક્ત ઇત્યુચ્યતે ।
ન ચૈવમવસ્થો વીતરાગો ઽપિ સહસૈવ દેહાદિભિઃ વિયુજ્યતે, પ્રાગુપાત્તસ્ય ધર્માધમપ્રચયસ્યાભુક્તસ્ય ભુજ્યમાનસ્ય ચાપ્રક્ષીણત્વાત્ ।
ન ચ પ્રાયશ્વિત્તેનેવાત્મજ્ઞાનેનાદત્તફલાન્યેવ કર્માણિ ક્ષીયન્ત ઇતિ યુક્તમ્,
નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ ।
# # ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
અત્યન્તસુખદુઃખસંવિજ્ઞાનવિરોધસ્ય કર્મણામવધારણાત્ ।
ઔત્સર્ગિકસ્ય ક્વચિત્ પ્રયશ્વિત્તાદૌ વિશેષવચનેનાપવાદાત્ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ ।
# મુણ્ડક 2।2।8 # ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યોગર્દ્ધિવશાદ્ યુગપદુત્પાદિતાનેકવિધદેહોપભોગેનાપ્યુપપત્તેઃ ॥
તાવદેવાસ્ય ચિરં યાવન્ન વિમાક્ષ્યે ઽથ સુપત્સ્યે ।
# છાન્દોગ્ય 3।14।2 # ઇતિ ચાભુક્તોપભજ્યમાનફલકર્મપ્રક્ષયાવઘિત્વદર્શનમ્ ।
યોગાર્દ્ધિવશાચ્ચાનિયતવિપાકકાલાન્યપિ દીર્ઘકાલફલાન્યપિ કર્માણિ પિણ્ડીકૃત્ય ભૂતેન્દ્રિયદવિજયિતયા યુગપદેવ ભુઙ્ક્તે ।
અચિન્ત્યો હિ સમાધિપ્રભાવ ઇત્યુક્તમ્ ।
ન ચાચિન્ત્યત્વાદ્ વિનૈવોપભોગેન કર્માશયાન્ પ્રક્ષયિષ્યતીતિ યુક્તમ્, દૃષ્ટાનુસારેણ કથઞ્ચિદુપપત્તૌ અત્યન્તાદૃષ્ટકલ્પનાયા અયોગાત્ ।
તસ્માદુત્પન્નતત્ત્વસાક્ષાત્કારસ્ય દોષાભાવાત્ પ્રવૃત્ત્યુપરમે યો ઽનાગતાપૂર્વાનુત્પાદસ્તદપરં નિઃશ્રેયસમ્ ।
તચ્ચ તત્ત્વસાક્ષાત્કારાનન્તરં ભવતિ ।
તાદૃશશ્ચ મુનિસ્તત્ત્વજ્ઞાનવાન્ શાસ્ત્રસ્ય પ્રણેતેતિ ન વાતપુત્રીયં શાસ્ત્રમિતિ ।
પરં તુ રિઃશ્રેયસં યોગર્દ્ધિપ્રભવસમ્પદા યુગપદુપભોગેનોપાત્તકર્માશયસ્ય ક્ષયાત્ સર્વદુઃખોપરમ ઇત્યુપપન્નં નિઃશ્રેયસદ્વૈવિધ્યમિતિ ભાવઃ ॥
તદેતદ્ દર્શયતિ--યત્તાવદિતિ ।
તત્ત્વસાક્ષાત્કારઃ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ।
સંહર્ષઃ સુખમ્ ।
આયાસો દુઃખમ્ ।
તત્રાનાગતાભ્યાં તાવત્ પ્રવૃત્ત્યભાવાદનુત્પાદાદેવમુચ્યતે ।
વિદ્યમાનકારણે અપિ સુખદુઃખે ઽશક્તો ઽદ્વિષશ્ચ ભુ।જનો ન સુખદુઃખતયા મનુતે ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો ન તત્ર તૃપ્યતિ તચ્ચ તસ્ય સુખમ્, ન ચ તદ્ દ્વેષ્ટિ તચ્ચ તસ્ય દુઃખમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ભવત્વેતદપરં નિઃશ્રેયસમ્ ।
પ્રકૃતે તુ કિમાયાતમિત્યત આહ--અયં શાસ્ત્રાર્થઃ ।
અર્થશબ્દો નિમિત્તે ।
અપરં નિઃશ્રેયસં શાસ્ત્રસ્ય નિમિત્તમ્ ।
અથ અપરનિઃશ્રેયસોત્પાદસમય એવ પરનિઃશ્રેયસોત્પાદો ઽપિ કસ્માન્ન ભવતીત્યાહ--પરં તુ નિઃશ્રેયસં તત્ત્વજ્ઞાનાત્ ક્રમેણ ભવતિ ।
નો ખલૂત્પન્નતત્ત્વસાક્ષાત્કારઃ સમુચ્છિન્નવાસનાવિપર્યાસજ્ઞાનસ્તત્કાર્યદોષતત્કાર્યપ્રવૃત્તીનં નિવૃત્ત્યૈ પ્રયતતે, કારણનિવૃત્ત્યૈવાયત્નલભ્યત્વાત્ કાર્યનિવૃત્તેઃ ।
ન હિ કફોદ્ભાવજ્વરપ્રશમનાય કફનિવૃત્તૌ સત્યાં યત્નાન્તરમાતિષ્ઠતે, તત એવ તત્સિદ્ધેઃ ।
પરં તુ નિઃશ્રેયસં ન તાવદ્ ભવતિ, યાવદુપભોગાદુપાત્તકર્માશયપ્રચયો ન ક્ષીયતે ।
તસ્માત્ તત્ત્વસાક્ષાત્કારાધાનપ્રયત્નાત્પરસ્તદુપભોગપ્રયત્ન આસ્થેયઃ ।
તથા ચ ન તુલ્યકાલ ઉત્પાદઃ પરાપરયોર્નિઃશ્રેયસયોઃ ।
તદિદમુક્તમ્--ક્રમેણેતિ ॥
તદેવમર્થગતિ પરિશોધ્ય સૂત્રમવતારયતિ--ક્રિમેતિ ।
યદ્યપ્યપરસ્મિન્નપિ નિઃશ્રેયસે મિથ્યાજ્ઞાનદોષપ્રવૃત્તીનામપિ સમુચ્છેદક્રમો ઽસ્તિ, તથાપિ જન્મદુઃખોચ્છેદક્રમો નાસ્તિ, પૂર્વોપાત્તસ્ય કર્માશયપ્રચયસ્ય તાદવસ્થ્યાત્ ।
તસ્માત્ જન્મદુઃખોચ્છેદક્રમસમભિવ્યાહૃતો મિથ્યાજ્ઞાનાદ્યુચ્છેદક્રમઃ પરસ્યૈવ નિઃશ્રેયસસ્ય શાસ્ત્રપ્રયોજનસ્ય ।
તત્પ્રતિપાદનમર્થઃ પ્રયોજનં યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ ।
ઇદં ચાવાન્તરપ્રયોજનમ્ ।
પ્રધાનપ્રયોજનમગ્રે વક્ષ્યતિ ॥
અત્ર કેચિત્ યોગવિભાગમિચ્છન્તિ ।
કારણોચ્છેદાત્ કાર્યોચ્છેદો ઽભિમતઃ ।
ન ચાસૌ દુઃખાદીનાં મિથ્યાજ્ઞાનાન્તાનામપ્રદર્શિતે કાર્યકારણભાવે સિધ્યતિ ।
તસ્માદ્ દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામિત્યકો યોગઃ ।
અત્ર કિલ સમાસાદેતેષામિતરેતરયોગઃ અવગમ્યતે ।
સ ચ યોગ્યતયા કાર્યકારણભાવઃ ।
કાર્યેણ કારણં યુક્તમ્, કારણેન ચ કાર્યમિતિ ।
અતઃ સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદપવર્ગ ઇત્યનેન યોગેન કારણોચ્છેદક્રમેણ કાર્યોચ્છેદક્રમપ્રતિપાદનેનાપવર્ગઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
અત્ર ચોત્તરત્વં પાઠાપેક્ષયા કારણસ્ય ।
તદનન્તરત્વં ચ કાર્યસ્યાવ્યવહિતાદિપાઠાપેક્ષયા ।

મિથ્યાજ્ઞાને કારણે તત્કાર્યાઃ દોષાઃ ।
એવે શેષેષ્વપિ યોજ્યમ્ ।
તમિમં સૂત્રવિભાગમમૃષ્યમાણો વાર્ત્તિકકૃદ્ આહ--ઇદં સૂત્રમ્ ।
એકવચનેન ભેદં વ્યાવર્તયતિ ।
ન હિ સમુચ્છેદક્રમપ્રતિપાદનેનાપવર્ગપરતયૈકવાક્યત્વે સંભવતિ વાક્યભેદો ન્યાય્યઃ ।
એવનિવૃત્ત્યા અન્યનિવૃત્ત્યૈવ કાર્યકારણભાવ આક્ષિપ્ત ઇતિ નાસૌ સૂત્રે દર્શનીયઃ ।
ન હ્યર્થાક્ષિપ્તં સૂત્રકારા દર્શયન્તિ ।
તદિદં સૂત્રગ્રહણપ્રયોજનમ્ ।
તથા હિ---
સ્વલ્પાક્ષરમસન્દિગ્ધં સારવદ્ વિશ્વતોમુખમ્ ।
અસ્તોભમનવદ્યં ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ ॥
# વિષ્ણુધર્મોત્તરે 3.5.1 # ઇતિ ।
અસ્તોભમનધિકમ્, અર્થલભ્યપ્રદર્શને ત્વધિકં ભવેદિતિ ।
તત્ સૂચનાત્ સૂત્રં સ્યાત્ ।
તથા હ્યહુઃ,
લઘૂનિ સૂચિતાર્થાનિ સ્વલ્પાક્ષરપદાનિ ચ ।
સર્વતઃ સારભૂતાનિ સૂત્રાણ્યાહુર્મનીષિણઃ ॥
# # ઇતિ ।
ઇતરેતરયોગેનાપિ કાર્યકારણભાવઃ સૂચનીય એવ ।
સ વરમેકનિવૃત્ત્યાન્યનિવૃત્ત્યૈવ સૂચ્યતામેકવાક્યતાનુરોધાયેતિ ।
પરમતાત્પર્યમસ્યાહ--એતત્સંબન્ધેનૈવ ।
શાસ્ત્રસ્ય નિઃશ્રેયસાધિગમલક્ષણેન પ્રયોજનેન યઃ સંબન્ધઃ પૂર્વમાક્ષિપ્તઃ, તત્સમાધાનેનાર્થેન અર્થવદેતત્ સૂત્રમ્ ।
સંબન્ધપદેન વિષયવાચિના વિષચિસમાધાનં લક્ષયતિ ।
તદેવં સૂત્રતાત્પર્યં વ્યાખ્યાયાવયવવ્યાખ્યાનમવતારયતિ--પદાર્થસ્વિતિ ।
યદ્યપિ સામભેદાદૌ હલશકટદૌ ચ મિથ્યાજ્ઞાનમનેકપ્રકારં સંભવતિ, તથાપિ ન તત્ સંસારહેતુરપિ ત્વાત્માદિદ્વાદશવિધપ્રમેયવિશેષવિષયમિતિ સૂત્રસ્થં મિથ્યાજ્ઞાનં વિશેષ્ટુમાહ--તત્રેતિ ।
તદેતેન આત્માદ્યપવર્ગપર્યન્ત ઇત્યાદિ ભાષ્યમવતારિતમ્ ।
તદેતદાક્ષિપતિ--કો વૃત્ત્યર્થ
ઇતિ ।
ન ખલુ યથા કુણ્ડે વદરં પટે વા શૌક્લ્યમ્, એવં પ્રમેયે મિથ્યાજ્ઞાનં પ્રવર્તતે, તસ્ય જ્ઞાતૃસમવેતત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્--વિષયાર્થઃ ।
યાવદુક્તં ભવતિ પ્રમયવિષયં મિથ્યાજ્ઞાનમિતિ, તાવદુક્તં ભવતિ પ્રમેયે વર્તત ઇતિ ।
વિષયત્વં ચાગ્રે નિવેદયિષ્યતે ।
અનેકપ્રકારમ્ ઇત્યુક્તમ્ ।
તદાહ--તત્રાયં ભેદઃ તત્રાત્મનિ તાવત્ પ્રધાને પ્રમેયે નાસ્તીતિ ।
કથં પુનરેતન્મિથ્યાજ્ઞાનમિત્યત આહ--આત્મા તાવદિતિ ।
અત્ર શઙ્ગતે--તસ્યાનુપપત્તિઃ ।
કુતઃ? સદસતોઃ સારૂપ્યાભાવાદિતિ ચેત્? સર્વત્ર હિ રજતોદકાદિવિભ્રમેષુ શુક્તિરજતયોર્વા મરૂમરીચિસલિલયોર્વા સારૂપ્યમેવ નિમિત્તં પ્રતીમઃ ન હિ જાતુ રૂપં રસાદિષુ હસ્તિનં વા મશકાદિષુ આરોપયન્તિ ।
અસદૃશે ઽપિ શ્વેતે પીતભ્રમઃ, મધુરે ચ તિક્તભ્રમઃ, પીતઃ શઙ્ખસ્તિક્તો ગુડ ઇતિ ચ દૃશ્યત ઇતિ ચેત્--ન, તત્રાપિ સારૂપ્યસંભવાત્ ।
તથા હિ બહિનિર્ગચ્છદત્યચ્છનયનરશ્મિસંપૃક્તપિત્તગતં પીતિમાનમાશ્રયરહિતમ્, શઙ્ખં ચ દોષાચ્છાદિતસિતિમાનમનુભવન્ પીતગણસ્ય ચ તદસંબન્ધમનનુભવંસ્તદસંબન્ધાગ્રહેણ પીતચીરવિલ્વાદિસામાનાધિકરણ્યેન સારૂપ્યાત્ શઙ્ખ પીત ઇતિ વિપર્યસ્યતિ ।
એવં ત્વગિન્દ્રિયોપનીતં ગુડદ્રવ્યમનનુભૂયમાનમાધુર્યમનુભવન્ રસનાગ્રવર્તિનશ્ચ પિત્તસ્યાસ્વભાવજાતતિક્તસ્ય તિક્તત્વમનુભવન્ તદાશ્રયં ચ પિત્તમનનુભવન્નસંબન્ધાગ્રહસારૂપ્યાત્ તિક્તનિમ્બસામાનાધિકરણ્યેન તિક્તો ગુડ ઇતિ વપિર્યસ્યતિ ।
અતિશીઘ્રતયા ચૈષ ક્રમો ન લક્ષ્યતે ।
ન ચ બ્રૂમો યત્ર સારૂપ્યં તત્ર ભ્રમ ઇતિ, યેનાતિપ્રસક્તિશ્ચોદ્યેત, અપિ તુ યત્ર ભ્રમસ્તત્રાવશ્યં કથઞ્ચિત્ સારૂપ્યમિતિ ।
એવં દ્વિચન્દ્રદિઙ્મોહાલાતચક્રાદિષ્વપિ કિઞ્ચિત્ કથઞ્ચિત્ સારૂપ્યમૂહનીયમ્ ।
ન ચ સ દસતોરત્યન્તવિલક્ષણયોઃ સારૂપ્યમસ્તિ ।
તત્ કથમાત્મનિ નાસ્તિતારોપ ઇત્યાક્ષેપઃ ॥
સમાધત્તે--ન, પ્રમાણગમ્યતોપપત્તે ।
આક્ષેપં વિભજતે--ન હિ સદસતી ઇતિ ।
સમાધાનં વિભજત--તચ્ચ નૈવમિતિ ।
યદિ સદસતોઃ સમાનત્વં નાસ્તિ, તર્હિ ભેદઃ ।
તથા ચ કસ્ય કુત્રારોપ ઇત્યત આહ--ક્રિયાગુણેતિ ।
સો ઽયમસદ્ધર્માન્ ક્રિયાગુણરહિતત્વાદીન્ સત્યાત્મનિ સમારોપ્ય અસત્તયા વિપર્યસ્યતિ--નાસ્ત્યાત્મેતિ, નત્વાત્માનં સર્વતો ઽભ્યર્હિતતમં પશ્યન્ તત્રાસૌ સ્નિહ્યતિ, સ્નેહાચ્ચ તદુપકારાય ઘટતે ।
એવં તત્પરિપન્થિનં દ્વેષ્ટિ ।
દ્વેષાચ્ચ તદપકારાય દ્યટતે ।
તતશ્ચ કર્માશયમ્ આચિનોતિ ।
તતો જન્મ ।
તતશ્ચ દુઃખમિતિ ।
એવમાત્મનસ્તાદૃશસ્ય મા ભૂત્ તત્ત્વાજ્ઞાનમ્ ।
અસ્તુ નાસ્તિતાસમારોપ એવ તાવદ્ યતો ન પ્રવર્તતે ।
યથાહુઃ,
સુખી ભવેયં દુઃખી વા મા ભૂવમિતિ તૃષ્યતઃ ।
યૈવાહમિતિધીઃ સૈવ સહજં સત્ત્વદર્શનમ્ ॥
# પ્ર.વા. 1.202.3 # અત્રોચ્યતે ।
યદ્યપિ રાગાદિનિવૃત્તિહેતુર્નૈરાત્મ્યદર્શનમ્, તથાપિ નાસ્તિ કર્મ, નાસ્તિ કર્મફલમિતિ દૃષ્ટેઃ પરમં નિદાનમ્ ।
એવં પ્રેત્યભાવાભાવજ્ઞાનસ્ય ચ ।
તથા ચ દુઃખહેતોર્હેયવર્ગસ્યાભાવાન્ન તદ્ધાનાયાનેન ઘટિતવ્યમ્ ।
ન ચાવઙ્ઘટમાનો હેયં હાતુમર્હતિ ।
સો ઽયં વૃશ્ચિકભિયા પલાયમાનઃ આશીવિષમુખેનિપતિતઃ ।
સેચમાસ્તિકત્વાયાત્માસ્તિતોપાસનીયા ।
અભ્યર્હિતતા ચાત્મનો ઽત્યન્તદુઃખનિવૃત્તાવુપપદ્યતે ।
અયમેવ ચાસ્યોપકારો યદાત્યન્તિકદુઃખશમનમ્, સૂખાધાને ત્વસ્ય તદનુષઙ્ગિદુઃખાધાનાદપકારપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ જાતુ કશ્ચિચ્ચેતનઃ સુખમાપ્સ્યામીતિ મધુવિષસમ્પૃક્તમન્નમુપભુઙ્ક્તે ।
તસ્માન્નૈરાત્મ્યદૃષ્ટિઃ પ્રયત્નેનોચ્છેત્તવ્યા પ્રેક્ષાવતેતિ સિદ્ધમ્ ॥
અપરમપિ સંસારહેતુ મિથ્યાદર્શનમાહ--એવમનાત્મનીતિ ।
પૃચ્છતિ--કિ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--અહઙ્કારેતિ ।
વિશેષમાહ--ઇચ્છાદીતિ ।
પુનઃ પૃચ્છતિ--કથં પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--શરીરેતિ ।
ઉપસંહરતિ--એવમિતિ ।
સામાન્યધર્મો ઽહઙ્કારાસ્પદત્વમ્ ।
વિશેષધર્મ ઇચ્છાદ્યાધારતા ।
તાં ખલ્વયં શરીરાદિષ્વારોપ્ય એત એવાહમિતિ શરીરાદિષ્વાત્મભાવમારોપયતિ ॥
એવં સિદ્ધં કૃત્વા વિપર્યયં સર્વમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ સન્દિહાનો વિપર્યયસ્વરૂપં પૃચ્છતિ--કઃ પુનરયં વિપર્યયઃ? પરીક્ષકાણાં વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ ।
કેચિત્ સ્વાકારબાહ્યત્વવિષયં જ્ઞાનં વિપર્યય ઇત્યાચક્ષતે ।
અન્યે ઽસાદ્વિષયં જ્ઞાનમ્ ।
અન્યે ત્વનિર્વચનીયમેવ જ્ઞાનમ્ ।
અપરે ત્વગ્રહણમેવવ ।
અન્યથાખ્યાતિ તુ વૃદ્ધાઃ ।
ઉત્તરમ્--અતસ્મિસ્તદિતિ પ્રત્યયઃ ॥
ઇદમત્રાકૂતમ્--ન તાવત્ સ્વાકારં રજતાદિ બાહ્યતયા આલમ્બન્તે વિભ્રમાઃ ।
તથા હિ જ્ઞાનાકારત્વં રજતાદેરનુભવાદ્ વ્યવસ્થાપ્યેત્, અનુમાનાદ્ વા? અનુભવો ઽપિ રજતપ્રત્યયો વા સ્વાદ્, બાધકપત્યયો વા? ન તાવદ્ રજતપ્રત્યયઃ ।
સ હીદમનહઙ્કારાકારાસ્પદં રજતમાદર્શયતિ, ન ચાન્તરમ્ ।
અહમિતિ હિ તદા સ્યાત્, પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યયાદવ્યતિરેકાત્ ।
ભ્રાન્તં હિ જ્ઞાનં સ્વાકારમેવ બાહ્યતા આલમ્બતે ।

તથા ચાનહઙ્કારાસ્પદમસ્ય વિષયો જ્ઞાનાકારો ઽપિ, જ્ઞાનાકારતા પુનરસ્ય બાધકજ્ઞાનપ્રવેદનીયેતિ ચેત્? હન્ત ચક્ષુષી નિમીલ્ય વૈતાલિકપક્ષપાતં પરિત્યજ્યાલોચયત્વાયુષ્માન્ કિ પુરોવર્તિદ્રવ્યાકારતામાત્રં પ્રતિષેધતિ રજતસ્ય, આહોસ્વિત્ જ્ઞાનાકારતામપ્યસ્યાદર્શયતિ બાધકપ્રત્યયઃ? તત્ર જ્ઞાનાકારતોપદર્શનવ્યાપારં બાધકપ્રત્યયસ્ય બ્રૂવાણઃ શ્લાઘનીયપ્રજ્ઞો દેવાનાંપ્રિયઃ ।
પુરોવર્તિત્વનિષેધાદર્થાત્ જ્ઞાનાકારતાસિદ્ધિરિતિ ચેત્? તન્નિષેધો વણિગ્વીથ્યાદાવુપલબ્ધસ્ય રજતસ્ય વ્યાવસ્થાપને હેતુઃ ।
આન્તરત્વં ત્વસ્યાનુપલબ્ધચરં કુતસ્ત્યમ્? ન ચાનુમાનમત્ર પ્રભવતીતિ ચતુર્થેનિવેદયિષ્યતે ॥
સન્તુ તર્હિ બાધકપ્રત્યયાનુરોધાદ્ અસત્પ્રકાશનશીલા એવ મિથ્યાપ્રત્યયાઃ ।
તથા હિ બાધકં વિજ્ઞાનં નેદં રજતમિતિ રજતજ્ઞાનગોચરસ્યાસત્ત્વં ગૃહ્ણાતિ ।
ન ચાસતો વિષયભાવો નોપપદ્યતે ।
ન હિ વિષયત્વં નામ કારણત્વં યેનાસતિ ન સ્યાત્, કિં તુ સ્વકારણધીનઃ સામર્થ્યાતિશયઃ ।
સ તાદૃશો જ્ઞાનસ્ય, યેન સન્તમિવાસન્તમપિ ગોચરયતિ।ન ચ વિષયસામર્થ્યમત્રોપયુજ્યતે, જ્ઞાનસ્ય સામર્થ્યાદેવ તદ્ભાવસિદ્ધેઃ ।
અત એવાસત્પ્રકાશનસામર્થ્યમેવ મિથ્યાજ્ઞાનાનામવિદ્યાત્વમનિર્વચનીયં કેચિદાસ્થિષત ।
અત્રેદમાલોચનીયમ્--કિમેતત્ મિથ્યાજ્ઞાનમસત્ સદાત્મના ગૃહ્ણાતીત્યસદ્વિષયમુપેયતે? આહોસ્વિત્ સદેવ સદન્તરાત્મના ગહ્ણાતિ સતશ્ચ સદન્તરાત્મત્વેન અસત્ત્વાદસદ્વિષયમુચ્યતે? ન તાવત્ પૂર્વઃ કલ્પઃ, રજતાત્મના ચેત્ અસદાલમ્બેત ન સતી શુક્તિકામ્, કથં પુનરસૌ રજાતર્થો શુક્તૌ પ્રવર્તતે ન પુના રજતાભાવે ।
કસ્કાચ્ચેદમિતિ પુરોવર્તિ દ્રવ્યમઙ્ગુલ્યા નિર્દિશ્ય તસ્ય રજતત્વં નિષેધતિ નેદં રજતમિતિ, યદિ તત્ર ન પ્રસઞ્જિતં રજતત્વં પૂર્વવિજ્ઞાનેન? અથ શુક્તિરેવ રજતાત્મના અસતીતિ તદાકારતયા તામાલમ્બમાનં મિથ્યાજ્ઞાનમસદાલમ્બનમુચ્યતે? તત્રાનુજ્ઞયા વર્તામહે ।
ન ખલ્વન્યથાખ્યાતિવાદિનો ઽપિ સદન્તરં સદન્તરાત્મના સદભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તથા સત્યન્યથેત્યેવ ન સ્યાત્ ।
યથાહુરન્યથાખ્યાતિવાદિનઃ,
તસ્માદ્ યદન્યથા સન્તમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
તન્નિરાલમ્બનં જ્ઞાનમભાવાલમ્બન ચ તત્ ॥
# શ્લો. વા. નિરાલમ્બનવાદે 117-8 # ઇતિ ।
ન ચ રજતાત્મના પુરોવર્તિનો દ્રવ્યસ્યાનિર્વચનીયતા, મિથ્યાજ્ઞાનસમયે સત્ત્વેન બાધકસમયે ચાસત્ત્વેન નિર્વચનીયત્વાત્ ।
ન ચૈવંભૂતસ્યાસતઃ પ્રથા નોપપદ્યતે, તસ્ય સદસદ્ભ્યામુપાખ્યેયત્વાત્ ।
યઃપુનઃ અદ્વૈતવાદિના પ્રપજ્ચો વૈનાશિકાનાં વા સામાન્યાદિર્નો બહિઃ કિ ત્વલીકમ્ ।
તદ્વિષયં ચ જ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનમિત્યપિ ન સંભવતિ, તસ્ય સર્વોપાખ્યારહિતસ્ય કેનચિત્ સારૂપ્યાભાવાત્, તત્કારણકત્વાચ્ચ ભ્રાન્તેઃ, કારણાભાવે કાર્યાભાવસ્ય સુલભત્વાત્ ।
તસ્માત્ પ્રપઞ્ચશ્ચ સામાન્યાદિ ચ વસ્તુસતી નામમીચીનવિજ્ઞાનગોચરૌ ।
તબ્દાધકં ચોપરિષ્ટાદપાકરિષ્યતે ।
તસ્માન્નાનિવચનીયખ્યાતિરપિ ॥
સ્યાદેતત ।
અન્યદન્યથા પ્રકાશત ઇતિ સંવિદ્વિરુદ્ધમ્।ન તાવત્ સદ્ભાવમાત્રેણાલમ્બનત્વમ્ ।
તન્માત્રસ્ય સર્વપ્રત્યયસાધારણ્યેન સર્વે ઽર્થાઃ સવર્પ્રત્યયવિષયા ઇતિ સવર્સર્વજ્ઞતાપત્તિઃ ।
ન ચ કારણત્વેનાલમ્બનત્વમ્, રૂપાદિવિજ્ઞાનાનાં રૂપાદિવચ્ચક્ષુરાદ્યપિ કારણમિતિ ચક્ષુરાદ્યાલમ્બનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતીતાનાગતવિષયત્વં ચ વિજ્ઞાનસ્ય ન સ્યાત્, અતીતાનાગતયોરસત્ત્વેનાકારણત્વાત્ ।
તસ્માત્ પ્રતિભાસમાનમાલમ્બનમ્ ।
તથા ચ રજતપ્રતિભાસઃ શુક્તિકાલમ્બનમિતિ દુર્ઘટમ્ ।
અપિ ચ ચક્ષુરાદીનાં સમીચીનજ્ઞાનોપજનનસામર્થ્યમિતિ કથમેભ્યો મિથ્યાજ્ઞાનં ભવિતુમર્હતિ? ન હિ શ્યામાકબીજં પરિકર્મસહસ્રેણાપિ કલમાઙ્કુરાય કલ્પતે ।
દોષસહાયા લોચનાદયો મિથ્યાપ્રત્યયમાદધત ઇતિ ચેત્--ન દોષા હિ કારણાનાં સામર્થ્ય નિઘ્નન્તિ, ન પુનઃ કાર્યાન્તરોપજનનસામર્થ્યમાદધતિ, ન ખલુ ભૃષ્ટં કુટજબીજં ન્યગ્રોધધાનાયૈ કલ્પતે, કિં તુ ન કરોતિ કુટજધાનામ્ ।
અપિ ચ સ્વગોચરે વ્યભિચારે વિજ્ઞાનાનાં સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્ સર્વમેવ વિજ્ઞાનં સમીચીનમાસ્થેયમ્ ।
તથા હિ રજતમિદમિતિ દ્વે જ્ઞાને સ્મૃત્યનુભવરૂપે ।
તત્રેદમિતિ પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રગ્રહણમ્, દોષવશાત્ તદ્ગતસ્ય શુક્તિકાત્વસામાન્યવિશેષસ્યાગ્રહણાત્ ।
તાવન્માત્રં ચ ગૃહીતં સદૃશતયા સંસ્કારોદ્બોધક્રમેણ રજતે સ્મૃતિ જનયતિ ।
સા ચ ગૃહીતગ્રહણસ્વભાવાપિ દોષવશાત્ ગૃહીતતાંશપ્રમોષેણ ગ્રહણમાત્રમવતિષ્ઠતે ।
તથા ચ રજતસ્મૃતેઃ પુરોવર્તિમાત્રગ્રહણસ્ય વ મિથઃ સ્વરૂપતશ્ચ વિષયતશ્ચ ભેદાગ્રહણાત્ સન્નિહિતરજતવિષયવિજ્ઞાનસારૂપ્યેણેદં રજતમિતિ ભિન્ને અપિ ગ્રહણસ્મરણે અભેદવ્યવહારં સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશં ચ પ્રવર્તયતઃ ।
ક્વચિત્ પુનર્ગ્રહણે એવ મિથો ઽગૃહીતપ્રભેદે, યથા પીતઃ શઙ્ખ ઇતિ ।
અત્ર હિ વિનિર્યન્નયનરશ્મિવર્તિનઃ પિત્તદ્રવ્યસ્ય કાયસ્યેવાતિસ્વચ્છસ્ય પીતત્ત્વં ચ ગૃહ્યતે ।
પિત્તં તુ ગૃહ્યતે ।
શઙ્ખો ઽપિ દોષવશાત્ ગુણરહિતઃ સ્વરૂપમાત્રેણ ગૃહ્યતે ।
તદનયોર્ગુણગુણિનોરસંસર્ગાગ્રહાત્ સારૂપ્યાત્ પીતચિરબિલ્વફલપ્રત્યયાવિશેષેણાભેદવ્યવહારઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશશ્ચ, ભેદાગ્રહપ્રસઞ્જિતાભેદવ્યવહારબાધાનાચ્ચ નેદં રજતમિતિ વિવેકપ્રત્યયસ્ય બાધકત્ત્વમપ્યુપપદ્યતે ।
તદુપપત્તૌ ચ ભ્રાન્તત્વમપિ લોકપ્રસિદ્ધં સિદ્ધ્ર ભવતિ ।
તસ્માદ્ યથાર્થાઃ સર્વે ઽપિ ભ્રમાઃ પ્રત્યયત્વાત્ પટપ્રત્યયત્વયવદિતિ પ્રાપ્તમ્ ॥
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે--અસ્તિ તાવદ્ રજતાર્થિનો રજતમિતિ જ્ઞાને સતિ પુરોવર્તિદ્રવ્યપ્રવૃત્તિઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશશ્ચેતિ સર્વજનીનમ્ ।
તત્ કિં ગ્રહણસ્મરણયોસ્તદ્ગોચરયોશ્ચ ભેદાગ્રહાદ્ ભવતુ, આહોસ્વિદભેદગ્રહાત્? ન તાવચ્ચેતનો ઽજ્ઞાનાત્ પ્રવર્તતે, અપિ તુ જ્ઞાનાત્ ।
પુરોવર્તિવસ્તુગ્રહણરજતજ્ઞાનાદગૃહીતભેદં સ્વરૂપતો વિષયતો વા રજતાર્થિનં પુરોવર્તિદ્રવ્યે પ્રવર્તયતીતિ ચેત્? હન્ત ભોઃ કિમેતાવતા પુરોવર્તિવસ્તુગોચરં જ્ઞાનં રજતગોચરં ભવતિ, આહોસ્વિત્ તન્માત્રગોચરમેવ? યદિ રજતગોચરં પુરોવર્તિરજતતયાગૃહ્ણાત્, કથં નાન્યથાખ્યાતિઃ? અથ તન્માત્રગોચરમ્, કો ભેદાગ્રહસ્યોપયોગઃ? ન હિ વૃક્ષમાત્રદર્શનં નિશ્ચયેન શિંશપાર્થિનં પ્રવર્તયતિ, ન હિ તત્ર શિંશપાજ્ઞાનમસ્તિ ।
અસ્તિ ત્વિહ રજતવિજ્ઞાનમ્, અગૃહીતભેદમિદમિતિ જ્ઞાનેનેતિ ચેત્? નનુ રજતવિજ્ઞાનં પુરોવર્તિનિ દ્રવ્યે ન વર્તતે, પુરોવર્તિજ્ઞાનં ચ ન રજત ઇતિ તત્ર પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રાર્થો પુરોવર્તિનિ પ્રવર્તેત ન રજતાર્થો ।
એવં રજતાર્થો યત્ર ક્વચન પ્રવર્તેત ન નિયમેન પુરોવર્તિન દ્રવ્યે ।
ન હિ તત્ર તેન રજતત્વમવગતમીતિ ।

અથેદં રજતમિતિ દ્વે જ્ઞાને, ભેદાગ્રહાદિદં રજતમિત્યેકજ્ઞાનસદૃશે, તેન તદુચિતં વ્યવહારં પ્રવર્તયતઃ? યદ્યેવં તદ્રજતમ્, ઇયં શુક્તિરિતિ ભેદાવભાસિવિજ્ઞાનવ્યવહારમપિ કસ્માન્ન પ્રવર્તયતઃ? યથૈવ હિ ભેદાગ્રહાદભિન્નવિજ્ઞાનસાદૃશ્યમ્, એવમભેદાગ્રહાદ્ ભિન્નવિજ્ઞાનસાદૃશ્યમપિ ।
સો ઽયમુભયતો ભેદાભેદગ્રહસારૂપ્યાત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભ્યાં યુગપદાકૃષ્યમાણઃ પ્રતિપત્તા કષ્ટાં દશામાવેશિતઃ પ્રજ્ઞાશાલિભિરતિવ્યાખ્યયા ॥
સ્યાદેતત્ ।
વિપર્યયજ્ઞાનોત્પાદે ઽપિ શુક્તિરજતયોર્ભેદાગ્રહે ઽસ્ય વ્યાપાર આસ્થેયઃ, અન્યથા ગૃહીતભેદાનામપિ વિપર્યયોત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચ શક્યં તત્રાપિ વક્તુમ્--યથા ભેદગ્રહાદ્ વિપર્યયજ્ઞાનોત્પાદ એવમભેદાગ્રહાત્ કસ્માન્ન સમીચીનજ્ઞાનોત્પાદ ઇતિ ।
તત્ર યસ્તવ પરિહારઃ સો ઽસ્માકં વ્યવહારવ્યપદેશયોર્ભવિષ્યતીતિ ।
યથાહુરખ્યાતિવાદિનઃ---
યેષામપિ વિપરીતખ્યાતિસ્તેષામપ્યજ્ઞાનવાસનનિબન્ધનો ભ્રમ ઇતિ ।
મૈવમ્, જ્ઞાનહેતૂનામ્ અજ્ઞાતરૂપકાર્યસંબન્ધાના ચુક્ષુરાદીનાં દર્શનાત્, ચેતનવ્યવહારાણાં ત્વબુદ્ધિપૂર્વકાણામપ્રતીતેઃ બુદ્ધિપૂર્વકત્વે તુ વિવેકાગ્રહ ઉપયુજ્યતે, ન વ્યવહારવ્યપદેશયોરિતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
યદ્યવિવેકગ્રહો ઽપિ તત્પરિપન્થી વિદ્યત ઇતિ કુતો ઽન્યતરનિબન્ધનો વ્યવહારઃ? તસ્માત્ સમારોપ એવ ભેદાગ્રહ ઇતિ ।
તત્ સિદ્ધમ્ એતદ્વિવાદાધ્યાસિતં રજતાદિવજ્ઞાનં પુરોવર્તિવસ્તુવિષયમ્, રજતાર્થિનસ્તત્ર નિયમેન પ્રવર્તકત્વાત્ ।
યદ્ યદર્થિન નિયમેન યત્ર પ્રવર્પયતિ તદ્વિજ્ઞાનં તદ્વિષયમ્, યથોભયસિદ્ધં સમીચીનરજતવિજ્ઞાનમ્ ।
તથા ચૈતત્, તસ્માત્ યથા, યચ્ચોક્તમ્--અનવભાસમામા શુક્તિરનાલમ્બનમિતિ, તત્ર કિં શુક્તિકાત્વસ્ય રજતમિતિ જ્ઞાનં પ્રત્યનાલમ્બનત્વં સાધ્યતે, આહોસ્વિદ્ દ્રવ્યમાત્રસ્ય સિતભાસ્વરસ્ય પુરોવર્તિનઃ? તત્ર પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે સિદ્ધસાધનમ્ ।
ઉત્તરસ્મિન્નનવભાસનમસિદ્ધમ્, ઇદમિતિ પુરોવર્તિનો દ્રવ્યસ્યાઙ્ગુલ્યા નિર્દેશાત્ ।
દૃષ્ટં ચ દુષ્ટાનામપિ કારણાનામૌત્સર્ગિકકાર્યપ્રતિબન્ધેન કાર્યાન્તરોત્પાદકત્વમ્ ।
તદ્ યથા, વેત્રબીજાનાં દાવાગ્નિદગ્ધાનાં કદલીપ્રકાણ્ડજનકત્વમ્, ભસ્મકદુષ્ટસ્ય ચૌદર્યસ્ય તેજસો બહુતરાન્નપાનપાચકત્વમ્ ।
નેદં રજતમિતિ ચ પ્રત્યક્ષબાધકપ્રત્યયાદપહૃતવિષયમ્, પ્રત્યયત્વેન વિભ્રમાણાં યથાર્થત્વાનુમાનં નોદેતુમર્હતિ ।
યથા ચ પ્રમાણાભાસવ્યભિચારે ઽપિ પ્રમાણે આશ્વાસઃ, તથા પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તૌ ઇત્યત્રોપપાદિતમ્ ।
દિઙ્માત્રમત્ર દર્શિતમ્ ।
પ્રપઞ્ચસ્તુ તત્ત્વસમીક્ષાયામ્ અસ્માભિઃ કૃત ઇત્યુપરમ્યતે ॥
તદેવમાત્મનિ મિથ્યાજ્ઞાનં વ્યાખ્યાય શરીરાદિષ્વેકાદશસુ મિથ્યાજ્ઞાનં ભાષ્ય એવ દર્શિતમ્ ।
તત્તુ સ્પષ્ટત્વાત્ અસ્માભિર્ન વ્યુત્પાદિતમિત્યાશયવાનાહ--શેષમિતિ ।
તત્ર શરીરાદિષુ મનઃપર્યન્તેષુ યથાયોગં મિથ્યાજ્ઞાનં દુઃખે સુખમ્ ઇત્યાદિના અપ્રતિહાતવ્યમ્ ઇત્યન્તેન ભાષ્યેણોક્તમ્ ।
પ્રવૃત્ત્યાદિષુ શૃઙ્ગગ્રાહિકયોક્તં પ્રવૃત્તૌ ઇત્યાદિના રોચયેત્ ઇત્યન્તેન ભાષ્યેણ ।
એવં મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપં દર્શયિત્વા મિથ્યાજ્ઞાનદોષપ્રવૃત્તિતજન્મદુઃખાનાં કાર્યકારણભાવો દોષાદીનાં સ્વરૂપં ચોક્તમ્ એતસ્માત્ ઇત્યાદિના તાપ ઇત્યન્તેન ભાષ્યેણ ।
સંપ્રતિ મિથ્યાજ્ઞાનાદ્યુચ્છેદાદપવર્ગ ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
તચ્ચાયુક્તમ્, સત્યપિ તદુચ્છેદે સંસારતાદવસ્થ્યાત્ ।
ન હ્યાન્યોચ્છેદે ઽન્યસ્યોચ્છેદઃ ।
તથા ચ નાપવર્ગ ઇતિ વક્ષ્યમાણમર્થમુપપાદયિતુમક્તં ભાષ્યકૃતા, ત હમે મિથ્યાજ્ઞાનાદય ઇત્યાદિ ।
તદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટ--ત હમે દુઃખાદય ઇતિ ભાષ્યકારોક્તક્રમાદ્ વિપરીતક્રમાભિધાનં વાર્ત્તિકકૃતઃ એવં સૂત્રકારોક્તક્રમાદ્ વિપરીતક્રમાભિધાનં ભાષ્યકૃતઃ ।
તદ્ દુઃખાદીનાં મિથ્યાજ્ઞાનપૂર્વકત્વેન મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય દુઃખાદિપૂર્વકત્વેનાનાદિત્વં દર્શયિતુમ્ ।
પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
યદ્યેત એવ સંસારસ્તર્હિ સૂત્રકારઃ પ્રમેયસૂત્રે કસ્માદ્ દુઃખાદિભ્યઃ પૃથક્ પ્રેત્યભાવં સંસારાપરનામાનમુપાદત્તે? તસ્માદેભ્યો ઽન્ય એવ સંસાર ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--દુઃખાદીનામિતિ ।
નૈષાં સ્વરૂપમપિ તુ કાર્યકારણભાવ ઇત્યર્થઃ ।
ક્રમવ્યતિક્રમતાત્પર્યમાહ--સ ચાનાદિરિતિ ।
અત્ર હેતુમાહ--પૂર્વાપરેતિ ।
દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષાઃ વિષયત્વેન તાવન્મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય કારણમ્ ।
એવમસતિ જન્મનિ મિથ્યાજ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તરવિષયો ઽપિ જન્મ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય કારણમ્ ।
એવં વિના પ્રવૃત્તિં જન્માભાવાત્ જન્મદ્વાદેણ પ્રવૃત્તેરપિ મિથ્યાજ્ઞાનકારણત્વમ્ ।
પ્રવૃત્તિદ્વારેણ ચ દોષાણામ્, તથા મિથ્યાજ્ઞાનાદ્ દેષાઃ, દોષેભ્યઃ પ્રવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તેર્જન્મ, જન્મનો દુઃખમ્ ।
યદ્યપિ પ્રવૃત્તિરેવ સાક્ષાદુઃખહેતુઃ, તથાપ્યનાયતનસ્ય તસ્યાનુત્પત્તેરન્તરા જન્મ કરોતિ ।
અથ સૈવ દુઃખમિતિ? અનાદિત્વાચ્ચ નાન્યોન્યાશ્રયં ચક્રકં વા બીજાઙ્કુરસન્તાનયોરિવેતિ ।
સંપ્રતિબીજાપાય ઇવ તજ્જાન્યાઙ્કુરપ્રવાહનિવૃત્તિઃ મિથ્યાજ્ઞાનાપાયે તજ્જન્યદોષપ્રવૃત્તિજન્મદુઃખમિથ્યાજ્ઞાનાદિપ્રવાહનિવૃત્તિઃ, કારણનિવૃત્તૌ કાર્યનિવૃત્તેરિતિ કથનપરં ભાષ્યમ્ અનુભાષ્યાક્ષિપતિ--યદા તુ તત્ત્વજ્ઞાનાદિતિ ।
અપાયો ઽપિ તત્ત્વજ્ઞાનાન્મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપતો વા, વિષયતો, વા ફલતો વા સ્યાત્, ન તાવત્ સ્વરૂપતઃ, તસ્યાશુતરવિનાશિનઃ સંસ્કારાદ્ વા જ્ઞાનાન્તરાદ્ વા અપાયસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનસાધારણ્યેન તસ્યાપિ બાધ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ વિષયતઃ, ન હિ શુક્તિકાજ્ઞાનં રજતજ્ઞાનસ્ય રજતવિષયતામપહર્તુમુત્સહતે જાતં હિ તદ્ રજતં વિષયીકૃત્ય ।
યથાહુઃ
ગૃહીત્વાર્થં ગતાશ્ચૌરાઃ કસ્તાનાચ્છેત્તુમર્હતિ ।
ઇતિ ।
નાપિ ફલમપહરતિ, ઉપદર્શિતો હિ તેનાર્થઃ, પ્રવર્તિતશ્ચ તત્ર પુયષઃ ।
તદિદમુક્તમ્--કથમપાય ઇતિ ।
ઉત્તરમ્--સમાનવિષય ઇતિ ।
યસ્મિન્નેવ હિ પુરોવર્તિનિ દ્રવ્યે પૂર્વેણ રજતત્વમાસઞ્જિતં તત્રૈવોત્તરં તદ્વિરુદ્ધં શુક્તિકાત્વં ધર્મમુપનયતિ ।
તથા ચ પૂર્વસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વમાદર્શયત્તજ્જનિતાં પ્રવૃત્તિં વિઘટયત્ ફલમસ્યાપહરતીતિ ભાવઃ ।
ન તુ સમાનવિષયતામાત્રેણ વિરોધઃ, મા ભૂદેકસ્મિન્નાત્મનિ નિત્યત્વવિભુત્વજ્ઞાનયોર્વિરોધ ઇત્યત આહ--યસ્માદિતિ ।
તત્વમિથ્યાત્વકથનેન મિથો વિરુદ્ધધર્મપ્રસ।જનં સૂચયતિ ।
નિત્યત્વવિભુત્વજ્ઞાનયોસ્તુ સમાનવિષયયોરપ્યવિરુદ્ધધર્મોપસ્થાપકતયા તત્ત્વજ્ઞાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
કસ્માદ્ વિરોધ ઇત્યત આહ--વસ્તુન ઇતિ ।
પરસ્પરાભાવધર્મિણોરેકત્ર સમવાયે નેદં સ્વાભાવિકં નાનાત્વં ક્વચિદપીત્યદ્વૈતપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ॥
અત્ર દેશયતિ--કથં પુનરિતિ ।
પ્રથમમુત્પન્નં મિથ્યાજ્ઞાનમનુપજાતવિરોધિ, તેનાપહૃતવિષયં પશ્ર્વાત્તનં તત્ત્વજ્ઞાનમુદેતુમેવ નોત્સહતે, પ્રાગેવ તુ મિથ્યાજ્ઞાનં બાધિતુમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--મિથ્યાજ્ઞાનસ્યેતિ ।
તત્ર હિ પ્રથમમુપજાતેનાનુપજાતવિરોધિના જ્ઞાનેનોત્તરં બાધ્યતે, યત્ર પૂર્વાપેક્ષમુત્તરમુપજાયતે ।
તત્ ખલુ પૂર્વવિરોધે ન જાયેત ।

અજાતં સત્ કથં પૂર્વં બાધેત, યથા પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધમનુમાનમ્? ઇહ તુ દ્વે અપિ જ્ઞાનેદોષોપહતાનુપહતેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્મની પરસ્પરાનપેક્ષે ।
તત્ર પૂર્વમનુપજાતવિરોધિત્વાત્ કિ બાધતામ્, અનાગતસ્યાપ્રાપ્તત્વેન બાધિતુમશક્યત્વાત્, સ્વકારણબલાદાસાદ્યમાનજન્મનશ્ચોત્પત્તિવિરોધસ્ય ચાશક્યાત્વાત્? તદેવમુત્પન્નમુત્તરમુપજાતવિરોધિતયા પૂર્વબાધાત્મકં સન્નાનુપકૃદ્ય પૂર્વમુત્પત્તુમર્હતીતિ બાધતે ।
તત્તુ ન પૂર્વેણ નાપ્યન્યેન કેનચિદિતિ ભાવત્યર્થસહાયમ્ ।
અર્થાસહાયં ચ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ।
તદનેન બાધ્યત્વાબાધ્યત્વે મિથ્યાજ્ઞાનતત્ત્વજ્ઞાનયોરૂપલક્ષ્યેતે ।
તદિદમન્યૈરપ્યુક્તમ્---
પૂર્વાત્ પરબલીયસ્ત્વં તત્ર નામ પ્રતીયતામ્ ।
અન્યોન્યનિરપેક્ષાણાં યત્ર જન્મ ધિયાં ભવેત્ ॥
ઇતિ ।
તથા ચાનુપજાતવિરોધિત્વમત્ર બાધ્યત્વે હેતુઃ, ઉપજાતવિરોધિત્વં ચ બાધકત્વ ઇતિ ।
યદુપલક્ષણાર્થં સસહાયત્વાભિધાનં તજ્જિજ્ઞાસુઃ પૃચ્છતિ--કસ્માત્? ઉત્તરમ્--તયાત્વેનેતિ ।
અનેનાબાધ્યત્વં તત્ત્વજ્ઞાનસ્યોક્તમિતિ ।
ન કેવલમબાધ્યત્વમ્, દૃઢમૂલત્વમપિ તત્ત્વજ્ઞાનસ્યેત્યાહ--પ્રમાણાન્તરાનુગ્રહાચ્ચ ।
અન્તરશબ્દો વિશેષવચનઃ ।
આત્માદિતત્ત્વજ્ઞાનં હિ ફલં પ્રમાણવિશેષૈરાગમાનુમાનપ્રત્યક્ષૈરનુગૃહ્યતે ।
તસ્માદ્ દૃઢમૂલત્વાત્ તદપિ તત્ત્વજ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનં નિવર્તયતીત્યર્થઃ ।
એતદેવ વિભજતે--આગમેતિ ।
એતદેવ સ્ફોરયતિ--યદા હીતિ ।
આગમમયેન હિ જ્ઞાનેન પ્રમેયં ગૃહીત્વા શાસ્ત્રીયેણ ચ ન્યાયવિજ્ઞાનેનાનુમાનાપરનામ્ના વ્યવસ્થાપ્ય ભાવયતો યદાત્મમનઃસન્નિકર્ષાદ્ યોગજધર્મસહાયાદુત્પદ્યતે તત્ત્વવિષયઃ સાક્ષાત્કારઃ પ્રત્યક્ષફલમ્, તત્ર ત્રયાણામપિ પ્રમાણાનાં પ્રતિસન્ધાનમ્ અસ્તીતિ દૃઢમૂલત્વાત્ તેન મિથ્યાજ્ઞાનં બાધ્યતે ॥
વિષયં ભાવયતીતિ વ્યાચષ્ટ--સમાહિત ઇતિ ।
સમાહિતત્વેન ચેતસો ધારણાં દર્શયતિ--અનન્યમના ઇતિ પ્રત્યાહારમ્, ચેતસઃ તત્ત્વવિષયબુદ્ધિધારાવિપચ્યમાનત્વં ધ્યાનસ્ય, તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય સ્ફુટાભત્વારમ્ભાવસ્થા ।
ધ્યાનજનિતભાવના સંસ્કારો ધ્યાનભાવના, તસ્યા વિવેકો મિથ્યજ્ઞાનવાસનાયાઃ ।
પૂર્વં હિ મિથ્યાજ્ઞાનવાસના તત્ત્વજ્ઞાનવાસનાયા બલવત્યાસીત્, અથાભ્યાસવશાત્ તુલ્યબલાભવત્, અથેયમેવ બલીયસી તત્ત્વજ્ઞાનવાસનાસંભિન્ના મિથ્યાજ્ઞાનવાસનયા સહાનુવર્તતે ।
સંપ્રતિ તુ તત્ત્વજ્ઞાનવાસનયા અત્યન્તબલીયસ્ય સમૂલકાષં કષિતત્વાત્ મિથ્યાજ્ઞાનવાસનાયા ભવતિ વિવિક્તા તત્ત્વજ્ઞાનવાસના તસ્યામિત્યર્થઃ ॥
નન્વનેન ક્રમેણ નિવર્તતાં મિથ્યાજ્ઞાનમ્, નિવૃત્તં તં તત્ત્વસાક્ષાત્કારસમયે ઽપિ કસ્માત્ પુનઃ સ્વવાસનાવશાન્ન જાયતે? ન ખલુ મિથ્યાજ્ઞાનવાસના અનાદિકાલપ્રવૃત્તા આદિમતા તત્ત્વજ્ઞાનેન તત્સંસ્કારેણ વા શક્યા નિવર્તયિતુમિત્યત આહ--નિવૃત્તે ચેતિ ।
તાવદેવ પુંસાં બુદ્ધયો ઽસ્થિરા ભ્રામ્યન્તિ સ્વોચિતં ચ સંસ્કારજાતમાતન્વતે, ન યાવદ્ ભૂતમર્થં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ ।
અથ સાક્ષાત્કૃત્ય તત્ર સ્થિરપદા ભવન્તિ, ક્ષિણ્વન્તિ ચ સવાસનાન્ મિથ્યાપ્રત્યયાન્ ।
ભૂતાર્થંપક્ષપાતો હિ બુદ્ધેઃ સ્વભાવઃ ।
યદાહુર્બાહ્યા અપિ----
નિરૂપપ્લવભૂતાર્થસ્વભાવસ્ય વિપર્યયૈઃ ।
ન બાધો યત્નવત્ત્વે ઽપિ બુદ્ધેસ્તત્પક્ષપાતતઃ ॥
# પ્ર. વા. 212.3 # ઇતિ ।
તસ્માત્ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય ન પુનરૂત્પાદ ઇતિ ॥
ઉક્તમેવાર્થં સ્મૃતિદાઢ્રયાય પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ઉક્તં સ્મારયિતુમુત્તરમ્--સહેતિ ।
ભવતુ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્તિઃ સવાસનસ્ય, તતો ઽપિ કિમિત્યત આહ--મિથ્યાજ્ઞાનેતિ ।
અત્ર પૃચ્છતિ--યે તાવદિતિ ।
ઉત્તરમ્--તેષામપીતિ ।
વૈરાગ્યસ્વરૂપં પૃચ્છતિ--કિ પુનરિતિ ।
રાગાભાવો હિ વૈરાગ્યમ્ ।
ન ચ તસ્માદેવ રાગાદીનામભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--ભોગાનભિષ્વઙ્ગલક્ષણમિત્યુક્તમ્ ।
વિષયદોષપરિભાવનાપરિપાકાત્ ખલુ વિષયપરિત્યાગેચ્છા ભવતિ ।
તયા વિરોધિગુણેન વિષયતૃષ્ણા ચ તત્પરિપન્થિનિ વિદ્વેષશ્ચ તદધિકરણાશ્ર્વેર્ષ્યાદયો નિવર્તન્તે ।
અસક્તિર્વિષયપરિત્યાગેચ્છા, વશિતયા ચ સ્વયમુપનતેષુ વિષયેષુ માધ્યસ્થ્યદર્શનમ્ ।
દોષાભાવે કિં ભવતીત્યત આહ--દોષાભાવ ઇતિ ।
પૃચ્છતિ--કા પુનરિયમિતિ ।
યદિ હિ જન્મનઃ પ્રવૃત્તિઃ કારણં સ્યાત્, તતો જન્મનિવૃત્ત્યૈ તન્નિવૃત્તિરર્થ્યેત ।
ન પુનરસૌ ક્ષણિકા સતો આમુષ્મિકાય જન્મને કલ્પતે ।
અતઃ કિમર્થં નિવર્ત્યત ઇતિ ભાવઃ ।
વિદિતાભિપ્રાય ઉત્તરમાહ--ધર્માધર્મો ।
કસ્માત્ પુનરૂપચાર ઇત્યત આહ--જન્મસાધનત્વાત્ ।
એતદ્વિભજતે--નાસ્મિન્નિતિ ।
ઉપચારે પ્રયોજનં દર્શયિત્વા નિમિત્તમાહ--ધર્માધર્મયોસ્ત્વિતિ ।
વર્તમાનાનાગતયોરવિશેષેણ દોષાપાયાત્ નિવૃત્તિરૂક્તેતિ ભ્રાન્ત્યા દેશયતિ--યૌ તાવદનાગતાવિતિ ।
પરિહરતિ--ન, અનાગતયોરિતિ ।
અનાગતાભિપ્રાયમેતદિત્યર્થઃ ।
યદ્યેવમ્, વર્તમાનયોઃ કુતઃ પ્રક્ષય
ઇત્યત આહ--વર્તમાનયોરિતિ ।
અસ્તુ પ્રવૃત્તેરભાવઃ,તતઃ કિમિત્યત આહ--પ્રવૃત્ત્યભાવ ઇતિ ।
ઉક્તં વિવેકમિહાપિ યોજયતિ--અત્રાપીતિ ।
વર્તમાનનિવૃત્તિહેતુ પૃચ્છતિ--અથેતિ ।
ઉત્તરમ્--સંસ્કારેતિ ।
શ્રુતિઃ,
તાવદેવાસ્ય ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યે ।
# છાન્દોગ્ય 6.14.2 # ઇતિ ।
કિં જન્માભાવે સિધ્યતીત્યત આહ--જન્માભાવ ઇતિ ।
અત્રૈવ વૃદ્ધસંમતિમાહ--એતચ્ચ તદાહુરિતિ ।
તદેતચ્ચેતિ યોજના ।
પ્રાણનસ્ય કાલભેદાવચ્છેદ આયુઃ ॥
સ્યાદેતત્, મહાપ્રલયે ઽપિ મિથ્યાજ્ઞાનાદિના દુઃખાન્તેનાસ્તિ વિયોગ ઇતિ અત્રાપિ મુક્તિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ--સો ઽયં મિથ્યાજ્ઞાનાદિનેતિ ।
સર્વત ઇતિ તૃતીયાર્થે તસિઃ સર્વેણેતિ ।
ન ચ પ્રલયાવસ્થાયાં સર્વેણ વિયોગઃ, કર્માવિદ્યાવાસનયોરનવિનાશાત્ ।
મુક્તૌ તુ તયોરપિ વિનાશઃ ।
કર્મવાસના ચ સર્વકાર્યાણામુત્પાદિકા અવસ્થાપિકા ચ ।
તન્નિવૃત્તૌ શરીરાદિવત્ તત્ત્વજ્ઞાનસંસ્કારસ્યાપિ પ્રલય ઇત્યશેષવિશેષગુણવિમુક્તો મુક્ત ઇત્યુચ્યત ઇતિ સદ્ધિમ્ ॥
સ્તાદેતત્ ।
તત્ત્વજ્ઞાનાત્ મિથ્યાજ્ઞાનાપાય ઇત્યુક્તમ્ ।
કિં પુનસ્તત્ત્વજ્ઞાનમિત્યત ઉક્તં ભાષ્યકૃતા--તત્ત્વજ્ઞાનુ ત્વિતિ ।
તદનુભાષ્ય સર્વેષાં જ્ઞાનાનાં ભાષ્યોક્તાનામનુગતમેકં સ્વરૂપતસ્ત્વિતિ ।
ચોદયતિ--કસ્માદિતિ ।
નો ખ્લ્વયં પ્રેક્ષાવતાં સમાચારો યદ્ દુઃખભિયા સુખપરિત્યાગ ઇતિ, અપિ તુ સુખં દુઃખાદ્ વિવિચ્ય ઉપાદદતે દુઃખં ચ વર્જયન્તિ ।
ન હિ મૃગાઃ સન્તીતિ શાલયો નોપ્યન્તે, ભિક્ષુકાઃ સન્તીતિ સ્થાલ્યો નાધિશ્રીયન્ત ઇતિ ।
ઉત્તરમ્--વિવેકહાનસ્યેતિ ।
યદ્યપિ સુખદુઃખે ભિન્ને, તથાપ્યનિત્યત્વકૃતકત્વવત્ પરસ્પરાનુષક્તે ઇતિ ન ખલુ સુખસ્ય કેવલસ્યોપાદાનં દુઃખસ્ય વા કેવલસ્ય પરિવર્જનં શક્યમિત્યર્થઃ ।
કઃ પુનરયમનુષઙ્ગો યતો વિવેકહાનમશક્યમિત્યત આહ--અનુષઙ્ગો ઽધિનાભાવઃ ।
તત્સ્વરૂપમાહ--યત્રૈકં સુખં વા દુઃખં વા, તત્રેતરત્ દુઃખં વા સુખં વા ।
તદનેનાનિત્યત્વકૃતકત્વયોરિવ સુખદુઃખયોરવિનાભાવો દર્શિતઃ ।

ન ચાવિનાભાવો વિના સંબન્ધાદિતિ તત્સિદ્ધયે સંબન્ધવિકલ્પાનાહ--સમાનનિમિત્તતા વા અનુષઙ્ગો ઽવિનાભાવઃ, વાશબ્દશ્ચ વક્ષ્યમાણસંબન્ધાન્તરાપેક્ષયા, ન તુ પૂર્વાપેક્ષયા ।
અત્ર ચ શરીરાદ્યપેક્ષયા સમાનનિમિત્તતા, ન તુ ધર્માધર્માપેક્ષયા, ન તુ પૂર્વાપેક્ષયા ।
અત્ર ચ શરીરાદ્યપેક્ષયા સમાનનિમિત્તતા, ન તુ ધર્માધર્માપેક્ષયા તયોરસાધારણ્યાદિતિ ।
મન્તવ્યમ્ ।
તયોરવિનાભાવસિદ્ધ્યર્થં સંબન્ધાન્તરમ્ આહ--સમાનાધારતા વા ।
અપરં સંબન્ધાન્તરમાહ--સમાનાધારતા વા ।
અપરં સંબન્ધાન્તરમાહ--સમાનોપલભ્યતા વા ।
મનોગોચરત્વમુભયોઃ ।
તતશ્ચ સિદ્ધો ઽનવિનાભાવાપરનામા અનુષઙ્ગ ઇતિ ।
યત્રૈકં તત્રેતરદિતિ વા યત્ર યસ્મિન્નિમિત્તે સતીતિ વા યત્રાધાર ઇતિ વા યત્રોપલબ્ધિસાધને સતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ઇતિઃ સૂત્રસમાપ્તિં સૂચયતિ

ન્ય્સ્_1,1.3: પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાઃ પ્રમાણાનિ ॥
તદેવં પ્રમાણાદિપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય નિઃશ્રેયસસંબન્ધ ઉક્તઃ પરીક્ષિતશ્ચ ।
તત્રૈતત્ સ્યાત્ ।
સ્વપદેભ્યઃ પ્રમાણાદયઃ પદાર્થાસ્તત્ત્વતો જ્ઞાતા યથાયથં મિથ્યાજ્ઞાનાદિનિવૃત્તિક્રમેણ અપવર્ગે ઉપયોક્ષ્યન્તે, કૃતમુપરિતનેન પ્રબન્ધેન ઇતિ ।
અત ઉક્તં ભાષ્યકૃતા--ત્રિવધા ચાસ્યેતિ ।
ન નામધેયમાત્રાત્ પ્રમાણાદીનાં તત્ત્વજ્ઞાનં ભવતિ, અપિ તુ લક્ષણપરીક્ષણાભ્યામ્ ઇત્યસ્તિ પ્રબન્ધસ્યોત્તરસ્યોપયોગ ઇતિ ભાષ્યાર્થઃ ।
તદેતદ્ભાષ્યમનુભાષ્ય પૃચ્છતિ---પ્રવૃત્તેરિતિ ।
યદિ પુરુષકલ્પના માત્રાત્ ત્રૈવિધ્યમ્, અથાનન્ત્યમેવ કસ્માન્ન ભવતિ? સર્વત્ર તસ્ય સુલભત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---અર્થસ્ય તથાભાવાત્ ।
અર્થસ્ય પ્રયોજનસ્ય સાક્ષાત્, શાસ્ત્રકાર્યસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનલક્ષણસ્ય તથૈવ ત્રિવિધયૈવ શાસ્ત્રપ્રવૃત્ત્યા ભાવાત્ ।
તથા હિ, લક્ષણં નામ વ્યતિરેકિહેતુવચનમ્ ।
તદ્ધિ સમાનાસમાનજાતીયેભ્યો વ્યવચ્છિદ્ય લક્ષ્યં વ્યવસ્થાપયતિ ।
ન ચાસ્ય ધર્મિદર્શનમન્તરેણ પક્ષધર્મતા સિધ્યતીતિ તદુપદર્શનાય નામધેયમાત્રેણ ધર્મિણામુદ્દેશઃ ।
યદ્યપિ ચ પ્રતિલક્ષણમુદ્દિષ્ટા એવ ધર્મિણઃ, તથાપિ શાસ્ત્રાભિસંબન્ધપરાદપિ વાક્યાત્ સમધિગમ્યન્ત ઇત્યુદ્દેશો ઽપ્યુક્તઃ ।
ન ચાપરીક્ષિતો હેતુર્વ્યતિરેકી ચતૂરૂપો ભવતીતિ પરીક્ષાપ્યવશ્યં કર્તવ્યા ।
તસ્માત્ તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાર્થસ્ય તથાભાવાત્ ત્રૈવિધ્યમિતિ ।
તદેતદ્ વિભજતે--નામી પદાર્થા ઇતિ ।
કિં ત્વિતિ ।
અર્થઃ તત્ત્વજ્ઞાનં તથાભૂતમ્, યેનાર્થેન હેતુના શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિસ્ત્રેધા ભવતિ ॥
ઉદ્દેશસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરં ભાષ્યમનુભાષ્યાક્ષિપતિ--નામધેયેનેતિ ।
પરિહરતિ--માત્રગ્રહણસામર્થ્યાદિતિ ।
યદ્યપિ પ્રમાણણાદિશબ્દા અપિ કારકશબ્દા એવ, તથાપ્યુદ્દેશસમયે તદર્થાનાં સદપિ કારકત્વમવિવક્ષિતમ્, અપિ તુ પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રમ્ ।
ઘ્રાણાદિસૂત્રે # 1.1.12 # તુ લક્ષણપરે કારકત્વં વિવક્ષિતમ્ અન્યથા લક્ષણત્વાયોગાદિતિ અદોષઃ ।
અત્ર ચ યદ્યપિ સૂત્રકારેણ સંશયપ્રમાણપ્રમેયેષુ પરીક્ષા સાક્ષાત્ કૃતા ન પ્રયોજનાદિષુ, તથાપિ તત્કરણાદેવ પ્રયોજનાદિપરીક્ષાપિ સૂચિતા સૂત્રકારેણ ઇતિ ત્રિવિધેત્યુક્તમ્ ।
અત એવ ભાષ્યકારઃ સર્વત્ર પરીક્ષામન્વવર્તયદિતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
વિભાગપરમેતત્ સૂત્રમિતિ વક્ષ્યતિ ।
ન ચ વિભાગો ન્યૂનાધિકસંખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થમેકં કિઞ્ચિદુપસંગ્રાહકમન્તરેણ ।
ન ચ પ્રમાણત્વાદન્યદત્રોપસંગ્રાહકમ્ ।
ન ચેદમલક્ષિતમુપસંગૃહ્ણાતિ ।
ન ચૈતત્ સૂત્રમસ્ય લક્ષણમ્, વિભાગપરત્વાદિતિ શઙ્કાનિરાકરણપરં ભાષ્યમ્--તત્રોદ્દિષ્ટસ્યેતિ ।
તસ્યાર્થઃ--યદ્યપિ વિભાગપરમેતત્ સૂત્રમ્, તથાપિ પ્રમાણપદસમભિવ્યાહૃતં સત્ સામર્થ્યાત્ પ્રમાણત્વમપિ લક્ષયતીતિ ।
તથા હિ, પ્રમીયતે ઽનેનેત્યસ્ય વાક્યસ્યાર્થે પ્રમાણપદપ્રયોગઃ ।
પ્રમા ચ સ્મૃતેરન્યઃ અર્થાવ્યભિચારી સ્વતન્ત્રઃ પરિચ્છેદઃ તસ્માદ્ વિભાગપરાદપિ સૂત્રાત્ પ્રતીયમાનં પ્રમાણસામાન્યલક્ષણમપેક્ષિતં સંગૃહીતમિતિ પ્રમાણત્વોપગૃહીતાનાં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણાનાં યુક્તો વિભાગઃ ।
તથા ચ વિભાગપરત્વેન સાક્ષાત્ સામાન્યલક્ષણાનભિધાનાદ્ વિભક્તસ્ય લક્ષણમુચ્યત ઇત્યુક્તમ્ તચ્ચેહ ।
વિશેષલક્ષણમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષેત્યાદિ # 1.1.4 # ।
તદેતદ્ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે--ઉદ્દિષ્ટસ્યેતિ ।
લક્ષણાલક્ષણમાત્રવિવક્ષયા લક્ષિતસ્યાલક્ષિતસ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
તચ્ચ છલે સામાન્યતઃ, પ્રમાણેષુ પ્રમેયેષુ ચ વિશેષત ઇતિ ગમયિતવ્યમ્ ॥
અત્ર ભાષ્યમ્--અથોદ્દિષ્ટસ્ય વિભાગવચનમિતિ ।
તસ્યાર્થ ઉચ્યતે ઽનેનેતિ વચનં સૂત્રં વિભાગસ્ય ।
અથેતિ ત્રિવિધપ્રવૃત્તિવ્યુત્પાદનાનન્તરં વિવિક્તાનાં પ્રતિપાદનં વિભાગવચનમ્ ।
ન ચ વિવેકઃ સ્વરૂપ ઉપયુજ્યત ઇત્યત આહ--અથોદ્દિષ્ટવિભાગદ્વારેણેતિ ।
નાત્ર વિભાગમાત્રં વિવક્ષિતમ્, અપિ તુ તદ્દ્વારેણ ન્યુનાધિકસંખ્યાવ્યવચ્છેદસ્તત્ત્વજ્ઞાનાઙ્ગમિત્યર્થઃ ॥
અવ્યાખ્યાને હેતુમાહ--સૂત્રેતિ ।
ચોદયતિ--ઉદ્દિષ્ટસ્ય વિભાગાનર્થક્યમ્ વ્યાઘાતાત્ ।
ત્રિવિધા ચાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિરિત્યસ્યાનર્થક્યમ્ ।
અનર્થમર્થવિપર્યયં કાયતિ કીર્તયતીત્યનર્થકઃ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ ।
કસ્માત્? વ્યાઘાતાત્ ।
વ્યાઘાતમ્ એવ સ્ફોરયતિ--ત્રિવિધા ચાસ્ય શાસ્ત્ર્યસ્યેતિ ।
પરિહરતિ--નોદ્દિષ્ટેતિ ।
પરસ્પરં વિભક્તા નામધેયમાત્રેણોદ્દિશ્યન્ત ઇત્યુદ્દેશેન્તર્ભાવઃ ।
તેનાયમર્થો ભવતિ, સામાન્યેનોદ્દિષ્ટસ્ય વિભાગવચનં વિશેષેણોદ્દેશ ઇતિ ।
વિભાગપ્રયોજનં પૃચ્છતિ--કિં પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--નિયમઃ ।
તદ્વિભજતે--યદીતિ ।
પુનશ્ચોદયતિ--લક્ષણત ઇતિ ।
પ્રમાણલક્ષણકરણપ્રવૃત્તો યત્ ચત્વાર્યેવ લક્ષયતિ તદવગમ્યતે ન ન્યૂનાન્યધિકાનિ વા પ્રમાણનીત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--લક્ષણસ્યેતિ ।
આક્ષેપં વિભજ્તે--સ્યાદેષેતિ ।
પરિહારં વિભજતે--ન, લક્ષણસ્યેતિ ।
અન્યપરમપિ વાક્યં તદેવાર્થલભ્યં સ્વીકરોતિ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષાદીનાં સમાનાસમાનજાતીયસ્ય વ્યવચ્છેદે પઞ્ચમ્યાદ્યભાવ ઉપયુજ્યતે ।
લક્ષણકરણપ્રવૃત્તસ્ય ક્વચિદકરણં ન તદભાવે પ્રમાણમ્, સતો ઽપ્યનુપયોગેનાકરણાપત્તેઃ ।
તદેતદાહ--અન્યાસંભવસ્યેતિ ।
વિભાગોદ્દેશસ્ય પુનરનન્યપરત્વાદન્યાભાવિનિશ્ચયો ભવતીતિ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ॥
અક્ષસ્યાક્ષસ્યેતિ ભાષ્યમનુભાષ્ય તાત્પર્યમાહ--અયં ચ સૂત્રવિવક્ષાયામિતિ ।
અક્ષમક્ષં પ્રતિ વર્તત ઇતિ વિગૃહ્યાવ્યયીભાવે કૃતે સર્વેન્દ્રિયાવરોધો ભવતિ ।
નનુ યદિર્ ઇદૃશો વિગ્રહઃ, કસ્માત્ પુનર્ભાષ્યકારેણ અક્ષસ્યાક્ષસ્યેતિ વિગૃહ્યત ઇત્યત આહ--અન્યથા તુ વસ્તુનિર્દેશ ઇતિ ।
અર્થમાત્રમનેન પ્રતિપાદ્યતે, ન પુનઃ સમાસ ઇત્યર્થઃ ।
અથ કસ્માત્ સમાસ એવ તેન વિગ્રહેણ ન પ્રતિપાદ્યત ઇત્યત આહ--સમાસે હિ અક્ષસ્યેતિ ષષ્ઠી ન શ્રૂયેતેતિ ।
યદિ સૂત્રગતસ્ય પ્રત્યક્ષપદસ્યાવ્યયીભાવઃ સમાસઃ, અન્યત્ર પુનરસ્ય કઃ સમાસ ઇતિ પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્--પ્રાદિસમાસ ઇતિ ।
તથા હિ, પ્રાપ્તાપન્નાલંપૂર્વગતિસમાસેષુ પરવલ્લિઙ્ગતાપ્રતિષેધાદભિધયલિઙ્ગોપાદાનાત્ પ્રત્યક્ષો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષાબુદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમિત્યભિધેયલિઙ્ગતા સિદ્ધા ભવતિ ।
ક્વચિત્ પાઠઃ સમાસે હિ પ્રત્યક્ષસ્યેતિ ષષ્ઠી ન શ્રૂયેતેતિ ।
સૂત્રવિવક્ષયાવ્યયીભાવ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર શઙ્કતે, કસ્માત્ પુનઃ સૂત્રવિવક્ષયેત્યુચ્યતે, યાવતા સર્વત્રૈવ કસ્માદવ્યયીભાવો ન ભવતીતિ? તત્રેદમુપતિષ્ઠતે--સમાસે હિ અવ્યયીભાવસમાસે હિ, સર્વત્ર પ્રત્યક્ષસ્યેતિ ષષ્ઠી ન શ્રૂયેતેતિ ।
વ્યુત્પત્તિનિમિત્તમાત્રં ચેદં પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય, ન તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તસ્માત્ નેન્દ્રિયગતૈર્ગુણસામાન્યાદિભિર્વ્યભિચારઃ,
પ્રવૃત્તિહેતુસ્ત્વર્થસાક્ષાત્કારિજ્ઞાનજનકત્વમ્ ।
તન્નિમિત્તઃ ખલ્વયં પ્રત્યક્ષશબ્દસ્તત્ર તત્ર લૌકિકપરીક્ષકૈઃ પ્રયુજ્યતે ।
યથા મયૂરશબ્દો મયૂરત્વસામાન્યનિબન્ધનઃ કાસુચિદેવ પતત્રિવ્યક્તિષુ વર્તમાનઃ, મહ્યાં રૌતીત્યન્વાખ્યાયતે ।

તદિદં પ્રત્યક્ષમુદ્ધિષ્ટમપિ સત્ પ્રમાણતદાભાસસંકીર્ણમિતિ તદ્વિવેકાય લક્ષણમુપયુજ્યતે ।
યદિ તૂદ્દેશપદં તદ્વિવેચયેત્, કૃતં તર્હિ લક્ષણપ્રણયનેન ॥
વિગ્રહવાક્યગતા ચ વૃત્તિર્ભાષ્યકૃતા વ્યાખ્યાતા ।
વૃત્તિસ્તુ સન્નિકર્ષો જ્ઞાનં વા ।
વૃત્તિરિતિ હિ વ્યાપારઃ ।
સ તુ વ્યાપાર ઉચ્યતે, યઃ કારકૈઃ ફલે જનયિતવ્યે ચારમભાવી ધર્મભેદઃ ફલોત્પાદાનુકૂલો ઽપેક્ષ્યતે ।
યથા પટે જનયિતવ્યે તન્તુભિશ્ચરમભાવિનઃ સંયોગભેદાઃ, સ્વર્ગે વા જનયિતવ્યે યાગેનાપૂર્વમાત્મધર્મઃ, તથેહાપિ ઇન્દ્રિયાદિના પ્રમાણેન પ્રમાયાં ફલે પ્રવૃત્તેન તદુત્પાદનાનુકૂલઃ સન્નિકર્ષો જ્ઞાનં વા ચરમભાવી ધર્મભેદો ઽપેક્ષ્યત ઇતિ ભવતિ વ્યાપારઃ ।
સ એવ વૃત્તિરિત્યાખ્યાયતે ।
વ્યવસ્થાં દર્શયતિ--યદા સન્નિકર્ષો વ્યાપાર ઇન્દ્રિયાદેઃ પ્રમાણસ્ય તદા જ્ઞાનમ્ આલોચનં વા સવિકલ્પકં વા સાક્ષાત્કારવદ્વિજ્ઞાનં પ્રમિતિઃ ફલમ્, ઉભયસ્યાપીન્દ્રિયવ્યાપારાત્ સન્નિકર્ષાપરભિધાનાનુત્પત્તેઃ ।
ન ચાન્તરાલિકેન નિર્વિકલ્પકેનેન્દ્રિયવ્યાપારવિચ્છેદ ઇતિ પ્રત્યક્ષવ્યાખ્યાનાવસરે નિવેદયિષ્યતે ।
યદા જ્ઞાનમ્ આલોચનં વા વિકલ્પો વા વ્યાપાર ઇન્દ્રિયાદીનાં તદા હાનોપાદાનોપેક્ષાબુદ્ધયઃ ફલમ્ ।
તત્રોપાદેયમિદં સલિલમિતિ બુદ્ધિરનાગતોપાદાનવિશિષ્ટં સલિલમાલમ્બમાના ન સાક્ષાત્કારવતી, સલિલમાત્રસાક્ષાત્કારસ્તુ સ્યાત્ ।
ન ચ તન્માત્રમસ્ય ફલમ્, અપિ તૂપાદેયતા ।
સા ચ પરોક્ષા, અનાગતત્વાત્ ।
તસ્માદુપાદીયતે અનેનેત્યુપાદાનમ્ ઉપાદાનં ચાસૌ બુદ્ધિશ્ચેત્યુપાદાનબુદ્ધિઃ ।
તત્ર તોયાલોચનમથ તોયવિકલ્તઃ, અથ તજ્જાતીયસ્ય દૃષ્ટચરપિપાસોપશમનહેતુભાવસ્ય સ્મૃતિબીજસંસ્કારોદ્બોધઃ, અથ તસ્ય સ્મરણમ્, અથ લિઙ્ગપરામર્શઃ તજ્જાતીયં ચેદમિતિ ।
તદિદં લિઙ્ગપરામર્શવિજ્ઞાનં સાક્ષાત્કારવત્ ।
લિઙ્ગે વિનશ્યદવસ્થવ્યાપ્તિસ્મરણસહકારિદૃશ્યમાનસ્ય સલિલસ્ય પિપાસોપશમનહેતુતયા અનુમાનમુખેનોપાદાનબુદ્ધિરૂચ્યતે ।
અનુમાય ખલ્વયં તથાભાવં તદુપાદિત્સર્ન્ ઇહમાનસ્તદુપાદત્તે ।
ન ચ વ્યાપ્તિસ્મૃતિવિચ્છિન્નમાલોચનં વા વિકલ્પો વા ન લિઙ્ગપરામર્શજ્ઞાનહેતુરિતિ વાચ્યમ્, તદુદ્બોધિતસંસ્કારદ્વારેણ વ્યાપ્સ્મિરણે ચ પરામર્શે ચ તસ્ય તદાનીમસતો ઽપિ કારણત્વાત્ ।
ન ખલુ કૃષિકર્મ શસ્યાધિગતિસમયે સમસ્તિ, ન ચ યાગાદિકં સ્વર્ગાદ્યુત્પાદસમયે, ન ચ ત્રિવૃત્કષાયપાનં વિરેકસમયે ।
આન્તરાલિકકાર્યપરમ્પરયા તુ તત્સાધાનત્વં સર્વત્ર સમાનમ્ ॥
સ્યાદેતત્ ।
કા પુનરિયં પિપાસોપશમનશક્તિસ્તોયસ્ય, યા અનુમાનગોચરઃ? ન તાવત્ મીમાંસકવદતીન્દ્રિયા શક્તિર્યુસ્માભિરભ્યુપેયતે, કિં તુ કારણાનાં સ્વરૂપં વા સહકારિસાકલ્યં વા ।
તત્ર સ્વરૂપં હેતૂનાં પ્રત્યક્ષમેવ ।
સહકારિણા પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષાણાં સાકલ્યં કાર્યસમુત્પાદૈકવ્ય।જનીયમ્, ન તુ તત્ તોયરૂપદર્શનમાત્રાત્ શક્યાનુમાનમ્ ।
તત્ કિમપરમવશિષ્યતે યદનુમાનસ્ય ગોચર ઇતિ? અત્રોચ્યતે ।
ન વયમતીન્દ્રિયં સામર્થ્યમ્ આતિષ્ઠામહે, નાપિ સહકારિસાકલ્યાનુમાનમાચક્ષ્મહે, કિં તુ સ્વરૂપસ્ય કાર્યસંબધિતામ્ ।
ન ચેયં સ્વરૂપમેવ, ઇહસ્થસ્યેવ નારિકેલદ્વીપાદાગતસ્યાપિ વહ્નિદર્શનમાત્રાદ્ ગ્રાહકત્વાવગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ કાર્યોપહિતં સ્વરૂપમનુમેયમ્ ।
ઇદમેવ ચાસ્ય કાર્યોપધાનં યત્ કાર્યોત્પાદાત્ પૂર્વમવશ્યંભાવ આનન્તર્યનિયમઃ ।
ન ચ તજ્જાતીયસ્ય દૃષ્ટચરસ્ય તથાભાવદર્શને ઽપિ દૃશ્યમાનસ્ય તોયસ્ય તદ્ દૃષ્ટં ભવતિ યેન તત્ર સ્મર્યેત ।
ન ખલૂજ્જયિન્યામુપલબ્ધસ્ય સૌધસ્ય પાટલિપુત્રે સ્મરન્ત્યભ્રાન્તાઃ ।
ઉપાદાનેન હાનં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ન ચોપેક્ષાનુપાદાનતયા હાનપક્ષે નિક્ષિપ્તા, અહાનતયોપાદાનપક્ષનિઃશ્રેપપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉપાદાનપ્રયત્નાપ્રસવહેતુતયા નોપાદાનમિતિ ચેત્? કિમિયં હાનપ્રયત્નમપિ પ્રસૂતે યતો હાનં સ્યાત્? તસ્માદ્ યા નોભયપ્રયત્નપ્રસવહેતુઃ સોપેક્ષાબુદ્ધિસ્તૃતીયા લોકપ્રસિદ્ધેતિ સિદ્ધમ્ ॥
પ્રત્યક્ષપદવ્યુત્પત્તિં દર્શયિત્વા અનુમાનાદિપદેષ્વવિ વ્યુત્પત્તિગતિ દિશતિ--એવમનુમાનાદિષ્વપીતિ ।
તત્રેદમનુમાનદવ્યુત્પત્તિભાષ્યમ્ ।
મિતેન લિઙ્ગેન લિઙ્ગિનો ઽર્થસ્ય પશ્ચાન્માનમનુમાનમિતિ ।
મિતિર્માનમ્ ।
તથા ચ લિઙ્ગદર્શનોદ્બોધિતસંસ્કારજા સ્મૃતિર્વ્યવચ્છિન્ના, તસ્યા મિતેરન્યત્વેન લોકસિદ્ધત્વાત્ ।
મિતેનેત્યજ્ઞાનસન્દેહવિપર્યાસા લિઙ્ગવિષયા વ્યુદસ્તા ભવન્તિ ।
તથાપિ મિતેનાર્થસ્ય જ્ઞાનં શાબ્દે ઽપ્યસ્તીત્યત ઉક્તમ્--લિઙ્ગેનેતિ ।
અપક્ષધર્મતો નિવર્તયતિ--લિઙ્ગિન ઇતિ ।
તથાપિ ધર્મિણઃ પ્રત્યક્ષગોચરત્વાત્ કૃતમનુમાનેનેત્યત ઉક્તમ્--અર્થસ્યેતિ ।
અર્થ્યતે સાધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ ધર્મો સ્વરૂપેણાર્થ્યતે, કિં તુ જિજ્ઞાસિતધર્મવિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
પશ્ચાદિતિ અનુશબ્દસ્ય વ્યાખ્યા ।
તદેતદ્ભાષ્યમનુભાષ્યાક્ષિપતિ--મિતેનેતિ ।
કસ્માદયુક્તમિત્યત આહ--ફલાભાવાદિતિ ।
એતદ્ વિભજતે--એતસ્મિન્નિતિ ।
અનુમાનજ્ઞાનસ્ય ફલાવસ્થાયામેવાર્થો મિત ઇતિ મેયં નાવશિષ્યતે, યત્રૈતત્ સિદ્ધં સત્ પ્રમાણં ભવેદિત્યર્થઃ ।
તત્ર ફલવિશેષણપક્ષમાસ્થાય યત ઇત્યધ્યાહૃત્ય સામધત્તે---નૈષ દોષ ઇતિ ।
અનધ્યાહારેણાપ્યદોષ ઇતિ સમાધાનાન્તરમાહ---ભવતુ વેતિ ।
પૂર્વોક્તં દોષં સ્મારયત્તિ---નનુ ચેતિ ।
પરિહરતિ--ન દોષ ઇતિ ।
અથ કસ્માત્ હાનાદિવિષયં પ્રમાણમુચ્યતે, ન સ્વગોચરં પ્રતીત્યત આહ--સર્વ ચ પ્રમાણમિતિ ।
યદ્યપિ વહ્નિજ્ઞાનસ્યાનુમાનસ્ય સતો હેયત્વાદિકં વિષયઃ, તત્રૈવ વ્યાપારાત્ ।
અન્યથા પ્રમાણફલયોર્વિભિન્નવિષયત્વેન વિપ્રતિપત્ત્યા પ્રમાણફલભાવાયોગાત્ ।
ન હિ પનસવિષયેણ પરશુના ખદિરે દ્વૈધીભાવો ભવતિ ।
તથાપિ ફલાન્તરાનપેક્ષમુત્પત્તાવેવ વિજ્ઞાને યત્ પ્રકાશતે સ તસ્ય વિષયઃ ।
તત્ર તુ ન તત્ પ્રમાણમ્, ફલાન્તરાજનકત્વાદપિ તુ ફલમેવેત્યર્થઃ ।
વિષયાન્તરં પ્રતિ તુ પ્રમાણમિત્યાહ--વિષયાન્તરમિતિ ।
ચોદયતિ--યદીતિ ।
ભાવસાધનશ્ચેત્ પ્રમાણશબ્દઃ ફલમસ્યાર્થો ન તુ ફલં સ્વવિષયે કરણમ્, તદ્વ્યાપારસ્ય તજ્જનકેનૈવ કૃતત્વાત્ ।
ન ચ સ્વવિષયાદન્યદ્ વિષયાન્તરમસ્ય સંભવતિ, અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ--ઉક્તં ફલમિતિ ।
યદ્યપિ યત્ર ફલં સો ઽસ્યૌત્પત્તિકો વિષયઃ, તથાપિ યત્રાનેન પ્રમાણેન સતા હાનાદિબુદ્ધયો જનયિતવ્યાઃ, સો ઽપિ વ્યાપારેણ વિષય ઇતિ ભાવઃ ।
ફલત્વ એવ હેતુમાહ---જ્ઞાત ઇતિ ।
પરોક્ષાર્થાવગાહિતયા હેયાદિબુદ્ધયઃ પ્રત્યક્ષફલં ન ભવન્તિ, ભવન્તિ ત્વનુમાનસ્યેતિ ।
નિયમવાદિનાં મતમપન્યસ્ય દૂષયતિ---કેચિત્ ત્વિતિ ।
અનિયમં રોચ્યમાન આહ--ઉભયં ત્વિતિ ॥
અનુમાનશબ્દવત્ ફલેન નિર્વચનીયત્વમુપમાનશબ્દસ્યેતિ મન્વાન આક્ષિપતિ--સામીપ્યેતિ ।
સમાધત્તે--નાસ્તિ વ્યાઘાત ઇતિ ।
નેયમુપમાનશબ્દસ્ય ફલેન નિરૂક્તિઃ, અપિ તુ પ્રમાણેન નિરૂક્તિરિતિ ન વયાઘાત ઇત્યર્થઃ ॥
શબ્દવિષયા પ્રતિપત્તિઃ શાબ્દં પ્રમાણમ્ ।

યત્ ખલુ ચૈત્ર, ગાં બધાનેતિ વાક્યમિદમિત્યનુસન્ધાનાત્મકં સ્માર્તં વિજ્ઞાનમુપજાયતે, તત્ પદાર્થસ્મરણસહકારિ વિશિષ્ટાર્થવિષયં વિજ્ઞાનં પ્રસૂતે, તચ્છાબ્દ્ર પ્રમાણમ્ ।
પ્રમાણમુક્ત્વા ફલમસ્યાહ---ફલં તદેવ ।
યદા હ્યેતત્ પ્રમાણં તદા વાક્યાર્થવિજ્ઞાનં ફલમ્ ।
યદાનુમાનવદ્ વાક્યાર્થવિજ્ઞાનં પ્રમાણં તદા હાનોપાદાનાદિબુદ્ધયઃ ફલમિત્યર્થઃ ॥
અત્ર પ્રત્યક્ષાદીનાં ક્રમોદ્દેશપ્રયોજનં પ્રતિ એકદેશિમતમુપન્યસ્યતિ---કેચિત્ ત્વિતિ ।
પ્રત્યક્ષપરા હિ પ્રમાણાન્તરજન્યાઃ પ્રમિતય ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ।
યદ્યપિ કિઞ્ચિદનુમાનમનુમાનાદિપૂર્વકમપિ, તથાપિ પ્રાયેણ પ્રત્યક્ષપૂર્વકમ્, ઉપમાનં તુ પ્રત્યક્ષપૂર્વકમપિ શબ્દપૂર્વકમેવેત્યસ્યાનુમાનાદપકર્ષઃ ।
સ્મરણસહકારિતા ચાનુમાનસાદૃશ્યમુપમાનસ્યાસ્તીત્યનુમાનાનન્તરમુદ્દેશઃ ।
અલ્પજ્ઞાનાધીનં ચ બહુજ્ઞાનમિત્યલ્પવિષયપ્રત્યક્ષાદ્યુદ્દેશેભ્યઃ પરો બહુવિષયશબ્દોદ્દેશ ઇતિ ।
તદેતત્ એકદેશિમતમ્ એકદેશ્યન્તરમતેન દૂષયતિ--તચ્ચાયુક્તમિત્યપર ઇતિ ।
આક્લિષ્ટો હિ પ્રથમં મહાવિષયમેવ દુરવધારણત્વાન્નિરૂપયતિ, અલ્પવિષયં તુ ક્લિષ્ટો ઽપિ શક્નોતિ નિરૂપયિતુમ્ ।
અતો મહાવિષયત્વં પ્રાથમ્ય એવ હેતુર્ન ચરમત્વ ઇત્યર્થઃ ।
અનન્તરમતં દૂષયતિ--એતચ્ચેતિ ।
એતાવતા ક્રમમાત્રં ભવેત્, ન તુ તદ્વિશેષનિયમ ઇત્યર્થઃ ।
॥
સંપ્રતિ વિમર્શપૂર્વકં સ્વાભિભતક્રમનિયમહેતુમવધારયન્નેવ પૂર્વૈકદેશિમતમપાકરોતિ--તસ્માદન્ય ઇતિ ।
વિમર્શનિમિત્તં વિપ્રતિપત્તિમાહ--પ્રત્યક્ષં પૂર્વં પ્રાધાન્યાત્ ઇત્યેકઃ ।
મહાવિષયત્વાચ્ચાદૌ શબ્દોપદેશ ઇત્યપરઃ ।
તત્ર મહાવિષયત્વમનૈકાન્તિકં સન્નાગમસ્યૈવ પૂર્વોપદેશં ગમયતીત્યાહ--ઉભયમિતિ ।
પૃચ્છતિ--કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્--પ્રત્યક્ષૈણાપીતિ ।
મહાવિષયત્વલક્ષણસાધારણધર્મદર્શનનિમિત્તં સંદેહમાહ---તત્રેતિ ।
સ્વાભિમતેન હેતુનાં ક્રમવિશેષનિયમમવધારયતિ--પ્રત્યક્ષસ્યેતીતિ ।
યદ્યપિ પ્રમિતેઃ પ્રત્યક્ષપરત્વેન પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાધાન્યમ્, તથાપિ શાસ્ત્રે વ્યુત્પાદ્યત્વેનાનુમાનસ્યાપિ તદસ્તીતિ સાધારણતયા ન હેતુરિતિ ભાવઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
વ્યવસ્થિતવિષયં પ્રત્યક્ષં નાનુમાનવિષયે પ્રવર્તતે ।
ન ચાનુમાનમ્ અગૃહીતસંબન્ધમુદેતિ ।
ન ચ સંબન્ધગ્રહઃ સંબન્ધિગ્રહમન્તરેણ ।
ન ચાનુમાનવિષયે સામાન્યરૂપે સંબન્ધિનિ પ્રત્યર્ક્ષ પ્રવર્તતે ।
અનુમાનાન્તરેણ તુ ગ્રહણે ઽનવસ્થા ।
તસ્માત્ કારણભાવાન્નાનુમાનમસ્તિ ।
એતેન શબ્દોપમાને અપિ પરાસ્તે, તયોરપિ સંબન્ધસંવેદનાધીનજન્મત્વાત્ ।
તસ્માત્ નાપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિતિ વિભાગવચનમનુપપન્નમિતિ શઙ્કામપનેતું વિમર્શપૂર્વકં વિચારયતિ સ્મ ભારૂયકારઃ---કિં પુનઃ પ્રમાણાનીતિ ।
તદેતદ્ભાષ્યમ્ અનુભાષ્યાવ્યાખ્યાને કારણમાહ--કિં પુનરેતાનીતિ ॥
સા ચેયં પ્રમિતિઃ પ્રત્યક્ષપરેતિ ભાષ્યમ્ ।
તદનુભાષ્ય હેતુમાહ--સેયમિતિ ।
આકાઙ્ક્ષાભાવપ્રતિપાદનાય પ્રતીતિસ્વરૂપં ક્રમં ચાહ--યથાયમિતિ ।
આહિત ઉત્પાદિતઃ પ્રત્યયો નિશ્ચયો યસ્ય, સંસર્ગોપધાનં વર્હિ પ્રતિ સ તથા ।
સન્દિગ્ધેન હિ નિશ્ચયાય પ્રવર્તિતવ્યમેવ ।
નિશ્ચિતસ્તુ વિનિશ્ચયાય પ્રમાણાન્તરે પ્રવર્તમાનસ્તદભ્યર્હિતતરં મન્યતે ।
ધૂમાઙ્ગત્વેનેતિ ।
અઙ્ગત્વં વ્યાપકત્વમ્ ।
વ્યાપ્યં પુનર્વ્યાપ્તિક્રિયાયાં કર્મત્વેન પ્રધાનમ્ ।
તદનેન ધૂમવ્યાપકત્વોપધાનેન ધૂમાદ્ ગમ્યમાનો બહ્નિઃ પરોક્ષ ઇતિ દર્શિતમ્ ।
અનુપહિતપ્રકાશસતુ પ્રત્યક્ષેણાવ્યવહિતવહ્નિસ્વરૂપપ્રકાશઃ ।
સ હિ સાક્ષાત્કાર ઇતિ ।
તાવદયં પ્રમાતા સાકાઙ્ક્ષો યાવદુપધાનવ્યવહિતં સ્વરૂપમુપલભતે ।
ઉપધાનાનપેક્ષસ્તુ પ્રત્યક્ષેણાવ્યવહિતં સાક્ષાદ્ વર્હિન વિષયીકૃત્ય નિરાકાઙ્ક્ષો ભવતિ ।
ધૂમાઙ્ગત્વેન ધૂમવિશેષણત્વેનેતિ કેચિત્ ।
તત્તુ પ્રકૃતાનુપયોગિતયા અયુક્તમિતિ ।
ઉપસંહરતિ--અતઃ પ્રધાનમિતિ ।
સો ઽયં ગુણપ્રધાનભાવો ભેદાશ્રયો વ્યવસ્થાયાં નાસ્તિ, વ્યવસ્થિતાનાં પ્રત્યેકમેકત્વાત્ ।
તસ્માદ્ વ્યવસ્થાયાં ગુણપ્રધાનભાવો ન ચિન્ત્ય ઇતિ ।
ઇતિઃ સૂત્રસમાપ્તૌ

॥ ઇતિ ન્યાયત્રિસૂત્રીતાત્પર્યટીકા ॥
ન્ય્સ્_1,1.4: ઇન્દ્રિયાર્યસન્નિકર્ષોત્પન્નુ જ્ઞાનમવ્યપદેશ્યમવ્યભિચારિ વ્યવસાયાત્મકં પ્રત્યક્ષમ્ ॥
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિશેષલક્ષણાનામ્ અર્થાક્ષિપ્તસામાન્યલક્ષણવિભાગોદ્દેશહેતુત્વેન તદનન્તરાભિધાનમિત્યાહ--અથ વિભક્તાનામિતિ ।
તત્ર તેષુ મધ્યે પ્રાથમ્યાત્ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમ્ ઇત્યાદિ સૂત્રમ્ ।
અસ્ય તાત્પર્યમાહ--સૂત્રાર્થઃ સૂત્રપ્રયોજનમ્ ।
સમાનાસમાનજાતીયવિશેષકત્વમ્ ।
સમાનજાતીયમનુમાનાદિ, અસમાનજાતીયં પ્રત્યક્ષાભાસપ્રમેયાદિ ।
તેભ્યો વિશેષકત્વં વિશેષઃ ।
તદસ્ય સૂત્રસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
યઃ ખલુ કુતશ્ચિદ્ વ્યામોહાત્ સમાનાસમાનજાતીયવ્યાવૃત્તં તદ્રૂપં ન શક્રોતિ ગ્રહીતુમ્, સો ઽનેન લક્ષણેન બોધ્યતે ।
એવંલક્ષણકં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
તસ્માત્ સામાન્નયતઃ સિદ્ધવિવિક્તપ્રત્યક્ષમાત્રાનુવાદેન લક્ષણવિધાનપરમિદં સૂત્રમ્ ।
ઇતસ્ત્વવગતલક્ષણઃ તેનૈવ વિવિચ્ય પ્રત્યક્ષતત્ત્વં ગૃહ્ણાતીતિ સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદઃ સૂત્રાર્થ ઉક્ત ઇતિ ।
અત્ર ચ યહ ઇત્યધ્યાહૃત્ય યત્તદોનિત્યાભિસંબન્ધાત્ તત્ પ્રત્યક્ષમિતિ પ્રમાણવાચિ પ્રત્યક્ષપદ્ર યોજનીયમ્ ।
એવં ચ જ્ઞાનપ્રમાણ્યપક્ષે ઽપિ યત્ તદ્વિશેષ્યજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષફલં લિઙ્ગપરામર્શો વા તદપીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્વન્નત્વાદ્યુપેતત્વેન ભવતિ પ્રમાણવિશેષણમિતિ નાવ્યાપકત્વં લક્ષણસ્યેતિ ॥
સૂત્રપદાર્થં પૃચ્છતિ---અથેતિ ।
ઉત્તરમ્--ઇન્દ્રિયેતિ ।
સન્નિકર્ષગ્રહણલભ્યં પ્રકારભેદં પરિસંચષ્ટે--સન્નિકર્ષઃ પુનરિતિ ।
પુનઃશબ્દેન સંયોગસમવાયપદોપાદાનાત્ વ્યવચ્છિનત્તિ ।
સંયોગપદોપાદાને હિ ન સમવાયો લભ્યતે, સમવાયપદોપાદાને વા ન સંયોગઃ ।
સન્નિકર્ષપદોપાદાને ત્વભિમતલાભઃ ।
અર્થગ્રહણેનાર્થ્યમાણતયા જ્ઞેયસ્વરૂપ્યોગ્યતા દર્શિતા ।
ન ચાસાવણ્વાકાશાદીનામસ્તીતિ સત્યપિ સંયોગાદૌ નાસાવર્થસન્નિકર્ષ ઇતિ તદ્વ્યુદાસઃ ।
ઉત્પન્નગ્રહણેન ચ સન્નિકર્ષસ્યોત્પાદકત્વં સૂચિતમ્ ।
તતઃ સત્યપ્યર્થસ્વરૂપયોગ્યત્વે સંયુક્તસંયોગાદેરનુત્પાદકસ્ય સન્નિકર્ષસ્ય વ્યુદાસઃ ।
અન્યથા કુડ્યાદિસંયુક્તેનેન્દ્રિયેણ કુડ્યાદિવ્યવહિતસ્ય તત્સંયુક્તસ્ય ઘટાદેઃ તત્સમવેતસ્ય ચ રૂપાદેરપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચૈતાવતા ત્રિવિધ એવ સન્નિકર્ષઃ સંયોગઃ સંયુક્તસમવાયઃ સમવાયશ્ચેતિ સાંપ્રતમ્ ।
સ્વતન્ત્રવ્યાઘાતાદનુભવવ્યાઘાતાચ્ચ ।
યે હિ દ્રવ્યગુણકર્માશ્રયં સામાન્યાતિરિક્તં સાદૃશ્સયમર્થાનતરં રોચયન્તે, તેષાં કથં રૂપાદિભેદાનામન્યોન્યસ્ય સાદૃશ્યં પ્રત્યક્ષં ભવેત્ ? ન હિ તદિન્દ્રિયેણ સંયુક્તમ્ ।
નાપીન્દ્રિયસંયુક્તસમવેતમ્ ।
તસ્માત્ ચતુર્થઃસંયુક્તસમવેતસમવાયો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ઇતરથા સ્વતન્ત્રવ્યાઘાતઃ, અનુભવવ્યાઘાતશ્ચ ।
અનુભૂયન્તે હિ રૂપગન્ધત્વાદયઃ સામાન્યવિશેષા અનુગતાઃ, તાસુ તાસુ વ્યક્તિષુ પરસ્પરવ્યાવૃત્તિમતીષુ એતે નાનુભૂયેરન્ અસતિ સન્નિકર્ષાન્તરે ।
યદિ તુ વૈયાત્યાદાહુઃ નાનુભૂયન્ત એવેતિ, તદા પ્રતિવક્તવ્યં કુતસ્ત્યો ઽયમનન્તાસુ રૂપગન્ધાદિવ્યક્તિષુ રૂપમિતિ વા ગન્ધ ઇતિ વા વ્યપદેશભેદઃ? ચાક્ષુષત્વાદ્યુપાધિનિબન્ધન ઇતિ ચેત્--ન, અનનુસંહિતોપાધેરૂપહિતપ્રત્યયાયોગાત્ ।
ન ખલ્વનનુસંહિતદણ્ડશ્ર્ચૈત્રં દણ્ડીતિ વ્યપદિશતિ ।
ન ચેન્દ્રિયાણ્યતીન્દ્રિયાણીન્દ્રિયદર્શનવિષયભાવમનુભવન્તિ ।
તસ્માદસ્તીન્દ્રિયેણ રૂપત્વાદિસામાન્યાનુભવો યન્નિબન્ધનાઃ કાસુચિદેવ કેચિદેવ વ્યક્તિષુ વ્યપદેશેભેદા ઇતિ સિદ્ધં સન્નિકર્ષાન્તરમ્ ।
વિશેષણભાવેન ચ સંયુક્તવિશેષણં સમવેતવિશેષણ ચ સંગૃહીતમ્ ॥
યસ્યેન્દ્રિયેણ યાદૃશઃ સન્નિકર્ષઃ તાદૃશં તત્ર દર્શયતિ--તત્ર ચક્ષુરિતિ ।
શબ્દસ્સ્ય આકાશગુણત્વમ્ ।
કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નસ્ય નભોભાગસ્ય શ્રોત્રત્વમ્ ।
આદ્યસ્યૈવ શબ્દસ્ય સંયોગવિભાગયોનિજત્વમ્ ।
સન્તાનેન શ્રોત્રે સમુત્પાદઃ સમવાય ઇત્યાદિ દ્વિતીયે નિપુણતરમુપપાદયિષ્યતે ।
અવયવાવયવિનૌ ગુણગુણિનૌ ક્રિયાક્રિયાવન્તૌ જાતિજાતિમન્તૌ ચ મિથઃ સંબદ્ધાવનુભૂતેતે ।
નાન્યથા તન્તુષુ પટ ઇતિ ચ, શુક્લઃ પટ ઇતિ ચ, પટઃ સ્પન્દતે ઇતિ ચ, પટો દ્રવ્યમિતિ ચ બુદ્ધિવ્યપદેશૌ સ્યાતામ્ ।
શુક્લઃ પટ ઇત્યાદિ સામાનાધિકરણ્યજ્ઞાનં ન તુ સંબન્ધિજ્ઞાનમિતિ ચેત્? કિં પુનરિદં સામાનાધિકરણ્યમ્? તાદાત્મ્યમિતિ ચેત્--ન, દ્વિતીયબુદ્ધિવ્યપદેશયોઃ પૌનરુક્ત્યાત્ ।
અપૌનરૂક્ત્યં ચાભિમન્યન્તે પ્રતિપત્તારઃ, યદન્યતરદુપલભ્યાન્યદ્ બુભુત્સન્તે ।
ન ચૈકં વસ્તુ દ્વ્યાત્મકમિતિ યુક્તમ્ ।
ભેદાધિષ્ઠાનસ્ય તન્નાન્તરીયકસ્ય દ્વિત્વસ્યૈકાત્મનિ વિરોધેનાસંભવાત્ ।
તસ્માદ્ ભિન્ને એવ વસ્તુની સંબદ્ધે સામાનાધિકરણ્યેન ભાસેતે, અસંબન્ધે ગૌરશ્વ ઇતિવત્ તદનુપપત્તેઃ ।
સંબન્ધે ઽપિ કુણ્ડે દધીતિવદ્વૈયધિકરણ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્--ન, શબ્દવૃત્તિભેદેન સંબન્ધાભેદે ઽપિ સામાનાધિકરણ્યવૈયધિકરણ્યવ્યવસ્થાપનાત્ ।
ન હિ જાતુ દધિશબ્દઃ કુણ્ડે વર્તતે કુણ્ડશબ્દો વા દધ્નિ ।
વર્તન્તે તુ સુરભિમધરશુક્લાદિશબ્દાઃ સ્વાભિધેયં નિમિત્તીકૃત્ય પટાદિષુ, એવં પટાદિશબ્દા અપિ જાત્યાદિ નિમિત્તીકૃત્ય દ્રવ્યે પ્રવર્તન્તે ઇતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
તેન સામાનાધિકરણ્યે ઽપિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં નૈકાત્મ્યં પરસ્પરમ્ ।
નાપિ દ્રવ્યેણ, કિં તુ તૈસ્તૈન્વિતમેકં દ્રવ્યં પ્રતીયતે ।
શબ્દાનાં તુ તત્રૈકસ્મિન્ દ્રવ્યે પ્રવૃત્તેઃ તદ્વાચ્યાનામૈકાત્મ્યભ્રમઃ ।
અયુતસિદ્ધ્યા તુ કુણ્ડે દધીતિવત્ ન સ્ફુટતરો વિવેકપ્રકાશઃ ।
તદેવમસ્તિ સંબદ્ધાનુભવઃ, ન ચાસૌ સંબદ્ધાનુભવં વિનેતિ સંબન્ધો ઽનુભૂયતે, સ ચાયુતસિદ્ધ્યાદિસંપત્ત્યા સમવાયઃ, ન ચાસ્યાન્યઃ સમવાયઃ, અવસ્થાનાત્ ।
ન ચેન્દ્રિયેણાસ્ય સંયોગઃ અદ્રવ્યત્વાત્ ।
ન ચાસંબદ્ધસ્ય ગ્રહણમ્, ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાપ્યકારિત્વસમર્થનાત્ ।
તસ્માત્ વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ પરિશિષ્યતે ।
નન્વયં વિશેષણવિશેષ્યભાવો ઽન્યત્ર સંબન્ધાન્તરપૂવ્રકો દૃષ્ટઃ ।
તત્ કિમત્ર સંબન્ધાન્તરં કલ્પ્યતામ્? તથા ચાનવસ્થા ઇત્યુક્તમ્ ।
ન ચેન્દ્રિયાસંવબદ્ધસ્ય ગ્રહણમ્ ।
તસ્માદ્ વિના સંબન્ધાન્તરં વિશેષણવિશેષ્યભાવ એષિતવ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
એવમભાવે ઽપિ યદિન્દ્રિયસંયુક્તં વા યદ્વેન્દ્રિયસમવેતુ યથા ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ વા નાસ્ત્યકારે ઽનુદાત્તસ્વર ઇતિ વા તસ્ય સંયુક્તસ્ય વા વિશેષણભાવેન, સમવેતસ્ય વિશેષણભાવેન ચેન્દ્રિયપ્રત્યાસત્ત્યા ગ્રહણમ્ ।
ન ચ ભૂતલાદિરૂપમેવ ઘટાભાવો નાર્થાન્તરમિતિ સાંપ્રતમ્, સત્યપિ ઘટાદૌ ભૂતલસ્ય ભાવાત્ ।
ન ચ કૈવલ્યં તસ્ય ધર્મો ઘટભાવવિરોધી ઘટાભાવાદન્યઃ ।
ન ચ દૃશ્યે ઘટાદૌ ભૂતલોપલમ્ભઃ કૈવલ્યમભાવવ્યવહારહેતુરિતિ યુક્તમ્ ।
એવં હિ ઘટસંસૃષ્ટભૂતલગ્રહો ઽપિ કૈવલ્યમિતિ ઘટાભાવવ્યવહારં પ્રવર્તયેત્ ।
ન હ્યદૃશ્યો ઘટસ્તદાનીં દૃશ્યમાનઃ ।
દૃશ્યે ઽનુપલભ્યમાન ઇતિ તુ વિશેષણે કિમપરાદ્ધમુપલભ્યાભાવેન યેન તદપાકરણાયોપલમ્ભાભાવો ઽભ્યુપેયતે? તસ્માત્ સદિવાસદપિ તત્ત્વમભ્યુપેયમ્ ।

તચ્ચ પ્રત્યક્ષમક્ષવ્યાપારે સતિ તત્પ્રત્યયાત્ ।
ન ચ પ્રતિયોગિસ્મરણવ્યવહિત ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો નાલમભાવધિયમુપજનયિતુમિતિ સાંપ્રતમિત્યગ્ર દર્શયિષ્યામઃ ।
સવિકલ્પકસ્સ પ્રત્યક્ષત્વસિદ્ધૌ યથા શબ્દસ્મરણપૂર્વગૃહીતપિણ્ડાનુસન્ધાનાદયો નેન્દ્રિયવ્યાપારં વ્યવદધતીતિ, ન ચ શબ્દસ્મરણાદીનામનુયોગિતા, ભૂતલવિકલ્પં પ્રત્યઙ્ગત્વાત્, સ્વાઙ્ગમવ્યવધાયકમિતિ ન્યાયાત્, ઘટસ્ય તુ પ્રતિયોગિતેતિ સાંપ્રતમ્ ।
કસ્ય પુનઃ પ્રતિયોગી ઘટઃ? તદભાવસ્યેતિ ચેદ્ ભવતુ ।
ઘટાભાવાનુભવસ્ય તુ ઘટસ્મરણં હેતુરિતિ ન પ્રતિયોગિ, કિં ત્વનુયોગ્યેવ ।
નનુ સ્વરૂપમાત્રં દૃષ્ટં વેશ્માદ્યર્થં સ્મરન્નેવ બહિર્નિતશ્ર્ચૈત્રો યદા પૃચ્છ્યતે કેનચિત્--વયસ્ય, તવ ગૃહે તદા કિમાસીત્ મૈત્ર ઇતિ ? સ ચૈત્રઃ પ્રતિયોગિસ્મરણવિરહાત્ પૂર્વમપ્રતિપન્નમૈત્રાભાવો ઽપિ તત્પ્રશ્નજનિતમૈત્રસ્મૃતિઃ ક્ષણં ધ્યાત્વ તદભાવમવગમ્યાહ, મિત્ર, તત્ર નાસીત્ મૈત્ર ઇતિ ।
તદીયમસતીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે ઽભાવબુદ્ધિર્ભવન્તી પ્રત્યક્ષાદ્યતિરિક્તમભાવાખ્યં પ્રમાણ વ્યવસ્થાપયતીતિ ।
નૈતત્, સંયુક્તવિશેષણલક્ષણેન મનઃસન્નિકર્ષેણ સ્મર્તવ્યસ્ય સ્મરણાભાવં મૈત્રસ્ય ગૃહીત્વા તેન લિઙ્ગેન તદભાવસ્ય તદાનીમનુમાનાત્ ।
તથા હિ તદ્ગેહં તદા મૈત્રાભાવવત્
જ્ઞાનાર્હસ્ય મૈત્રસ્યાજ્ઞાને ગેહસ્ય જ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
યદ્ યસ્ય જ્ઞાનાર્હસ્યાજ્ઞાને જ્ઞાયતે તત્ તદભા વવત્ ।
યથા ઘટભાવવદ્ ભૂતલમ્ ।
તથા ચ ગેહમ્ ।
તસ્માત્ તથા ।
ન ચ યત્ કદાચિદાનુમાનિકં તેનેનિદ્રયગમ્યેન ન ભવિતવ્યમ્, પ્રમાણસંપ્લવવ્યવસ્થાપનાત્ ।
તત્ સદ્ધિં વિશેષણભાવાદભાવસ્યેન્દ્રિયપ્રમેયતેતિ ।
સંયોગસમવાયપદપરિહારેણ સન્નિકર્ષપદોપાદાનસ્ય પ્રયોજનમાહ---સો ઽયં સન્નિકર્ષશબ્દ ઇતિ ॥
તદનેન પ્રબન્ધેન ઇન્દ્રિયસ્યાર્થેન સન્નિકર્ષાદ્ યદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમિતિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સંપ્રતિ ન તર્હીતિ ચોદ્યભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---યદીન્દ્રિયાર્થેતિ ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનકારણાભિધાનપ્રવૃત્તેસ્તદેકદેશં વદન્નકુશલઃ સૂત્રકારઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કારણાન્તરાણિ દર્શયતિ--તદ્યથેતિ ।
વિષયસંયોતિ ચક્ષુરાલોકશ્ચ ।
તત્સ્થં રૂપમ્ ।
આત્મીયેન હિ રૂપેણાલોકચક્ષુષી દ્રવ્યં દર્શયત ઇતિ સ્થિતિઃ ।
મહત્ત્વં વા અનેકદ્રવ્યવત્ત્વં વા, અનેકદ્રવ્યા અવયવાઃ, તદ્વત્ત્વમવયવિનો મહત એવ ન દ્વ્યણુકસ્ય, તસ્માદન્યોન્યનિરપેક્ષત્વં મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યવત્ત્વયોરિતિ વિકલ્પ એવ ન્યાય્ય ઇતિ ।
સત્યપ્યેવંલક્ષણકત્વે ચુક્ષુરવયવિનસ્તૈજસસ્ય ન ચાક્ષુષત્વમિત્યત ઉક્તમ્--ઉપલબ્ધિકલઃ સંસ્કાર ઇતિ ।
ધર્માધર્મનિમિત્ત ઉભ્દવસમાખ્યાતઃ સંસ્કારઃ ઉપલબ્ધિફલઃ ।
ન ચાસૌ ચક્ષુષિ, તસ્યાદૃષ્ટવશેનાનુદ્ભૂતરૂપસ્પર્શત્વાદિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ન વક્તવ્યાનિ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષલક્ષણકરણપ્રવૃત્તો હિ સૂત્રકારઃ તદેવ બ્રૂયાત્ યદસ્યાસાધારણં કારણમ્ ।
ન તુ સદપિ સાધારણમસ્ય કારણમ્ ।
ન હિ તત્ તસ્ય લક્ષણમતિવ્યાપ્તેરિત્યર્થઃ ।
તદનેન નેદમ્ ઇત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
અસાધારણં કારણં ચેત્ પ્રત્યક્ષલક્ષણાયોપાદેયં હન્ત, અન્યદપ્યસ્યાસાધારણમસ્તિ કારણમિતિ તદપ્યુપાદેયમિતિ ચોદયતિ--ઇન્દ્રિયમનઃ- સંયોગસ્તર્હીતિ ।
તદનેન મનસસ્તર્હીત્યસ્ય ભાષ્યસ્યાર્થ ઉક્તો વેદિતવ્યઃ ।
પરિહરતિ-ન, અનેનૈવ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષેણૈવ ।
તસ્ય---ઇન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષસ્ય ઉક્તત્વાત્ ।
તદુક્તિસાધ્યં યત્ તત્ તેનૈવ કૃતમ્ ।
તત્સાધ્યં ત્વિન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષો ન શક્નોતિ સાધયિતુમ્ ।
ન ચ સુખાદિજ્ઞાને માનસે અસ્તીન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્તુ સર્વવ્યાપકઃ ।
વક્ષ્યતિ હિ મનસ ઇન્દ્રિયત્વમ્ ।
સુખાદેશ્ચાર્થત્વં સિદ્ધમેવેતિ ।
સંપ્રતિ વ્યાપકત્વમભ્યુપેત્ય પરીહારાન્તરમાહ---ઇન્દ્રિયાર્થેતિ ।
યદ્યપીન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષે ઽપીન્દ્રિયમ્ અસ્તિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય વિશેષકમ્ ઇન્દ્રિયેણ વ્યપદેશાદિન્દ્રિયજ્ઞાનમિતિ, તથાપિ મનસા વ્યપદેશામાવાત્ મનસસ્તત્રાવિશેષકત્વમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે તૂભયમપિ વિશેષકમ્, ઉભાભ્યાં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય વ્યપદેશાદિત્યયમસ્યેન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષાદ્વિશેષ ઇતિ ॥
ચોદયતિ--યદા ત્વિતિ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
યુ।જાનસ્ય હિ યોગિનો યદાત્મમનઃસયોગાદાત્મનિ બુદ્ધયો ભવન્તિ તાઃ ખલ્વાત્મના વ્યપદિશ્યન્તે આત્મબુદ્ધય ઇતિ ।
મનસા ચ વ્યપદિશ્યન્તે મનોબુદ્ધય ઇતિ ।
તસ્માદુભાભ્યાં વ્યપદેશાદ્ ઉભયોર્વિશેષકત્વમિતીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષવદાત્મમનઃસન્નિકર્ષો વક્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--યચ્ચેતિ ।
ચો ઽવધારણે ।
યદેવાસાધારણં તદ્ વ્યપદેશભાગ્ભવતિ, કારણત્વેન જ્ઞાનં વ્યપદિશ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ---યથા ચુક્ષુષા ઇન્દ્રિયત્વેન જ્ઞાનં વ્યપદિશ્યતે ચાક્ષુષમિતિ, તથા મનસાપીન્દ્રિયત્વેન વ્યપદિશ્યતે જ્ઞાનં માનસમિતિ ।
એવં યથા રૂપેણાર્થેન વ્યપદિશ્યતે જ્ઞાનં રૂપજ્ઞાનમિતિ, તથા આત્મનાપ્યર્થેન વ્યપદિશ્યતે આત્મજ્ઞાનમિતિ, તત્ર ચાસાધારણત્વમેવ તયોઃ ।
યત્ર ત્વિન્દ્રિયાન્તરમેવાસાધારણમ્, લિઙ્ગાદિ વા તત્ર ચાત્મા નાર્થો ઽપિ તુ પ્રમાતૈવ ।
યથા રૂપાદિજ્ઞાને ઽનુમાનાદિજ્ઞાને વા ન તત્ર જ્ઞાનં માનસમિતિ વા આત્મજ્ઞાનમિતિ વા વ્યપદેશઃ સ કસ્ય હેતાઃ, તયોઃ સાધારણ્યાત્? આત્મમનઃસન્નિકર્ષસ્ત્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષેણ સંગૃહીતો ન ત્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્યૈષ સંગ્રાહકો ઽવ્યાપકત્વાદિતિ ॥
એકદેશિનઃ પરીહારમુપન્યસ્યતિ--ઇન્દ્રિયમનઃસંયોગસ્ય વા અગ્રહણં ભેદે ઽભેદાત્ ।
યદા હિ નાગરયોષિતઃ કુતૂહલાત્ પ્રણિહિતમનસો વિકસિતનિઃસ્પન્દનયનોત્પલાઃ સૌધમાલાગવાક્ષકૈરવનિપતિં સબલવાહનમતિચિરપરાવૃત્તં ગોપુરેણ નિવિશમાનમાલોકયન્તિ, તદા ખ્લ્વાસામેકેનૈવેન્દ્રિયમનઃસંયોગેન ક્રમવદનેકેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસહકારિણા ભિન્નાનિ ક્રમવન્તિ હાસ્તિકાશ્વીયાદિપ્રત્યક્ષજ્ઞાનાનિ જાયન્તે ।
તદિદમાહ--યસ્માદ્ ઇતિ ।
ચોદયતિ--યદીતિ ।
યદા હિ મન્દં ગચ્છતિ ગવિ દૂરતઃ સંયુક્તસમવાયેનેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષેણ શુક્લો ગૌરિત્યજ્ઞાસીત્, અથ પ્રત્યાસીદન્ ગચ્છતીત્યપિ વિજાનાતિ તેનૈવ સંયુક્તસમવાયેન સન્નિકર્ષેણ, તેન પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય શુક્લ ઇતિ ચ ગચ્છતીતિ ચ ભેદે ઽપિ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ન ભિદ્યતે ।
તસ્માદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે તુલ્યત્વાદિન્દ્રિયમનઃસંયોગો ઽપિ તત્ર વક્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ન વક્તવ્યઃ ।
કુતઃ--ઉક્તોત્તરત્વાદિતિ ।
તદ્વિભજતે--ઉક્તેતિ ।
નનુ ભવતૂક્તમુત્તરં ભેદે ઽભેદાદિત્યસ્યાક્ષેપઃ સમાધાતવ્યઃ ઇત્યત આહ--અનભ્યુપગમાચ્ચ ।
એકદેશિમતમેતદસ્માભિર્નાભ્યુપેયતે ।
તસ્માન્ન સમાધેયમ્ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ કિમિદાનીં ભિદ્યમાનસ્ય પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય નાયં ભિદ્યત ઇતિ સમાનત્વાન્નોક્ત ઇતિ ભાષ્યમ્ અનુપપન્નમેવ? નેત્યાહ--ઇન્દ્રિયમનઃસંયોગસ્ય ચાગ્રહણં સમાનત્વાત્ ।
પૃચ્છતિ--કેનેતિ ।
ઉત્તરમ્"--આત્મમન ઇતિ ।

પુનઃ પૃચ્છતિ--કિં પુનઃ સમાનત્વમ્, ઉત્તરમ્--વ્યપદેશાભાવ ઇત્યુક્તમ્ ।
તેન ભાષ્યસ્યાયમર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય રૂપજ્ઞાનસ્ય રૂપજ્ઞાનમિતિ વા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિતિ વા વ્યપદેશેન ભિદ્યમાનસ્ય આત્મમનઃસંયોગ ઇવ અયમ્ ઇન્દ્રિયમનઃસંયોગો ન ભિદ્યતે ।
એવં હિ સ ભિદ્યતે, યદિ સ્વસંબન્ધિવાચકેન વ્યપદેશેન સ્વમન્યતો વ્યાવર્ત્યતે, ન વિશેષણેન વિશિષ્ટં જ્ઞાનમપ્યન્યતો વ્યાવર્તયેત્ ।
ન ત્વસ્તિ ઇન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષાધારાભ્યામિન્દ્રિયમનોભ્યાં પ્રત્યેકમસ્ય વ્યપદેશો યથેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાધારાભ્યાં ઇન્દ્રિયાર્થાભ્યાં વ્યપદેશો રૂપજ્ઞાનમિતિ ચક્ષુર્જ્ઞાનમિતિ વા ।
તસ્માદ્ વ્યપદેશાભાવ આત્મમનઃસન્નિકર્ષેણ સામ્યમ્ ઇન્દ્રિયમનઃસન્નિકર્ષસ્ય ।
તસ્માત્ સમાનત્વાત્ નોક્ત ઇતિ ॥
પ્રાકરાન્તરં સમાનત્વે દર્શયતિ--અતીન્દ્રિયાધારતા વેતિ ।
લક્ષણં હિ પ્રસિદ્ધં ભવતિ યથા ધૂમો વહ્નેઃ ન ચાતીન્દ્રિયદ્વયાધારસન્નિકર્ષસ્તથા પ્રસિદ્ધો યથેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ઽર્થસ્ય સંબન્ધિન એકસ્નય પ્રસિદ્ધત્વાત્, ઇન્દ્રિયમનસોસ્તુ દ્વયોરતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
આત્મા તુ યદ્યપિ યુ।જાનસ્ય શરીરાદ્યતિરિક્તઃ પ્રત્યક્ષઃ, તથાપ્યસ્મદાદીનાં ન તથેત્યતીન્દ્રિય ઉક્તઃ ।
તદનેનાતીન્દ્રિયાધારત્વં સ્વરૂપેણોક્ત્વા તદેવં વિષયાવૃત્તિત્વમનોવૃત્તિત્વાભ્યામ્ અતીન્દ્રિયાધારત્વં સામાન્યમાહ--વિષયાવૃત્તિત્વં વેતિ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ સમાનત્વાદિતિ ભાષ્યોક્તો હેતુઃ, ચરિતાર્થત્વાદિતિ સ્વોક્તઃ ॥
આક્ષિપતિ--ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમિત્યયુક્તમિતિ ।
સાન્તરગ્રહણાદિતિ હેતું વિભજતે--વિપ્રકૃષ્ટેતિ ।
નનુ નાર્થો વિપ્રકૃષ્ટઃ, ચક્ષુષસ્તત્ર પ્રાપ્તેરિત્યત આહ--ન તુ ચક્ષુષ ઇતિ ।
કસ્માદિત્યત આહ--ભૂતવિશેષસ્યેતિ ।
બાહ્યો ભૂતવિશેષ આલોકઃ ।
તસ્ય પ્રસાદ ઇન્દ્રિયાવ્યવધાયકત્વમ્ કુડ્યાદિભ્યો વિશેષઃ યઃ ખલુ કાચાભ્રપટલાદિષુ સ્વચ્છેષુ સમસ્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
અસ્તિ કૃષ્ણસારલક્ષણો ભૂવિશેષઃ પ્રસન્નાન્ધસ્યાપિ, અતસ્તસ્યાપિ રૂપોપલબ્ધિઃ સ્યાદિત્પત આહ--તત્તૃષ્ણાપૂર્વકેતિ ।
રૂપોપભોગતૃષ્ણા હિ તત્સાધનં કૃષ્ણસારમપિ વિષયીકરોતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ--ભૂતવિશેષઃ કર્માપેક્ષો રૂપં ચષ્ટ ઇતિ ચક્ષુરિત્યુચ્યતે ।
કર્મક્ષાયાત્ તુ પ્રસન્નાન્ધસ્ય ન રૂપં ચષ્ટ ઇતિ ન ચક્ષુઃ ।
અસ્તુ ગોલકમેવ ચક્ષુઃ કિમેતાવતાપીત્યાહ--ન ચેતિ ।
વિચ્છિન્નં હિ ગોલકમર્થાદનુભૂયત ઇત્યર્થઃ ।
તદેવં વસ્તુનઃ સાન્તરસ્ય ગ્રહણમપ્રાપ્યકારિત્વે હેતુરુક્તમ્ ॥
કેચિત્ તુ સાન્તરમિતિ ગ્રહણવિશેષણં હેન્તુ બ્રુવતે, તન્મતમુપન્યસ્યતિ---અપરે ત્વિતિ ।
સાધ્યવિપર્યયાદસ્ય વ્યતિરેકં દર્શયતિ--ન હિ પ્રાપ્યકારિષ્વિતિ પક્ષધર્મતામાહ--દૃષ્ટં ત્વિતિ ।
યચ્ચોક્તમપ્રાપ્યકારિત્વે સાધનં પૃથુતરગ્રહણાદિતિ, તદ્વિભજતે--પૃથુતરેતિ ।
દ્વ્યાશ્રયો હિ સંયોગો ઽલ્પમેવ સંયોગિનમનુરુધ્યતે, ન મહાન્તમ્ ।
ન જાતુ રથાદિસંયોગા નભો વ્યશ્નુવતે, મા ભૂત્ સર્વત્ર રથાદીનાં તત્સંયોગાદીનાં ચોપલબ્ધિઃ ।
તેન યાવન્માત્ર રાષ્ટ્રવનાદેર્ગોલકેન વ્યાપ્તં તાવન્માત્રસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ ।
હેત્વન્તરમાહ--દિગિતિ ।
અસ્યાપિ વ્યતિરેકમુખેન ગમકત્વં દર્શયતિ---યદિ પ્રાપ્યકારીતિ ।
અપરમપિ હેતુમાહ---સન્નિકૃષ્ટેતિ ।
યદ્યપિ ગતિક્ષણાનાં પ્રત્યેકં સ્પાશ્રયસ્ય દેશાન્તરવિભાગસંયોગોપજનનં પ્રતિ ક્ષિપ્રતયા ન વિશેષઃ ।
સ્વાશ્રયપ્રત્યાસત્તૌ ચાવિશેષઃ તથાપ્યા ચાપાદાનવિભાગાત્ આ ચ પ્રાપનીયદેશપ્રાપ્તેરન્તરાલવર્તી યાવાન્ ગતિક્ષણપ્રચયઃ પૂર્વાપરીભૂતો ગતિરિહ વિવક્ષિતઃ ।
તસ્ય સાન્તરત્વં મન્દત્વં વિલમ્બઃ નૈરન્તર્યં તુ પાટવં ક્ષિપ્રતા ।
તામિમાં ગતિમભિન્દદ્ નૈરન્તર્યેણ કુર્વદપિ સન્નિકૃષ્ટમાશુ પ્રાપ્નોતિ ।
ન વિપ્રકૃષ્ટેન તુલ્યકાલમ્, કિં તુ વિપ્રકૃષ્ટં ચિરેણેતિ ।
યથોક્તં દિગ્રાગેન--
સાન્તરગ્રહણં ન સ્યાત્ પ્રાપ્તૌ જ્ઞાને ઽધિકસ્ય ચ ।
બહિર્વર્તિત્વાદિન્દ્રિયસ્યોપપન્નં સાન્તરગ્રહણમિતિ ચેત્?
અત ઉક્તમ્---
અધિષ્ઠાનાદ્ બહિર્નાક્ષં કિં ત્વધિષ્ઠાનદેશ એવેન્દ્રિયમ્ ।
કુતઃ?
તચ્ચિકિત્સાદિયોગતઃ ॥
સત્યપિ ચ બહિર્ભાવે ન શક્તિર્વિષયેક્ષણે ।
યદિ ચ સ્યાત્ તદા પશ્યેદપ્યુન્મીલ્ય નિમીલનાત્ ॥
યદિ ચ સ્યાત્ ઉન્મીલ્ય નિમીલિતનયનો ઽપિ રૂપં પશ્યેત્, ઉન્મીલનાદસ્તિ બહિરિન્દ્રિયમિતિ ॥
તત્ર વાર્ત્તિકકારઃ સાન્તરગ્રહણાદિતિ હેતું વિકલ્પ્ય દૂષયતિ--યત્ તાવદિતિ ।
સાન્તરતા ખલ્વપ્રાપ્તિસાહચર્યાત્ ।
અપ્રાપ્તિં લક્ષયતિ---હેત્વર્થસ્ય પ્રતિજ્ઞાર્થેનાક્ષિપ્રત્વાત્ અમેદેન ।
તદુક્તમ્--ન પ્રતિજ્ઞાર્થાદ્ ભિદ્યત ઇતિ ।
હેતુપ્રતિજ્ઞાપદવાચ્યત્વેન ભેદમુપચર્યાક્ષેપ્યાક્ષેપકભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તસ્ય વ્યવધાયકત્વાદિતિ રૂપવતો ઽપ્રસાદસ્વભાવસ્ય કુડ્યાદેરિત્યર્થઃ ।
યત્ તુ પ્રસાદસ્વભાવં તેજઃ તન્ન ગૃહ્યતે, કિં તુ તસ્ય રૂપમાત્રં વિસ્ફારિતાક્ષણ દૃશ્યતે ।
તદાશ્રયં ચ દ્રવ્યં સાધયિષ્યતે ।
ન ચ ગુણો દ્રવ્યસ્યાન્તરમ્ ।
મા ભૂદ્ ગન્ધાદિભિરન્તરં દ્રવ્યસ્ય, મા ન ભૂતાં ચ નિરન્તરે દ્રવ્યે, સ્વગુણાભ્યામન્તરિતત્વાત્ ।
ન ચાપાતજન્માલોચનં વા વિકલ્પો વા દ્રવ્યાનુમાનં પ્રતીક્ષતે યેન રૂપજ્ઞાનાનુમિતં દ્રવ્યમ્ ઇન્દ્રિયર્થયોર્દ્રવ્યયોરન્તરં સ્યાત્ ।
અપિ ચ રૂપમાત્રમગૃહ્યમાણે દ્રવ્યે સ્વતન્ત્રં ગન્ધાદિવદ્ ગૃહ્યમાણં કથમન્તરા સ્વાશ્રયમનુમાપયેત્, આકાશાદીનામાશ્રયાણમગ્રહણાત્? તસ્માદ્ વિષક્તાવયવતેજોદ્રવ્યાપ્રત્યક્ષત્વસમારોપમાત્રેણ દૂષણં વક્ષ્યમાણં ત્વન્યથાસિદ્ધત્વદૂષણં પારમાર્થિકં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અથાભાવો ઽન્તરશબ્દવાચ્ય ઇતિ, નાસ્માકં મૂર્તદ્રવ્યાભાવાદન્યત્ આકાશમસ્તીતિ ભાવઃ ।
દૂષયતિ--સ સ્વતન્ત્રશ્ર્ચક્ષુર્વિષયો ન ભવતિ ઇન્દ્રિયં ચાર્થં ચાન્તરા અભાવો ગ્રાહ્યઃ, તેન સહાર્થસ્ય ગ્રહણં સાન્તરગ્રહણમ્ ।
ન ચેન્દ્રિયાર્થયોર્મધ્યતે કસ્યચિત્ સંયુક્તસ્ય વા સમવેતસ્ય વા ગ્રહણમસ્તિ, યત્તન્ત્રો ઽયમભાવો ગૃહ્યેત ઇતિ ભાવઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદાન્તરાલિકં સંયુક્તં વા સમવેતં વા વિશેષ્યં ગૃહ્યમાણમેવ તુ રૂપાદિવિશેષ્યમિતિ ।
તત્તન્ત્રો ઽયમભાવઃ તદ્વિશેષણત્વેન રિરૂપયિષ્યતે ।
તતશ્ર્ચ સાન્તરગ્રહણમુપપત્સ્યત ઇત્યત આહ--તેન સહોપલબ્ધાવિતિ ।
પ્રતીયતે હિ ત્વગાદિભિઃ અપીન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્યકારિભિરૌષ્ણ્યાભવવિશેષણ શિષિરતરં પાથઃ ।
ન ચેન્દ્રિયાણામત્રાપ્રાપ્યકારિતા,
તસ્માદનૈકાન્તિકમ્ ।
અન્વયાભ્યુપગમેનૈતદુક્તમ્ ।
અન્વયાભાવે તુ વિરુદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
ન ચ તૈજસં રૂપમન્તરમ્, યેન સાન્તરગ્રહણં સ્યાદિત્યાહ--ન ચાન્યા ગતિરતિ ।
યથા ચૈતત્ તથોપપાદિતમધસ્તાત્ ।
યે તુ સાન્તર ઇતિ ગ્રહણમિતિ હેતુમાહુઃ, તાન્ પ્રતિ દૂષણમાહ---યૈરપીતિ ।
અન્યથાસિદ્ધત્વે હેતુમાહ--શરીરેતિ ।
શરીરાવચ્છિન્નાઃ ખલ્વાત્માનઃ શરીરાયતનાઃ શરીરમેવાત્માનમભિમન્યાના અર્થાનનુભવન્તિ ।
તત્ર ય એવ શરીરાસંબદ્ધ ઇત્યનુભૂયતે તમેવ સાન્તર ઇતિ મન્યતે ।
ઇન્દ્રિયસંબન્ધો ભવતુ, મા વા ભૂત્, શરીરસંબન્ધેન તસ્ય સ્પર્શાદૌ ન સાન્તરત્વાભિમાન ઇત્યર્થઃ ।
હેત્વન્તરં દૂષયતિ--યદપીતિ ।

સંબન્ધમાત્રેણેતિ ।
માત્રગ્રહણં સંબન્ધચતુષ્ટયવ્યાપ્ત્યર્થમ્ ।
તદ્ યથા ઇન્દ્રિયેણાર્થસ્ય સંબન્ધઃ, ઇન્દ્રિયાવયવૈરર્થસ્ય, અર્થાવયવૈરિન્દ્રયસ્ય, ઇન્દ્રિયાવયવૈરર્થાવયવાનામ્ ।
ન ચૈતત્ નિર્યતા વિના પૃથ્વગ્રતાં ભવતીતિ પૃથ્વગ્રતા સૂચિતા ।
યથા વર્તિદેશે પિણ્ડિતમપિ તેજઃ પ્રસર્પત્ પ્રાસાદોદરં વ્યાપ્નોતિ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ? પૃથ્વગ્રત્વાદિતિ ।
સ્વભાવતઃ પ્રસરદપિ ન સ્વપરિમાણાનુવિધાયિનં પ્રત્યયમાધત્તે, કિં તુ વિષયભેદાનુવિધાયિનમ્ ।
વિષયનિરૂપણાધીનનિરૂપણા હિ પ્રત્યયા નેન્દ્રિયનિરૂપણાધીનનિરૂપણાઃ ।
તદિદમુક્તમ્---વિષયભેદાનુવિધાયી પ્રત્યય ઇતિ ॥
અપરમપિ હેતું દૂષયતિ--યત્ પુનરિતિ ।
દેહમર્થં ચાન્તરાવસ્થિતસ્ય પૃથિવ્યાદેઃ સંયુક્તસંયોગાલ્પીયસ્ત્વં ભૂયસ્ત્વં ચાપેક્ષમાણસ્યેતિ ।
ખગાનાં ચોપર્યુપરિ સંચરતાં દૂરાન્તિકભાવો બહુલતમાલોકાવયવભાગાનાં સંયુક્તસંયોગાલ્પત્વભૂયસ્ત્વાભ્યામવગન્તવ્યઃ ।
સ ચ તાદૃગાલોકાવયવી પ્રત્યક્ષો ઽન્યથા ન રૂપમાત્રેણ તદનુમાનં શક્યમિત્યુક્તમ્ ।
ન ચ ખગાનામુપર્યુપરિ સંચરતાં દૂરન્તિકપ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
ન ચ પતતિ પતત્રિણીહ પ્રાપ્તો નેહેતિ ભવેત્ ।
તસ્માદન્યથાસિદ્ધિરેવ સહાન્તરેણ ગ્રહણાદિતિવદત્રાપિ દૂષણમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
અપરમપિ હેતું દૂષયતિ--યત્ પુનરિતિ ।
યુગપદ્ગ્રહણમસિદ્ધમ્, તદભિમાનસ્તુ અન્યથાસિદ્ધઃ ।
અચિન્ત્યો હિ તેજસો લાધવાતિશયેન વેગાતિશયો યદુદયગિરિશિખરમ્ આરોહત્યેવ માર્તણ્ડમણ્ડલે ભવનોદરેષ્વાલોક ઇત્યભિમાનો લૌકિકાનામ્ ।
તાદૃશં ચાક્ષુષમપિ તેજ ઇતિ ક્રમેણાપિ ગચ્છદ્ યુગપત્તત્ર તત્ર લક્ષ્યતે ।
ન ચૈકસ્માદેવ કર્મણો યુગપદ્ દુરાન્તિકસંયોગા ભવન્તીતિ યુક્તમ્ ।
તદ્ધિ સ્વકાર્યે જનયિતવ્યે સ્વાશ્રયપ્રત્યાસત્તિમ્ અપેક્ષતે ।
અન્યથા મધુરાસ્થસ્ય દેવદત્તસ્ય કર્મ પાટલિપુત્રેણ દેવદત્તં યોજયેત્ ।
વેગાખ્યસંસ્કારજમપિ કર્મન સહસા શરમન્તરાલદેશેન ચ લક્ષ્યેણ ચ યોજયતિ ।
તસ્માત્ મિથ્યૈવ યૌગપદ્યાભિમાન ઇતિ ।
ચોદયતિ--કથં પુનરિતિ ।
અસ્તિ હિ શાખાચન્દ્રમસોઃ ગ્રહણે યૌગપદ્યાભિમાનઃ ।
ન ચાયમસતિ બાધકે મિથ્યેતિ વક્તું શક્યઃ ।
સો ઽયમબાધિતો બોધો ઽવબોધયત્યપ્રાપ્યકારિતાં ચક્ષુષ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ઇદમિતિ ।
ઇન્દ્રિયં યદ્યગત્વાનાગતમર્થં ગૃહ્ણીયાત્, કિમસ્ય કુડ્યકટાદ્યાવરણમપકુર્યાત્ યેન તદાવૃતં ન ગૃહ્ણીયાત્ ।
ગતૌ તુ સ્પર્શવતા પ્રસાદરહિતેન સૈવાસ્ય પ્રતિબદ્ધેતિ ન પ્રાપ્નોતિ વિષયમ્, અપ્રાપ્તં ચ ન ગૃહ્ણાતિ ।
પ્રાયોગસ્તુ, ચક્ષુઃશ્રોત્રે પ્રાપ્ય સ્વવિષયે કાર્યં કુરુતઃ, જનકત્વે સતિ તદપ્રાપ્તાવજનકત્વાત્ ।
યજ્જનકં સદ્ યદપ્રાપ્તૌ યન્ન જનયતિ તત્ તત્પ્રાપ્તાવેવ તજ્જનયતિ, યથા કુમ્ભજનકઃ કુમ્ભકારો મૃદો ઽપ્રાપ્તાવકુર્વન્ કુમ્ભં તત્પ્રાપ્તાવેવ કરોતિ ।
તથા ચૈતત્ ।
તસ્માત્ તથેતિ ॥
યુક્ત્યન્તરમાહ--દૂરાન્તિકાનુવિધાનમિતિ ।
દૂરે નોપલભ્યતે, અન્તિકે ચ ઉપલભ્યતે ।
અપ્રાપ્તેરવિશેષેણ દૂરે ઽપ્યુપલમ્ભઃ સ્યાત્ ।
અનુપલમ્ભે વા અન્તિકે ઽપિ ન સ્યાત્ ।
પ્રાપ્તૌ તુ દૂરં ગચ્છત્ પ્રક્ષીણં સત્ પ્રાપ્તમર્થં ન ગૃહ્ણાતિ અતૈજસમ્, તૈજસમ્ અપ્યભિભૂતં ન ગૃહ્ણાતિ, યથોલ્કાપ્રકાશં મધ્યન્દિને ।
અનભિભૂતં તુ માર્તણ્ડમણ્ડલં ગૃહ્ણાત્યેવેતિ ।
ચોદયતિ--વિષયીભાવાદિતિ ।
યોગ્યો હિ તાદૃશ ઇન્દ્રિયક્ષણઃ સ્વકારણાદુપજાતઃ પરિણતો વાર્થક્ષણશ્ર્ચ, યયોરપ્રાપ્તયોરેવ ગ્રહણગ્રાહ્યભાવઃ ।
વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટૌ ચ ન તૌ તાદૃશૌ ।
તત્ કિમપ્રતીયમાનપ્રાપ્તિકલ્પનયેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---તચ્ચ નૈવમિતિ ।
નિષત્સ્યેતે હિ ક્ષણભઙ્ગપરિણામૌ ભાવાનામ્ ।
તેન સ્થેમભાજાં ભાવાનાં સ્વરૂપયોગ્યતા વા મહત્ત્વાદિર્વિષયીભાવઃ સહકારિસાકલ્યં વા જ્ઞાનોપજનનં પ્રતિ પરિશિષ્યતે ।
તત્ર સ્વરૂપયોગ્યતામાત્રં ચેદાસ્થીયેત, તદા યદેવાવ્યવહિતં સન્નિહિતં સદ્ અજનયદ્ વિજ્ઞાનં વિપ્રકૃષ્ટમપિ વ્યવહિતમપિ તદેવેતિ તથૈવ તેન જ્ઞાનં જનયિતવ્યમ્ ।
અસ્તિ હિ તસ્ય તદાપિ સ્વરૂપયોગ્યતેતિ, સહકારિસાકલ્યં તુ પ્રાપ્તિરેવ ।
તસ્માત્ ન સંબન્ધમન્તરેણ વિષયીભાવ ઇતિ સૂક્તમ્ ।
સન્દિગ્ધઃ પૃચ્છતિ--અથ પ્રાપ્યકારિત્વ ઇતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
કુલાલાદૌ પ્રાપ્યકારિણિ દૃષ્ટં યથા વિપ્રકૃષ્ટો વ્યવહિતશ્ર્ચ ન કરોતીતિ, તસ્માત્ અપ્રાપ્યકારિણિ ચાચસ્કાન્તાદૌ દૃષ્ટં યથા વિપ્રકૃષ્ટો વ્યવહિતશ્ર્ચ લૌહં મણિરાકર્ષતિ, તસ્માત્ તત્ર પ્રમાણં વક્તવ્યમિતિ ઉત્તરમ્--ઇન્દ્રિયત્વમેવ પ્રમાણમ્ ।
તદેવ પઞ્ચાવયવોપપન્નમાહ--પ્રાપ્યકારીતિ ।
યદિ તુ કશ્ર્ચિત્ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વમ્ ઉભ્દાવયેત્ ત્વગાદીનામપ્રાપ્યકારિત્વાદિતિ, તુ પ્રત્યાહ--અથ પુનર્ન કિઞ્ચિદિતિ ।
પૃચ્છતિ--અથેતિ ।
યોગ્યતયૈવ હિ કારણાનિ સ્વકાર્યં કુર્વન્તિ, પ્રાપ્તિસ્તુ સ્વરૂપ્યોગ્યતાપ્રયુક્તાં વ્યાપ્તિમુપજીવતિ, ન ત્વસ્યાઃ સ્વાભાવિકં વ્યાપકત્વમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--સો ઽપીતિ ।
સહકારિસાકલ્યં તાવત્ ન પ્રાપ્તેરતિરિચ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
કેવલં સ્વરૂપયોગ્યતા વક્તવ્યા ।
સ ચ વ્યસ્તાનામપ્યસ્તીતિ યત્ર તત્ર વ્યવસ્થિતેભ્યો ઽપિ કાર્યોત્પાદપ્રસઙ્કઃ ।
અયસ્કાન્તમણેરપિ ચક્ષુષ ઇવ વૃત્તિભેદ એષિતવ્યઃ,
અન્યથા વ્યવધાનવિપ્રકર્ષયોરપિ લૌહાકર્ષણપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ વ્યવધાનવિપ્રકર્ષાભાવસહિતો લૌહમાકર્ષતિ, વ્યવધાનવિપ્રકર્ષયોસ્તુ તદભાવાભાવો નાકર્ષતિ સંપ્રતમ્ ।
પ્રાપ્તેરેવ તત્ર તત્ર કાર્યોત્પાદં પ્રતિ ઉપયોગસ્ય વિદિતસ્વાત્ ।
યોગ્યતામાત્રસ્ય ચોપાધેરપાકૃતત્વાત્ ।
યથા ચ દ્રવ્યાતિરિક્તસ્તદ્ધર્મઃ પ્રાપ્તિસ્તથાગ્રેનિવેદયિષ્યતે ।
તસ્માત્ સર્વમવદાતમ્ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
યદપિ કૃષ્ણસારાનુગ્રહોપઘાતાભ્યાં દર્શનાદર્શનાદિતિ તત્રોચ્યતે, તદધિષ્ઠાનમિન્દ્રિયમિત્યધિષ્ઠાનાનુગ્રહોપઘાતાભ્યાં તસ્યાનુગ્રહોપધાતૌ, યથા કૂષ્માણ્ડલતાસેચનચ્છેદનાભ્યાં તત્ફલસ્ય અનુગ્રહોપઘાતૌ ।
અત એવ બહિર્નિસૃતાપ્યચ્છિન્નમૂલા દૃષ્ટિઃ કાર્યાય સમર્થા ન છિન્નમૂલેતિ સિદ્ધમ્ ॥
પૃચ્છતિ--અથ જ્ઞાનેતિ, પ્રત્યક્ષસમાખ્યાતલક્ષણાનુવાદેન લક્ષણે વિધીયમાને જ્ઞાયત એવૈતજ્જ્ઞાનમેવેતિ લોકે સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનહેતોઃ પ્રત્યક્ષત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---સુખાદિવ્યુદાસાર્થમ્ ।
તદેવ હિ લક્ષણવાયમુચ્યતે, યસ્ય લક્ષ્યાનપેક્ષો ઽતિવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિવ્યુદાસો લક્ષણપદેભ્ય એવ પ્રતીયતે ।
લક્ષ્યાનુરોધેન તુ લક્ષણવ્યવસ્થાપને અન્યોન્યાશ્રયત્વમગતિર્વેતિ ભાવઃ ।
સુખાદીનાં વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજત્વેન વિજ્ઞાનત્વાદશક્યં વ્યાવર્તનમિતિ ચેત્--ન, અભિન્નહેતુજત્વાસિદ્ધઃ ।
ન ખલુ યૈવ ચન્દનસ્પર્શજ્ઞાનસ્યોત્પત્તૌ સામગ્રી સૈવ સુખસ્યાપીતિ ।
અસ્તિ હિ શીતાર્તસ્યાપિ ચન્દનેન્દ્રિયસંયોગાત્ શીતસ્પર્શજ્ઞાનમ્ ઇતિ તદ્વદેવાસ્ય સુખમપિ ભવેત્ ।
અવાન્તરસામગ્રીભેદે ઽપીન્દ્રિયાર્થમનસ્કારજત્વાત્ જ્ઞાનજાતીયત્વમિતિ ચેત્---ન, કિઞ્ચિત્કારણાભેદે ઽપિ કાર્યભેદસ્યાનાકસ્મિકત્વોપપત્તેઃ ।
તદર્થત્વાચ્ચ કારણભેદાનુસરણપ્રયાસસ્ય ।

ન ચોપાદાનાભેદાદભેદ ઇતિ યુક્તમ્ ।
ભિન્નાનામપિ જ્ઞાનાનામેકસમનન્તરપ્રત્યયોપાદાનત્વસ્ય ભવભ્દિરભ્યુપગતત્વાત્ ।
અપિ ચોપાદાનાભેદશ્ર્ચ કુતશ્ર્ચિત્ કારણભેદાત્ કાર્યભેદશ્ચેતિ કો વિરોધઃ? અત એવાસ્માકમભેદે અપ્યુપાદાનસ્ય પિઠરસ્યૌષ્ણ્યાપરાખ્યસ્ય ચ વહિનસંયોગસ્ય પૂર્વરૂપાદિપ્રધ્વંસાનાં કારણાનાં ભેદાદ્ ભિન્નજાતીયા જાયન્તે ગન્ધરૂપરસસ્પર્શા ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તસ્માદર્થપ્રવણેભ્યો જ્ઞાનેભ્યસ્તદપ્રવણતયા ભિન્નજાતીયાઃ સુખાદયો યથાસ્વમુનકૂલવેદનીયત્વાદિભિર્લક્ષણૈરન્યોન્યમપિ ભેદવન્તસ્તીવ્રસંવેગતયા પ્રમિત્સાનપેક્ષમાનસપ્રત્યક્ષપ્રવેદનીયા ઇતિ રમણીયમ્ ॥
સ્યાદેતત્ ।
અસત્યપીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે જ્ઞાનમાત્રાદેવ સુખદુઃખયોઃ સ્વપ્નાન્તિકે દર્શનાત્
યત્રાપીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્તત્રાપિ જ્ઞાનમસ્તીતિ તદેવ સુખદુઃખયોઃ કારણં ક્લુપ્તસામર્થ્યાત્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય તુ જ્ઞાનમાત્રોપયોગાદન્યથાસિદ્ધૌ ભાવાભાવાવિતિ ।
તદયુક્તમ્, સ્વપ્નાન્તિકે સુખદુઃખોત્પાદસ્યાસિદ્ધેસ્તજ્જ્ઞાનસ્યાર્થજ્ઞાનસ્યેવ મિથ્યાત્વાત્ ।
યથા હિ તત્ર કામિનીસ્મૃતિવિષર્યાસ એવ મુપલબ્ધચરતજ્જન્મસુખસ્મરણવિપર્યાસઃ ।
સુખદુઃખબુદ્ધ્યુત્પાદ એવ ચાત્ર ધર્માધર્મોપયોગો ન તુ સુસદુઃખોત્પાદે ।
ન ચાસતીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે જ્ઞાનમન્યન્મનોરથાદિ વા તાદૃશં સુખભેદં વિધત્તે યાદૃશો વિષયોપભોગજન્મા ।
સતીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે જ્ઞાનમાત્રમેવ તસ્ય હેતુઃ ।
જ્ઞાનહેતુસ્તુ સુખભેદસ્યાનુત્પાદાદિત્યપ્યુક્તમેવ ।
વિષયસાક્ષાત્કારસ્તદુત્પાદહેતુર્ન વિષયજ્ઞાનમાત્રમિતિ ચેત્? હન્તર્, ઇશ્વરસ્યાપ્યસ્તિ તત્રભવતો યોગર્દ્ધિસંપન્નાનાં ચ મહાધિયાં સમસ્તવસ્તુસાક્ષાત્માર ઇતિ તેષામપિ સુખદુઃખોત્પાદપ્રચયઃ પ્રસજ્યેત્, અસત્યાં પ્રતિપક્ષધારણાયામ્ ।
તસ્માદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ઽપિ સુખદુઃખોત્પાદહેતુરેષિતવ્યઃ ।
સ ચ સત્યપ્યર્થસાક્ષાત્કારે નાસ્તિ સિદ્ધાનામિતિ ન તેષાં સુખદુઃખોત્પાદઃ ।
અપિ ચ ચરમભાવિ કારણં ગૃહીત્વા પૂર્વભાવિનામકરણત્વાપાદને તન્ત્વાદીનામપિ પટાદીન્ પ્રત્યકારણત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સંયોગભેદાદેવ તાદૃશપટાત્પત્તેઃ તન્ત્વાદીનાં ચ સંયોગભેદ એવોપયોગાત્ ।
તત્સહિતસ્ય તુ તત્કારણત્વં સન્નિકર્ષસ્યાપ્યાલોચનસહિતસ્યેતિ સમાનમ્ ।
યથાહુઃ પદાર્થવિદઃ સ્ત્રગાદ્યભિપ્રતવિષયસાન્નિધ્યે સતીષ્ટોપલબ્ધીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષધર્માદ્યપેક્ષાદાત્મમનસોઃ સંયોગાત્ યદનુગ્રહાભિષ્વઙ્ગનયનાદિપ્રસાદજનકમત્પદ્યતે તત્સુખમ્ ઇતિ ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તં સુખાદિનિવૃત્ત્યર્થં જ્ઞાનગ્રહણમિતિ ॥
ઇહ દ્વયી પ્રત્યક્ષજાતિરવિકલ્પિકા સવિકલ્પિકા ચેતિ ।
તત્રોભય્યપિ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમવ્યભિચારીતિ લક્ષણેન સંગૃહીતાપિ સ્વશબ્દેનોપાત્તા, તત્ર વિપ્રતિપત્તેઃ ।
તત્રાવિકલ્પિકાયાઃ પદમ્ અવ્યપદેશ્યમિતિ, સવિકલ્પિકાયાશ્ર્ચ વ્યવસાયાત્મકમિતિ ।
તત્ર વ્યપદેશો વિશેષણમુપલક્ષણં વા નામજાત્યાદિ, તત્ કર્મ વ્યપદેશ્યં વિશેષ્યમિતિ યાવત્ ।
તદ્યથા ડિત્થો ઽયં ગૌરયં શુક્લો ઽયં કમણ્ડલુમાનયં ગચ્છત્યયમિતિ સર્વં હિ સવિકલ્પકં વિશેષણવિશેષ્યભાવેન વસ્તુષુ પ્રવર્તતે ।
અવિદ્યમાનં વ્યપદેશ્યં યસ્મિસ્તદવ્યપદેશ્યં જાત્યાદિસ્વરૂપાવગાહિ, ન તુ જાત્યાદીનાં મિથો વિશેષણવિશેષ્યભાવાવગાહીતિ યાવત્ ॥
તત્ર નામરહિતમવિકલ્પકં નાસ્તીતિ યે વિપ્રતિપદ્યન્તે તન્મતમપચિકીર્ષુરૂપન્યસ્યતિ ભાષ્યકારઃ યાવદર્થં વૈ નામધેયશબ્દાઃ ।
સર્વે ઽર્થાઃ સર્વથા સર્વદા સર્વત્ર નામધયાન્વિતાઃ ।
નાસ્તિ સો ઽર્થો યઃ કદાચિત્ ક્વચિત્ કથઞ્ચિત્ નામધેયેન વિયુજ્યતે ।
તદનેન નામધેયતાદાત્મ્યમર્થાનાં પ્રતિજાનીતે ।
અત્ર હેતુમાહ--તૈરર્થસંપ્રત્યય ઇતિ ।
અર્થા હિ પ્રતીયમાનાં નામધેયૈરૂપેતાસ્તત્સામાનાધિકરણ્યેનાવગમ્યન્તે ગૌરિત્યર્થો ઽશ્વ ઇત્યર્થ ઇતિ ।
ન ચોપાયતયા સામાનાધિકરણ્યં ઘટતે ।
ન હિ ચક્ષુરાદિસામાનાધિકરણ્યં રૂપાદ્યનુભવતિ ।
નાપિ જ્ઞાયમાન ઉપાય ઉપેયસામાનાધિકરણ્મનુભવતિ ।
ન હિ ભવતિ ધૂમો ઽયં વહિનરિતિ કિં તુ ધૂમો ઽયં ધૂમત્વાત્ વહિનમાનિતિ ।
અપિ ચાશબ્દોપાયે ઽનુમેયાદૌ ન શબ્દસંભેદેનાધિગમો ભવેત્, અસ્તિ તુ ।
તસ્માત્ તૈર્નામધેયૈઃ સહ સમાનાધિકરણસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યયો યત ઇતિ ।
તસ્માત્ નામધેયાત્માનઃ અર્થાઃ ।
કિં ચ ગવાદિષુ ષડ્જાદિષુ ચ શબ્દાપકર્ષે ઽર્થપ્રત્યયાપકર્ષાત્ તદુત્કર્ષે ત્વર્થપ્રત્યયોત્કર્ષાત્ પ્રત્યયસ્ય ચ પ્રત્યેતવ્યોત્કર્ષાધીનોત્કર્ષત્વાત્ નામધેયોત્કર્ષેણાર્થસ્યોત્કર્ષઃ અર્થસ્ય તાદત્મ્યં ગમયતિ ।
તદિદં સમઃ પ્રયોજનં સંપ્રત્યય ઇતિ સમધિકઃ પ્રત્યય ઇત્યર્થઃ ।
અસ્ત્યર્થસંપ્રત્યયો નામધેયસામાનાધિકરણ્યેન, ન ત્વેતાવતા નામધેયાત્મતા સિધ્યતિ ।
અસ્તિ હિ પુરોવર્તિદ્રવ્યસામાનાધિકરણ્યેન રજતપ્રત્યયો ન ચૈતાવતા શુક્તી રજતાત્મિકા ભવતીત્યત આહ---અર્થસંપ્રત્યયાચ્ચ વ્યવહારઃ ।
તતશ્ર્ચવિસંવાદાત્ પ્રમાણં સન્નામધેય તાદત્મ્યં સાધયત્યર્થાનામિત્યર્થઃ ॥
તદેવં સામાન્યતો ઽર્થાનાં નામધેયતાદાત્મ્યં વ્યુત્પાદ્ય પ્રકૃતે યોજનયતિ---તત્રેદમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદુત્પન્નં વિષયજ્ઞાનં રૂપમિતિ વા રસ ઇતિ વા એવં રૂપાદ્યર્થસામાનાધિકરણ્યેન ભવતિ ।
ભવતુ, કિમેતાવતાપીત્યત આહ---રૂપરસશબ્દાશ્ર્ચ વિષયનામધેયમ્ ।
કિમેતાવતાપીત્યત આહ--તેન વ્યપદિશ્યતે જ્ઞાનમ્ ।
ઉક્તમપિ વ્યપદેશં સવ્યાખ્યાનમાહ--રૂપમિતિ જાનીતે રસ ઇતિ જાનીતે ઇતિ ।
તથા ચાર્થાનાં નામધેયાત્મકત્વાત્ તદ્ગોચરમાલોચનમપિ નામધેયગોચરમિત્યર્થવત્ નામધેયેન વ્યપદિશ્યમાનં શાબ્દં પ્રસજ્યત ઇતિ ।
ન શબ્દપ્રમાણકતયા શાબ્દમ્, અપિ તુ શબ્દે જાતં શાબ્દમ્ ।
શબ્દશ્ર્ચાત્ર વિષયત્વેન જનકો ઽર્થતાદાત્મ્યાત્ ।
તથા ચ નાવિકલ્પકં શબ્દરહિતમસ્તીતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
તથા ચાહુઃ,
ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદૃતે ।
અનુવિદ્ધમિવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન ગમ્યતે ॥
બાલકમૂકાદીનામપિ જ્ઞાનં શબ્દાનુવ્યાધવદેવાનાદિશબ્દભાવનાવશાત્ ।
યદવોચત્,
આદ્યઃ કરણવિન્યાસઃ પ્રાણસ્યોર્ધ્વં સમીરણમ્ ।
સ્થાનાનામભિઘાતશ્ર્ચ ન વિના શબ્દભાવનામ્ ॥
ઇતિ ।
તદસ્ય નિરાકરણં લક્ષણગતેનાલોચનજ્ઞાનાવરોધાર્થેનાવ્યપદેશ્યપદેન સૂચિતમ્ ઇતિ પરીક્ષાપર્વણિ વચનાર્હમપિ સુભાષિતરુચિતયા તદ્વિલમ્બમસહમાનો ભાષ્યકારો લક્ષણાવસર એવાહ ।
અત એવાહ---અવ્યપદેશ્યમિતીતિ ।
તેન સૂચિતે ઽપ્યર્થે અવ્યપદેશ્યપદં ચોજયતિ---યદિદમનુમયુક્તે શબ્દાર્થસંબન્ધે ઽર્થજ્ઞાનમ્, ન તત્ નામધેયશબ્દેન વ્યપદિશ્યતે ॥
અયમભિસન્ધિઃ ।
સામાનાધિકરણ્યેન શબ્દાત્મકત્વં રૂપાદીનામભિધીયાનં શબ્દબ્રહ્માત્મકત્વં વોચ્યેત શ્રેયમાણગૌરિત્યાદિપદભેદાત્મકત્વં વા? ન તાવદાદ્ય ।
કલ્પઃ ।
ન સલ્વસ્મદાદિસમસ્તદર્શનપથાતિવૃત્તેન શબ્દબ્રહ્મણા રૂપાદીનામસ્તિ સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિઃ લૌકિકાનામ્ ।

શ્રૂયમાણશબ્દસામાનાધિકરણ્યેન તુ તાદાત્મ્યપ્રસાધને અનુપયુક્તશબ્દસંબન્ધસ્ય બાલમૂકાદેઃ રૂપાદિજ્ઞાનેષુ નાસ્તિ શ્રૂયમાણશબ્દગન્ધો ઽપિ, પ્રાગેવ તુ તત્સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
ન ચ તેષામપિ પ્રાગ્ભવીયશબ્દભાવનાનુગમેન તત્સામાનાધિકરણ્યમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
ન ખલુ રૂપાદ્યાત્મનઃ શબ્દસ્ય રૂપાદિવૈશદ્યૈનાવૈશદ્યં સંભવતિ ।
યુગપદ્ વૈશદ્યાવૈશદ્યરૂપવિરુદ્ધધર્મયોગેન ભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
વેશદ્યે તુ વ્યુત્પન્નવદવ્યુત્પન્નો ઽપિ શબ્દૈઃ વ્યવહરેત્, ન તુ સંબન્ધગ્રહણપેક્ષેત ।
ન ચ તાદાત્મ્યાદન્યદ્ વાચકત્વં શબ્દાનાં યત્ર સંબન્ધગ્રહાપેક્ષા ભવેત્ ।
ન ચ તાદાત્મ્યે ઽપિ કલ્પિતભેદાનાં વાચ્યવાચકભાવઃ ।
તથા સતિ ન સામાનાધિકરણ્યં સ્યાત્ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો ભેદકલ્પના ચ સામાનાધિકરણ્યપ્રથા ચેતિ ।
તસ્માદવ્યુત્પન્નાનામસ્તિ શબ્દરહિતં રૂપાદિષુ નિર્વિકલ્પકં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
ન કેવલમબ્યુત્પન્નાનામ્, વ્યુત્પન્નાનામપ્યસ્તીત્યાહ--ગૃહીતે ઽપિ ચ શબ્દાર્થસંબન્ધે ઇતિ ।
આર્દ્ધેક્ત એવ સામાનાધિકરણ્યનિરાસાય સંબન્ધગ્રહણસ્વરૂપમાહ--અસ્થાર્થસ્ય સાસ્નાદિમદ્રૂપસ્ય અયં ગકરાદ્યોકારો નામધેયમિતિ ।
ઇતિકરણો જ્ઞાનપરામર્શપ્રધાનઃ ।
તથા ચ યો ડિત્થો નાનાદેશકાલાવસ્થાસંસૃષ્ટઃ પિણ્ડભેદઃ સો ઽયમિતિ સન્નિહિતદેશકાલ ઇત્યર્થઃ ।
ન ત્વયં પિણ્ડો ડિત્થશબ્દ ઇતિ પ્રત્યયઃ ।
ઔત્સર્ગિકં હિ શબ્દાનામર્થપરત્વં ક્વચિત્ પુનરિત્યાદિભિઃ શબ્દૈસ્તદપોદ્યતે ।
યત્રાપિ સંબન્ધપ્રતિપાદનમભેદેન અયં ડિત્થ ઇતિ, તત્રાપિ શબ્દો વાચ્યત્વપરો ન સ્વરૂપપરઃ યથા ગૌર્વાહીક ઇતિ લક્ષ્યમાણગુણયોગપરઃ ।
ન ચ તન્માત્રેણ વાહીકસ્ય ગોત્વં ભવતિ ।
તસ્માદ્ ભિન્નયોરેવ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધગ્રહાત્ તન્મૂલત્વાચ્ચ શબ્દવ્યવહારસ્ય ન શબ્દપુરઃસરમપિ જ્ઞાનં શબ્દસામાનાધિકરણ્યમાત્મનો ઽર્થસ્યાવગમયતિ ।
યત્તુ શબ્દાનુપાયે ઽપિ જ્ઞાને શબ્દઃ પૂર્વં ભવતિ તદ્ગૃહીતસઙ્કેતસ્ય પ્રથમમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદાલોચનેન શબ્દસંસર્ગરહિતેનાલોચિતે ઽર્થમાત્રેતસ્યાર્થભેદસ્ય શબ્દભેદેન સંબન્ધાત્ શબ્દવિષયઃ સંસ્કારઃ પ્રબોધ્યતે ।
પ્રબુદ્ધઃ શબ્દસ્મૃતિં જનયતિ ।
તેન વ્યુત્પન્નસ્ય નિર્વિકલ્પકાત્ પરાઞ્ચઃ પ્રત્યયાઃ શબ્દાનુપાયા અપિ શબ્દપુરઃસરા જાયન્તે ।
યથાહુઃ,
યત્ સંજ્ઞાસ્મરણં તત્ર ન તદપ્યન્યહેતુકમ્ ।
પિણ્ડ એવ હિ દૃષ્ટઃ સન્ સંજ્ઞાં સ્મારયિતું ક્ષમઃ ॥
તસ્માદ્ વ્યુત્પન્નસ્યાપિ નામધેયસ્મરણાય પૂર્વમેષિતવ્યો વિનૈવ નામધેયમર્થપ્રત્યયઃ ।
તદિદમ્ ઉક્તમ્--ગૃહીતે ઽપિ શબ્દાર્થસંબન્ધે અસ્યાર્થસ્યાયં શબ્દો નામધેયમિતિ ।
યદા તુ સો ઽર્થો ગૃહ્યતે નામધેયરહિતો નામધેયસ્મરણાત્ પૂર્વમવિકલ્પેન તદા પૂર્વસ્માદ્ અવ્યુત્પન્નાવસ્થાયામ્ અર્થજ્ઞાનાત્ ન વિશિષ્યતે ઇતિ ।
યતો ન વિશિષ્યતે તસ્માત્ તદર્થજ્ઞાનં તાદૃગેવ ભવતિ ।
નનુ પરપ્રતિપાદનાદિલક્ષણવ્યવહારાય સ્વરૂપેણ જ્ઞાને વ્યપદેષ્ટવ્યે યદર્થવ્યપદેશેન વ્યપદિશ્યતે તદવગચ્છામો ઽર્થવ્યપદેશાકારમિતિ ।
કથં ચાર્થાકારં ભવતિ? યદ્યર્થવ્યપદેશયોર્નાભેદઃ, તસ્માત્ પુનરપિ તાદાત્મ્યં પ્રસક્તમિત્યત આહ--તસ્ય ત્વિતિ ।
અર્થાકારમેવ તુ જ્ઞાનમર્થવ્યપદેશેન વ્યપદિશ્યતે અન્યથા અશક્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રતીયમાનં પરેણ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ॥
તદેવમર્થજ્ઞાનકાલે # સ # ન સમાખ્યાશબ્દો વ્યાપ્રિયતે પ્રતીયમાનતયા, વ્યવહારકાલે તુ પરપ્રત્યાયનકાલે તુ વ્યાપ્રિયતે કારણતયા ।
તદનેન ગોપાલાવિપાલાદીનાં સંજ્ઞાનિવેશનં તાસુ તાસુ વ્યક્તિષુ વ્યવહારોત્કર્ષહેતુઃ
નાર્થોત્કર્ષહેતુરિત્યપિ સૂચિતં ભવતિ ।
તસ્માદ્ અવિકલ્પકપ્રત્યક્ષાવરોધાર્થેનાવ્યપદેશ્યપદેનાસ્યૈવાવિકલ્પકસ્ય શબ્દાનુવ્યાધરહિતતા સૂચિતા ઇત્યાશયવાન્ ઉપસંહરતિ---તત્માદિતિ ॥
તદેતદ્ ભાષ્યં વાર્ત્તિકકારઃ તાત્પર્યતો વ્યાચષ્ટે---તચ્ચેન્દ્રિયાર્થેતિ ।
વિષયભેદાનુવિધાયિ જ્ઞાનમિતિ શબ્દાત્મતામપારોતિ ।
ચાક્ષુષં હિ રૂપજ્ઞાનં રૂપ એવ નિયતં ન શબ્દે પ્રવર્તતે ।
એવં શ્રૌત્રમપિ શબ્દ એવ નિયતં ન રૂપાદૌ પ્રવર્તતે ।
યદિ પુનરિદં શબ્દાત્મકં રૂપાદિ ભવેત્, શ્રોત્રજં જ્ઞાનં શબ્દગ્રાહીતિ રૂપાદાવપિ પ્રવર્તેત ।
અપ્રવર્તમાનં વા વિધુરયતિ રૂપાદીનાં શબ્દાત્મતામ્ ।
અપિ ચ શ્રૂયમાણશબ્દાત્મત્વે રૂપાદીનામ્, તેષામપિ શ્રવણગ્રાહ્યત્વમિત્યન્ધો ઽપિ રૂપુ ગૃહ્ણીયાત્ ।
અસ્તિ હિ તસ્ય શ્રોત્રં ચ શબ્દજ્ઞાનં ચ ।
એવં બધિરો ઽપિ શબ્દં ગૃહ્ણીયાત્ ।
અસ્તિ હિ તસ્ય લોચનં ચ રૂપજ્ઞાનં ચ ।
અશબ્દો ઽભાવ ઇતિ ચ વિવક્ષિતવિપરીતાપત્તિઃ શબ્દાભાવસ્યાર્થસ્ય શબ્દત્વાત્, અશબ્દત્વે વા સ એવાસ્યાર્થઃ શબ્દાદ્ ભિન્નઃ પ્રસજ્યતે ।
એવમભાવો ઽપ્યર્થ ઇતિ શબ્દઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ નાભાવઃ, શબ્દસ્ય સત્ત્વાત્ ।
તથા ચાર્થાનુવિધાયિ વિજ્ઞાનં ન ભવેત્ ।
અસ્તિ ચ ।
તસ્માત્ ન શબ્દાત્માનો ઽર્થા ઇતિ ।
તદુત્પત્તિકાલ ઇતિ પ્રાથમ્યેન શબ્દાનુવ્યાધં વ્યાવર્તયતિ ॥
એકદેશિવ્યાખ્યાનમાહ---અપરે ત્વિતિ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષેણ હિ લિઙ્ગેન યદિન્દ્રિયગાતિજ્ઞાનં તદપિ પ્રત્યક્ષલક્ષણોપેતમિતિ પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યત ઇતિ તન્નિવારણાય અવ્યપદેશ્યપદમ્ ।
અપદેશો હેતુવચનમ્ ।
તદેવ તદાભાસેભ્યો વિશિષ્ટં વ્યપદેશઃ ।
તસ્ય કાર્યં હેતુપ્રત્યાયનદ્વારા અનુમેયજ્ઞાનં વ્યપદેશ્યમ્ ।
ન વ્યપદેશ્યમવ્યપદેશ્યમલિઙ્ગોભ્દવમ્ ઇત્યનુમાનં વ્યાવર્તિતમિત્યર્થઃ ।
તદેકદેશિમતં દૂષયતિ---તચ્ચ નૈવમિતિ ।
નન્વિન્દ્રિયગતિજ્ઞાનમપિ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાલ્લિઙ્ગાદુત્પન્નમિત્યત આહ---ન હ્યનુમેયસ્યેતિ નૈતદિન્દ્રયાર્થસન્નિકાર્ષાદુપજાયતે, કિં તુ તજ્જ્ઞાનાત્ ।
અત એવાતીતે ઽપિ ધૂમાદૌ લિઙ્ગે તત્સ્મરણમાત્રાદેવાનુમેયજ્ઞાન ભવતિ ।
ન ચ સન્નિકર્ષપદસ્ય મુખ્યત્વે સંભવતિ જ્ઞાનલક્ષણા યુક્તેત્તિ ભાવઃ ।
ઉપસંહરતિ--અત ઇતિ ।
ઇમં ચ વાર્ત્તિકગ્રન્થમબુધ્યમાના ઇન્દ્રિયગતિજ્ઞાનનિવૃત્ત્યર્થમિન્દ્રિયવિષયેષ્વિતિ પદં સૂત્રે ઽધ્યાહરન્તીતિ ॥
ક્રમપ્રાપ્તસ્યાવ્યભિચારિપદસ્ય તાત્પર્યં બ્રૂવાણો ભાષ્યસ્યાપિ તાત્પર્યમાહ--ગ્રીષ્મે મરીચય ઇતીતિ ।
યદ્યપિ સામાન્યલક્ષણેનૈવ વ્યભિચારિણો નિરસ્તાઃ પ્રત્યયાઃ તદપેક્ષં ચ વિશેષલક્ષણમ્, અન્યથા અનુમાનાદિપદેષ્વપ્યભિચાદિપદમુપાદેયં સ્યાત્, તથાપિ સિદ્ધે સત્યારમ્ભો નિયમાર્થઃ ।
દ્વયી હિ પ્રમાણાનાં ગતિઃ ।
કિઞ્ચિત્ સત્તામાત્રેણપ્રમાસાધનં યથા પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન હિ ચક્ષુરાદીનાં ગ્રહણમુપયુજ્યતે, અપિ તુ સત્તૈવ ।
અનુમાનાદીન તુ સ્વજ્ઞાનેન પ્રમાસાધનાનિ ।
ન ખલ્વગૃહીતં લિઙ્ગં વા શબ્દો વા આગમસહિતં સાદૃશ્યં વા યથાવિષયમ્ આદધાતિ પ્રમામ્ ।
તત્રાનુમાનસ્ય પ્રમોપજનનાત્ પ્રાગેવ અર્થાવ્યભિચારગ્રહણમપેક્ષતે નાન્યથા ।
તતઃ પ્રમા સિધ્યતીતિ ।
શબ્દાદૌ તુ યદ્યપિ પ્રમોપજનનં પ્રતિ નાર્થાવ્યભિચારગ્રહાપેક્ષા, તથાપિ શક્યમતિરોહિતાર્થમન્ત્રમધ્યપતિતસ્ય દ્રાગિત્યેવ પ્રતીયમાનાર્થસ્યાપિ,
સૃણ્યેવ જર્ભરી તુર્ફરીતૂ ॥

ઇત્યેવમાદેર્મન્ત્રસ્યાપ્તપ્રણેતૃકતયા સામાન્યતો ઽર્થાવ્યભિચારિત્વં ગ્રહીતુમ્ ।
ઔત્સર્ગિકં હિ શબ્દાનામર્થપરત્વમ્ ।
અત એવ નિગમનિરુક્તવ્યાકરણસહાયાસ્તતો ઽર્થમવધારયન્તિ ।
એવં યથા મુદ્ગસ્તમ્બસ્તથા મુદ્ગપર્ણીતિ આપ્તવાક્યશ્રવણાદેવ મુદ્ગસ્તમ્બસાદૃશ્યજ્ઞાનસ્યાનુપજનિતફલસ્યાપિ શક્યં તદર્થાવ્યભિચારિત્વં નિશ્ર્ચેતુમ્ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય તુ પ્રમાણસ્યાત્યન્તપરોક્ષસ્વરૂપોલમ્ભ એવ તાવત્ પ્રમોપજનનાત્ પ્રાગ્ દુર્લભઃ, પ્રાગેત તુ તસ્યાર્થાવ્યભિચારિત્વમ્ ।
યદ્યપિ ચ સંવેદનપ્રામાણ્યપક્ષે ઽપિ તત્સંવેદનં મનસા સુલભમ્, તથાપિ ન તન્માત્રં પ્રમાણમ્ ।
અપિ તુ અસાધારણેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસહાયમિતિ તત્સહાયસ્ય તસ્ય પરોક્ષત્વમેવ ।
તેન પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાણસ્ય ફલાવ્યભિચારેણૈવાવ્યભિચારજ્ઞાનમ્, ન સ્વરૂપતઃ ઇત્યેતત્ પ્રમાણાન્તરેભ્યો વ્યાવૃત્તમસાધારણં પ્રત્યક્ષસ્ય રૂપમાદર્શયિતુમવ્યભિચારિપદોપાદાનમ્ ।
અથ વા પ્રત્યક્ષાવ્યભિચાર એવાનુમાનાદ્યવ્યભિચારે કારણમ્ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો ઽવ્યભિચરિતપ્રત્યક્ષગૃહીતપક્ષધર્મતાકં તર્કસહાયપ્રત્યક્ષગૃહીતાવિનાભાવં ચાનુમાનં વ્યભિચારતીતિ ।
યત્તુ બાધિતવિષયં સત્પ્રતિપક્ષિતં ચાનુમાનમ્, તદપિ યદ્યપિ પ્રથમં વ્યાપ્તિગ્રહણદોષેણ ન ખણ્ડિતમ્, તથાપિ ખણ્ડનોત્તરકાલં સો ઽપિ પ્રતીયતે ।
તથા ચ વ્યાપ્તિગ્રાહિ પ્રત્યક્ષં તત્રાપિ વ્યભિચારીતિ ।
એવમાગમો ઽપિ સાક્ષાત્ ક્વચિત્ પારમ્પર્યેણ પ્રત્યક્ષપૂર્વકસ્તદ્વ્યભિચારેણૈવ વ્યભિચરતિ ।
આગમવ્યભિચારેણૈવોપમાનવ્યભિચારો વ્યાખ્યાતઃ ।
તદેવં પ્રત્યક્ષાવ્યભિચારે પ્રમાણાનામવ્યભિચારો ઽસ્તીતિ પ્રત્યક્ષસ્યૈવ વિશેષણમવ્યભિચારિપદં ચકાર, નેતરેષાં પ્રમાણાનામ્ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવસ્તન્મૂલં પ્રત્યક્ષમ્ અવ્યભિચારિ, તાનિ ચ વ્યભિચારીણીતિ ।
સો ઽયં વિશેષઃ પ્રમાણાન્તરેભ્યઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ।
યથાહ મીમાંસાવાર્ત્તિકકારઃ,
પ્રત્યક્ષાવ્યભિચારેણ સ્વલક્ષણબલેન ચ ।
પ્રસિદ્ધાવ્યભિચારિત્વાન્નાનુમાનં પરીક્ષ્યતે ॥
ઇતિ ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂકં ગ્રીષ્મે મરીચય ઇતિ ભાષ્યમ્, તત્પ્રતિષેધાર્થમિદમુચ્યતે---અવ્યભિચારીતિ ॥
પૃચ્છતિ--કિમિદમિતિ ।
ઉત્તરમ્--યદતસ્મિન્નિતિ ।
એતચ્ચોપપાદિતં દ્વિતીયસૂત્રે ।
પુનઃ દૂષયતિ--તચ્ચ નૈવમિતિ ।
પૃચ્છતિ--કસ્માત્? ઉત્તરમ્--અર્થસ્યેતિ ।
તદેવ સ્ફોરયતિ--યત્તદિતિ ।
અત્ર ચ ન નિર્વિકલ્મકં ભ્રાન્તમ્, કિં તુ સવિકલ્પકમિત્યાહ--તાંસ્તુ મરીચીનિતિ ।
ઇન્દ્રિયેણાલોચ્ય મરીચીન્ ઉચ્ચાવચમુચ્ચલતો નિર્વિકલ્પકેન ગૃહીત્વા પશ્ર્ચાત્ તત્રોપઘાતદોષાદ્ વિપર્યેતિ, સવિકલ્પકો ઽસ્ય પ્રત્યયો ભ્રાન્તો જાયતે ઇતિ ।
તસ્માદ્ વિજ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારો નાર્થસ્યેતિ ।
યથાહુઃ નિરુક્તકારાઃ, નૈષ સ્થાણોરપરાધો યદેનમન્ધે ન પશ્યતિ ।
પુરુષાપરાધઃ સ ભવતીતિ ॥
અવ્યભિચારિપદેનૈવ સંશયજ્ઞાનમપિ વ્યુદસ્તમ્ ।
નો ખલુ સંશયજ્ઞાનં વિકલ્પ્યમાનવસ્તુગોચરં તદ્રૂપં વસ્તુ પ્રાપયતિ ।
અપ્રાપયચ્ચોપદર્શિતં કથં સંવાદમ્, અસંવાદકં ચ કથમવ્યભિચારિ? તસ્માદવ્યભિચારિપદેનૈવ સંશયજ્ઞાને નિરસ્તે સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષાવદોધાર્થમુપાદીયમાનં વ્યવસાયાત્મકપદં સંશયજ્ઞાનપ્રત્યક્ષતાપાકરણમન્વાચિનોતિ ।
તદ્યથા એધાનાહર્તુમરણ્યં ગચ્છ, શાકમપ્યાનેષ્યસીતિ શાકાનયનમન્વાચીયતે ।
ન ચ તદેવાસ્ય પ્રેષિતુર્વિ ધિત્સિતમ્, તથેહાપિ ।
વ્યવસાયાત્મકપદં સાક્ષાત્સવિકલ્પકસ્ય વાચકમ્ ।
તથા હિ વ્યવસાયો વિનિશ્ર્ચયો વિકલ્પ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
સ એવાત્મા રૂપં યસ્ય તત્ સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તદેતદતિસ્ફટત્વાત્ શિષ્યૈર્ગમ્યત એવેતિ ભાષ્યવાર્ત્તિકકારાભ્યામ્ અવ્યાખ્યાતમપિ અસ્માભિઃ,
ત્રિલોચનગુરુન્નીતમાર્ગાનુગમનોન્મુખૈઃ ।
યથાન્યાયં યથાવસ્તુ વ્યાખ્યાતમિદમીદૃશમ્ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ન વ્યવસાયાત્મકં પ્રતયક્ષં ભવિતુમર્હતિ ।
અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસં હિ તત્ ।
ન ચેન્દ્રિયાર્થાભ્યાં લબ્ધજન્મ વિજ્ઞાનમર્થાવભાસં શક્યમભિલાપેન યોજનયિતુમ્ ।
ન હ્યર્થે શબ્દાઃ સન્તિ, અર્થાત્મનો વા, તથા સત્યવ્યુત્પન્નસ્યાપિ વ્યુત્પન્નવદ્ વ્યવહારઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
ન ચાભિલાપો ઽર્થાસંસ્પર્શો સંવેદનધર્મઃ, અર્થેષુ તન્નિયોજનાત્ ।
તસ્માદર્થાદુપજાયમાનં જ્ઞાનમર્થમેવાદર્શયેત્ નાભિલાપમ્ ।
ન હિ રૂપાત્ જાયમાનં પ્રત્યક્ષં રસસહિતમેતદાદર્શયતિ ।
તસ્માદભિલાપસંસર્ગાનપેક્ષમભિલાપસંસર્ગિણમાદર્શયદ્ વિકલ્પવિજ્ઞાનં વિકલ્પવાસનોત્થાપિતમનિયતાર્થગ્રાહિ માનસમાત્મીયમુત્પ્રેક્ષાલક્ષણં વ્યાપારં તિરસ્કૃત્યાનુભવપ્રભવતયા અનુભવવ્યાપારં દર્શનુ પુરસ્કૃત્ય પ્રવર્તમાનમનુભવતયા અભિમન્યન્તે પ્રતિપત્તારઃ ।
તત્ સિદ્ધમેતત્, યદર્થસામર્થ્યલબ્ધજન્મ, ન તત્ શબ્દકલ્પનાનુગતમ્, યથા નિર્વિકલ્પકમ્ ।
અર્થસામર્થ્યલબ્ધજન્મારશ્ર્ચ વિવાદાધ્યાસિતા વિકલ્પા ઇતિ પ્રસઙ્ગસાધનવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિઃ ।
શબ્દકલ્પનાનુગતત્વસ્ય હિ પ્રતિષેધ્યસ્ય વિરુદ્ધં તદનનુગતત્વમ્, તેનાર્થસામર્થ્યજત્વં વ્યાપ્તમ્ ।
તસ્યોપલબ્ધિસ્તદનનુગતત્વમુત્થાપયન્તી તદનુગતત્વં વિરૂણદ્ધીતિ ।
અથૈષાં પ્રત્યયાનાં પ્રત્યક્ષમભિ લાપાનુગતત્વમશક્યાપહ્નવમ્, હન્ત ભોઃ, નાર્થસામર્થ્યજત્વમિતિ પ્રસઙ્ગવિપર્યયઃ ।
તથા હિ યદભિલાપકલ્પનાનુગતં ન તદર્થસામર્થ્યજં યથેશ્વરપ્રધાનાદિવિકલ્પવિજ્ઞાનમ્ ।
તથા ચૈતે વિવાદાધ્યાસિતા વિકલ્પા ઇતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ ।
નિષેધ્યમર્થસામર્થ્યજત્વં તદભિલાપકલ્પનાનનુગતત્વેન વ્યાપ્તં તદ્વિરુદ્ધં ચ સદનુગતત્વમિતિ ।
ન ચ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિતા, અર્થસામર્થ્યેન હિ તદુત્પદ્યમાનમર્થરૂપમ્ અનુકુર્યાદ્ ન શબ્દરૂપમ્ ।
ન હ્યર્થે શબ્દાઃ સન્તિ તદાત્માનો વેત્યુક્તમ્ ।
અસંબદ્ધરૂપાનુકારે તુ વિજ્ઞાનસ્ય સર્વરૂપાનુકારેણ સર્વસર્વજ્ઞાતાપત્તિરતિ ।
સઙ્કેતવશાત્ શબ્દાનામર્થસંબન્ધેનાર્થોપલબ્ધૌ તત્સ્મરણાત્ તત્સંસૃષ્ટવેદનમિતિ ચેત્? યત્ર તર્હિ તે કૃતસઙ્કેતાઃ તદેવ સ્મારયેદેતાન્ ।
તત્રૈવ ચ તે કૃતસઙ્કેતા યદનુગતં સામાન્યમ્ ।
ન ચ તદ્દૃષ્ટમ્, કિં તુ સ્વલક્ષણં દર્શનગોચરઃ ।
તદેવ હિ પરમાર્થસદ્વિજ્ઞાનસ્ય કારણમ્, ન તુ સામાન્યમ્ ।
સર્વસામાર્થ્યયહિતં હિ તત્ અલીકત્વાત્ ।
તસ્માદ્ યદ્ દ્ષ્ટં ન તેન શબ્દાનાં સંબન્ધઃ, યેન ચ સંબન્ધો ન તદ્દૃષ્ટમ્ ।
અપિ ચ દૃષ્ટસ્ય શબ્દવાચ્યત્વે દર્શનાદિવ વહિનરુષ્ણ ઇતિ વાક્યાદપિ પ્રતીયેત ।
તથા ચ શબ્દાદપિ તસ્મિન્ પ્રતીતે શીતાપનોપનપ્રસઙ્ગઃ ।
સામાન્યવિષયૌલિઙ્ગશબ્દૌ વસ્તુભૂતસામાન્યવચ્ચ સ્વલક્ષણમ્ ।
તાદૃશં ચ તદ્દર્શનસ્ય કારણમિતિ નિર્વિકલ્પકેન પ્રથમાક્ષતન્નિપાતજન્મના જાતિમદ્વસ્તુવેદનાત્ તત્રોપલબ્ધચરસંબન્ધસ્ય શબ્દસ્ય સ્મરણમ્ ।
તથા ચ તચ્છબ્દાભિધેયજાતિવિશિષ્ટદ્રવ્યાવગાહીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્મા વિકલ્પપ્રત્યયો ગૌરયમિત્યેવમાકારો જાયત ઇતિ ચેત્? યથાહુઃ,
નિર્વિકલ્પકબોધેન દ્વ્યાત્મકસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
ગ્રહણમ્ # શ્લો. વા. પ્રત્યક્ષ. 118 #

તથા તતઃ પરં પુનર્વસ્તુ ધર્મૈર્જાત્યાદિભિર્યયા ।
બુદ્ધ્યાવસીયતે સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સંમતા ॥
# શ્લો. વા. પ્રત્યક્ષ. 120 # ઇતિ ।
તન્ન, પિણ્ડવિવેકેન જાત્યાદેરવિકલ્પકેનાગ્રહણાત્ ।
ન હિ જાતિજાતિભન્તૌ વા ક્રિયાક્રિયાવન્તૌ વ ગુણગુણિનૌ વા તત્સમવાયો વા વિવેકેન ચકાસતિ ।
ન ચ વિવેકેનાપ્રતિભાસમાનઃ શક્યા મિથો યોજયિતું ક્ષીરોદકવદતદ્વેદિના ।
તસ્માદેકમવિભાગં સ્વલક્ષણમનાદિવિકલ્પવાસનાસમારોપિતજાત્યાદિભેદં તથા વિકલ્પ્યત ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
અપિ ચ પરમાર્થસદ્વસ્તુદ્વયવેદને ઽપિ કુતો વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ? ન હ્યઙ્ગુલ્યાવેકવિજ્ઞાનવિષયૌ મિથો વિશેષણવિશેષ્યભાવમાપદ્યેતે ॥
વિશેષણ ખલૂપકારકમ્, ઉપકાર્યં ચ વિશેષ્યમ્ ।
નાન્યથા તયોસ્તભ્દાવઃ ।
ન ચૈકવિજ્ઞાનસમારૂઢયોર્જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવો વા કાર્યકારણભાવો વા સંભવી, સમાનકાલયોઃ તયોરૂભયોરપિ પૌર્વાપર્યનિયમાત્ ।
અપિ ચ વસ્તુનિવેશે જાત્યાદીનામુપાધીનામેકસ્ય વસ્તુનઃ સત્ત્વં ચ દ્રવ્યત્વં ચ પાર્થિવત્વં ચ વૃક્ષત્વં ચ શિંશપાત્વં ચોપાધય ઇતિ દૂરાદેકોપાધિવિશિષ્ટસ્ય ગ્રહે સર્વોપાધિવિશિષ્ટગ્રહપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા હ્યાધારાધેયભાવ ઉપકારગર્ભો ભવતિ ।
પતનધર્મણો હિ બદરસ્યોત્તરસ્ય કુણ્ડમધરં પ્રતયાસન્નમપતનધર્મકં બદરં વિદધદાધારઃ ।
તદ્વદિહાપિ દ્રવ્યેણ જાત્યાદીનામુપાધીનામુપકર્તવ્યમ્ ।
ન ચ શક્ત્યન્તરૈરૂપકરોતિ ।
શક્ત્યન્તરપકારે ઽપિ શક્ત્યન્તરૌકલ્પનાયામ્ અનવસ્થાપાતાત્ ।
તસ્માત્ સ્વભાવ એવ સ્વકારણાધીનજન્મા દ્રવ્યસ્ય સ તાદૃશો યેન બહૂનામુપાધીનામુપકરોતીતિ વાચ્યમ્ ।
તથા ચ સત્ત્વોપકારસમર્થેં તસ્મિન્ દ્રવ્યે ગૃહ્યમાણે દ્રવ્યત્વાદ્યુપકારસમર્થો ઽપિ સ એવાસ્ય સ્વભાવ ઇતિ તત્સ્વભાવાવચ્છિન્નાઃ સત્ત્વવિકલ્પકેન પરમાર્થસદ્દ્રવ્યાવગાહિના સર્વ એવ દ્રવ્યત્વપાર્થિવત્વવૃક્ષત્વશિશપાત્વાદયો વિષયીકૃતા ઇતિ વિકલ્પાન્તરાણામાનર્થક્યમ્ ।
યદાહ,
યસ્યાપિ નાનોપાધેર્ધીગ્રાહિકાર્થસ્ય ભેદિનઃ ।
નાનોપાધ્યુપકારાઙ્ગશક્યભિન્નાત્મનો ગ્રહે ।
સર્વાત્મનોપકાર્યસ્ય કો ભેદઃ સ્યાદનિશ્ર્ચિતઃ ॥
એકોપકારકે ગ્રાહ્યે નોપકારાસ્તતો ઽપરે ।
દૃષ્ટે તસ્મન્નદૃષ્ટા યે તદ્ગ્રહે સકલગ્રહઃ ॥
ઇતિ ।
અસ્માકં તુ અનાદિવિકલ્પવાસનોપાદાના વિકલ્પા યચ્ચ ગૃહ્ણન્તિ, યચ્ચ અધ્યવસ્યનિત તયોરૂભયોરપ્યન્યનિવૃત્તિરૂપતયા અવસ્તુત્વાત્ મતાગપિ ન પરમાર્થસદ્ વસ્તુ ગાહન્તે, પારમ્પર્યેણ તુ વસ્તુપ્રતિબન્ધાત્ તત્ર પ્રવર્તયન્તઃ પ્રાપયન્તશ્ચ ન વિસંવાદયન્તિ લોકમ્ ।
અતો વસ્તુસભ્દાવાવિનિવેશાદ્ વિકલ્પાનાં ન પૌનરૂક્ત્યમસ્તિ ।
અપિ ચાલોચિતે વસ્તુનીન્દ્રિયેણ તદનન્તરોત્પન્નં શબ્દસ્મરણવ્યવહિતવ્યાપારમિન્દ્રિયમર્થશ્ર્ચ ન સવિકલ્પિકામપિ ધિયમુપજનયિતુમર્હતઃ ।
યથાહ,
અર્થોપયોગે ઽપિ પુનઃ સ્માર્તં શબ્દાનુયોજનમ્ ।
અક્ષધીર્યદ્યપેક્ષેત સો ઽર્થો વ્યવહિતો ભવેત્ ॥
ન ચ યદેવાલોચનમજીજનદિન્દ્રિયં તદેવ સ્મરણસહકારિ વિકલ્પપ્રત્યયમાધત્તે ।
ન ચ સ્મૃતિર્વ્યવધાયિકા, સ્વાઙ્ગમવ્યવધાયકમિતિ ન્યાયાત્ ।
યતો યઃ પ્રાગજનકો બુદ્ધેરૂપયોગાવિશેષતઃ ।
સ પશ્ર્ચાદપિ ।
ઇતિ નો ખલ્વતીતં ભવતિ ગોચરો ઽક્ષસ્ય ।
ન ચાગોચરે સહસ્રેણાપ્યુપાયૈરેતત્ પ્રવર્તિતુમર્હતિ ।
ન ચ સ્મૃતિરતીતવિષયાનનુભૂતપૂર્વં વર્તમાનં ગોચરયિતુમર્હતિ ।
તદ્ગોચરત્વે ચાન્ધાનામપિ રૂપસાક્ષાત્કારપ્રસઙ્ગઃ યથાહ,
તેન સ્યાદક્ષાપાયે ઽપિ નેત્રધીઃ ॥
ઇતિ ।
તદેવં નામજાતિગુણકર્મકલ્પનાઃ પ્રત્યક્ષત્વેન પરાસ્તાઃ ।
દ્રવ્યકલ્પનાપિ દણ્ડીતિ,
વિશેષણં વિશેષ્યં ચ સંબન્ધં લૌકિકીં સ્થિતિમ્ ।
ગૃહીત્વા સઙ્કલય્યૈતત્ તથા પ્રત્યેતિ નાન્યથા ॥
ન ચૈતાવન્તં વ્યાપારકલાપં વિચારકનિવર્તનીયમિન્દ્રિયજ્ઞાનં સહતે, તસ્ય સન્નિહિતવિષયબલેનોત્પત્તેરવિચારકત્વાત્ ।
જાતિગુણક્રિયાવતાં ચૈતન્ન સંભવત્યેવ રૂપવિવેકસંબન્ધયોરપ્રતિભાસનેન ઘટનાયોગાત્ ક્ષીરોદકવદતદ્વેદિનેત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ ન તદ્વિકલ્પં પ્રત્યક્ષમિતિ ॥
અત્રોચ્યતે ।
યત્ તાવદુક્તમ્---અર્થસામર્થ્યજત્વાભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસત્ત્વયોઃ વિરોધ ઇતિ, તત્ર બ્રૂમઃ ।
સ્યાદ્ વિરોધો યદિ સ્વલક્ષણમેવાર્થઃ, ન ત્વેતદસ્તિ ।
ઉપપાદયિષ્યતિ હિ પરમાર્થસન્તં જાત્યાદિમન્તમર્થં સ્થેમભાજમભિલાપસંસર્ગયોગ્યમ્ ।
તેન તજ્જનિતં જ્ઞાનમર્થસામર્થ્યજં ચાભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસં ચેતિ ન વિરોધઃ ।
તથા ચ પ્રસઙ્ગસાધનસ્ય સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિતા ।
ન ચ દ્રવ્યાદ્યભિન્નં જાત્યાદિ ભિન્નં કલ્પયન્તો વિકલ્પા નાર્થસામર્થ્યજન્માન ઇતિ સાંપ્રતત્ ।
દ્રવ્યાદપિ હિ ભેદઃ સાધયિષ્યતે તેષામ્ ।
યથા ચ ભેદે ઽપિ તેષાં તદ્વાચકાનાં સામાનાધિકરણ્યં તથોપપાદિતમધસ્તાત્ ।
ન ચ ભિન્નેન શબ્દેન ડિત્થો ઽયમિત્યભેદકલ્પનાદર્થસ્ય વિકલ્પાનામનર્થજત્વમિતિ યુક્તમ્ ।
ઉક્તમેતદ્ અવ્યપદેશ્યપદવ્યાખ્યાનાવસરે યથા ન શબ્દાભેદેનાર્થયોરેકેન્દ્રિયજ્ઞાનસંસર્ગિતા કિં તુ પ્રથમમાલોચિતો ઽર્થઃ સામાન્યવિશેષવાન્ સઙ્કેતગ્રહણ્સમયવર્તિનીમાત્મનો ઽવસ્થાં સ્મારયન્ તત્કાલભાવિનં શબ્દમપિ સ્મારયત્યવર્જનીયતયા ।
ન ત્વિન્દ્રિયજવિકલ્પોત્પાદં પ્રત્યસ્ત્યુપયોગઃ કશ્ચિત્ શબ્દસ્મરણસ્ય ।
અન્યથા બાલમૂકાદીનાં નેન્દ્રિયજઃ સ્યાદ્વિકલ્પઃ શબ્દસ્મરણાભાવાત્ ।
સઙ્કેતસમયવર્ત્યવસ્થાસ્મરણં તૂપયુજ્યતે, વસ્તુનસ્તદાનીન્તનેદાનીન્તનાવસ્થાભેદવત એકસ્યેન્દ્રિયજેન વિકલ્પેનાકલનાત્ ।
શબ્દસ્તુ સંપાતાયાતો ન નિવેશયત્યાત્માનમ્ ઇન્દ્રિયજે વિકલ્પે ।
યથાહ,
દેવદત્તાદિશબ્દન હૃદયસ્થેન યઃ સ્મૃતઃ ।
ચક્ષુષાપિ સ એવાયં પિણ્ડઃ સંપ્રતિ દૃશ્યતે ॥
અનેન હિ પિણ્ડસ્ય પૂર્વાપરાવસ્થાવર્તિનીમેકતામિન્દિયજવિકલ્પગોચરત્વેન દર્શયતિ, ન તુ શબ્દનિવેશનમપિ ।
તથા,
સંજ્ઞા હિ સ્મર્યમાણાપિ પ્રત્યક્ષત્વં ન બાધતે ।
સંજ્ઞિનઃ ।
કુતઃ?
સા તટાવસ્થા ન રૂપાચ્છાદનક્ષમા ॥
નાર્થેન્દ્રિયવ્યાપારં વ્યવધત્તે ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ પ્રાગવસ્થાસ્મરણસાપેક્ષતયા નેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ કારણં વિકલ્પસ્યેતિ સાંપ્રતમ્ ।
યતો,
ન કિઞ્ચિદેકમેકસ્માત્ સામગ્ર્યાઃ સર્વંસંભવઃ ।
# પ્ર. વા. 3.53 # ઇતિ ભવન્તો ઽપ્યાહુઃ ।
અન્યથાલોકમનસ્કારસાપેક્ષમર્થેન્દ્રિયં નિર્વિકલ્પકમપિ ન જનયેત્ ।
યત્તુ પ્રથમં નાજીજનત્ તત્ સ્મરણસહકારિવિરહાત્ ।
ન હિ નાજીજનત્ કુશૂલસ્થં બીજમઙ્કુરમિતિ ન સમવહિતક્ષિત્યાદિસહકારિગ્રામમપ્યસ્યાજનકં ભવતિ ।
ન ચ જનકત્વાજનકત્વલક્ષણો વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગો ભેદહેતુરિત્યુપપાદયિષ્યતે ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગે ॥
સ્યાદેતત્ ।
અતીતાવસ્થા નેન્દ્રિયગોચરસ્તસ્ય વર્તમાનાર્થે નિયમાત્ ।
ન ચ વર્તમાનો ઽર્થઃ સ્મરણગોચરઃ સ્મરણસ્યાનુભવજનિતસંસ્કારોદ્બોધજન્મનઃ પૂર્વાનુભવગોચરં પ્રતિ નિયમાત્ ।
તસ્માત્ ભિન્નવિષયતયા નેન્દ્રિયસહકારિતા સ્મરણસ્ય ।
ન હિ રૂપવિષયાઃ સહસ્રમપિ નયનપ્રદીપાદયઃ શબ્દવિષયસ્ય શ્રવસઃ સહકારિતામાપદ્યન્ત ઇતિ ।

તત્ કિં ભવતાં યત્ર ગન્ધજ્ઞાનાનન્તરં ચાક્ષુષં રૂપજ્ઞાનં જાયતે તત્ર ગન્ધજ્ઞાનમ્ ન સમનન્તરપ્રત્યયઃ? તત્રાપિ હિ ચક્ષૂરૂપવિષયં ન ગન્ધવિષયસ્ય જ્ઞાનસ્ય સહકારિ ભવિતુમર્હતિ, ભિન્નવિષયત્વાદેવ ।
અથાન્વયવ્યતિરેકનિબન્ધનઃ કાર્યકારણભાવો ન સમાનવિષયત્વમનુવિધીયતે ઇત્યુચ્યેત્ર, તદસ્માકમપિ સમાનમ્ ।
નન્વતીતાવસ્થાવિશિષ્ટત્વમ્ અસ્ય નેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટમિતિ કથં પ્રત્યક્ષમ્? તત્ કિં યદિન્દ્રિયસંબદ્ધં તત્ પ્રત્યક્ષમ્? તથા સત્યાકાશપરમાણ્વાદયો ઽપિ તત્સંયુક્તા ઇતિ તે ઽપિ પ્રત્યક્ષાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
તસ્માદ્ યદેવેન્દ્રિયજસ્ય જ્ઞાનસ્ય ગોચરસ્તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન ત્વિન્દ્રિયસંબદ્ધમ્ ।
નન્વસંબદ્ધમિન્દ્રિયં કથં તત્ર જ્ઞાનં જનયતિ? તચ્ચ જ્ઞાનં કથં પ્રત્યક્ષમ્?
પ્રત્યક્ષં ચેત્, કથમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમિતિ લક્ષણં પ્રત્યક્ષં વ્યાપ્નોતિ, અસ્યૈવ પ્રત્યક્ષસ્ય લક્ષણેનાવ્યાનાત્? મા ભૂદર્થસ્ય પૂર્વકાલવર્તિતા ઇન્દ્રિયગોચરઃ, તથાપિ સ્મરણસહકારિણા સંસ્કારસહકારિણેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષેણોપજનિતં તદિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં ન ભવતિ ।
તથા ચ નાવ્યાપકમસ્ય લક્ષણમ્ ॥
નનુ પૂર્વાપરાવસ્થાપરામર્શિજ્ઞાનં કથમેકમ્, વિષયભેદાત્ પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યલક્ષણવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાચ્ચ? તથા હિ તદિતિ પારોક્ષ્યમ્, ઇદમિતિ ચ સાક્ષાત્કારઃ ।
ન ચ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગે ઽપ્યેકત્વમ્, ત્રૈલાક્યસ્યૈકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિષયભેદશ્ર્ચ પૂર્વદેશકાલાપરદેશકાલસંબન્ધયોરેકસ્ય વિરોધાત્ ।
યથા હ્યેકસ્મિન્ પદ્મરાગમણૌ ગૃહ્યમાણે તદભાવો વ્યવચ્છિદ્યતે, યદિ પુનર્નં વ્યવચ્છિદ્યેત તદા ભાવો ન પરિચ્છિદ્યેત, તસ્ય સ્વાભાવવ્યવચ્છેદરૂપત્વાત્ ।
તદભાવાવિનાભાવિનશ્ર્ચ પુષ્પરાગાદય ઇતિ તે ઽપિ સર્વે વયવચ્છિન્ન ભવન્તિ ।
યદિ પુનર્ન વ્યવચ્છિદ્યરન્, સ એવ પુષ્પરાગાદ્યત્મેતિ તદવિનાભાવી પદ્મરાગાભાવઃ પદ્મરાગશ્ર્ચ સ્યાદિતિ દુર્ઘટમાપદ્યેત ।
એવં તસ્યૈવ પૂર્વદેશકાલસંબન્ધે ગૃહ્યમાણે તદભાવવ્યવચ્છેદક્રમેણાપરદેશકાલસંબન્ધો વ્યવચ્છિન્નઃ ।
પૂર્વદેશકાલસંબન્ધાભાવાવ્યભિચારી ।
તથા ચ ન પદદેશકાલસંબન્ધસ્વભાવઃ ।
તથાપિ યદ્યસૌ તદ્દેશકાલસંબન્ધાદન્યસ્વભાવો ભવેત્, તથા સતિ સ એવ ભવેત્, ન ભવેચ્ચેતિ દુર્ઘટમાપદ્યેત ।
તસ્માત્ પૂર્વદેશકાલસંબન્ધાદન્યો ઽપરદેશકાલસંબન્ધ ઇતિ સિદ્ધો વિષયભેદ ઇતિ ॥
અત્રોચ્યતે ।
યદિ પરોક્ષ્યાપારોક્ષ્યધર્મભેદાત્ પૂર્વાપરાવસ્થાપરામર્શિજ્ઞાનં ભિદ્યેત, હન્ત ભોઃ, તદિત્યપિ વિકલ્પો ભિદ્યેત ।
સો ઽપિ હિ પરોક્ષશ્ચાપરોક્ષશ્ર્ચ વિકલ્પશ્ચાવિકલ્પશ્ર્ચ ।
અર્થે પરોક્ષો વિકલ્પશ્ર્ચ સ્વાત્મનિ ત્વવિકલ્પો ઽપરોક્ષશ્ર્ચ ।
તસ્માદ્ વિષયભોદાત્ વિરોધ ઇતિ ચેત્---ન ત્વિહાપિ તદેકં જ્ઞાનં તસ્યૈવૈકસ્ય વસ્તુનઃ પૂર્વદેશકાલસંબન્ધે પરોક્ષમપરોક્ષં વા પરદેશકાલસંબન્ધ ઇતિ કો વિરોધઃ? યો ઽપિ કાલદેશસંબન્ધભેદેન વિષયભેદ ઉક્તઃ, સો ઽપિ અયુક્તઃ ।
યતો યુક્તં યત્ પદ્મરાગસ્વરૂપગ્રહે તદભાવો વ્યવચ્છિદ્યત ઇતિ, સ્વાભાવવ્યવચ્છેદાત્મકત્વેન ભાવાનાં તદવ્યવચ્છેદે સ્વરૂપાગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
કસ્માત્ પુનઃ પુષ્પરાગાદયો વ્યવચ્છિદ્યન્તે, પદ્મરાગાભાવાવિનાભાવાદિતિ ચેત્? અથૈતદભાવાવિનાભાવજ્ઞાનં કુતસ્ત્યમ્? તયોઃ કદાચિદપિ તાદા ત્મ્યેનાનુપલમ્ભાદિતિ ચેત્---યત્ર તર્હિ તાદાત્મ્યમુપલભ્યતે ન તત્ર તદભાવાવિનાભાવઃ, તથા ચ પૂર્વાપરદેશકાલસંબદ્ધસ્તાદાત્મ્યેનાનુભૂયમાન ઇન્દ્રિયજેન વિકલ્પેન પદ્મરાગો ન ભિન્નો ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માત્ પર્વાપરદેશકાલૌ તત્સંન્ધૌ વા કામં ભિદ્યેયાતાં પરસ્પરાભાવાવિનાભાવાત્, તયોરેકદાપિ તાદાત્મ્યેનાપ્રતિભાસનાત્ ।
ન તુ તદાલિડ્રિગતસ્વભાવઃ પદ્મરાગમણિ।, તસ્ય તાભ્યામન્યત્વાત્ ।
ન ચાન્યસ્ય ભેદો ઽન્યસ્ય ભેદમાપાદયતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાભાવે ઽપિ પૂર્વાપરાવસ્થાપરામર્શાત્મનો વિકલ્પસ્ય ભાવાદનિન્દ્રિયજયત્વમિતિ સાંપ્રતમ્, તથા સત્યવિકલ્પકમપિ કામાતુરસ્ય કામિનીં ભાવયતઃ તદ્વિષયમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષં વિનાપિ દૃષ્ટમિતિ નીલાદ્યનુભાવાત્માનો ઽપિ અવિકલ્પકા અનિન્દ્રિયજાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
યદિ તુ નીલાદ્યનુભવાનાં કામિન્યનુભવાત્ કથઞ્ચિદ્ વિશેષં બ્રૂયાત, તદા અસ્માકમપિ અનિન્દ્રિયજેભ્યો વિકલ્પેભ્ય ઉત્પ્રેક્ષાવ્યાપારેભ્યો ઽસ્તીન્દ્રિયજાનાં દર્શનવ્યાપારાણાં ભેદઃ ।
ન ચ વિકલ્પગતો દર્શનવ્યાપારો ઽનુભૂયમાનઃ સતિ સંભવે નિર્વિકલ્પકોપાધિરિતિ યુક્તમ્ ।
સર્વા એવ હીન્દ્રિયજા બુદ્ધયો વિકલ્પિકા અવિકલ્પિકા વા ધારાવાહિન્યો ઽમહમિકયા પરસ્પરાનપેક્ષા એકમર્થમવગાહમાના ઉદયન્તે વ્યયન્તે ચ ।
ન ત્વમૂષામન્યોન્યમનુગમ્યાનુગન્તૃતામીક્ષામહે ।
તસ્માત્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષલબ્ધજન્માનો વિકલ્પા દર્શનવ્યાપારા નાન્ય ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યમઃ ।
ન ચ શબ્દપ્રત્યક્ષયોર્વસ્તુગોચરત્વે સત્યપિ પ્રત્યયાભેદઃ કારણભેદેન પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યભેદોપપત્તેઃ ।
ન ચ વહિનસંયોગજન્મા શીતાપનોદો વહિનજ્ઞાનાદ્
ભવિતુમર્હતિ ।
ન ચૈકોપાધિના સત્ત્વેન વિશિષ્ટે તસ્મિન્ ગૃહીતે ઉપાધ્યન્તરવિશિષ્ટતદ્ગ્રહપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વભાવો હિ દ્રવ્યસ્યોપાધિભિર્વિશિષ્યતે, ન તૂપાધયો વ તૈર્વિશિષ્ટત્વં વા તસ્ય સ્વભાવઃ ।
ન ચ યત્ સ્વભાવસંબન્ધિ સ સ્વભાવઃ ।
તથા સત્યસંબન્ધિત્વમેવ ।
ન હિ તદેવ તેન સંબધ્યતે ।
અપિ ચ રૂપજ્ઞાનં વિષયગ્રહણધર્મ નાનાપરમાણુવિષયં ન પરમાણુસ્વભાવઃ ।
તત્સ્વભાવત્વે વા તેષાં સર્વાન્ પ્રત્યવિશેષાત્ સર્વૈરેવ તે પરમાણવો વિદિતાઃ સ્યુઃ ।
ન ચાસંબદ્ધા એવ સ્વજ્ઞાનેન રૂપપરમાણવો વિષયાસ્તસ્યેતિ વાચ્યમ્, અસંબદ્ધસ્ય વિષયત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્વભાવ એવાર્થજ્ઞાનભેદયોઃ સંબન્ધો યદર્થો વિષયો જ્ઞાનં ચ વિષયીતિ ચેત્? હન્તોપાધ્યુપાધિમતોરપિ સ્વભાવ એવ સંબન્ધો ઽસ્તુ તથાપિ વિજ્ઞાનાર્થવન્ન સ્વરૂપાભેદઃ ।
ક્ષણભઙ્ગપરિણામનિરાકરણે તુ સ્વભાવાતિરિક્તં સંબન્ધમુપપાદયિષ્યામઃ ।
તસ્માત્ નૈકોપાધ્યન્વિતગ્રહણે સકલોપાધ્યન્વિતપ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ॥
યચ્ચૈકવિજ્ઞાનગોચરયોર્ન વિશેષ્યવિશેષણભાવ ઇતિ, તત્ર બ્રૂમઃ ।
ભિન્નજ્ઞાનગોચરત્વે ઽપિ નાસૌ સંભીતિ ।
ન હિ વિશેષણજ્ઞાનં વિશેષ્યાવિષયં વિશેષ્યમવચ્છેત્તુમર્હતિ ।
એવં વિશેષ્યજ્ઞાનમપિ વિશેષણાવિષયં કેન સ્વવિષયમવચ્છિન્દ્યાત્, તયોઃ પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞત્વાત્? તાભ્યાં વાસના, તતો માનસપ્રત્યયો વિશેષણવિશેષ્યભાવાકર ઉત્પદ્યતે ।
ન ત્વસ્તિ વિશેષણવિશેષ્યભાવો વાસ્તવ ઇતિ ચેત્? અસ્તુ તાવદ્ વાસ્તવાવાસ્તવચિન્તા ।
કરિષ્યતે હીયમુપરિષ્ટાત્ ।
યસ્તુ ભવતામસ્ય માનસત્વે પ્રયાસઃ, સ વરમિન્દ્રિયજત્વ એવ ભવતુ, તથા સતિ દર્શનવ્યાપારત્વમસ્ય સાક્ષાત્ સમર્થિતં ભવતિ ।
ઇતરથા હિ નિર્વિકલ્પકોપધાનં કલ્પ્યેત ॥

નન્વવિચારકમિન્દ્રિયજ્ઞાનં કથં વિશેષણવિશેષ્યાદિ સકલં સંકલયેત્? હન્ત ભોઃ કિં માનસમપિ જ્ઞાનં સંકલયિતુમર્હતિ? સંકલયતિ મનસસ્તત્કારણસ્ય સર્વવિષયત્વાત્ ઇતિ ચેત્? યદિ પૂર્વકં વિજ્ઞાનં મનઃ, કથં તસ્ય સર્વવિષયતા? અસ્માકં તુ મનઃ સર્વવિષયમપિ અચેતનતયા ન વિચારકમ્ ।
તસ્માદાત્મૈવ સકલજ્ઞાનતજ્જનિતવાસનાધારઃ સ્મર્તા ચ પ્રતિસન્ધાતા ચ ।
યથાહ,
આત્મન્યેવ સ્થિતં જ્ઞાનં સ હિ બોદ્ધાત્ર ગમ્યતે ।
સ્મરણે ચાસ્ય સામર્થ્યં સન્ધાનાદૌ ચ વિદ્યતે ॥
# શ્લો. વા. પ્રત્યક્ષ. 122 # સ સલ્વિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદાલોચ્ય જાતિમન્તં સંમુગ્ધમર્થમ્ ઉદ્બુદ્ધસંસ્કારસમુપજાતપૂર્વપિણ્ડાનુસ્મૃતિસહાયઃ પ્રાગેવ ચક્ષુષા વિકલ્પયતિ, ગૌરયમિતિ ।
યથાહ,
કરણં ચેન્દ્રિયં બુદ્ધેઃ કર્તા ચાત્મ સચેતનઃ ।
સ ચ સ્મૃતિસમર્થત્વાત્ સર્વાર્થાન્ કલ્પયિષ્યતિ ॥
તેનૈકવિજ્ઞાનવેદ્યત્વે યદ્યપિ જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવરૂપ ઉપકાર્યોપકારકભાવો નાસ્તિ, તથાપિ, તદર્થાલોચનાનુગતસ્મરણયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવાવગાહિ વિજ્ઞાનં પ્રત્યુત્પાદકત્વમેવોપકારકત્વમસ્તિ ।
અર્થૌ હિ રૂપરૂપિભાવેન સ્થિતાવપિ નાપાતજન્મના જ્ઞાનેન તથા ગૃહીતૌ, અપિ તુ સ્વરૂપમાત્રેણ ।
ન હિ યાવદસ્તિ તાવદ્ ગ્રહીતવ્યમ્, તેન તદેકદેશગ્રહે ઽપિ નાપ્રમાણતા ।
સવિકલ્પકં તૂક્તસામગ્રીજન્મ જાત્યાદિરૂપતયા દ્રવ્યં ચ રૂપિતયા કલ્પયત્ પશ્ચાજ્જાયમાનમપીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષપ્રભવતયા પ્રત્યક્ષં ભવત્યેવ ।
અક્રમસ્યાપિ ચ ક્રમવત્સહકારિભેદસમવધાનવશાત્ ક્રમેણ કાર્યકરણમુપપાદયિષ્યતે ।
તત્ સિદ્ધમેતદ્ વિવાદાધ્યાસિતા વિકલ્પાઃ સ્વગોચરે પ્રત્યક્ષા અવ્યભિચારિત્વે સતિ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વાત્ ।
યો ય એવંભૂતઃ સ સર્પઃ પ્રત્યક્ષો યથાલોચનમ્, તથા ચૈતત્ ।
તસ્માત્ તથેતિ ॥
તસ્માત્ સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષાવરોધાર્થં વ્યવસાયાત્મકપદમિતિ સિદ્ધમ્ ।
તદસ્ય સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષાવરોધાર્થસ્યાન્વાચીયમાનો વ્યવચ્છેદઃ ।
તદ્વ્યવચ્છેદ્યપ્રતિપાદનાર્થં ભાષ્યમનુભાષ્યાન્વાચીયમાનમેવ વ્યવસાયાત્મકપદસ્યાર્થમાહ--દૂરાચ્ચક્ષુષેતિ ।
ન ચૈતન્મન્તવ્યમિતિ ભાષ્યં વ્યાચિખ્યાસુશ્ર્ચોદયતિ--ન સંશયસ્યેતિ ।
નનુ સતીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે પુરોવર્તિનિ દ્રવ્યે ધૂમ ઇતિ વા રેણુરિતિ વા જ્ઞાનમુત્પદ્યમાનં કથમનિન્દ્રિયજમિત્યત આહ--ન હીતિ ।
કસ્માન્માનસ ઇત્યત આહ--સંશીતિરિતિ ।
સંપૂર્વો હિ શીડ્ ભાવપ્રત્યયાન્તો વિશેષાપેક્ષે વિમર્શે વર્તતે સ ચૈકાધિકરણૌ સ્મર્યમાણૌ મિથો વિરુદ્ધૌ ધર્માવારોપયન્ અન્યતરન્નાવધારયતિ ।
તથા ચાધિકરણમાત્રસમર્પણમિન્દ્રિયજવ્યાપારઃ ।
મનસા તુ સ્મરણસહકારિણૈવ પુરુષઃ સંશેતે ।
અત એવ વિસ્ફારિતાક્ષાઃ સૌદામિનીસંપાતાત્ સકૃદાલોચ્ય કઞ્ચિત્ સમાનધર્મવન્તં ધર્મિણં સમન્ધકારે સન્દિગ્ધે, તસ્માન્માનસ એવૈષ સંશયો ન ત્વિન્દ્રિયજ ઇત્યર્થઃ ।
તદેતત્ પરિહરન્ ન ચૈતદિત્યાદિ ભાષ્યં વ્ચાચષ્ટે---તચ્ચ નૈવમ્ ।
કસ્માત્ સંશયસ્યેતિ--ઉભયં ત્વિતિ ।
તુ શબ્દો મનોમાત્રનિમિત્તત્વં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
તદનેન ચક્ષુષા હીત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
પશ્યન્ સમાનધર્માણં ધર્મિણં નાવધારયતિ ।
વિશેષતઃ સન્દિગ્ધે તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયેણોપલબ્ધં સન્નિકૃષ્ટં સન્નિકર્ષપૂર્વકત્વાદુપર્લધેઃ મનસોપલભતે જાનીતે ચક્ષુઃસહાયેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર ભાષ્યં યચ્ચ તદિન્દ્રયાનવધારણપૂર્વકં મનસાનવધારણં તદ્વિશેષપેક્ષં વિમર્શમાત્રં સંશયઃ, ન પર્વમિતિ ।
અનવધારણશબ્દો ઽયં સંશયજ્ઞાનવાચકઃ સ્વકારણેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે પ્રયુક્ત ઉપચારેણ ।
ઉપરતેન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય હિ સંશયજ્ઞાનદર્શનાત્ ।
સત્યપીન્દ્રિયવ્યાપારે સંશયો નેન્દ્રિયજ ઇતિ ચોદકો ઽભિમન્યતે ।
તદનયોઃ સંશયજ્ઞાનયોર્મધ્યે યત્ તદિન્દ્રિયાવધારણપૂર્વકમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષપૂર્વકં મનસાનવધરણં સંશયજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
ન પૂર્વમ્ ।
યદુપરતેન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય સંશયજ્ઞાનં દૃષ્ટાન્તતયા હૃદિ સ્થિતં શઙ્કિતુરિત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે--તત્ર યદિન્દ્રિયાર્થેતિ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષશ્ચાસાવનવધારણં ચેતિ કર્મધારયઃ ।
તત્પૂર્વકં મનસાનવધારણં સંશયજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ॥
નનુ સ્મરણવ્યવહિતવ્યાપારમસ્ય કારણં નેન્દ્રિયમિત્યત આહ--તસ્ય હીતિ ।
ઉપપાદિતમેતદધસ્તાત્ યથા સ્મરણં નેન્દ્રિયવ્યાપારં વ્યવધત્ત ઇતિ ।
પૂર્વં ત્વિતિ ।
દૃષ્ટન્તતયા પૂર્વત્વમ્ ।
સ્યાદેતત્, મન એવેન્દ્રિયાનપેક્ષં બાહ્યે પ્રવર્તતે ઇત્યભ્યુપેયમ્, અન્યથા ઘટમહં જાનામીતિ જ્ઞાનં નિર્નિમિત્તં સ્યાત્ ।
ન તાવદિન્દ્રિયજમ્, આન્તરે જ્ઞાને ચક્ષુરાદીનામપ્રવૃત્તેઃ ।
નાપ્યનુમાનાદિષ્વન્તર્ભવતિ, લિઙ્ગાદ્યભાવાત્ ।
તસ્માન્માનસભેવેદમ્ ।
યદિ ચ ઘટાદૌ બાહ્યે ન મનઃ પ્રવર્તેન, કથં ઘટમિતિ ભવેત્? જાનામીત્યેવ સ્યાત્ ।
ન ચાર્થનિરુપણમન્તરેણ જ્ઞાનરૂપનિરૂપણમ્, તસ્માદ્ બાહ્યાભ્યન્તરવિષયં મનઃ, તથા ચ સર્વ એવ સંશયો માનસ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ ભાષ્યકારઃ, સર્વત્ર ચ પ્રત્યક્ષવિષયે ઇતિ ।
યદ્યપ્યયમીદૃશો ઽનુવ્યવસાયો માનસસ્તથાપ્યન્ધબધિરાદીનામભાવાત્ તત્પૂર્વં વ્યવસાયોત્પત્તૌ ચક્ષુરાદ્યપેક્ષણીયમ્, અન્યથા અન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા ચ સંશયજ્ઞાનોત્પાદે અપીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ઽપેક્ષણીય ઇતિ ભાવઃ ।
તદિદં તસ્ય હીત્યાદિના વાર્ત્તિકેન વ્યાખ્યાતમ્ ॥
અવ્યાપકત્વેન લક્ષણાક્ષેપપરં ભાષ્યમ્ આત્માદિષુ ઇત્યાતિ ।
તદ્ વ્યાચષ્ટે--ઇન્દ્રિયાર્થેતિ ।
ચોદયતિ--કથં પુનરિતિ ।
પરિહરતિ--ઇન્દ્રિયેતિ ।
મા ભૂદિન્દ્રિયસૂત્રે પાઠઃ ।
તદ્ધિ બાહ્યેન્દ્રિયલક્ષણમ્, આન્તરં ચ મન ઇત્યત આહ--પૃથક્ ચેતિ ।
ન ચ સુખાદૌ પ્રમાણાન્તરમસ્તિ ।
તસ્માત્ પારિશેષ્યાત્ સદ્ધિં પ્રત્યક્ષત્વમિત્યાહ---પ્રત્યક્ષાશ્ર્ચેતિ ।
નનુ નૈતે પ્રમેયાઃ સ્વસંવેદનસિદ્ધત્વાત્, તત્ કિમત્ર પ્રમેયાર્થેન પ્રમાણેન ઇત્યત આહ---ન ચ તેષામિતિ નનૂક્તં સ્વસંવેદનતયા ન પ્રમાકર્મભાવ એષામિત્યત આહ--ન ચાન્યા ગતિરિતિ ।
સંવેદનત્વેન હિ તેષાં સ્વસંવેદનતા, ન ચૈતે સંવેદનમિતિ ઉક્તમધસ્તાદિતિ ભાવઃ ।
આક્ષેપનુપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
ભાષ્યે ચાત્માદિષુ સુખાદિષ્વિતિ નિત્યાનિત્યાભિપ્રાયં વર્ગદ્વયમ્ ।
આત્મસુખદુઃખત્વાદયો નિત્યાઃ અનિત્યાશ્ચ સુખદુઃખાદય ઇતિ ।
તદિદમુક્તં દિગ્નાગેન,
ન સુખાદિ પ્રમેયં વા મનો વાસ્ત્વિન્દ્રિયાન્તરમ્ ।
ન ચ તત્ સંભવતિ, ઘ્રાણાદિસૂત્રેણ વિભાગપરેણ નિષેધાદિતિ ભાવઃ ।
સમાધિભાષ્યમ્ ઇન્દ્રિયસ્ય વૈ સતઃ ઇતિ ।
તદ્વ્યાચિખ્યાસુર્ગૂઢાભિપ્રાયઃ પૃચ્છતિ--કશ્ચૈવમ્ ઇતિ ।
આક્ષેપ્તુરુત્તરમ્--ઇન્દ્રિયાર્થેતિ ।
સમાધાતા આહ--નૈષ દોષ ઇતિ ।
આક્ષેપ્તુઃ અનુશયબીજમુદ્ઘાટ્ય દૂષયતિ--યત્તુ સૂત્રે ઇતિ ।
નેદં વિભાગપરં ઘ્રાણાદિસૂત્રમ્, અપિ તુ લક્ષણપરમ્ ।
તત્ર ચેન્દ્રિયમપિ મનો ન લક્ષિતમ્, વૈધર્મ્યાદિત્યર્થઃ ।
વૈધર્મ્યમાહ--વૈધર્મ્યમિતિ ।
તત્ર પ્રમાણયતિ--સર્વવિષયં ત્વિતિ ।
વૈધર્મ્યાન્તરં દૂષયતિ---ભૌતિકેતિ ।

કાર્યસ્ય હિ વિશેષૌ ભૌતિકત્વાભૌતિકત્વે, ભૂતકાર્યં ભૌતિકમ્ ।
યદ્ ભૂતકાર્યં ન ભવતિ તદભૌતિકમ્ ।
ભૂતકાર્યત્વપ્રતિષેધશ્ર્ચ તદન્યકાર્યત્વં ગમયતિ, વિશેષનિષેધસ્ય વિશેષાન્તરાભ્યનુજ્ઞાનહેતુત્વાત્ ।
ઇતરથા તુ અકાર્યમેવોચ્યેત, ન ત્વભૌતિકમિતિ ।
તસ્માદકાર્યસ્ય મનસો ઽભૌતિકત્વં કાર્યધર્મો વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ વૈધર્મ્યાત્ મનોવત્ શ્રોત્રમપિ ન વક્તવ્યમિત્યાહ--શ્રોત્રે ચેતિ ।
શઙ્કતે--સ્વાર્થ ઇતિ ।
ભૂતાનિ હિ ઘ્રાણાદીનિ શ્રોત્રાન્તાનિ, મનસ્તુ ન ભૂતમિતિ વૈધર્મ્યમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ--તચ્ચ નેતિ ।
દર્શયિષ્યતિ હિ વાર્ત્તિકકારો યથા સ્વાર્થિકો ન કશ્ર્ચિદપિ પ્રત્યય ઇત્યર્થઃ ।
આક્ષેપહેતુમનુભાષતે--યત્ પુરરિતિ ।
દૂષયતિ--ન નાસ્તીતિ ।
તદદેન સતિ ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે ઇત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
યચ્ચાપરં વૈધર્મ્યં ઘ્રાણાદિભ્યો મનસ ઉક્તં ભાષ્યકારેણ તદપિ સિંહાવલોકનેન દૂષયતિ---સગુણાનામિતિ ।
ઘ્રાણાદીનિ યથા સ્વસ્વગુણેન ગન્ધાદિના બાહ્યં ગન્ધાદિ બોધયન્તિ , નૈવં સ્વગુણેન શબ્દેન શ્રોત્રં બાહ્યં શબ્દં બોધયતિ, તન્મનોવત્ શ્રોત્રમપિ ઘ્રાણાદિસૂત્રે ન પઠિતવ્યમિત્યર્થઃ ।
ભાષ્યોક્તેષુ મધ્ય અભિમતં વૈધમ્યમુપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
ભૂતત્વાભૂતત્વલક્ષણં વૈધર્મ્યં ન ભૌતિકત્વાભૌતિકત્વગ્રહણેન શક્યં વક્તુમિત્યવધારણાભિપ્રાયઃ ।
નનુ યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તેર્જ્ઞાનકારણં મનોઃ અસ્તીત્યવગમ્યતે, ન પુનરસ્યેન્દ્રિયત્વમપિ, તભ્દાવાનવગમે ચ નેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજં સુખાદિજ્ઞાનં શક્યં વક્તુમિત્યત આહ--તન્ત્રાન્તરેતિ ।
તન્ત્ર્યતે વ્યુત્પાદ્યતે અનેન તત્ત્વમિતિ તન્ત્રં શાસ્ત્રમ્ ।
તદનેન મનસશ્ર્ચેત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
એતદ્ દૂષિતં દિગ્નાગેન
અનિષેધાદુપાત્તં ચેદન્યેન્દ્રિયરુતં વૃથા ।
ઇતિ ।
તદ્દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ----ન શેષેતિ ।
તદ્દૂષયતિ--ન તન્ત્રયુક્તીતિ ।
સર્વસ્ય તન્ત્રાન્તરે લોકે ચ સિદ્ધત્વાદવક્તવ્યતાયાં સ્વમતમિતિ નાસ્તિ ।
વચનલિઙ્ગં હિ મતાજ્ઞાનં ન ચાનનુમતે નિષેધમાત્રં શક્યં વક્તુમ્, અભાવસ્ય ભાવનિરૂપણાધીનનિરૂપણત્વાદિતિ ભાવઃ ।
સિદ્ધમર્થમુપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
પ્રકૃતમુસંહરતિ--તદિતિ ॥
તદેવં લક્ષણપદાનિ વ્યાખ્યાય વિમૃશતિ--સમસ્તમિતિ ।
અભિમતમાહ--સમસ્તમિત્યાહ ભાષ્યકારઃ ।
હેતુમાહ--યસ્માદિતિ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્વન્નં જ્ઞાનમવ્યભિચારીતિ હિ પ્રતયક્ષલક્ષણમનવયવેન સમાનાસમાનજાતીયેભ્યો વ્યાવૃત્તં શક્યમેવ લક્ષયિતુમ્ ।
ન ખલ્વયમસાવશ્વ ઇતિ જ્ઞાનમિન્દ્રિયજં શબ્દજં સંભવતિ ।
તદ્ધિ દ્રવ્યગોચરં વા ઉચ્યેત, વાચ્યત્વગોચરં વા, વાચ્યત્વવિશિષ્ટદ્રવ્યગોચરં વા ।
તત્ર દ્રવ્યમૈન્દ્રિયકમેવ ન શાબ્દમિત્યશક્યં હિ જ્ઞાનં વ્યવચ્છેત્તુમ્, અનભિમતં ચ ।
વાચ્યત્વગોચરં તુ જ્ઞાનં શાબ્દમ્ એવ, અન્યથા હ્યશ્રુતશબ્દો ઽપ્યારણ્યકો ઽશ્વમેવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદશ્વશબ્દવાચ્ય ઇતિ ગૃહ્ણીયાત્ ।
વાચ્યત્વવિશિષ્ટદ્રવ્યજ્ઞાનમપિ શાબ્દમેવ, વહ્નિવિશિષ્ટધૂમજ્ઞાનમિવાનુમાનિકમ્, અન્યથા તદપ્યૈન્દ્રિયકમિતિ ન તન્નિરાકરણાય યત્નાન્તરમાસ્થેયમ્ ।
અથ ન વાચ્યત્વં નામ મીમાંસકાનામિવ કિઞ્ચિદતીન્દ્રિયમ્, અપિ તુ સઙ્કેતમાત્રમેતદસ્માદિદં પ્રત્યેતવ્યમિતિ ।
તથાપિ શબ્દ એવ ।
અથાયમપ્યૈન્દ્રિયક એવ, તત્ર ગુરુપદિષ્ટા ગાથા પઠિતવ્યા,
શબ્દજત્વેન શાબ્દં ચેત્ પ્રત્યક્ષં ચાક્ષજન્મતઃ ।
સ્પષ્ટગ્રહણરૂપત્વાદ્ યુક્તમૈન્દ્રિયકં હિ તત ॥
ઇતિ ।
તસ્માત્ નોભયજજ્ઞાનનિવારણાયાવ્યપદેશ્યપદમ્ ।
વ્યવસાયાત્મકપદેન તુ સવિકલ્પકે જ્ઞાને ઽવરુદ્ધે નિર્વિકલ્પકસ્યાપ્રત્યક્ષતા મા પ્રસાંક્ષીદિતિ તદવરોધાર્થેનાવ્યપદેશ્યપદેન નિર્વિકલ્પકે ઽપિ શબ્દસંભેદનિરાકરણમન્વાચિતમિતિ શાબ્દેત્યુક્તમ્ ।
એવમ્ અવ્યપદેશ્યપદેન નિર્વિકલ્પકે ઽવરુદ્ધે સવિકલ્પકસ્યેન્દ્રિયજસ્યાપ્રત્યક્ષત્વં મા પ્રસાંક્ષીદિતિ તદવરોધાર્થેન વ્યવસાયાત્મકપદેન સંશયજ્ઞાનપ્રત્યક્ષત્વનિરાકરણમન્વાચિતમિતિ સંશયેત્યુક્તમ્ ॥
અન્વયં દર્શયિત્વા વ્યતિરેકમાહ--યદીતિ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
હેયાસ્ત્રિશત્કોટીર્ગણયતિ--તત્રેતિ ।
દ્વિપદપરિગ્રહેણ દશ--ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નપદં ધ્રવં કૃત્વા જ્ઞાનાદ્યેકૈકપદસંબન્ધેન ચરસ્ત્રઃ કોટયઃ, જ્ઞાનં ચ ઘવં કૃત્વા અવ્યપદેશ્યાદિ એકૈકપદસંબન્ધેન તિસ્ત્રઃ, એવમવ્યપદેશ્યપદં ધ્રુવં કૃત્વા અવ્યભિચાર્યાદ્યેકૈકપદસંબન્ધેન દ્વે કોટી, અવ્યભિચારિવ્યવસાયત્મકસંબન્ધે દશમીતિ ।
ત્રિપદપરિગ્રહેણાપિ દશૈવ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમિતિ ધ્રુવં કૃત્વા અવ્યપદેશ્યાદ્યેકૈકપદસંબન્ધે તિસ્ત્રઃ કોટયઃ, જ્ઞાનમવ્યપદેશ્યમિતિ ધ્રુવં કૃત્વા અવ્યભિચાર્યાદિપદસંબન્ધેન દ્વે કોટી, અવ્યભિચાર્યવ્યપદેશ્યપદયોસ્તુ વ્યવસાયાત્મકપદસંબન્ધે કોટિરેકા ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાવ્યપદેશ્યપદધ્રૌવ્યે અવ્યભિચાર્યાદ્યેકૈકપદસંબન્ધે કોટિદ્વયમ્, અવ્યભિચારિવ્યવસાયાત્મકપદયોસ્તુ ધ્રુવયોરિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્ન પદેન જ્ઞાનપદેન ચ પ્રત્યેકં સંબન્ધે કોટિદ્વયમ્, ઇતિ ત્રિપદપરિગ્રહેણ દશ કોટયઃ ।
ચતુષ્પદપરિગ્રહેણ પઞ્ચ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમવ્યપદેશ્યમિતિ ધ્રુવં કૃત્વા અવ્યભિચાર્યાદ્યેકૈકસંબન્ધે દ્વે કોટી, અવ્યપદેશ્યપદં ત્યકત્વા પરકોટિઃ, જ્ઞાનપદં ત્યક્ત્વા ચાપરા, ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નપદં ત્યક્ત્વા તુ પઞ્ચમી ।
પૃચ્છતિ--કસ્માત્ પઞ્ચપદપરિગ્રહેણૈકત્રિશત્તમકોટિપરિગ્રહેણેતરાઃ કોટયો વ્યવચ્છિદ્યન્તે? ન હ્યત્ર તદ્વ્યવચ્છેદવાચકઃ કશ્ર્ચિદસ્તિ શબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્--વિશેષેતિ ।
વિશેષપ્રતિવિધાનપ્રસ્તાવે શેષનિષેધોપન્યાસો દૃષ્ટાન્તલાભાય ।
એકદેશાભ્યુપગમ એકત્રિશત્કોટિષુ એકત્રિંશત્તમી કોટિરેકદેશ ઇત્યર્થઃ ।
શેષવિધાનં વેતિ ।
વાશબ્દ ઇવાર્થઃ ॥
તદેવં પ્રત્યક્ષલક્ષણં સમર્થ્ય વાસુબન્ધવં તાવત્ પ્રત્યક્ષલક્ષણં દૂષયિતુમ્ ઉપન્યસ્યતિ--અપરે પુનરિતિ ।
લક્ષણં વ્યાચષ્ટે તતો ઽર્થાદિતિ ।
યત્તદોર્નિત્યસંબન્ધાદ્ યસ્યાર્થસ્ય યદ્વિજ્ઞાનં વ્યપદિશ્યતે, યદિ તત એવ તભ્દવતિ નાર્થાન્તરાદ્ વ્યપદેશાસંબન્ધિનઃ તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ।
અત એવ વ્યપદેશાસંબન્ધિનો ઽર્થાન્તરાત્ શુક્તિરૂપાત્ રજતેન વ્યપદિશ્યામાનં શુક્તિજ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષમ્, વ્યપદેશકાનુત્પત્તેઃ, વ્યપદેશકસ્ય રજતસ્ય તત્રાસંભવાત્ ।
એતસ્ય પ્રત્યક્ષાભાસસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સુપ્રસિદ્ધેતિ તામુપેક્ષ્યાનુમાનવ્યાવૃત્તિમ્ આહ--એતેનેતિ ।
કુતઃ? ન હિ તત એવ વ્યપદેશકાદેવ વહ્નેઃ તદ્ વિજ્ઞાનમનુમાનં ભવતિ, કિં તુ યત્ર વહ્નિરસ્તિ તત્ર ।
તતશ્ચ યત્ર તુ દૃષ્ટમાત્ર એવ વહ્નેરૂપરમાદુપરતો ધૂમઃ તત્રાન્યતશ્ર્ચ તભ્દવતિ સ્મર્યમાણાદ્ ધૂમાદસતિ વ્યપદેશકે વહ્નૌ ।
તતો ઽર્થાત્ ઇત્યત્ર હિ અર્થવિશેષણં તત ઇતિ ।
તત્સંગતશ્ર્ચ એવકારો ઽયોગવ્યવચ્છેદે વર્તતે, યથા ચૈત્ર ધનર્ધર એવેતિ ।
તેન યત્રૈવ તદયોગઃ તદપ્રત્યક્ષમિત્યર્થઃ ।

તદેતલ્લક્ષણં દૂષયતિ---અત્રાર્થગ્રહણમનર્થકમ્ ।
ન હિ જ્ઞાનવ્યપદેશ આત્મના વા ઇન્દ્રિયેણ વા સંભવતિ ।
શઙ્કતે---અવધારણાર્થ ઇતિ ।
અયોગવ્યવચ્છેદેનૈતદવધારણમ્, વિશેષણ ચ તત ઇતિ ।
વિશેષણસંગતશ્ચેવકારો ઽયોગં વ્યવચ્છિનત્તિ ।
અસતિ ચાર્થપદે કસ્યેદં વિશેષણમ્ ઇતિ વિશેષણસંગતો નૈવકારો ઽયોગં વ્યવચ્છિન્દાદિતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ--તન્નેતિ ।
તત ઇતિ સર્વનામ્નઃ સન્નિહીતવિશેષ્યાપેક્ષત્વાત્ ।
અન્યથા અભિધાનાપર્યવસાનાદ્ યસ્ય તદ્ વ્યપદિષ્યત ઇતિ વ્યપદેશસંબન્ધી વિશેષ્યઃ પ્રાપ્યત એવેતિ સિધ્યત્યેવ વિશેષણત્વમ્ ।
અભ્યુપેત્ય ત્વદવધારણમાત્રે ઽપ્યદોષ ઇતિ મન્યમાનેનાબ્ભક્ષ ઇન્યુદાહૃતમ્ ।
અન્યવ્યવચ્છેદે અપિહિ તદેવાન્યદ્વ્યવચ્છિદ્યેત યદ્વિરોધિ, ન પુનરન્યમાત્રમ્ ।
યથાહુઃ,
નિયમસ્તદ્વિરોધાચ્ચ કલ્પતે નાવિરોધિનઃ ।
ઇતિ ॥
સ્યદેતત્ ।
તત ઇત્યુચ્યમાને યતસ્તતઃ સ્યાત્, તથા ચાનુમાનાદ્યપિ લિઙ્ગજ્ઞાનાદેસ્તત ઉપજાયતે ઇતિ પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યેતેતિ તન્નિવૃત્ત્યર્થમર્થાદિતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન હિ તદ્ અર્થાત્ જાયતે ।
અપિ તુ પ્રત્યક્ષમેવ, ઇત્યત આહ---એતનેનિ ।
યસ્ય તદ્ વ્યપદિશ્યતે ઇત્યપેક્ષ્ય તતઃશબ્દસામર્થ્યેનાનુમાનાદિવ્યુદાસો ઽપિ પ્રત્યુક્તઃ ।
યચ્ચ તતઃશબ્દસ્ય વ્યાવર્ત્યાન્તરમુક્તમ્, તદપિ દૂષયતિ--યત્પુનરેતદિતિ ।
યદિ યસ્ય વ્યાપદિશ્યતે જ્ઞાનં, તત્ પ્રત્યક્ષં તતો ઘટ ઇત્યપિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યેત, તદપિ હિ ઘટસ્ય વ્યપદિશ્યતે, ન તુ તતો ઘટાદ્ ભવતિ ।
તસ્ય વિચારાસહતયા પરમાર્થસત્ત્વાભાવેન સંવૃતિસતો વિજ્ઞાનં પ્રતિ કારણભાવાભાવાત્ ।
તેન તન્નિરાકરણાય તત ઇત્યુક્તમ્ ।
તદેતત્ ન બુધ્યામહે કથમપક્ષિપ્તમિતિ ।
શઙ્કતે---યદીતિ ।
રૂપાદિપરમાણવ એવ નિરન્તરોત્પાદાઃ પરમાર્થસન્તો ભિન્નાઃ સ્વવિજ્ઞાનસ્યાવિકલ્પકસ્ય જનકાઃ ।
તેષાં તુ નાનાત્વં સ્વેન રૂપેણ સંવૃણ્વતી નિર્વિકલ્પકપૃષ્ઠભાવિની ઘટ ઇતિ વિકલ્પિકા બુદ્ધિઃ તાનેવ રૂપાદીન્ એકોદકાહરણાદિક્રિયાકારિણો ભેદિન ઇવ દર્શયન્તી સંવૃતિરિત્યુચ્યતે ।
નિરાકરોતિ--ન હિ રૂપાદિભ્ય ઇતિ ।
અનુશયબીજમુદ્ઘાટયતિ--અથાપીતિ ।
નિરાકરોતિ--મનોમોદકેતિ ભવન્તુ વ્યતિરિક્તાઃ કિમેતાવતાપીત્યત આહ--સર્વં ચેતિ ।
યત્સંવૃતિત્વેન ભવતામભિમતં યચ્ચાવિકલ્પકં તત્સર્વં સ્વવિષયાદ્ ભવતિ ।
તસ્માત્ તતોગ્રહણમ્ સંવૃતિનિવૃત્ત્યર્થમ્ અનર્થકમ્ ।
મા ભૂત્ સંવૃતિનિવૃત્ત્યર્થમ્, મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્ત્યર્થં ભવિષ્યતીતિ ચોદયતિ---નનુ ચ મિથ્યાજ્ઞાનમતસ્માદપિ ભવતિ ।
યથા પુરોવર્તિ દ્રવ્યમિદમિતિ વ્યપદિશ્યતે રજતમિતિ ન, ન તુ શુક્તિરિતિ, તેન યદ્યપિ સામાન્યરૂપેણ તસ્ય વ્યપદિશ્યતે જ્ઞાનમ્, તતશ્ર્ચ તભ્દવતિ, તથાપિ યેન વિશેષણરૂપેણ તસ્ય વયપદિશ્યતે ન તતસ્તભ્દવતિ ઇતિ અતસ્માદપીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ તત એવ યભ્દવતિ તત્ પ્રત્યક્ષમ્, ન ચૈવં મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ।
તદ્ધિ તતશ્ર્ચતતશ્ર્ચ ભવતીત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ--ન હ્યતસ્માત્ આરોપિતાદ્રૂપાત્ તત્રાસતઃ તત્ મિથ્યજ્ઞાનં ભવતિ, કિં તુ તતો ભવતિ ।
યસ્ય સામાન્યરૂપસ્ય વ્યપદિશ્યત ઇદમિતિ તત એવ ।
સમારોપિતં તુ તજતમસ્ય વિષયો દૃશ્યમાનાકારતયા ।
તદિદમ્ ઉક્તમ્--અતસ્મિસ્તદ્ ભવતીતિ ।
એવં ચ લક્ષ્યપદમાત્રાવશેષાત્ લક્ષણાભાવ ઇત્યાહ--તતોગ્રહણમિતિ ।
તથા ચાતિવ્યાપ્તિરિત્યાહ--તથા ચેતિ ।
અભ્યુપેત્યત દૂષણાન્તરમાહ--યદ્યપ્યેતદિતિ ।
યતો ભવતિ જ્ઞાનં સ ગ્રાહ્યો ઽર્થઃ કારણમ્, ગ્રાહકં ચ વિજ્ઞાનં કાર્યમ્ ।
તયોરયુગપભ્દાવાત્ વર્તમાનાભં જ્ઞાનમતીતે મિથ્યેતિ ન પ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ।
તત્સમાનકાલયોસ્તુ કાર્યકારણભાવાભાવાત્ ।
તતો ઽર્થાદિતિ નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે--નાશોત્પાદાવિતિ ।
ક્ષણિકત્વાદ્ ભાવાનાં કારણસય નાશઃ કાર્યસ્યોત્પાદ ઇત્યેકઃ કાલઃ, તથાપિ કારણસ્ય ગ્રાહ્યતા ભિન્નકાલસ્યાપિ, સ્વસદૃશજ્ઞાનજનકમેવ તસ્ય તજાનં ગ્રાહ્યત્વમ્,
નાન્યત્, યથાહ,
ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમિતિ ચેદ્ ગ્રાહ્યતાં વિદુઃ ।
હેતુત્વમેવ યુક્તિજ્ઞાઃ જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમ્ ॥
# પ્ર. વા. 2.2.47 # ઇતિ ।
ન ચૈતાવતા મિથ્યાત્વમ્, અર્થાહિતસ્ય નીલાકારસ્ય વર્તમાનત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ--તચ્ચ નેતિ ।
પૂર્વાપરકાલકલાવિકલલક્ષણા ક્ષણિકતા ન ક્વચિદપિ ।
વિદ્યુજ્જાલાદેરપ્યાશુવિનાશિનો દ્વિત્રાદિક્ષણાવસ્થાનાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તશ્ચાનુયોગસ્તદવસ્થ એવેત્યાહ--વિનષ્ટશ્ર્ચેતિ ।
અનહઙ્કારાસ્પદમસાતાદિરૂપં વિજ્ઞાનાદ્ ભિન્નં નીલાદ્યનુભૂયતે, ન તુ વિજ્ઞાનાત્મકમ્ ।
તથા ચ યદિ વિચ્છેદગ્રહો મિથ્યા, તથા સતિ જ્ઞાનમેતસ્મિન્ મિથ્યેતિ કથં પ્રત્યક્ષમ્, સમ્યગ્જ્ઞાનભેદસ્ય તથાભાવાત્? ન ચાર્થા હિતાકારવેદનમર્થવેદનમ્, ભાક્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ ગૌણમુખ્યલક્ષણા ગિરાં ગતયો જ્ઞાનેષુશક્યા નિયોજયિતુમ્ ભિન્નપ્રસ્થાનત્વાત્ ।
તસ્માત્ નિરાકારં જ્ઞાનમાત્મનો ભિન્નં ગોચરયતીતિ વાચ્યમ્ ।
સ ચેત્ કારણં વિનષ્ટસ્ય પ્રત્યક્ષતેતિ તથા ચ વર્તમાનાભમવર્તમાનં ગોચરયતિ મિથ્યાત્વમપ્રત્યક્ષત્વં ચ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
યૌગપદ્યે ઽપિ નાસ્ત્યુદાહરણમ્, સર્વસ્ય ક્ષણિકત્વપક્ષનિક્ષેપાદિતિ ચોદયતિ--તુલ્યમિતિ ચેત્ ।
નિરાકરોતિ--તચ્ચેતિ ॥
સંપ્રતિ દિગ્નાગસ્ય લક્ષણમુપન્યસ્યતિ--અપર ઇતિ ।
દૂષયિતું કલ્પનાસ્વરૂપં પૃચ્છતિ--અથ કેયમિતિ ।
લક્ષણવાદિન ઉત્તરમ્--નામેતિ ।
યદૃચ્છાશબ્દેષુ હિ નામ્ના વિશિષ્ટો ઽર્થ ઉચ્યતે ડિત્થ ઇતિ ।
જાતિશબ્દેષુ જાત્યા ગૌરયમિતિ ।
ગુણશબ્દેષુ ગુણેન શુક્લ ઇતિ ।
ક્રિયાશબ્દેષુ ક્રિયયા પાચક ઇતિ ।
દ્રવ્યશબ્દેષુ દ્રવ્યેણ દણ્ડી વિષાણીતિ ।
સેયં કલ્પના યત્ર જ્ઞાને નાસ્ત્યર્થતઃ સ્વરૂપતો વા તત્કલ્પનયા અપોઢં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તદિદમાહ--યત્ કિલ ન નામ્ના અભિધીયતે અર્થતઃ સ્વરૂપતશ્ર્ચ ન જાત્યાદિભિર્વ્યપદિશ્યતે ।
અવ્યભિચારાય વિષયકારણત્વમાહ--વિષયસ્વરૂપાનુવિધાયીતિ ।
પ્રમાણત્વમાહ--પરિચ્છેદકં વ્યવસ્થાપકમ્ ।
જ્ઞાનતામસ્ય દર્શયતિ--આત્મસંવેદ્ય સ્વસંવેદનાદેવ તસ્ય કલ્પનારહિતત્વમપિ ।
યથાહ,
પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢં પ્રત્યક્ષેનૈવ સિધ્યતિ ।
ઇતિ ।
તત્ પ્રત્યક્ષમિતિ ।
તદેલ્લક્ષ્યલક્ષણપદતત્સમુદાયવ્યાપારનિરૂપણેન દૂષયતિ--ત ઇદમિતિ ।
અથ નેતિ ।
વિકલ્પયોનયો હિ શબ્દાસ્તદ્ગોચરમભિનિવિશનતે ।
યદ્ વિકલ્પા ગૃહ્ણાન્તિ, યચ્ચાધ્યવસ્યતિ તદુભયમપ્યન્યવ્યાવૃત્તિરૂપમવસ્તુ, તસ્માન્ન અવિકલ્પકં જ્ઞાનં તદ્ગોચરં વા પરમાર્થસદ્ ગોચરયન્તિ વિકલ્પાઃ શબ્દાશ્ચેત્યયમભિસન્ધિઃ ।
અપિ ચાસ્યાવાચ્યત્વે ભવદભ્યુપગતપ્રામાણ્યાગમવિરોધ ઇત્યાહ-- અનિત્યાદીતિ ।
શઙ્કતે-- અથેતિ ।
સ્વમસાધરણં રૂપં વ્યાવૃત્તમિતિ યાવત્ ।
તતો નિરાકરોતિ--સર્વે ઽર્થા ઇતિ ।
ન હિ યથા સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ અધિકૃત્ય પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણં કૃતં કીર્તિના તથા દિગ્નાગેન યેનાધિકારાત્ જ્ઞાને વ્યવતિષ્ઠેત કલ્પનાપોઢમિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદિ સ્વરૂપતો નાભિધીયેતાનભિધેયં તર્હિ વસ્તુ પ્રસજ્યેત ।
તથા ચાવાસ્તવઃ સ્યાત્ શાબ્દો વ્યવહાર ઇત્યત આહ--સર્વસ્ય ચેતિ ।

સામાન્યવિશેષતદ્વભ્દેદાદ્ વસ્તુત્રયમ્ ।
તત્ર તદ્વદ્વસ્ત્વધિકૃત્યોક્તમ્--દ્વાવાકારાવિતિ ।
સામાન્યેનૈવાકારેણાભિધીયતે સામાન્યાન્વિતમિત્યર્થઃ ।
બ્રાહ્મણ ઇતિ ।
મનુષ્યત્વજાતિમાનિત્યર્થઃ ।
વિશેષમાકારમભિપ્રેત્ય સ્વરૂપતો ન વ્યપદેશ્યમિત્યુક્તમ્, ન તુ સર્વથેતિ ભાવઃ ।
પ્રકૃતે યોજયતિ--એવમિતિ ।
આશઙ્ક્ય પૂર્વોક્તમતિપ્રસઙ્ગં સમારયતિ--યદિ ચેતિ ।
અથાશ્ચકર્ણાદિવદવ્યુત્પન્નઃ કલ્પનાપોઢશબ્દઃ પ્રત્યક્ષસ્વરૂપસ્ય વાચક ઇતિ શઙ્કતે--અથેતિ ।
નિરાકરોતિ--એવમપીતિ ।
ભવતુ કલ્પનાપોઢશબ્દઃ અવ્યુત્પન્નો મા વા ભૂત્, અવાચ્યં તુ પ્રત્યક્ષમેષિતવ્યમ્, અન્યથા વિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચ વ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ॥
જૈમિનિપ્રત્યક્ષલક્ષણં દૂષયતિ--સત્સંપ્રયોગ ઇતિ ।
યથાશ્રુતસ્યાતિવ્યાપ્તિઃ સંશબ્દેનાપિ પ્રયોગસ્ય સમીચીનતા પ્રતિપાદ્યતે ।
સા ચ મિથ્યાપ્રત્યયે ઽપિ તુલ્યા, વ્યત્યયે ઽપિ બુદ્ધ્યા બોદ્ધસ્યોપસ્થાપનાત્ ।
તદ્ ઇતિ બોધ્યં પરામૃશતિ ।
અસ્તિ ચ મિથ્યાજ્ઞાને ઽપિ બોધ્યેન સંબન્ધ ઇન્દ્રિયાણામ્, બોધ્યં હિ પુરોવર્તિ દ્રવ્યમ્ ।
અથ યથા બોધ્યં તાદૃશો નાસ્તિ સંબન્ધ ઇન્દ્રિયાણામ્, રજતત્વસ્ય પ્રકારસ્યાસન્નિધાનાત્ ।
હન્તાવ્યાપકત્વં લક્ષણદોષઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાયાં તત્તાપ્રકારસ્ય
ઇન્દ્રિયેણાસંબન્ધાત્ ।
અપિ ચ પ્રાભાકરે દર્શને અનુમાનાદિજ્ઞાનમાત્મનિ પ્રત્યક્ષં ન ભવેત્, ન હિ તત્ સત્સંપ્રયોગજમ્ ।
તસ્માદેતદપિ પરિભાવનીયં સૂરિભિરિતિ ॥
વાર્ષગણ્યસ્યાપિ લક્ષણમયુક્તમિત્યાહ--શ્રોત્રાદિવૃત્તિરિતિ ।
પઞ્ચાનાં ખલ્વિન્દ્રિયાણામર્થાકારેણ પરિણતાનામાલોચનમાત્રં વૃત્તિરિષ્યતે, સા ચ સંશયાદિવ્યાપકત્વાદલક્ષણમિતિ ।
તત્ સિદ્ધમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમિત્યેતદેવ લક્ષણમિતિ પ્રત્યક્ષલક્ષણં સમાપ્તમ્

ન્ય્સ્_1,1.5: અથ તત્પૂર્વકં ત્રિવિધમ્ અનુમાનં પૂર્વવચ્છેષવત્સામાન્યતો દૃષ્ટં ચ ॥
પ્રત્યક્ષલક્ષણાનન્તરમનુમાનલક્ષણપરં સૂત્રં પઠતિ---અથ તત્પૂર્વકં ત્રિવિધમનુમાનમિતિ ।
અત્રાનુમાનમિતિ સિદ્વવત્ પ્રમાણાવિશેષરૂપલક્ષ્યાનુવાદ એવ નાપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિત્યપ્રામાણ્યમનુમાનસ્ય સુદૂદં પ્રતિક્ષિપતિ ।
દૃષ્ટપ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યવિજ્ઞાનવ્યક્તિસાધર્મ્યેણ હિ કાસાંચિદ્ વ્યક્તીનાં પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં વા વિદધીત ।
દૃષ્ટસાધર્મ્યં ચાનુમાનમ્ એવેતિ કથં તેનૈવ તસ્યાપ્રામાણ્યમ્? અપિ ચાનુમાનમપ્રમાણમિતિ વાક્યપ્રયોગો ઽજ્ઞં વિપ્રતિપન્નં સન્દિગ્ધં વા પુરુષં પ્રત્યર્થંવાન્ ।
ન ચ પરપુરુષવર્તિનો દેહધર્મા અપિ સન્દેહાજ્ઞાનવિપર્યાસા ગૌરત્વાદિવત્ પ્રત્યક્ષમીક્ષન્તે ।
ન ચ તદ્વવચનાત્ પ્રત્તીયન્તે, વચનસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાદન્યસ્યાપ્રામાણ્યોપગમાત્ ।
પુરુષવિશેષમનધિકૃત્ય તુ વચનમનર્થઙ્કં પ્રયુ।જાનો નાયં લૌકિકો ન પરીક્ષક ઇત્યુન્મત્તવદનવધેયવચનઃ સ્યાત્ ।
પરિશિષ્ટં તુ પરીક્ષાપર્વણિ નિવેદયિષ્યતે ।
તસ્માદકામેનાપિ પ્રમાણમનુમાનમુપેતવ્યમિતિ ।
લક્ષ્યં પ્રમાણભેદમનુમાનમનૂદ્ય તત્પૂર્વકમિતિ લક્ષણં વિધત્તે ।
અથેત્યાનન્તર્યે ઉક્તં પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનસ્ય હેતુઃ ।
અથેદાનીમનુમાનં હેતુમદ્વ્યુત્પાદ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષણસૂત્રતાત્પર્યમાહ---અનુમાનેતિ ।
તદેવ સ્ફુટયતિ---અનેનેતિ ।
સમાનજાતીયાનિ પ્રમાણતયા પ્રત્યક્ષાદીનિ, અસમાનજાતીયાનિ ચાનુમાનાભાસાદીનિ, યથા ક્ષણિકત્વાદિષુ સાધ્યેષુ સત્ત્વાદીનિ ।
સ્યાદેતદતિવ્યાપકમેતત્ તત્પૂર્વકત્વમ્ ।
તદિતિ હિ પ્રત્યક્ષં પરામૃશત્યાનન્તર્યાત્ ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમનુમાનસ્યેવાગમસ્મૃતિસંશયવિપર્યાસાનામપ્યસ્તીતિ તાન્યપ્યનુમાનં પ્રસજ્યેરન્ ।
અનુમાનાદિપૂર્વકં ચાનુમાનં ન પ્રત્યક્ષપૂર્વકમિતિ નાનુમાનં સ્યાત્, અનુમાનલક્ષણેનાવ્યાતત્વાત્ ।
તસ્માદવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્તિભ્યામલક્ષણમેતદિત્યત આહ---તત્પૂર્વકમિતિ ।
તત્પૂર્વકમિત્યાવૃત્યા વિગ્રહત્રયપ્રદર્શનમ્ ।
તત્ર પ્રથમે વિગ્રહે તાનીત્યનન્તરં સૂત્રમ્ ઉવલ્લઙ્ઘ્ય વિભાગસૂત્રગતાઃ પ્રત્યક્ષાદયઃ સંબન્ધનીયાઃ યોગ્યત્વાત્ ।
યથાહુઃ,
યસ્ય યેનાર્થસંબન્ધો દૂરસ્થસ્યાપિ તસ્ય સઃ ।
ઇતિ તદનેન લક્ષણસ્યાવ્યાપ્તિઃ પરિહૃતા ।
તદિદમાહ---યદા તાનીતિ ।
નન્વેદં પ્રત્યક્ષપૂર્વકમિતિ ભાષ્યવિરોધ ઇત્યત આહ---પારમ્પર્યેણેતિ ।
પારમ્પર્યેણ હિ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વમુક્તં ભાષ્યકૃતા, તસ્માન્ન વિરોધ ઇતિ ।
અતિવ્યાપ્તિનિરાસાય દ્વિતીયં વિગ્રહં વિવૃણોતિ---યદાપીતિ ।
તે ઇતિ વિગ્રહે અનન્તરસૂત્રગતમેવ પ્રત્યક્ષપદં સંબધ્યતે ।
યથા ચ દ્વે પ્રત્યક્ષે પૂર્વે યસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય લિઙ્ગપરામર્શજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષફલસ્ય ।
તદિદં તત્પૂર્વકં પ્રત્યક્ષમ્, તદ્ધિ સ્વવિષયે પ્રત્યક્ષમપ્યનુમેયાર્થપ્રત્યયં કુર્વદનુમાનમ્ ।
તદિદં તદિત્યુચ્યતે ।
પ્રત્યક્ષગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્, અનુમાને ઇત્યાદ્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
સંબન્ધગ્રહણસમયે પદતદર્થગોચરં પ્રત્યક્ષં પ્રથમમ્ ।
અથ તદર્થવિષયે દ્વિતીયે પ્રત્યક્ષે સતિ યા તત્પદવિષયા સ્મૃતિરુત્પદ્યતે સાપિ પ્રત્યક્ષદ્વયપૂર્વા ।
એવં લિઙ્ગલ્લિઙ્ગ્સિંબન્ધસ્મૃતિરપિ પ્રત્યક્ષદ્વયપૂર્વેતિ તદવસ્થૈવાતિવ્યાપ્તિરિત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ--- કતરે દ્વે ઇતિ ।
ઉત્તરમ્---લિઙ્ગેતિ ।
સર્વસન્દેહેષ્વિદમુપતિષ્ઠતે ।
વ્યાખ્યાનતો વિશેષપ્રતિપત્તિર્ન હિ સંન્દેહાદલક્ષણમિતિ ભાવઃ ।
ન ચ દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શનં વ્યપ્તિસ્મરણસમયે વિનશ્યદવસ્થમપ્યસ્તિ, વ્યાપ્તિસંસ્કારોબ્દોધ સમયજન્મના સ્વજનિતેન સંસ્કારેણાસ્ય વ્યાપ્તિસ્મરણસમયે વિનાશાત્ ।
વિનશ્યદવસ્થસ્ય દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શનસ્ય વ્યાપ્તિસ્મરણેન સહ યૌગપદ્યે ઽપિ તયોઃ પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞતયા મિથો ઘટનાયોગઃ ।
ન ચાત્મા તે ઘટયતીતિ યુક્તમ્ ।
વૃત્ત્યા ખલ્વયં ઘટયેત્, ન સ્વરૂપતઃ । તસ્માદ્ ઉભાભ્યામુત્પન્નં પરામર્શજ્ઞાનમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજં તૃતીયં પ્રત્યક્ષમ્ એષિતવ્યમ્ ।
બુભુત્સાવતો દ્વિતીયાદિતિ ।
બુભુત્સાપ્યનુમાનજ્ઞાનોત્પત્તૌ કારણમિતિ દર્શયિતું બુભુત્સાવત ઇત્યુક્તમ્ ।
લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધદર્શનમાદ્યં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્યત્ર સંબન્ધપદેનાનુમાનાઙ્ગ સંબન્ધં વિવક્ષન્ પરોક્તાન્ સંબન્ધવિકલ્પાન્ અનુમાનાનઙ્ગભૂતાન્ પ્રતિક્ષિપતિ---પ્રત્યક્ષમિતિ ચ તસ્ય પ્રમાણમાહ ।
તથા હિ કેચિદવિનાભાવં તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિનિબન્ધનમનુમાનાઙ્ગમાહુઃ ।
દ્વિવિધો હ્યર્થઃ, પ્રત્યક્ષશ્ચ પરોક્ષશ્ચ ।
તત્ર યો બુદ્ધૌ સાક્ષાદાત્મીયં રૂપં નિવેશયતિ સ પ્રત્યક્ષઃ ।
સ હિ સ્વવિષયાયા બુદ્ધેઃ જનક ઇતિ તમન્તરેણ બુદ્ધિરાત્માનમનાસાદયન્તી તસ્ય સત્તા નિશ્ચાયયતીતિ યુક્તમ્ ।
પરોક્ષસ્તુ બુદ્ધૌ સાક્ષાત્ સ્વરૂપોપધાનસામર્થ્યરહિતો ઽયુક્તપ્રતિપત્તિરેવ ।
ન ચાન્યદર્શને અન્યકલ્પના યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાન્તરીયકતયા ત્વન્યો ઽપ્યન્યં ગમયેત્ ।
સ હિ પ્રતિબદ્ધસ્વભાવો યથાવિધઃ સિદ્ધઃ તથાવિધસન્નિધાનં સૂચયતિ ।
સ ચ પ્રતિબન્ધો ન દર્શનાદર્શનમાત્રાદવસેયઃ, તથા સતિ સ શ્યામો મૈતનયત્વાત્ પરિદૃશ્યમાનમૈત્રતનયસ્તોમવદિત્યપ્યનુમાનં સ્યાત્ ।
ઇહાપિ હિ સ્તો દર્શનાદર્શને ।
તસ્માત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિનિબન્ધન એવ પ્રતિબન્ધઃ ।
યથાહ કાર્યકારણભાવાદ્ વા સ્વભાવાદ્ વા નિયામકાત્ ।
અવિનાભાવનિયમો દર્શનાન્ન ન દર્શનાત્ ॥
તથા ચ લિઙ્ગવિકલ્પં વિના ન લિઙ્ગિવિકલ્પઃ ।
ન લિઙ્ગવિકલ્પો લિઙ્ગાનુભવં વિના ।
ન લિઙ્ગાનુભવો લિઙ્ગં વિના ।
ન ચાવિનાભૂતં લિઙ્ગં વિના લિઙ્ગિનમિતિ લિઙ્ગિસ્વલક્ષણાપ્રતિભાસ્યપિ પારમ્પર્યેણ તત્પ્રતિબન્ધાત્ તત્રાવિસંવાદકો ઽનુમાનવિકલ્પ ઇતિ ।
કાર્યકારણભાવશ્ચેદમ્ ।
અસ્મિન્ સતિ ભવતિ સત્સ્વપિ તદન્યેષ્વસ્મિન્નસતિ ન ભવતિ એવમાકારો નાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામતિરિચ્યતે ।
તૌ ચ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિના વિકલ્પેનાવસીયેતે ।
તથા હિ સત્યગ્નૌ ધૂમ ઇતિ પ્રત્યક્ષમેવ વિકલ્પાનુગતવ્યાપારમધ્યવસ્યતિ ।
અસતિ ચાગ્નૌ ન ધૂમ ઇત્યપિ પ્રત્યક્ષમેવ, ન હ્યગ્નિધૂમાનુપલમ્ભાવાન્યૌ ।
અતસ્તદ્વિવિક્તવસ્તૂપલભ્ભાત્ નાપ્યનયોર્વ્યતિરેકો ઽન્યસ્તદ્વિવિક્તાદ્ વસ્તુનઃ ।
એવં તાદાત્મ્યમપિ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણોપપત્ત્યા નિશ્ચેતવ્યમ્, યથા સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકતયા સહ તાદાત્મ્યં વિપક્ષૈઽક્ષણિકે ક્રમાક્રમયોર્વ્યાપકયોરનુપલમ્ભન્નિશ્ચીયતે ।
તસ્માત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામેવ પ્રતિબન્ધો નાન્યત ઇતિ ॥
અત્રોચ્યતે ।
સત્યં યત્ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદ્ દૃષ્ટમ્, તસ્ય યત્ર પ્રતિબન્ધઃ તદ્વિદસ્તસ્ય તદ્ગમકં તત્રેત્યનુજાનીમઃ ।
સ એવ તુ પ્રતિબન્ધો ન તાવત્ તદુત્પત્ત્યા સંભવતિ ।
કા પુનરિયં તદુત્પત્તિર્ધૂમસ્ય? કિં વહ્ન્યનન્તરં ભાવઃ? સ તાદૃશો ઽસ્તિ રાસભસ્યાપીતિ તત્પ્રતિબદ્ધો ઽપિ ધૂમઃ સ્યાત્ ।
અથ તદનન્તરમેવ ભાવઃ, ન ચ રાસભાનન્તરં ભવન્નપિ તદનન્તરમેવ ભવતિ, તસ્મિન્ સત્યપ્યસત્યગ્નૌ તદભાવાત્ ।
અસત્યપિ તસ્મિન્ સતિ આદ્રેન્ધનવતિ વહ્નૌ તદ્ભાવાત્ ।

અથ યદ્યપિ ધૂમસ્ય વહ્નિભાવાભાવાનુવિધાનં તત્રોપલબ્ધં તથાપિ દેશાન્તરાદિષુ તદ્ભાવો ઽસ્ય કુતસ્ત્યઃ? તથા હિ ભૂયો ભૂયો રાસભે દૃષ્ટે ધૂમો દૃષ્ટઃ, તદભાવે ચાદૃષ્ટઃ ।
ન ચ સ તત્કાર્યઃ ।
તજ્જાતીયસ્યૈવ ધૂમસ્ય રાસભં વિના સતિ વહ્નૌ ભાવાત્ ।
એવં સત્યપ્યગ્નૌ પિશાચેન જનિતો ધૂમઃ ક્વચિત્ દેશાદૌ તજ્જાતીય એવ રાસભવદ્ વહ્ન્યભાવે ઽપિ પિશાચાદેવ ભવિષ્યતીતિ,
અવશ્યં શઙ્કયા ભાવ્યં નિયામકમપશ્યતામ્ ।
ન ચ સતિ ભાવમાત્રં નિયામકમ્, તસ્ય રાસભાદિષ્વષ્યવિશેષાત્ ।
તદનન્તરમેવેતિ ચાવધારણસ્ય શઙ્કાપનયનમન્તરેણાસંભવાત્ ।
અવધારણેન તુ શઙ્કાપનયે પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
યો યો ધૂમો દૃષ્ટઃ સ સર્વસ્તાવદાર્દ્રેન્ધનસહિતવહ્ન્યનન્તરમેવ ન પિશાચાનન્તરમ્ ।
સ ચ કાદાચિત્કતયા નિમિત્તમપેક્ષમાણો યદનન્તરમેવ ગમ્યતે તદેવાપ્રતીતવ્યભિચારં નિમિત્તીકરોતિ, ન તુ પ્રતીવ્યભિચારં રાસભાદિ ।
નાપિ સર્વથા અનુપલબ્ધપૂર્વપિશાચાદિ ।
યદિ ન તન્નિમિત્તં કસ્માત્ વિનાપિ વહ્નિ ક્વચિદ્ ધૂમો નોપલભ્યતે? અથાસૌ સર્વથા વહ્નિસહિતઃ, તથા સત્યાદ્રેન્ધનવત્ કથં વહ્નિરપિ ન કારણમ્? કારણં ચેત્ કથં તદન્તરેણ ધૂમભાવશઙ્કા? અકારણસ્ય હિ કાર્યસ્ય નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા સ્યાત્, અનપેક્ષત્વાત્, ન કાદાચિત્કત્વમ્ ।
નાપ્યનેકકારણકમ્, અકારણકત્વપ્રસઙ્ગાદેવ ।
વહ્ન્યનન્તરમેવ ભાવ ઇતિ હિ ધૂમસ્ય વહ્નિકાર્યત્વમ્ ।
સ ચેત્ અવહ્નેરપ્યનન્તરં નૈવકારાર્થઃ સ્યાદિતિ ન વહ્નેઃ કાર્યમ્ ।
એવમન્યસ્યાપિ ન કાર્યમ્ ।
ન હિ અન્યાનન્તરમેવ ભવતિ, વહ્નેરપ્યનન્તરં ભાવાત્ ।
તતશ્ચાહેતુકો ધૂમઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ કાદાચિત્કત્વવ્યાહતિઃ ॥
સત્યમ્, તત્કાર્યત્વસિદ્ધૌ સ્યાદેવમ્ ।
તદેવ તુ તદનન્તરમેવ ભાવ ઇત્યેવંરૂપં નાસ્તિ ।
યદ્યપિ ચ વિના વહ્નિ નોપલબ્ધો ધૂમો યદ્યપિ ચ પિશાચાનન્તરં નોપલભ્યતે તેષામનુપલબ્ધેઃ, તથાપિ પિશાચકાર્ય એવ ધૂમસ્યત્ર તત્ર વહ્નિઃ કુતશ્ચિત્ સ્વહેતોરૂપનિપતિતો રાસભ ઇવ ન તુ ધૂમસ્ય જનમઃ ।
તેન તદભાવે ઽપિ તજ્જાતીય એવ કારણભેદજન્મા કદાચિત્ કાદાચિત્કો ધૂમઃ સ્યાદિતિ અનિવૃત્તિરેવ શઙ્કાયાઃ ।
ન દૃષ્ટસંભવે નાદૃષ્ટં કલ્પયિતું યુક્તમિતિ શક્યં ભવદ્ભિર્વક્તુમ્, અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય અશક્યનિરાકરણત્વાત્ ।
ન ચાનુપલબ્ધન્તરાણ્યપિ તન્નિષેધે પ્રભવન્તિ ।
તસ્માત્ અનન્તરમેવેત્યવધારણાભાવાત્ નૈવંરૂપં કાર્યકારણભાવાવધારણં યુક્તમ્ ।
ન ચ યદ્ યદન્યસહિતાનન્તરમ્ મુપલબ્ધં તત્ તદન્યરહિતાત્ તસ્માદ્ ભવદ્ ભિન્નજાતીયં ભવતિ ।
ઉક્તં હિ રાસભસહિતાદ્ વહ્નેર્યાદૃશો ધૂમઃ તાદૃશ એવ તદ્વિરહિતાદ્ વહ્નેરિતિ ।
તસ્માદેવંવિધા શઙ્કાપિશાચી સ્વનિવારકં તદુત્પત્તિનિશ્ચયમાસ્કન્દન્તી ન શક્યા નિવારયિતુમ્ ।
અપિ ચાસ્તુ તદુત્પત્તિનિશ્ચયઃ, તથાપિ કસ્માત્ કારણમન્તરેણ ન કાર્યં ભવતિ? તથા ચ સત્યનપેક્ષતયા કાદાચિત્કત્વવિહતિરિતિ ચેત્---યથાહ,
નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા હેતોરન્યાનપેક્ષણાત્ ।
અપેક્ષાતો હિ ભાવાનાં કાદાચિત્કત્વસંભવઃ ॥
ઇતિ ।
અસ્તુ તર્હિ સંબન્ધઃ સ્વાભાવિકતયા અન્યાનપેક્ષો ઽવ્યભિચારી ગમકાઙ્ગમ્ ।
સ ચ યો વા સ વા ભવતુ, કૃતં કાર્યકારણભાવાવધારણાયાસેન ।
યથા ચૈતત્ તથાત્રૈવ પ્રદર્શયિષ્યામઃ ॥
અપિ ચ કાર્યાત્ કારણમનુમીયમાનં તતઃ પૂર્વમેવાનુમીયેત, ન તુ વર્તમાનકાલમ્ ।
ન હિ હેતુસત્તા કાર્યકાલા કાર્યોત્પાદાઙ્ગમ્, અપિ તુ તત્પૂર્વકાલા ।
ન હિ નદીપૂરભેદઃ સ્વસત્તાસમયવર્તિ વર્ષં ગમયત્યપિ તુ તત્પૂર્વકાલમ્ ।
તત્કાલં તુ ન તસ્ય કારણમ્ ।
અત એવ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવેન તત્કાલવર્તિન વર્ષે સન્દિહાના ન તદર્થિનઃ પ્રવર્તન્તે ।
એવં ધૂમાદપ્યગ્નિઃ તત્પૂર્વકાલ એવાનુમીયેત, ન તુ વર્તમાનકાલઃ ।
તથા ચ સતિ ન તદર્થિનઃ તત્ર નિઃશઙ્કં પ્રવર્તેરન્ ।
અપિ ચ રસાદન્યદ્રૂપં રસસમાનકાલમનુમિમતે ઽનુમાતારઃ ।
ન ચાનયોરસ્તિ કા કારણભાવઃ તાદાત્મ્યં વા ।
યદ્યુચ્યેત તત્પૂર્વેભ્યો રૂપરસગન્ધસ્પર્શક્ષણેભ્યો રસક્ષણો જાયતે, સ સ્વકારણં પૂર્વરૂપક્ષણમનુમાપયન્ યાદૃશા તેન જનિતઃ, તાદૃશમેવાનુમાપયતિ ।
સ ચાનુમાપકરસક્ષણસમાનકાલરૂપક્ષણાન્તરજનક એવ સ્વકારણમ્ ઇતિ તાદૃશમેવ ગમયતિ ।
તથા ચ કાર્યસમાનકાલરૂપાનુમાનસિદ્ધિઃ ।
એતેન ધૂમાનુમાનં વ્યાખ્યાતમ્ ।
યથાહ,
એકસામગ્ર્યધીનસ્ય રૂપાદેરસતો ગતિઃ ।
હેતુધર્માનુમાનેન ધૂમેન્ધનવિકારવત્ ॥
ઇતિ ॥
અત્રોચ્યતે ।
યો ઽયુ ગમકરસસમાનકાલો રૂપક્ષણઃ, સ કિં તજ્જનકસ્ય રૂપક્ષણસ્ય સ્વભાવ અત તત્સ્વભાવાવચ્છેદકો ઽસ્વભાવભૂતઃ? ન તાવત્ સ્વભાવઃ, એકસ્મિન્નભિન્ને જન્યજનકભાવાનુપપત્તેઃ, તસ્ય ભેદાશ્રયાત્ ।
તદસ્વભાવભૂતઃ કથં તદનુમાનનિવેશી? તદવચ્છેદકત્વાદિત ચેત્? નનુ નૈતાવતાપ્યસ્ય તુલ્યકાલસ્ય રૂપસ્ય કારણભાવ ઇતિ કથં કાર્યં હેતોર્ગમ્યેત? વિશિષ્ટેન કારણસ્વભાવેનાસ્વભાવો ઽપિ અસાવાક્ષિપ્યતે વિશેષણતયેતિ ચેત્? નન્વાક્ષિપ્યતે જ્ઞાપ્યત ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
સ કિં કારણાનુમિતેઃ પ્રાગથાનુમિતિસમયે પશ્ચાદ્ વા? ન તાવત્ પ્રાક્ ન હિ સત્તામાત્રેણ કારણં તદ્ ગમયત્યતિપ્રસઙ્ગાત્, કિં તુ સ્વજ્ઞાનેન ।
ન ચ કાર્યમસ્ય ગમકમ્, અકારણત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
અત એવાનુમિતિસમયે ઽપ્યગમકમ્, સ્વજ્ઞાનેન ગમકત્વાત્ ।
ઉભયોશ્ચ જ્ઞાનયોઃ સહભવતોઃ સવ્યેતરવિષાણવત્ કાર્યકારણભાવાભાવાત્ ।
તથા ચ રસાત્ કાર્યાત્ તત્કારણં રૂપમનુમાતવ્યમ્ ।
તથા ચ કારણાત્ કાર્યાનુમાનં તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામન્યત ઇતિ નાભ્યામેવ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
લૌકિકાનાં ચેદં રસાદ્ રૂપાનુમાનમ્, ન ચૈતે પિશિતચક્ષુષઃ ક્ષણાનામન્યોન્યભેદમધ્યવસ્યન્તિ ।
ન ચાનધ્યવસ્યન્તઃ પ્રવૃત્તરૂપોત્પાદનસામર્થ્યં રસહેતું રૂપમનુમાતુમુત્સહન્તે ।
ન ચ લક્ષણાનુરોધેન લક્ષ્યસ્યાન્યથાકરણં યુક્તં પરીક્ષકારણમ્ ।
અતિપતિતલોકમર્યાદાનાં તેષાં તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।
યથાહુઃ,
સિદ્ધાનુગમમાત્રં ચ કર્તું યુક્તં પરીક્ષકૈઃ ।
ન સર્વલોકસિદ્ધસ્ય લક્ષણેન નિવર્તનમ્ ॥
ઇતિ ।
અપિ ચાદ્યતનસ્ય સવિતુરૂદયસ્ય હ્યસ્તનેન સવિતુરૂદયેન, ચન્દ્રોદયસ્ય ચ સમાનકાલસ્ય સમુદ્રવૃદ્ધ્યા, મધ્યનક્ષત્રદૃષ્ટ્યા ચાષ્ટમાસ્તમયોદયસ્ય, ન કાર્યકારણભાવઃ તાદાત્મ્યં વા, અથ ચ દૃષ્ટો ગમ્યગમકભાવઃ ।
અપિ ચ તાદાત્મ્યે ઽપિ કથં ગમ્યગમકભાવઃ? ન હિ તદેવ કર્મ ચ કર્તૃ ચેતિ યુક્તમ્ ।
તસ્ય ભેદાશ્રયત્વાત્ ।
યદ્યપિ ચ વૃક્ષત્વશિંશપાત્વે પરમાર્થતો ન ભિન્ને તથાપિ ભેદાન્તરપ્રતિક્ષેપાપ્રતિક્ષેપાભ્યાં કલ્પિતભેદયોર્ગમ્યગમકભાવ ઇતિ ચેત્---ન, વાસ્તવમેવ વૃક્ષત્વશિંશપાત્વયોર્ભેદમુપપાદયિષ્યામઃ ।
અપિ ચ કાલ્પનિકમપિ રૂપં વિચાર્યમાણં ન યથા ભિન્નમેવમભિન્નમપિ ન ભવતિ, વસ્તુનો ઽપિ તુચ્છત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાલ્પનિકસ્યાવાસ્તવત્વેન તત્ત્વાનુપપત્તેઃ ।

તસ્માત્ કલ્પનારૂઢયોર્નવસ્તુતાદાત્મ્યમ્, નાપિ પરસ્પરમ્ ।
તથા સતિ સદ્દ્રવ્યપાર્થિવવૃક્ષશિશપાદિવિકલ્પાનાં ચ પર્યાયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ॥
સ્યાદેતત્ ।
કલ્પનાભેદવિરહિણાં ભેદમુલ્લિખન્ત્યપિ પરસ્પરમેષામભેદમપ્યવગાહતે સામાનાધિકરણ્યાકારત્વાત્, અભેદાનુલ્લેખે તદનુપપત્તેઃ ।
તથા ચ તાદાત્મ્યં સિદ્ધમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ઉક્તં હિ યથા સામાનાધિકરણ્યં ન ભાવાનામભેદસાધકમ્ ।
જાત્યાદિશબ્દા હિ જાત્યાદીન્ નિમિત્તીકૃત્ય દ્રવ્યે વર્તન્તે ।
તચ્ચાધિકરણમેકમિતિ સામાનાધિકરણ્યમ્ અશ્નુવતે, ન પુનર્જાત્યાદીનપિ મિથો મિશ્રયન્તિ ।
શબ્દસમાનવિષયાણાં વિકલ્પાનામ્ અપીયમેવ ગતિ ।
તસ્માદ્ યત્ર ગમ્યગમકભાવો ન તત્ર તાદાત્મ્યમ્, યત્ર તાદાત્મ્યં ન તત્ર ગમ્યગમકભાવ ઇતિ સદ્ધિમ્ ।
યત્તુ વિદિતશિંશપાવ્યવહારમવિદિતવૃક્ષવ્યવહારમુચ્ચાયાં હિ શિંશપાયાં વૃક્ષશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, તસ્માદુચ્ચત્વમેવ વૃક્ષશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ મન્યમાનં મૂઢં પ્રતિ શિંશપાત્વેન વૃક્ષવ્યવહારમાત્રં સાધ્યતે ।
વામનાયામપિ શિશપાયાં વૃક્ષ ઇતિ વ્યવહર્તવ્યમ્, શિંશપામાત્રાનુબન્ધિત્વાદ્ વૃક્ષત્વસ્યેતિ ।
તત્રાપિ ચેદ્ વ્યવહારઃ સાધ્યઃ સ શિંશપાયા ભિન્ન ઇતિ, ન તાદાત્મ્યમ્ ।
વ્યવહારયોગ્યતા ચેત્? સા શિંશપાયા અભિન્નેતિ ન ગમ્યગમકભાવઃ ।
વ્યાવૃત્તિભેદે ચોક્તમ્ ।
તસ્માત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં પ્રતિબન્ધ ઇતિ મનોરથમાત્રમ્ ॥
યશ્ચ વૈષેશિકૈઃ ચતુષ્પ્રકારઃ સંબન્ધ ઉચ્યતે, અસ્યેદં કાર્યં કારણં સંબન્ધ્યેકાર્યસમવાયિ વિરોધિ ચેતિ લૈઙ્ગિકમ્ # વૈ. સૂ. 9।2।1 # ॥
ઇતિ, અત્રાપિ સંબન્ધિપદેનૈવ સર્વાપસંગ્રહાત્ શેષાભિઘાનં વ્યર્થમ્ ।
ન ચ સંબન્ધિપદોપાત્તસ્યાતિપ્રસક્તિઃ શેષપદૈર્નિવાર્યતે ।
તથા સતિ શેષપદાન્યેવ સન્તુ કૃતં સંબન્ધિપદેન, તેભ્ય એવ સંબન્ધિભેદાનામધિગતેઃ ।
ન ચૈવં ચાતુર્વિધ્યં સંબન્ધસ્યાનુમાનઙ્ગસ્ય ।
તચ્ચેષ્યતે ।
તથા ચ સંબન્ધિપદસ્ય સંબન્ધિમાત્રાવરોધે ઽતિવ્યાપ્તિઃ ।
અપિ ચ ભૂતં વર્ષમ્ અભૂતસ્ય વાય્વભ્રસંયોગસ્ય કથં વિરોધિ? તદ્ધિ તદનુકૂલમેવ એવમ્ અભૂતમ્ વર્ષં ભૂતસ્ય વાય્યભ્રસંયોગસ્યાપ્રતિકૂલમ્ ।
એવં ભૂતો નકુલજયો ન ભૂતસ્ય સર્પપરાજયસ્ય વિરોધી ।
નાપિ અભૂતો ઽસૌ અભૂતસ્ય વિરોધી ।
યેષાં પુનર્વિરોધઃ, તેષામન્યતમદન્યતમસ્ય ન લિઙ્ગમપિ તુ પ્રતિક્ષેપકમેવ ॥
એતેનૈવ,
માત્રાનિમિત્તસંયોગિવિરોધિસહચારિભિઃ ।
સ્વસ્વામિવધ્યઘાતાદ્યૈઃ સાંખ્યાનાં સપ્તધાનુમા ॥
ઇત્યપિ પરાકૃતં વેદિતવ્યમ્ ॥
તસ્માદ્ યો વા સ વાસ્તુ સંબન્ધઃ કેવલં યસ્યાસૌ સ્વાભાવિકો નિયતઃ, સ એવ ગમકો ગમ્યશ્ચેતરઃ સંબન્ધીતિ યુજ્યતે ।
તથા હિ ધૂમાદીનાં વહ્ન્યાદિસંબન્ધઃ સ્વાભાવિકઃ, ન તુ વહ્ન્યદીનાં ધૂમાદિભિઃ ।
તે હિ વિનાપિ ધમાદિભિરૂપલભ્યન્તે ।
યદા ત્વાદ્રેન્ધનાદિસંબન્ધમનુભવન્તિ, તદા ધૂમાદિભિઃ સહ સંબધ્યન્તે ।
તસ્માદ્વહ્ન્યાદીનામાદ્રેન્ધાનાદ્યુપાધિકૃતઃ સંબન્ધો ન સ્વાભાવિકઃ, તતો ન નિયતઃ સ્વાભાવિકસ્તુ ધૂમાદીના વહ્ન્યાદિસંબન્ધઃ, તદુપાધેરનુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
ક્વચિદ્ વ્યભિચારસ્યાદર્શનાત્ માનો ઽપિ દર્શનાનર્હતયા સાધકબાધકપ્રમાણાભોવન સન્દિહ્યમાન ઉપાધિઃ સંબન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વ પ્રતિબધ્નાતીતિ સાંપ્રતમ્ ॥
અવશ્યં શઙ્કયા ભાવ્યં નિયામકમપશ્યતામ્ ।
ઇતિ દત્તાવકાશા ખલ્વિયં લૌકિકપ્રમાણામર્યાદાતિક્રમેણ શઙ્કાશિચી લબ્ધ્રપસરા ન ક્વચિત્ નાસ્તીતિ નાયં ક્વચિત્ પ્રવર્તેત ।
સર્વત્રૈવ કસ્યચિત્ કથઞ્ચિદનર્થસ્ય શઙ્કાસ્પદત્વાત્ ।
અનર્થશઙ્કાયાશ્ચ પ્રેક્ષાવતાં નિવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ ।
અન્તતઃ સ્નિગ્ધાન્નપાનોપયોગે ઽપિ મરણાદિદર્શનાત્ ।
તસ્માત્ પ્રામાણિકલોકયાત્રામનુપાલયતા યથાદર્શનં શઙ્કનીયમ્ ।
ન ત્બદૃષ્ટપૂર્વમપિ ।
ન ત્વદૃષ્ટપૂર્વમપિ ।
વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષો હિ સંશયો નાસ્મૃતેર્ભવતિ ।
ન ચ સ્મૃતિરનનુભૂતચરે ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માદુપાધિ પ્રયત્નેનાન્વિષ્યન્તો ઽનુપલભ્યમાના નાસ્તીત્યવગમ્ય સ્વાભાવિકત્વં સંબન્ધસ્ય નિશ્ચિનુમઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
અન્યેનાન્યસ્ય સહકારેણ ચેત્ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો ભવેત્, સર્વં સર્વેણ સ્વભાવતઃ સંબધ્યેત ।
તથા ચ સર્વં સર્વસ્માદ્ ગમ્યેત ।
અથાન્યસ્ય ચેદન્યત્ કાર્યમ્, કસ્માત્ સર્વં સર્વસ્ય ન ભવતિ, અન્યત્વાવિશિષાત્ ।
તતશ્ચ સ એવાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યુચ્યેત, ન ભાવસ્વભાવાઃ પર્યનુયોજ્યાઃ, તસ્માદન્યત્વાવિશેષે ઽપિ કિઞ્ચિદેવ કારણં કાર્યઞ્ચ કિઞ્ચિદિતિ ।
નન્વેષ સ્વભાવાનામનુયોગો ભિન્નાનામકાર્યકારણભૂતાનામપિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે તુલ્ય એવ ।
તસ્માદ્ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
કઃ પુનઃ પ્રમાણેન સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધો ગૃહ્યતે? પ્રત્યક્ષસંબન્ધિષુ પ્રત્યક્ષેણ, યથાહ---લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધદર્શનમાદ્યમિતિ ।
યદા તાવત્ પ્રથમં વહ્નિધૂમયોઃ સહાદ્રેન્ધનયોઃ સંબન્ધં પશ્યતિ તદા દ્વયોરપિ કિં સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધ ઔપાધિકો વા? અથ ધૂમસ્યૌપાધિકો વહ્નેઃ સ્વાભાવિકઃ, વહ્નેર્વૌપાધિકો ધૂમસ્ય તુ સ્વાભાવિક ઇતિ ન શક્યં નિર્ધારયિતુમ્ ।
તત્ર વહ્નેરનાર્દ્રેન્ધનસ્ય વિનાધૂમમયોગોલકાદૌ દર્શનાદ્ આદ્રેન્ધનોપાધિરસ્ય ધૂમેન સંબન્ધો, ન તુ સ્વભાવિક ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
ધૂમવિશેષસ્ય તુ વિના વહ્નિમનુપલભ્ભાદ્ ઉપાધિભેદસ્ય ચાદૃશ્યમાનસ્ય કલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાદ્ વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષસ્ય ચ સંશયસ્યાનુપલબ્ધપૂર્વે અનુત્પાદાત્, ઉત્પાદે વા અતિપ્રસઙ્ગાત્ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્ત્યુચ્છેદાત્ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ અવધાર્યતે ।
તદિદમવધારણં ન માનસમ્, અનપેક્ષસ્ય મનસો બાહ્યે પ્રવૃત્તાવન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભૂયોદર્શનસાપેક્ષસ્ય ચ પ્રવૃત્તૌ પ્રમાણાન્તરાપાતાત્, ન હિ મનો નિમિત્તમ્ ઇત્યેવ માનસં પ્રત્યક્ષં ભવતિ ।
તથા સતિ ન કિઞ્ચિન્માનસમ્, પ્રત્યયમાત્રસ્ય મનોનિમિત્તત્વાત્ ।
તત્તદસાધારણકારણાપેક્ષયો તુ તત્પ્રમાણવ્યપદેશે અત્રાપિ ભૂયોદર્શનમ્ અસાધારણમિતિ પ્રમાણાન્તરં જાતમ્ ।
તસ્માદભિજાતમણિભેદતત્ત્વવદ્ભૂયોદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયમિન્દ્રિયમેવ ધૂમાદીનાં વહ્ન્યાદિભિઃ સ્વાભાવિકસંબન્ધગ્રાહીતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ॥
એવં માનાન્તરવિદિતસંબન્ધિષુ માનાન્તરાણ્યેવ યથાસ્વં ભૂયોદર્શનસહાયાનિ સ્વાભાવિકસંબન્ધગ્રહણે પ્રમાણમુન્નેતવ્યાનિ ।
સ્વભાવતશ્ચ પ્રતિબદ્ધા હેતવઃ સ્વસાધ્યેન યદિ સાધ્યમન્તરેણ ભવેયુઃ, સ્વભાવાદેવ પ્રચ્યવેરન્નિતિ તર્કસહાયા નિરસ્તસાધ્યવ્યતિરેકવૃત્તિસન્દેહા યત્ર દૃષ્ટાઃ તત્ર સ્વસાધ્યમુપસ્થાપયન્ત્યેવ ।
ન ચ શ્યામાદિષુ મૈત્રતનયાદીનાં સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધસંભવઃ, અન્નપાનપરિણતિભેદસ્યોપાધેઃ શ્યામતાયા મૈત્રતનયસંબન્ધં પ્રતિ વિદ્યમાનત્વેન મૈત્રતનયત્વસ્યાગમકત્વાત્ ।
એતેન પક્વાન્યસ્ય વૃક્ષસ્યાગ્રવર્તીનિ ફલાનિ એતદ્વૃક્ષપ્રભવત્વાત્ પતિતફલવદિત્યાદયો ઽપ્યૌપાધિકસંબન્ધા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તસ્માત્ સર્વમવદાતમ્ ॥
નન્વન્તિમપ્રત્યક્ષમતીતાભ્યાં પ્રત્યક્ષાભ્યાં કથમનુગૃહ્યતે ઇત્યત આહ---સ્મૃત્યા ચેતિ ।
ચો હેત્વર્થે ।

યદ્યપિ સ્વરૂપતો લિઙ્ગદર્શને અતીતે, તથાપિ તજ્જનિતા સ્મૃતિઃ અનુગૃહ્ણાતિ યસ્માદતસ્તાભ્યામનુગૃહ્યતે ।
અનુગ્રહશ્ચ કરણમેવ ।
સંબન્ધસમૃતિસહકારિણા ઇન્દ્રિયેણ સ્વસાધ્યાવિનાભૂતલિઙ્ગવિજ્ઞાનં યદુપજન્યતે તત્ પરામર્શ
ઇત્યાખ્યાયતે ।
તથાભૂતલિઙ્ગગોચર એવ ચતુર્થો વાક્યાવયવ ઉપનય ઇત્યાખ્યાયતે ।
અત્ર પૃચ્છતિ---કઃ પુનરિતિ ।
અનુમાનશબ્દસ્યાર્થો ન તાવદનુમિતિઃ ।
ન ખલુ લિઙ્ગપરામર્શો ઽનુમિતિઃ, પ્રત્યક્ષફલત્વાત્ ।
તસ્માદનુમીયતે અનેનેતિ કરણાર્થો વક્તવ્યઃ ।
સ ચ લિઙ્ગવિષયઃ ક્રિયા ચ લિઙ્ગિવિષયેતિ વિષયવૈષમ્યાત્ ન ક્રિયાકરણભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---અનુમીયત ઇતિ ।
તેનૈવાભિપ્રાયેણ પૃચ્છતિ---કિં પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્---અગ્નીતિ ।
પ્રષ્ટા સ્વાભિપ્રાયમુદ્ઘાટયતિ---કથં પુનરન્યવિષયમિતિ ।
એકદેશિન ઉત્તરમ્---નાનિયમાદિતિ ।
વૃક્ષોદ્દેશેન પ્રવર્તિતઃ પરશુઃ કર્ત્રા ન તદવયવોદ્દેશેન, તસ્માદ્ વૃક્ષવિષયઃ પરશુર્ન તદવયવવિષયઃ ।
દ્વૈધીભાવશ્ચાવયવેષુ ન વૃક્ષે, તસ્ય તતો વિનાશાત્ ઇતિ ભાવઃ ।
ક્વચિત્ પુનર્યદ્વિષયમિતિ ।
ઔષ્ણ્યાપેક્ષો વહ્નિસંયોગઃ કરણં તણ્ડુલેષુ ।
રૂપાદિપરાવૃત્તિરૂપઃ પાકઃ તેપ્પેવ ।
તણ્ડુલેન પિઠરં લક્ષયતિ ।
ન કેવલં સમાનવિષયત્વાનિયમઃ કર્તુઃ કરણં ભિન્નમિત્યપિ નિયમો નાસ્તીત્યનિયમાભિધાનપ્રસઙ્ગેનાહ-ક્વચિત્ પુનરિતિ ।
સ્થિતિઃ સાવયવેષુ સમવાયો વા પ્રદેશવિશેષે સંયોગો વા ।
એવમનિયમં દૃષ્ટાન્ત ઉક્ત્વા દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ---એવમન્યવિષયસ્યેતિ ધૂમવિષયસ્ય પ્રમાણસ્યાગ્નિવિષયા ક્રિયા પ્રમિતિઃ ।
યદા અગ્નિવિષયમેવ જ્ઞાનં પ્રમાણં તત્રાહ---ક્વચિત્ પુનરિતિ ।
આક્ષિપતિ---કિં પુનરિતિ ।
અત્ર હેતુમાહ---પ્રમિતત્વાત્ ।
ઉત્તરમ્---પ્રમીયતે ।
તદ્વિભજતે---હેયત્વેનેતિ ।
અનિયમવાદિન એકદેશિનો મતં નિયમવાદી દૂષયતિ---તન્નેતિ ।
હેતુમાહ---પ્રમાણફલયોરિતિ ।
યદિ અન્યવિષયં કરણમન્યવિષયા ક્રિયા ભવેત્ તતશ્છેદને ખદિરં પ્રાપ્તે પનસાદાવપિ ચ્છિદા સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
યદ્યપિ વૃક્ષોદ્દેશેન કર્ત્રા પરશુઃ પ્રયુક્તસ્તથાપ્યયં વૃક્ષમિવ તદવયવાનપિ પ્રાપ્ત ઇતિ તદ્વિષયો ભવતિ ।
તેન તદવયવદ્વૈધીભાવમુખેન વૃક્ષવિષયામપિ દ્વૈધીભાવક્રિયાં જનયતીતિ ન વૈયધિકરણ્યં કરણફલયોઃ ।
એવં યદ્યપિ લિઙ્ગવિષયં પ્રત્યક્ષફલતયા લિઙ્ગજ્ઞાનમ્, તદનુબદ્ધસ્ય તસ્ય માનસપ્રત્યક્ષગોચરત્વાત્, લિઙ્ગનિરૂપણમન્તરેણ તદનિરૂપણાત્ ।
ન તુ લિઙ્ગજ્ઞાનં લિઙ્ગિનં વિના ન નિરૂપ્યતે ।
તસ્માત્ પ્રતિપત્તયનુબન્ધિતયા વિષયો ન લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગી, કિં તુ લિઙ્ગમેવ ।
તથપિ લિઙ્ગિવિષયપ્રતિપત્તિજનકત્વાત્ લિઙ્ગજ્ઞાનં ભવતિ લિઙ્ગિવિષયમ્ ।
ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ, સ્વાભાવિકસંબન્ધશાલિત્વાત્ લિડ્સ્ય લિઙ્ગિનિ ।
તસ્માદ્ દ્વિવિધો વિષયભાવઃ પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધિતયા, પ્રતિપાદ્યતયા ચ ।
તત્ર પૂર્વઃ ફલસ્ય, ઉત્તરસ્તુ પ્રામાણ્યસ્યેતિ વિવેકઃ ।
તસ્માત્ સુષ્ઠુક્તમ્---પ્રમાણફલયોર્વિષયભદાનભ્યુપગમાદિતિ ।
સ્થિતૌ તુ ભેદો દર્શયિષ્યતે કર્તુઃ કરણસ્ય ચેતિ ।
તદેવં તાનિ તે ઇતિ વિગ્રહદ્વયં પરસ્પરાપેક્ષમુપપાદ્ય તાનિ તદિતિ વિગ્રહદ્વયં પરસ્પરાપેક્ષમુપપાદયતિ---યદા પુનરિતિ ।
લિઙ્ગલિઙ્ગિસંબન્ધદર્શનં ચ અનન્તરલિઙ્ગદર્શનં ચ તત્સ્મૃતિશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
અત્રાપિ સર્વસન્દેહેષ્વિદમુપતિષ્ઠતે, વ્યાખ્યાનતો વિશૈષપ્રતિપત્તિર્ન હિ સન્દેહાદલક્ષણમિતિ ભાવઃ ॥
નનુ યદિ પ્રમાણફલયોરેકવિષયત્વં તર્હિ પરામર્શજ્ઞાનવિષયીકૃત એવાર્થો વિષયીકર્તવ્યો નાન્યઃ ।
સ ચ પ્રત્યક્ષપ્રમાણવિષય એવેતિ કૃતમનુમાનેનેત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ---કિં પુનરિતિ ।
તૈર્વિશિષ્ટેન લિઙ્ગપરામર્શેનેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્---શેષો ઽર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષપ્રમિતાત્ લિઙ્ગાદન્યો લિઙ્ગી તદ્વિષયત્વં ચ લિઙ્ગપરામર્શસ્યોક્તમિતિ ।
પૃચ્છતિ---અનુમાનમિત્યત્ર કિં કારકમ્? અનુમીયતે ઽનેનેતિ કરણકારકમેવ યુક્તં, તસ્યૈવ લિઙ્ગદર્શનદ્વયસ્મૃતિપૂર્વકત્વાત્, ન ત્વનુમિતિરનુમાનં પ્રમાણવ્યાપારત્વેનાતન્નિમિત્તત્વાત્ કરણકારકાદન્યત્વાદ્ અતત્પૂર્વકત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---ભાવઃ કરણં વા ।
નનૂક્તં ન ભાવઃ કારકમિત્યત આહ---યદેતિ ।
ન દ્રવ્યાદીનામેવ કારકત્વમ્, અપિ તુ વ્યાપારસ્યાપિ ।
અન્યથા કર્મનામધેયેષૂદ્ભિદાદિશબ્દેષુ ન કારણવિભક્તિઃ શ્રૂયેત, ઉદ્ભિદા યજેત દર્શમૌર્ણમાસાભ્યાં યજેતેત્યાદિ ।
સંભવતિ હિ તસ્યાપિ સિદ્ધસ્ય ફલભાવનાયાં નિમિત્તત્વમ્ ।
એવં વહ્નિપ્રમાયાઃ સિદ્ધાયાઃ સંભવતિ હાનાદિબુદ્ધિનિમિત્તભાવઃ ।
એતસ્મિશ્ચ કલ્પે તત્પૂર્વકમિત્યત્ર તદા હાનાદિસંબન્ધાવધારણસમયે પ્રથમં વહ્નિત્વસ્ય લિઙ્ગસ્ય દર્શનમ્, અથાનુમાનિકં દ્વિતીયમ્, અથ સંબન્ધસ્ય સ્મૃતિરિતિ ત્રયમેકીકૃત્ય પરામર્ષ્ટવ્યમ્ ।
તત્પૂર્વકો હિ તથા ચાયમનુમીયમાનો વહ્નિરિતિ લિઙ્ગપરામર્શઃ ।
તસ્માદ્ દાહપાકાદિકારિત્વાદુપાદેયો વહ્નિરિતિ જ્ઞાનમનુમાનસ્ય ફલમ્ ।
તતશ્ચ તત્પૂર્વકત્વમપિ સિદ્ધં ભવતીતિ ભાવઃ ।
કરણકારકપક્ષે ફલમાહ---યદા કરણમિતિ ।
અત્ર વિમૃશતિ-લિઙ્ગેતિ ।
તત્પૂર્વકત્વાનુમિતિનિમિત્તત્વસમાનધર્મદર્શનાત્ સંશયઃ ।
અત્ર આચાર્યદેશીયમતમાહ---એકે તાવદિતિ ।
સત્સ્વપીતરેષુ સ્મૃતેરભાવાદનુમિતેરનુત્પાદનેન સ્મૃતિરેવ અનુમાનમ્, ઇતરે તુ તદનુગ્રાહકા ઇત્યર્થઃ ।
મતાન્તરમાહ---અપર ઇતિ ।
સત્સ્વપીતરેષુ લિઙ્ગપરામર્શં વિના અનુમિત્યનુત્પાદાત્, લિઙ્ગપરામર્શ એવાનુમાનમિતરૈરનુગૃહીત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વમતમાહ---વયં ત્વિતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામશક્યો ગુણપ્રધાનભાવો વિવેક્તુમ્, તયોઃ સર્વત્ર તુલ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
તત્ કિમિદાનીં નાસ્ત્યેવ ગુણપ્રધાનભાવ ઇત્યત આહ---પ્રધાનેતિ ।
નાન્વયવ્યતિરેકાવત્ર પ્રભવતો ન તુ ન્યાયાન્તરમિતિ ભાવઃ ।
પૃચ્છતિ---કઃ પુનરત્રેતિ ।
ઉત્તરમાહ---આનન્તર્યેતિ ।
નેહાસ્તિ તિરોહિતં કિઞ્ચિત્ ॥
અતિવ્યાપ્તિ ચોદયતિ---યદીતિ ।
નનુ ભવતુ પ્રત્યક્ષદ્વયપૂર્વકઃ સંસ્કારો ઽનુમાનમ્, તેનાપિ શેષો ઽર્થો ઽનુમાસ્યત ઇત્યત આહ---સ્મૃતિહેતુઃ નાનુમિતિહેતુરિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નૈષ દોષ ઇતિ ।
વિશિષ્ટજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ વિશષશ્ચ સ્મૃતેરન્યત્વમ્, ન હીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ ।
તસ્યાઃ સંસ્કારમાત્રપ્રભવતયા અન્યસ્માદનુત્પત્તેઃ ।
તેન ચ જ્ઞાનેન સ્વકારણં વિશેષિતમ્, પ્રત્યક્ષસૂત્રે યત ઇત્યધ્યાહારાત્ ।
તસ્માદિહાપિ સ્વકારણવિશેષકં સ્મૃતેરન્યદ્ વિજ્ઞાનમધિકૃતમ્ ।
ન ચ સંસ્કારઃ પ્રત્યક્ષપૂર્વો ઽપિ તાદૃશજ્ઞાનકારણમિતિ ન તસ્ય પ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
નિર્ણયે ઽનુપજનિતફલે પ્રસઙ્ગ નિવારયતિ-નિર્ણય ઇતિ ।
વિભાગસૂત્રાક્ષિપ્તપ્રમાણસામાન્યલક્ષણપૂર્વકં વિશેષપ્રમાણલક્ષણં તદપેક્ષં પ્રવર્તમાનં નાનુપજનિતફલે ઽપ્રમાણે નિર્ણયમાત્રે પ્રવર્તિતુમર્હતિ, જનિતફલસ્તુ નિર્ણયઃ પ્રમાણમેવેતિ ભાવઃ ।
સ્વવિષયપરિચ્છેદકત્વાત્ ફલં પરિચ્છેદ એવ પરિચ્છેદકઃ ।
સ્વાર્થિકઃ પ્રત્યયઃ ॥

ત્રિવિધમિતિ સૂત્રાવયવમર્થગૌરવાદરાદ્ વાર્ત્તિકકાર ઉદ્ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---ત્રિવિધમિતીતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકિણં લક્ષયતિ---તત્રેતિ ।
વિવક્ષિતોપપત્તિઃ પક્ષધર્મતા ।
તજ્જાતીયોપપત્તિઃ અન્વયઃ ।
વિપક્ષાવૃત્તિઃ વ્યતિરેકઃ ।
અન્વયિમાત્રાત્ વ્યતિરેકિમાત્રાચ્ચ વ્યાવૃત્તો ઽન્વયવ્યતિરેકી દર્શનીય ઇતિ હેતુત્રયસાધારણે અબાધિતવિષયત્વાત્સત્પ્રતિપક્ષત્વે સતી અપિ હેતુરૂપે ન દર્શિતે ।
વિવક્ષિતપ્રત્યયમન્તરેણ ચાન્વયવ્યતિરકયોઃ તજ્જાતીયાતજ્જાતીયવૃત્તિવ્યાવૃત્ત્યોરશક્યપ્રતીતિત્વાદ્ વિવક્ષિતોપાદાનમ્ ।
તત્પ્રસઙ્ગેન ચ તદ્ધર્મતા હેતુત્રયસમાનપિ દર્શિતા ।
તસ્યોદાહરણમાહ---યથેતિ ।
પ્રત્યક્ષત્વાદિતિ હેતુરાત્મનિ નિત્યે ઽસ્તીત્યત ઉક્તમ્---બાહ્યકરણેતિ ।
તથાપિ સામાન્યવિશેષૈર્ઘટત્વાદિભિર્વ્યભિચાર ઇત્યત ઉક્તમ્--સામાન્યવિશેષવત્ત્વ ઇતિ ।
તથાપિ પરમાણુભિર્બાહ્યકરણપ્રત્યક્ષૈર્યોગિનાં વ્યભિચાર ઇત્યત ઉક્તમ્--અસ્મદાદીતિ ।
તથા ચાયં નિત્યેભ્ય આકાશાદિભ્યો ઘટાદિષુ ચાનિત્યેષ્વન્વિત ઇતિ ભવત્યન્વયવ્યતિરેકી ।
અન્વયિનં લક્ષયતિ--અન્વયીતિ, વિપક્ષહીન ઇતિ ।
વિપક્ષાભાવેન તતો વ્યતિરેકાભાવં દર્શયતિ ।
સદ્ભ્યામભાવો નિરૂપ્યતે નૈકેન સતેત્યુક્તમ્ ।
તેન હેતોર્યતો વિપક્ષાન્નિવૃત્તિઃ સ એવ નાસ્તીતિ કુતો નિવર્તતામ્, પક્ષાદન્યસ્ય સર્વસ્યૈવ સપક્ષત્વાત્? ન નિવર્તત ઇતિ ચેત્? અસ્તુ તર્હિ હેતોસ્તત્ર વૃત્તિઃ, નિવૃત્તિનિષેધરૂપત્વાદ્ વૃત્તેરિતિ ચેત્? યસ્યાભાવાધિકરણત્વમપિ ન સંભવતિ નિરૂપાખ્યસ્ય તસ્ય ભાવાધિકરણત્વશઙ્કેતિ સુભાષિતમ્ ।
ન ખલુ મુમુર્ષોસતોયાભ્યવહારે ઽપ્યસમર્થસ્ય શષ્કુલીભક્ષણં શઙ્કતે ચેતનઃ ।
તત્ કિમિદાનીં ભાવાભાવૌ ન પરસ્પરાભાવાત્માનૌ યદેકનિષેધેનાન્યવિધિઃ સ્યાત્? સત્યમ્, યત્રૈકતર એતયોર્નિષિધ્યતે વિધીયતે વા તત્ર તદિતરવિધર્નિષેધો વાવશ્યં ભવેત્ ।
ન ત્વિહ પરમાર્થતઃ કસ્યચિત્ નિષેધઃ ।
ન ચાત્ર નિરૂપાખ્યો હેતોર્વ્યતિરેકો નિષિધ્યતે ।
નનુ નિરૂપાખ્યો નિષેધાધિકરણમિતિ ચ વચઃ સ્વચરિતવિરુદ્ધમ્ ।
ન ચૈતત્ તત્ત્વતો નિરૂપાખ્યે હેતોર્વ્યતિરેકં વા હેતું વા વ્યાસેધામો નાપ્યન્વયં વિદધ્મઃ ।
નો ખલ્વયં સકલપ્રતિપત્ત્યભાજનં ક્વચિદપ્યુપયુજ્યતે ।
ઉપયોગે વા નિરૂપાખ્યો ન ભવેત્ ।
કસ્તર્હિ ન નિરૂપાખ્યે હેતોર્વ્યતિરેક ઇત્યસ્યવચનસ્યાર્થઃ? અથ નિરૂપાખ્યે હેતોર્વ્યતિરેક ઇત્યસ્ય ભવદ્ભાષિતસ્ય કો ઽર્થઃ? અહૃદયવાચાં ખલયહૃદયા એવ પ્રતિવાચો ભવન્તિ ભવન્તિ ।
યક્ષાનુરૂપો બલિરિતિ હિ લૌકિકાનામ્ આભાણકઃ ।
ન ચાત્યન્તાદૃષ્ટપૂર્વાણાં કલ્પનાજાલગોચરત્વમિતિ ચોપપાદિતમન્યથાખ્યાતિ ।
નિરૂપણવાસરે ।
કલ્પિતગોચરશ્ચ વ્યતિરેકો ઽપિ કાલ્પનિક ઇતિ નાનુમાનાઙ્ગમ્ ।
સ્વાભાવિકરૂપસંપન્નં હિ પ્રમાણં તત્ત્વજ્ઞાનરૂફલાય કલ્પતે ન કલ્પિતરૂપસંપદા, તસ્યાઃ સર્વત્ર સુલભત્વાદિતિ ।
તત્ત્વવિષયત્વં ચાનુમાનસ્યોપપાદયિષ્યતે ।
તસ્માદનુપાખ્યે વિપક્ષે હેતોર્વ્યતિરેકનિવૃત્તૌ વા વ્યતિરેકે વા હેતુપ્રવૃત્તૌ વા સહૃદયાનાં મૂકતૈવોચિતા ।
ન ચૈતાવતા હેતોરગમકત્વમ્ ।
ન હિ વ્યતિરેકો ઽસ્તીત્યેવ ગમકો ભવતિ ।
મા ભૂદસાધારણસ્યાપિ ગમકત્વમ્, કિં તુ સ્વસાધ્યેન સહ સ્વાભાવિકસંબન્ધશાલિતયા ।
સા ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિવાન્વયમાત્રેણપ્યુપાધિરહિતેન શક્યા જ્ઞાતુમિતિ કૃતમત્ર વ્યતિરેકેણ ।
વિપક્ષસંભવે તુ તત્રાપિ હેતુવૃત્તિશઙ્કાનિરાકરણાય વ્યતિરેકગ્રહણમ્ ઉપાસનીયમિતિ સર્વમવદાતમ્ ॥
ઉદાહરણમાહ---યથેતિ ।
સ્વમતે ત્વભિધેયો વિશેષઃ પ્રમેયત્વાત્ સામાન્યવત્ ।
પરમાણ્વાકાશાદયઃ કસ્યચિત્ પ્રત્યક્ષાઃ પ્રમેયત્વાત્ ઘટવદિત્યાદયો દ્રષ્ટવ્યાઃ, વિશ્વસ્યૈવ સદસત્પ્રભેદભિન્નસ્ય યથાસ્વં પક્ષસપક્ષયોરન્તર્ભાવેન વિપક્ષાભાવાદિતિ ।
વ્યતિરેકિણં લક્ષયતિ---વ્યતિરેકીતિ ।
તમિમં વ્યતિરેકિણં હેત્વવયવલક્ષણવ્યાખ્યાનાવસરે વાર્ત્તિકકૃદ્ ઉપપાદયિષ્યતીતિ નેહોપપાદિતઃ ।
તદેવં ત્રિવિધમિત્યવચ્છિદ્ય વ્યુત્પાદ્ય સંપ્રતિ પૂર્વવદિત્યાદિના એકવાક્યતયા વ્યાચષ્ટ---અથ વા ત્રિવિધમિતિ ।
તિસૃષ્વપિ વિધાસુ સાધ્યવચનસ્ય પૂર્વમપપાદનાત્ પૂર્વં સાધ્યં તદ્ યસ્યાસ્ત્યધિકરણતયા તત્પૂર્વવત્ ।
તથાપ્યનિત્યાઃ પરમાણવો ગન્ધવત્ત્વાદ્ ઘટવદિત્યપિ હેતુઃ સ્યાત્ ।
અસ્તિ હિ સાધ્યં તસ્યાપિ, પાર્થિવાનામપ્યણૂનામનિત્યત્વેન સિષાધયિષિતત્વાદિત્યત આહ---વ્યાપ્ત્યેતિ ।
અસ્તિ ગન્ધવત્ત્વસ્ય સાધ્યં ન તુ વ્યાપ્ત્યા, પૃથિવીમાત્રવૃત્તિતતયા ચતુર્ષુ પરમાણુષુ તદભાવાત્ ।
સાધ્યસ્યોપયુક્તત્વાત્ તતો ઽન્યસ્તજ્જાતીયઃ શેષઃ, સાધ્યસામાન્યેન સમાન ઇતિ યાવત્ ।
તદિદમાહ---સાધ્યતજ્જાતીય ઇતિ ॥
પદાનિ વિભજ્યાર્થમાહ---પૂર્વવન્નામેતિ ।
સામાન્યતો ઽદૃષ્ટમિતિ ન।મન્તર્ભાવ્ય વ્યાચષ્ટ---સામાન્યતશ્ચેતિ ।
તથા ચ બાધિતવિષયં પ્રકરણસમં ચાનુમાનં સ્યાદિત્યત આહ---ચશબ્દાદિતિ ।
વાર્ત્તિકે ચશબ્દેનાસત્પ્રતિપક્ષત્વમતિ સૂચિતમ્ ।
તેન સૂત્રસ્થેન ચશબ્દેનાબાધિતવિષયત્વમસત્પ્રતિપક્ષત્વમપિ રૂપદ્વયં સમુચ્ચિતમિત્યુક્તં ભવતિ ।
નન્વેવં ત્રિવિધો ઽપિ હેતુઃ પઞ્ચલક્ષણઃ સ્યાદિત્યત આહ---એવમિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ અબાધિતવિષયમસત્પ્રતિપક્ષં પૂર્વવદિતિ ચ ધ્રુવં કૃત્વા શેષવદિત્યેકા વિધા, સામાન્યતોદૃષ્ટમિતિ દ્વિતીયા, શેષવત્સામાન્યતોદૃષ્ટં ચેતિ તૃતીયા ।
ત્રિવિધમનુમાનમ્ ।
તત્ર ચતુર્લત્રણ દ્વયમ્ ।
એકં પઞ્ચલક્ષણમિતિ ।
તદેવં સ્વમતેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય ભાષ્યકૃન્મતેન વ્યાચષ્ટ---અથ વેતિ ।
આક્ષેપ્તું સ્વરૂપતો વ્યાચષ્ટે---તત્રેતિ ।
પૂર્વં કારણં કાર્યાત્ ।
તદ્ યસ્યાસ્તિ વિષયતયા પરામર્શજ્ઞાનસ્યાનુમાનસ્ય તત્ પૂર્વવદિત્યર્થઃ ।
વિકલ્પ્યા આક્ષિપતિ---યદિ તાવદિતિ સર્વત્રાનુમાનપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
અતિપ્રસડ્ભિયા કલ્પાન્તરમાતિષ્ઠતે---અથ પુનરિતિ ।
દૂષયતિ---એતદપીતિ ।
દૂષણાન્તરં સમુચ્ચિનોતિ---કારણદર્શનાચ્ચેતિ ।
નાસિદ્ધાશ્રયો હેતુર્ગમક ઇતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ--નેતિ ।
દ્વયમપિ નાભ્યુપેયત ઇત્યર્થઃ ।
કિં તર્હિ અભ્યુપેયતે ઇત્યત આહ--કાર્યં ત્વિતિ ।
એનં પ્રકારમન્યત્રાપ્યતિદિશતિ--એવમિતિ ।
પૃચ્છતિ--કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્--દ્વયોરિતિ ।
પૂર્વશબ્દેન કારણભિઘાયિના પ્રતિસંબન્ધિતયા કાર્યમપ્યુપક્ષિપ્તમ્ ।
અતો દ્વયોરપ્યુપક્ષિપ્તયોઃ કારણસ્યોપયોગાદનુમાનભાવેનેતિ યોચના ।
ઉદાહરણમાહ--ઉદાહરણમિતિ ।
યદ્યપિ કારણમાત્રં વ્યભિચારતિ કાર્યોત્પાદમ્, તથાપિ યાદૃશં ન વ્યભિચરતિ તત્ર નિપુણેન પ્રતિપત્રા ભવિતવ્યમ્ ।
અન્યથા ધૂમમાત્રમપિ વહ્નિસત્તાં વ્યભિચરતીતિ ન ધૂમવિશેષો ગમકો ભવેત્ ।
રસાદ્રૂપાનુમાને તુ વૈનાશિકાનામાપાદિતં કારણાત્ કાર્યાનુમાનમસ્માભિઃ ।
અપિ ચાન્ત્યતન્તુસંયોગાનન્તરં પટો જાયતે તત્રાપિ શક્યં કારણાત્ કાર્યાનુમાનમ્ ।
યદા ખલ્વયમન્યત એવોદ્બુદ્ધસંસ્કારો વ્યાપ્તિસ્મૃતિમાન્ અવિરલેષ્વિતરેષુ તન્તુષુ અન્ત્યતન્તાવુત્પન્નાયાં ક્રિયાયામિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાત્ પ્રથમમેવ પરામૃશતિ તથા ચેયમિતિ, તદૈવ ક્રિયાતો વિભાગ ઇત્યેકઃ કાલઃ ।

અથ યદા વિભાગાત્ પૂર્વસંયોગવિનાશઃ, તદા પરામર્શાત્ તસ્માદવશ્યંભાવિપટવિશિષ્ટેયં ક્રિયેત્યનુમાનોત્પાદ ઇત્યેકઃ કાલઃ ।
અથાન્ત્યસ્ય તન્તોસ્તન્તુસંયોગઃ, અથ પટોત્પાદઃ, તત્ર રૂપાદ્યુત્પાદઃ, અથ પ્રત્યક્ષદર્શનમ્ ઇત્યનુમાનોત્પાદસ્ય પરસ્તાચ્ચતુર્થે ક્ષણે પ્રત્યક્ષમ્ ।
યદિ તુ ક્રિયોત્પાદાનન્તરમાલોચનમિષ્યતે, તથાપિ તૃતીયે ક્ષણે પ્રત્યક્ષસ્ય ઉત્પાદ ઇતિ નાનવસરમનુમાનમ્ ।
અપિ ચ બધિરો મુરજમુખમભિહત્ય સ્વપાણિનાભિઘાતાદેવ શબ્દકારણાત્ તત્કાર્યં શબ્દં નિઃશઙ્કમનુમિમીતે ।
એવમન્યાન્યપિ કારણાત્ કાર્યાનુમાનાનિ ઊહનીયનીતિ ॥
શેષવદુદાહરણમાહ--નદ્યા ઇતિ ।
ચોદયતિ--કથં પુનરિતિ ।
પરિહરતિ--નેતિ ।
અનુમીયતે ઽનેનેતિ અનુમાનં નદીપૂરઃ ।
ન તુ વૃષ્ટિરનુમીયમાના પૂરવિશેષાત્ નાતીતા શક્યાનુમાતુમ્, અનુમાનસમયે તદત્યયસ્યાશક્યનિશ્ચયત્વાત્ ।
નાપિ વર્તમાના તદત્યયસ્યાપિ તદાનીં સંભવાત્ ।
એવં ભવિષ્યન્ત્યપિ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવેન સન્દિગ્ધૈવ ।
તસ્માત્ ત્રેકાલ્યસ્યાશક્યનિશ્ચયત્વાત્ અનુપપન્નમનુમાનમિત્યત આહ--ભવિષ્યતીતિ ।
કારણસ્ય હિ કાર્યાત્ પૂર્વકાલતા શક્યા નિશ્ચેતુમ્ કાર્યેણ લિઙ્ગેન ।
તેન અતીતાદિસન્દેહઃ ક્ષતિમાવહતિ ।
યઃ કશ્ચિદિતિ યોગ્યાભિપ્રાયમ્ ।
સ ચ કાર્યસ્ય પુરસ્તાત્ તતો નિશ્ચયવ્યાપ્ત ઇત્યર્થઃ ॥
સામાન્યતોદૃષ્ટોદાહરણં ભાષ્યકારીયં દુઃખબોધમ્, શેષવદુદાહરણાન્તર્ગતં ચ ।
અત્રાપિ કાર્યેણ સવિતુર્દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યા તત્કારણસ્ય વ્રજ્યાયા અનુમાનાત્ ।
ન ચૈતાવતા અનુમાનસ્ય ત્રૈવિધ્યં ભવતિ, ઉદાહરણમાત્રસ્યાનન્ત્યેનાનન્ત્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ ભાષ્યકારવ્યાખ્યાનમરોચયમાનો વાર્ત્તિકકૃત્ અન્યથાવ્યાખ્યાયોદાહરણાન્તરમાહ--સામાન્યતોદૃષ્ટં નામેતિ ।
સાધ્યધર્માવિનાભાવિના વિશેષણેન સાધનધર્મેણ વિશિષ્યમાણો ધર્મો ગમ્યતે ગમકત્વેન ।
હેતુવિશિષ્ટો હિ ધર્મો ગમકઃ, જિજ્ઞાસિતધર્મવિશિષ્ટશ્ચ ગમ્યઃ ।
યથાહુઃ,
સ એવ ચોભયાત્માષ ગમ્યો ગમક ઇષ્યતે ।
અસિદ્ધેનૈકદેશેન ગમ્યઃ સિદ્ધેન બોધકઃ ॥
ઇતિ ।
અવિનાભાવિત્વં સ્વભાવપ્રતિબદ્ધત્વં સર્વેષામેવ હેતૂનાં સામાન્યમ્ ।
તત્ર ધર્મધર્મિણોરભેદવિવક્ષયા હેતુરેવ સામાન્યમુક્તઃ ।
સામાન્યેનાવિનાભાવિના હેતુના અવચ્છિન્નં દૃષ્ટં ધર્મિરૂપમનુમાનં સામાન્યતો દૃષ્ટમનુમાનમ્ ।
તૃતીયાયાસ્તસિઃ ।
તદેતત્ પૂર્વવચ્છેષવતોરપિ પ્રાપકમપિ તત્પદસન્નિધાનાત્ ગોબલીવર્દન્યાયેન તે પરિત્યજ્યાન્યત્ર નિવિશતે ।
તદિદમુક્તમ્--અકાર્યકારણભૃતેનેતિ ।
ઉદાહરણમાહ--યથા બલાકયેતિ ॥
ભાષ્યકારીયમુદાહરણમુપન્યસ્યાક્ષિપતિ--અપરે પુનરિતિ ।
તદિતિ ગતિમાનિતિ ।
પરામૃશતિ--ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વાદિતિ ।
કર્મણો હિ મહત્ત્વરૂપવિશેષૈકાર્થસમવાય ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષોપલબ્ધિયોગ્યતા ।
સમાધત્તે--નૈવેદમિતિ ।
દેશાન્તરપ્રાપ્તિમાનાદિત્યઃ દ્રવ્યત્વે સતિ ક્ષયવૃદ્ધિપ્રત્યયાવિષયત્વે ચ પ્રાઙ્મુખોપલભ્યત્વે ચ તદભિમુખદેશસંબન્ધાદ્ અનુત્પન્નપાદવિહારસ્ય પરિવૃત્ય તત્પ્રત્યયવિષયત્વાત્ મણ્યાદિવત્, તત્પ્રત્યયવિષયત્વાદ્ ઇત્યુચ્યમાને પુરઃસ્થિતેન સ્થાણુના વ્યભિચારઃ, સો ઽપિ હિ પ્રત્યભિજ્ઞાવિષયો ભવતિ તત્રૈવ સ્થિતઃ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થં પરિવૃત્યેત્યુક્તમ્ ।
તથાપિ ગુણાદિભિર્વ્યભિચારઃ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થં દ્રવ્યત્વે સતીતિ વિશેષણમ્ ।
તથાપિ પ્રદીપાદિભિરાશુતરવિનાશિભિર્વ્યભિચારઃ, તન્નિવૃત્ત્યર્થં ક્ષયવૃદ્ધિપ્રત્યયાવિષયત્વે સતીતિ વિશેષણમ્ ।
તથાપિ પૃષ્ઠતો ઽવસ્થિતયા સ્થૂણયા વ્યભિચારઃ, તન્નિવૃત્ત્યર્થં પ્રાઙ્મુખોપલભ્યત્વે સતીતિ વિશેષણમ્ ।
ઉપલભ્યતા ચ ઉપલબ્ધિકર્મતા ।
સા ચેહાતીતા વિવક્ષિતા, અન્યથા પૂર્વાપરજલધિવેલાવગાહિના તુહિનશૈલેન વ્યભિચારઃ ।
યદ્યપ્યયમપિ પરિવૃત્ય તત્પ્રત્યયવતો ઽતિપતિતોપલમ્ભકર્મભાવઃ, તથાપિ તદા નરાન્તરસ્યોપલભ્યઃ ।
માર્તણ્ડમણ્ડલં ત્વસ્તાચલચૂડાવલમ્બિ ન પ્રાચ્યાં કસ્યચિદુપલમ્ભગોચર ઇતિ વૈષમ્યમ્, તથાપિ યદિ દ્રષ્ટૈવ પુરો ઽવસ્થિતસ્ય પશ્ચિમાભિમુખસય પ્રાસાદસ્ય સ્વયુમુપનિપત્ય પૃષ્ટતો ભવતિ, તદોક્તલક્ષણસ્ય હેતોરસ્તિ વ્યભિચારઃ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થમનુત્પન્નપાદવિહારસ્યેતિ વિશેષણમ્ ।
તદભિમુખદેશસંબન્ધાદિતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી ।
સ્વાભિમુખદેશમુદ્દિશ્યાનુત્પન્નઃ પાદવિહારો યસ્ય સ તથોક્તઃ ।
તમુદ્દિશ્ય ખલ્વયં પદ્ભ્યાં સંચરમાણઃ પ્રાસાદસ્ય પૃષ્ટતો ભવતીતિ ભાવઃ ।
દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ સાધનાન્તરમાહ---દેશાન્તરેતિ ।
સત્યવિનાશ ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યે ત્વિમામનુમાનપરમ્પરામ્ અમૃષ્યમાણા દિશઃ પ્રત્યક્ષતામિચ્છન્તિ, વિપ્રતિપન્નં ચાનુમાનેન બોધયન્તિ, તન્મતમુપન્યસ્યતિ---એકે ત્વિતિ ।
દૂષયતિ--તચ્ચ નેતિ ।
અરૂપમાત્મસુખાદ્યપિ પ્રત્યક્ષમિતિ શઙ્કમાનેન બાહ્યકરણેનેત્યુક્તમ્ ।
પૃચ્છતિ--કથં તર્હીતિ ।
ઉત્તરમ્--દિગ્દેશેતિ ।
અન્યથાસિદ્ધતયા અઙ્ગુલ્યા નિર્દેશસ્ય દિક્પ્રત્યક્ષત્વેન ન સ્વાભાવિકઃ પ્રતિબન્ધ ઇત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
અપ્રત્યક્ષાયાં દિશિ દિગ્દેશસંબન્ધિષ્વિત્યેતદેવ કુત ઇત્યત આહ---આદિત્યેનેતિ ।
તદ્વિભજને---પ્રાચીત્યયમિતિ ।
તત્ પુનરિદં પ્રત્યક્ષમ્ આ ચોદયાત્ આ ચાસ્તમયાદ્ દેશાન્તરં સઞ્ચરણં માર્તણ્ડમણ્ડલસ્ય અનાકલિતદ્રવ્યત્વે સતીત્યાદિદણ્ડકાનુમાનાનામિન્દ્રિયવ્યાપારાન્તરમુપજાયમાનત્વાત્ ।
તત્ર મા ભૂવન્નાકાશદિગાદયઃ પ્રત્યક્ષાઃ, તથાપિ પરિતો વિનિષ્પતદતિવિશદમયુખજાલમધ્યવર્તિનો હેલિમણ્ડલસ્ય ત એવ મયુખભાગભેદાઃ પ્રત્યક્ષદેશા ઇતિ તેષાં પ્રત્યક્ષાણાં પ્રત્યક્ષેણ સવિતૃમણ્ડલેન સંયોગવિભાગાઃ પ્રત્યક્ષા ભવિષ્યન્તીતિ યુક્તમ્ ।
ઇદં ત્વતિસ્ફુટતયા નાભિધાય શિષ્યવ્યુત્પાદનાયાક્ષુણ્ણં માર્ગાન્તરં દર્શિતમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તદેવં રૂપેણ સ્પર્શાનુમાનમ્, શિંશપાત્વેન શ્રુતેન વૃક્ષત્વાનુ માનમિત્યાદિ સામાન્યતોદૃષ્ટેન સંગૃહીતં વેદિતવ્યમ્ ॥
સ્વમતેન વ્યાખ્યાન્તરમાહ--અથવા ત્રિવિધમિતિ ।
તદ્ધિભજતે--પ્રસિદ્ધમિતિ ।
પક્ષૈકદેશે સદપિ સિદ્ધમ્, પક્ષવ્યાપકં તુ પ્રકર્ષેણ સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ અવિનાભાવઃ પઞ્ચસુ ચતુર્ષુ વા રૂપેષુ લિઙ્ગસ્ય સમાપ્યતે ઇત્યવિનાભાવેનૈવ સર્વાણિલિઙ્ગરૂપાણિ સંગૃહ્યન્તે, તથાપીહ પ્રસિદ્ધસચ્છબ્દાભ્યાં દ્વયોઃ સંગ્રહે ગોબલીવર્દન્યાયેન તત્ પરિત્યજ્ય વિપક્ષવ્યતિરેકાસત્પ્રતિપક્ષત્વાબાધિતવિષયત્વાનિ સંગૃહ્ણાતિ ।
અત્રાપિ યથાસંભવં ચતુર્ણાં પઞ્ચાનાં વા રૂપાણાં લિઙ્ગેષુ સંબન્ધઃ ।
તદનેન પ્રબન્ધેનાનુમાનવાદિનાં સ્વરૂપસંખ્યાફલવિપ્રતિપત્તયો નિરાકૃતાઃ ।
તત્ર તત્પૂર્વકમિતિ સ્વરૂપવિપ્રતિપત્તિઃ ।
અનુમાનમિતિ સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાત્ ફલવિપ્રતિપત્તિઃ ।
ત્રિવિધમિતિ ન્યૂનાધિકસંખ્યાવ્યવચ્છેદેન સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિર્નિરાકૃતા ॥
સંપ્રત્યાન્તર્ગણિકભેદાનન્ત્યેનાનન્ત્યાદ્ અનુમાનસ્યાશક્યલક્ષણમિતિ યદિ કશ્ચિદનુમન્યેત, તન્નિરાકરણાય ત્રૈવિધ્યમનુમાનસ્ય ઉચ્યતે ઇતિ ત્રિવિધપદસ્યતાત્પર્યાન્તરમાહ--અથ વેતિ ।

ત્રિવિધત્વેન યતો નિયતમતઃ શક્યલક્ષણમિત્યર્થઃ ।
અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિ સપક્ષે સદેવ ।
અનિત્ય શબ્દો ઽસ્મદાદિપ્રત્નનાન્તરીયકત્વાદિતિ સપક્ષે સદસત્ ।
તદેતદન્વયવ્યતિરેકિ દ્વિવિધમ્ ।
એવમન્વય્યપિ દ્વેધા ।
તત્ર સપક્ષે સદેવ, યથા પરમાણ્વાદયઃ કસ્યચિત્ પ્રત્યક્ષાઃ પ્રમેયત્વાદ્ ઘટાદિવદિતિ ।
તથા સપક્ષે સદસદ્ યથા તત્રૈવ સાધ્યે સત્ત્વાદ્ ઘટાદિવદિતિ ।
કાલભેદઃ ત્રૈકાલ્યમ્ ।
પ્રતિપન્નો ઽપ્રતિપન્નઃ સન્દિગ્ધો વિપર્યસ્તશ્ચેતિ પુરુષભેદઃ ।
પૂર્વં સિદ્ધવત્ પૂર્વવદિત્યનૂદ્ય તસ્યોદાહરણમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ પ્રશ્નપૂર્વકં તદર્થાભાસનિરાકરણેન તાત્ત્વિકમસ્યાર્થમાહ---પૂર્વવદિત્યુક્તમિતિ ।
ભાષ્યવ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વવદિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં શેષવદિત્યત્રાપિ યોજયતિ ।
સામાન્યતોદૃષ્ટં ચ જ્ઞાનમતિદિશતિ---એવં શેષવદાદિષ્વિતિ ।
અથવા પૂર્વવદિતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થઃ, પૂર્વેણ તુલ્યં વર્તતે ઇતિ પૂર્વવત્ ।
ક્રિયાતુલ્યતાયાં ચ વતિરિતિ ક્રિયાતુલ્યતા દર્શિતા ।
યત્રેતિ ।
પૂર્વમન્યતરદર્શનેન સહાન્યતરદર્શનં દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ, યથાપૂર્વં પ્રત્યક્ષભૂતયોરિતિ પ્રમાણમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
એવં સાધ્યધર્મિણિ અન્યતરધર્મદર્શનેન સાધનધર્મદર્શનેનાન્યતરસ્ય સાધ્યધર્મસ્યાનુમાનમનુમિતિ દર્શનમિતિ ભવતિ ક્રિયાતુલ્યતા ।
તદેતત્ ભાષ્યમનુભાષ્ય વ્યાચષ્ટે---અથ વેતિ ॥
અત્ર દિગ્નાગેન ધૂમાદગ્નિરૂપધર્માન્તરાનુમાનમ્ અગ્નિદેશયોઃ સંબન્ધાનુમાનં ચ દૂષયિત્વા અગ્નિવિશિષ્ટદેશાનુમાનં સમર્થિતમ્ ।
તથા ચાહ---
કેચિદ્ ધર્માન્તરં મેયં લિઙ્ગસ્યાવ્યભિચારતઃ ।
સંબન્ધં કેચિદિચ્છન્તિ સિદ્ધત્વાદ્ ધર્મધર્મિણોઃ ॥
લિઙ્ગ ધર્મે પ્રસિદ્ધં ચેત્ કિમન્યત્ તેન મીયતે ।
અથ ધર્મિણિ તસ્યૈવ કિમર્થં નાનુમેયતા ॥
સંબન્ધે ઽપિ દ્વયં નાસ્તિ ષષ્ઠી શ્રૂયેત તદ્વતિ ।
અવાચ્યો ઽનુગૃહીતત્વાન્ન ચાસૌ લિઙ્ગસંગતઃ ॥
ન હિ સંબન્ધધર્મતયા લિઙ્ગં પ્રતીયતે, અપિ તુ દેશસંગતમિત્યર્થઃ, ઇતિ ।
તત્ર લિઙ્ગસ્યાવ્યભિચારસ્તુ ધર્મેણાન્યત્ર દૃશ્યતે ।
તત્ર પ્રસિદ્ધં તદ્યુક્તં ધર્મિણં ગમયિષ્યતિ ॥ઇતિ ।
તત્ર દિગ્નાગદૂષિતાન્ કલ્પાન્ અન્યાંશ્ચ વિકલ્પાન્ દિગ્નાગસમર્થિતં ચ કલ્પમુપન્યસ્ય દૂષયતિ---અન્યે પુનરિતિ ધર્મધર્મિભાવાનુપપત્તેરિતિ ।
ધર્મેણ હિ ધર્મિપ્રતિપત્તવ્યઃ, અન્યથા અતિપ્રસક્તેરિતિ ભાવઃ ।
દેશસ્ય ચ સ્વરૂપેણેત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---અથાપીદમિતિ ।
નિરાકરોતિ---તચ્ચ નૈવમિતિ ।
યઃ કશ્ચિદ્ વા દેશો ઽગ્નિમાન્ સાધ્યો, ધૂમવાન્ વા દેશભેદઃ? તત્ર પૂર્વસ્વિન્ કલ્પે નિરાકરણમાહ---અતદ્ધર્માદિતિ ।
યઃ કશ્ચિદગ્નિમત્તયા દેશઃ સાધ્યતે ન તસ્યાવશ્યં ધૂમો ધર્મ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચૈતત્ સાધ્યં સિદ્ધત્વાદિત્યાહ---ન ચાગ્નેરિતિ ।
દ્વિતીયં કલ્પમાશડ્તે---અયમિતિ ।
નિરાકરોતિ---ન, તસ્યેતિ, શઙ્કાં વિભજતે---દેશેતિ ।
નિરાકરણં વિભજતે---ન હ્યયમિતિ ।
ન હ્યયમેવંવાદી દિગ્નાગો ધૂમાધારં દેશવિશેષં પશ્યતિ ।
ન હ્યસ્ય મતે પર્વતો નામ કશ્ચિદવયવી યદાધારો ધૂમ ઉપલભ્યેત, કિં તુ પરમાણવઃ પરમસૂક્ષ્મા અતીન્દ્રિયાઃ પર્વતઃ ।
એવં ધૂમો ઽપિ તાદૃશ એવ ।
યથા વક્ષ્યતિ---સર્વાગહણમ્ મવયવ્યસિદ્ધેઃ # 2।1।34 # ઇતિ ।
યેષામપિ દેશભેદો ઽવયવી દર્શનાર્હઃ, તેષામપિ વિયદ્વર્તિનીં ધૂમલેખામભ્રંલિહામુપલભ્યાનુપલબ્ધદેશાનાં નાનુમાનસંભવ ઇતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે---અવિનાભાવેનેતિ ।
તદેવ વિભજતે---અથાપીતિ ।
નિરાકરોતિ---તન્નેતિ ।
વિકલ્પયતિ---અગ્નિધૂમયોરિતિ ।
કાર્યકારણભાવમાલમ્બતે---અસ્ત્વિતિ ।
દૂષયતિ---તન્નેતિ ।
ધૂમેન હિ વહ્નિરનુમીયતે, ન ચ કાર્યસત્તા નિમિત્તકારણસત્તાયા વ્યાપ્તા ।
ન હિ યદા યત્ર વા પટઃ, તદા તત્ર વા કુવિન્દઃ ।
નાપ્યસમવાયિકારણસત્તયા, ન હિ યદા યદા સંયોગસ્તદા કર્મ ।
તસ્માત્ સમવાયિકારણાવિનાભાવઃ કાર્યસ્ય વક્તવ્યઃ ।
તત્રેદં દૂષણમ્--અતદ્વૃત્તિત્વાદિતિ ।
એકાર્થસમવાયમવિનાભાવં દૂષયતિ--નૈકેતિ ।
એકાર્થસમવાય ઇતિ હિ દ્વેધા, એકસ્યાર્થસ્ય સમવાયઃ, એકસ્મિન્ વાર્થે સમવાય ઇતિ ।
તત્ર પ્રથમં કલ્પં દૂષયતિ---તાભ્યામિતિ ।
યદિ હિ વહ્નિમાભ્યામેકો ઽર્થઃ કશ્ચિત્ આરભ્યેત તતો ઽસૌ તયોઃ સમવેયાત્, ન ત્વેતદસ્તીત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પં દૂષયતિ---ન ચ તાવિતિ ।
તત્ કિમસંબદ્ધાવેવ વહ્નિધૂમૌ, તથા ચ પ્રતીતિવિરોધ
ઇત્યત આહ---સંબન્ધમાત્રમિતિ ।
સંયોગ ઇત્યર્થઃ ।
તદેવ તહ્ર ॥
યવધાર્યતામિત્યત આહ---તદપીતિ ।
પૃચ્છતિ--કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્--યદિ તાવદિતિ ।
કુરુતે પ્રયોગમ્ ।
અસ્તિ સંબન્ધો ઽગ્નિધૂમયોર્ધૂમાદિતિ ।
દૂષયતિ--તન્નાપ્રતીતત્વાત્ ।
તદનેનાનૈકાન્તિકત્વં દર્શયતિ ।
સંબન્ધાન્તરમ્ આશઙ્કતે--રૂપસ્પર્શવદિતિ ।
ન હિ બૌદ્ધરાદ્ધાન્તે દ્રવ્યં નામ કિઞ્ચિદસ્તિ યત્ર રૂપસ્પર્શૈ સમવેતૌ, કિં ત્વેકસામગ્ર્યધીનતયા નિયતસાહચર્યૌ, તથા વહ્નિધૂમાવપિ ઇત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ--નોભયોરિતિ ।
ઉભયસહાચર્યનિરાકરણેન યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિત્યપિ પરાકૃતમ્, તસ્યાપિ સાહચર્યવિશેષત્વાદિત્યાહ--યત્ર ધૂમ ઇતિ ।
ગત્યન્તરાભાવાદુપસંહરતિ--ન ચેતિ ।
શઙ્કતે--લોક ઇતિ ।
નિરાકરોતિ-- નાસ્તીતિ ।
યત્ર તાવત્ પર્વતનિતમ્બવર્તિની ધૂમલેખા સન્તતમુદ્ગચ્છન્તી દૃશ્યતે, તત્રાસૌ દેશ એવ તદ્વિશિષ્ટો ઽનુમીયતે ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધમેવેતિ કિમત્ર વક્તવ્યમ્ ।
યત્ર તુ ભૂયિષ્ઠતાયા તસ્ય ધૂમસ્ય દૂરત્વેન દેશો ન દૃશ્યતે, ધૂમ એવ ત્વમ્રંલિહો લિમ્પન્નિવ અભ્રમણ્ડલમવલોક્યતે, તત્ર દેશાનુમાનપ્રયાસાલસતયા દૃશ્યમાનો ધૂમવિશેષ એવાગ્નિમત્તયા સાધ્યતે ધૂમત્વૈકાર્થસમવાયિભિઃ તદ્ગતૈઃ સંતત્યેર્ધ્વગમનાદિભિરિત્યાહ--ધૂમવિશેષેણ ઇતિ ।
વિશિષ્યતે તેનેતિ વિશેષઃ સંતત્યૂર્ધ્વગમનાદિઃ ।
તેન ધૂમમાત્રાદ્ વહ્નિવ્યભિચારિણો વહ્ન્યવિનાભાવી ધૂમો વિશેષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥
શેષવન્નામ પરિશેષઃ ।
દ્રવ્યત્વકર્મત્વયોઃ શબ્દે નિરાકાર્યત્વેન ઉપયુક્તત્વાત્ તાભ્યામન્યદ્ ગુણત્વં શેષઃ ।
સ યસ્યાસ્ત્યનુમાનસ્ય પ્રતિપાદ્યતયા, તચ્છેષવત્ ।
તત્ર ન દ્રવ્યં શબ્દઃ એકદ્રવ્યત્વાત્ ।
દ્વિવિધમેવ હિ દ્રવ્યમ્, અદ્રવ્યમનેકદ્રવ્યં ચ ।
અદ્રવ્યં પરમાણ્વાદિ, અનેકદ્રવ્યં ચ ઘટાદિ ।
શબ્દસ્ત્વેકદ્રવ્યઃ ।
તસ્માત્ ન દ્રવ્યં રૂપાદિવત્ ।
ન કર્મ, શબ્દાન્તરહેતુત્વાદિતિ ।
તદેતદ્ ભાષ્યમાક્ષિપતિ---કર્મેતિ ।
પરિહરતિ---નેતિ ।
અન્યમસ્યાર્થં દર્શયતિ---સમાનજાતીયારમ્ભકત્વાદિતિ ।
યત્ સમાનજાતીયારમ્ભકં ન તત્ કર્મ, યથા રૂપાદય ઇતિ ।
કાર્યત્વાત્ તાવત્ શબ્દઃ સમવાયિકારણવાન્ ।
તત્ર ચ પૃથિવ્યાદિનિષેધાત્ નભો ઽસ્ય સમવાયિકારણમ્ ।
ન ચૈષ નભોવ્યાપકઃ સર્વત્ર ઉપલમ્ભપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદવ્યાપકઃ ।
કર્ણશષ્કુલ્યુપસન્નિહિતં ચ નભઃ શ્રોત્રમ્ ।
તાલ્વાદિસંયોગોપધાનેન ચ નભઃપ્રદેશે શબ્દઃ સમવેતઃ ।
પ્રાપ્યકારિ ચ શ્રોત્રમ્ ।
ન ચ વક્તૃવક્ત્રાવરુદ્ધં નભઃપ્રદેશં તત્ પ્રાપ્નોતિ ।

ન ચાદ્રવ્યં શબ્દો ગત્વા શ્રોત્રેણ સંબધ્યતે ।
તસ્માદ્ વીચીતરઙ્ગરીત્યા સ્વદેશાનન્તરદેશે શબ્દાન્તરારમ્ભણપરમ્પરયા શ્રોત્રદેશોત્પન્નં શબ્દં ગૃહ્ણાતીતિ સિદ્ધં સજાતીયારમ્ભકત્વાદિતિ ।
ઇદં તુ પરિશેષસ્ય ઉદાહરણં નાદરણીયમ્ ।
વ્યતિરેકિણો હિ નામાન્તરમિદં પરિશેષ ઇતિ ।
એષ પુનરન્વયવ્યતિરેકી દ્રવ્યકર્માન્યત્વે સતિ સદાદ્યભેદસ્ય સપક્ષે રૂપાદૌ સત્ત્વાદ્, વિપક્ષે સામાન્યાદાવભાવાત્ ।
તસ્માદ્ આત્મતન્ત્રતાસાધનમિચ્છાદીનાં પરિશેષોદાહરણં દ્રષ્ટવયમ્ ।
તચ્ચાનન્તરમેવ વક્ષ્યતીતિ ॥
સામાન્યતોદૃષ્ટં નામેત્યાદિ ભાષ્યમ્ અનુભાષ્યાક્ષિપતિ--સામાન્યત ઇતિ ।
કથં તર્હિ અનુમાનમત્ર પ્રવર્તતે ઇતિ ।
નિત્યપરોક્ષેણ સહ કસ્યચિત્ લિઙ્ગસય સંબન્ધાદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
વ્યાહતં ચેતિ ।
સ ખલ્વત્યન્તાપરિદૃષ્ટઃ સ્વરૂપતો વા સાધ્યેત, દૃષ્ટધર્મિવિશેષણતયા વા? તત્ર પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે નાનુપલબ્ધ ઇતિ વ્યાઘાતઃ ।
ઉત્તરસ્મિન્ સન્દિગ્ધ ઇતિ, વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષો હિ સંશયો નાત્યન્તાનુપલબ્ધપૂર્વધર્મવત્તયા ક્વચિદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
ન ખલુ સપ્તમરસવત્તયા કેચિદ્ દ્રવ્યે સંશેરત ઇતિ ભાવઃ ।
સમાધત્તે--ન વિશેષણભૂતસ્યેતિ ।
ન તાવત્ સ્વરૂપેણાનુમીયતે યેન નાનુપલબ્ધ ઇતિ વ્યાહન્યેત, કિં તુ દૃષ્ટસ્ય ધર્મિણો વિશેષણતયા ।
ન ચૈવં સર્વાનુમાનાવિશેષઃ ।
સાધ્યધર્મિણ્યસ્યાસ્મદાદિભિઃ કદાચિદપિ પ્રત્યક્ષેણાનુપલમ્ભાત્ ।
તજ્જાતીયેન તુ દૃષ્ટાન્તધર્મિણોર્દૃષ્ટેન પ્રત્યક્ષતો વા માનાન્તરાદ્ વા સાધનધર્મસ્ય સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધગ્રહસંભાદિત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણમાહ--યથેચ્છાદિભિરાત્મા ।
તદેવં વિભજતે--ઇચ્છાદયઃ ખલુ ધર્મિણો ભવન્તિ માનસપ્રત્યક્ષદૃષ્ટાઃ, તેષામ્ આત્મા વિશેષણમ્ ।
કુતઃ? ગુણભૂતો ઽવચ્છેદકતયા યતઃ, તસ્માદાત્મવિશિષ્ટા ઇચ્છાદયઃ સાધ્યા ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
સાધનધર્મં તદ્વર્તિનં દર્શયતિ--ઇચ્છાદીનાં ગુણત્વમિતિ ।
નનૂક્તમનુપલબ્ધચરેણ સાધ્યધર્મેણ ન સંદેહવિષયત્વમ્, અનુપલબ્ધચરશ્ચાત્મેતિ કથં તદ્વિશિષ્ટા ઇચ્છાદયો ન્યાયવિષયા ઇતિ શઙ્કામુરીકૃત્યત પ્રયોગં સૂચયતિ--પરતન્ત્રા ઇતિ ।
મા તત્ર સૈત્સીદાત્મપારતન્ત્ર્યમ્, પારતન્ત્ર્યમાત્રં તુ સિદ્ધમ્ ઇત્યર્થઃ ।
તેન સામાન્યતોદૃષ્ટસ્ય પારતન્ત્ર્યમાત્રવિષયતા, ન પારતન્ત્ર્યમિચ્છાદીનામ્ અનુમેયાત્મવાદીનાં કદાચિદપ્યસ્મદાદિપ્રત્યક્ષગોચરઃ ।
પરસ્ય તદાશ્રયસ્ય નિત્યપરોક્ષત્વાદિતિ ॥
તદેવં સામાન્યતોદૃષ્ટમુદાહૃત્ય પરિશેપોદાહરણં પારમાર્થિકં પ્રશ્નપૂર્વકમાદર્શયતિ--પારતન્ત્ર્યેતિ ।
ઇચ્છાદીનો હિ બાધકૈરપનીતે દ્રવ્યાષ્ટકગુણત્વે ગુણત્વમેવ વ્યતિરેકી હેતુઃ આત્મપારતન્ત્ર્યે પ્રમાણમ્ ।
યદ્યપિ ચાયં સ્વરૂપેણાત્મા ન પ્રસિદ્ધઃ, તથાપિ દ્રવ્યાષ્ટકવ્યતિરેકાદિશબ્દૈરદૂરવિપ્રકર્ષેણ પરામૃષ્ટઃ શક્નોતિ વિશેષ્ટું ધર્મિણિ ચ ન્યાયપ્રવૃત્ત્યઙ્ગઃ સંશયમ્ આપાદયિતુમિતિ નિરવદ્યમ્ ॥
અત્ર ભાષ્યં વિભાગવચનાદેવ ત્રિવિધમિતિ સદ્ધિ ઇતિ, તસ્યાર્થઃ, ત્રિવિધમ્ ઇતિ વિભાગવચનાદેવ ત્રિવિધે પૂર્વવદાદૌ સિદ્ધે કિમર્થં પૂર્વવદાદ્યુપાદાનં સૂત્રેણેતિ ।
તત્ર સમાધાનં ત્રિવિધવચનં ત્રિવિધસ્ય પૂર્વવદાદેર્વચનમુક્તિઃ ।
મહતઃ ત્રિવિધસ્ય મહાવિષયસ્ય અતીતાનાગતવર્તમાનવિષયસ્ય લઘીયસા સૂત્રેણ તત્પૂર્વકમિત્યેતાવતૈવોપદેશે પરં વાક્યલાઘવં મન્યમાનસ્યાન્યસ્મિન્ વાક્યલાઘવે ઽનાદરઃ સૂત્રકારસ્યેતિ શિષ્યાન્ વ્યુત્પિપાદયિષોઃ અત્રૈવ નિદર્શનમ્--તથા ચાયમ્ ।
અસ્ય સમાચારઃ---ઇત્થંભૂતેન વક્યવિકલ્પેન વૈચિત્ર્યેણ પ્રવૃત્ત ઇતિ યોજના ॥
એવં તાવત્ લક્ષણભેદાનુમાનં ભિન્નં પ્રત્યક્ષાદ્ દર્શિતમ્ ।
ભાષ્યકારસ્તુ વિષયભેદાદપિ ભેદમાહ---સદ્વિષયં ચ પ્રત્યક્ષં સદસદ્વિષયં ચાનુમાનમ્ ।
ચો વિષયભેદં સમુચ્ચિનોતિ ।
સદિતિ વર્તમાનમ્ ।
અસદિત્યતીતાનાગતે ।
પ્રત્યક્ષં હિ લૌકિકં વર્તમાનવિષયમેવ ।
અનુમાનં તુ ત્રૈકાલ્યવિષયમ્ ।
યદ્યપિ પ્રત્યક્ષમપ્યતીતાનાગતયોઃ સંપ્રતિ નિષેધ્યનિષેધયોર્નિષેધે પ્રવર્તમાનમસદ્વિષયં તથાપિ ન પ્રતિષેધ્યયોઃ પ્રવર્તતે ઇત્યેતાવતા સદ્વિષયમુક્તમ્ ।
અનુમાનં તુ તયોરપિ પ્રવર્તતે ઇત્યેતાવતા અસદ્વિષયમુક્તમ્ ।
તદેતદાક્ષિપતિ---સદ્વિષયં ચેતિ ।
ન હ્યનુપલબ્ધસામાન્યે ઇતિ સામાન્યત ઉપલબ્ધો વિશેષતશ્ચાનિર્ણીતો ધર્મો ન્યાયપ્રવૃત્તાવધિક્રિયતે ।
ન ત્વનુપલબ્ધસામાન્ય ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાસતઃ સ્વતન્ત્રસ્ય સામાન્યેન દર્શનમસ્તીતિ ।
દ્વિતીયં કલ્પમાશઙ્કતે---અથેતિ ।
એતદ્દૂષયિતું ધર્મત્રૈવિધ્યમાહ---ધર્મા ઇતિ ।
તદ્વિભજતે---તત્રેતિ ।
પૃચ્છતિ---કથં પુનરિતિ ।
યદિ હિ સ્વતન્ત્રઃ સમવાયઃ, ન તર્હિ કસ્યચિદ્ વિશેષણમ્, તથા ચ ન વિશેષણતયા ગૃહ્યેતેતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---સમવાયાન્તરાભાવાત્ ।
ન વિશેષણત્વં સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિરાકુર્મઃ, કિં તુ વૃત્તિમસ્યેત્યર્થઃ ।
કસ્માત્ પુનરસ્ય ન સમવાયાન્તરમભ્યુપેયત ઇત્યત આહ---અથેતિ ।
પૃચ્છતિ--કિમિદમિતિ ।
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગો હિ નામ તર્કઃ ।
નૈષ પ્રમાણમન્તરેણ નિર્ણયાય પર્યાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્--ન સંદેહઃ, કિં ત્વસ્ત્યેવ ન્યાયઃ ।
તમાહ--પઞ્ચેતિ ।
અયં પઞ્ચપદાર્થવૃત્તિશબ્દો બહુવ્રીહિણા પરમાણૌ વર્તતે, ષષ્ઠીસમાસેન તુ સમવાયે ।
ન ચ કથઞ્ચિત્ શબ્દાભેદમાત્રમનુમાનાઙ્ગમ્, મા ભૂદ્ ગોશબ્દસામ્યેન વાગાદીનામ્ અપિ વિષાણિત્વમિત્યપરિતોષાત્ ન્યાયાન્તરમાહ--અનાશ્રિતઃ સમવાય ઇતિ ।
ઇહ બુદ્ધિનિમિત્તત્વં કારણત્વમ્ ।
સંયોગેનાનૈકાન્તો મા ભૂદિત્યત ઉક્તમ્---વ્યાપકત્વે સતીતિ ।
સત્યુપલબ્ધિકારણાન્તરસમવધાને સર્વત્રોપલભ્યતા વ્યાપકત્વમ્ ।
તચ્ચેહ પ્રત્યયકારણે આત્માનિ ચ સમવાયે ચાવિલક્ષણમિતિ ।
ન્યાયેતિકર્તવ્યતાભૂતં તર્કં પૃચ્છતિ---યદિ પુનરિતિ ઉત્તરમ્---કાર્યમિતિ ।
ઉક્તમનવસ્થાપ્રસઙ્ગમવતારયિતુમનાધારત્વપ્રસઙ્ગ ઉક્તઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ભવતુ વૃત્તેઃ પ્રાગનાશ્રિતં કાર્યં પશ્ચાત્ સમવૈષ્યતિ, તુરીસંયુક્તેભ્ય ઇવ તન્તુભ્ય ઉત્પદ્ય પટઃ પશ્ચાત્ તુર્યા ઇત્યત આહ--સમવાયશ્ચેતિ ।
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ પૂર્વોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે--પ્રાપ્તિત્વાદિતિ ।
પ્રમાણવત્ત્વાત્ પ્રાપ્તા સમવાયસ્ય વૃત્તિર્ન શક્યા અનવસ્થાભિયા પરિત્યક્તુમિત્યર્થઃ ।
વિમર્શપૂર્વકં શઙ્કાં નિરાકરોતિ--કિમિયમિતિ ।
સંયોગે પ્રાપ્તિત્વસ્ય નિવૃત્ત્યા સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ કાર્યત્વસ્યોપાધેઃ તત્પ્રયોજકસ્ય વિદ્યમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
અથ પ્રાપ્તિધર્મો ઽપિ કસ્માત્ ન ભવતીત્યત આહ---યદિ પુનરિયમિતિ ।
નન્વિયમનવસ્થા કસ્માદ્ બીજાઙ્ગુરાદિષ્વિવેહાપિ નાભ્યુપેયતે ઇત્યત આહ---ન ચૈનામનવસ્થામિતિ ।
અનિદંપ્રથમેષ્વનાદિત્વાત્ શક્યા પ્રતિપાદયિતુમનવસ્થા પ્રમાણેન, ન ત્વિદંપ્રથમેષ્વાદિમત્ત્વેન તસ્યાશક્યનિશ્ચયત્વાત્ ।
તદિદમ્ ઉક્તમ્---પ્રમાણાભાવાદિતિ ।
શાસ્ત્રવિરોધશ્ચ સમવાયાન્તરાભ્યુપગમ ઇત્યાહ---સમવાયશ્ચેતિ ।
તત્ત્વમેકત્વં સમવાયસ્ય ભાવેન સત્ત્વયા વ્યાખ્યાતમિતિ શાસ્ત્રમાહ, તદનેકત્વમુપપાદયતા બાધ્યેતેત્યર્થઃ ।

ચોદયતિ---સંબન્ધિનિવૃત્તાવિતિ ।
તથા ચ વિનશ્યતિ, વિનષ્ટે ચ તસ્મિન્ યો દૃશ્યતે સ તતો ઽન્ય ઉત્પન્ન ઇતિ સિદ્ધં સમવાયસ્ય નાનાત્વમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---ન નાસ્તીતિ ।
ખ્યાતિરૂપલબ્ધિઃ ।
કસ્માત્? અકૃતકત્વાત્ ।
અકૃતકત્વમેવ કુત ઇત્યત આહ---અકૃતક ઇતિ ।
કાર્ય સ્વાપાદાનેન અકૃતકસંબન્ધવદ્ આધારવત્ત્વાદિતિ વ્યતિરેકી હેતુઃ ।
વ્યતિરેકાવ્યભિચારમાહ---યદ્યયમિતિ ।
ઉત્પદ્યમાનઃ ખલ્વયં સમવાયઃ સહકાર્યેણ, ન કાર્યસ્ય ।
ન હિ સહોત્પન્નૌ રૂપસ્પર્શૌ મિથઃ સંબધ્યેતે ।
એકાર્થસમવાયસ્તુ તયોઃ ।
સો ઽપિ સમવાયે નાસ્તિ ।
સન્નપ્યસૌ ન કાર્યમાધારવત્ કરોતિ ।
તસ્માત્ સહોત્પાદે કાર્યમનાધારં સ્યાદિતિ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
કાર્યાત્ પૂર્વમુત્પન્નઃ સમવાયઃ પશ્ચાદુત્પદ્યમાનં કાર્યમુપાદાનાધારકં કરિષ્યતિ કાર્યહેતુબલાદિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ--તથાપીતિ ।
ત્રિભ્યો હિ કારણેભ્યઃ કાર્યં ભાવરૂપં જાયતે ।
કાર્યકારણસમવાયસ્ય ચ કાર્યકારણે સમવાયિકારણે વક્તવ્યે, કાર્યાત્ પ્રાગ્ જાતસ્ય ચ સમવાયસ્ય ન કાર્યં કારણમ્ ।
ન ચ નિમિત્તકારણમાત્રાદસ્ય જન્મેતિ સાંપ્રતમ્, ભાવોત્પાદસ્ય સર્વત્ર કારણત્રયપૂર્વકત્વનિયમાત્ ।
તસ્માત્ સમવાયસ્ય સમવાય્યસમવાયિકારણાભાવત્ ન કાર્યાત્ પ્રાગ્ ઉત્પાદ ઇતિ સુષ્ઠૂક્તમ્--તથાપિ કસ્યેતિ વાચ્યમિતિ ।
શઙ્કતે--અથેતિ ।
દૂષયતિ--કાર્યેતિ ।
ન ચ પટતુરીસંયોગવત્ સમવાયસ્ય પશ્ચાત્ કાર્યકારણસમવાય ઇતિ યુક્તમ્ ।
સંયોગજસ્ય સંયોગસ્ય કારણત્રયસંભવાદ્ અસ્ય તુ સમવાયાન્તરમન્તરેણ કારણત્રયાયોગાત્ ।
અન્યથાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
ઉપસંહરતિ--તસ્માદિતિ ।
તતશ્ચ ન જ્ઞાયતે કિમભિપ્રેત્યત અસદ્વિષયમિત્યુક્તમિત્યાક્ષેપ ઇતિ ।
સમાધત્તે--તત્ર પ્રતિષિધ્યમાનેતિ ।
અતીતાનાગતે સંપ્રતિ પ્રતિષિધ્યમાને તદ્વિષયમનુમાનમ્ અસદ્વિષયમુક્તમ્ ।
તન્નિષેધસ્તુ ભવતુ પ્રત્યક્ષગોચરઃ, તથાપિ સિદ્ધો વિષયભેદ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ચૈષ ધર્મત્રૈવિધ્યક્રમો દ્વેધા તાવત્, વિધીયમાનઃ પ્રતિષિશ્યમાનશ્ચ ।
વિધીયમાનો ઽપિ દ્વેધા, પરતન્ત્રઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેતિ ।
સ્વતન્ત્રસ્ય ચ ધર્મત્વં વિશેષણત્વમાત્રવિવક્ષયા દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ વિધીયમાનો ઽપ્યસન્ પ્રત્યક્ષશ્ચ ક્વચિત્ ।
યથા વ્યાપ્રિયમાણે કુલાલે જાયમાનો ઘટઃ ।
વિસ્ફારિતાક્ષો હિ તદા ઘટો ભવતીતિ પ્રત્યેતિ ।
ન ચાસૌ તદા સન્, સતો ભવનં પ્રત્યકર્તૃકત્વાત્, ગમનવદિતિ શઙ્કતે---ભવતીતિ ।
નિરાકરોતિ---ન, જાયમાનેતિ ।
જાયમાનસ્યાર્થસ્ય વિધિવિષયસ્ય સત્તયાસત્તયા વાનભ્યુપગમાત્ ।
નિષેધવિષયતયા તુ તસ્યાસત્ત્વમભ્યુપેયત એવેતિ ।
કસ્તર્હિ ભવતિશબ્દસ્યાર્થ ઇત્યત આહ---ભવતીતિ ।
ધટો જાયત ઇતિ તુ લૌકિકઃ પ્રયોગો ઘટશબ્દં ઘટાર્થેષુ તદવયવેષૂપચર્ય તેષાં ચ સિદ્ધતયા કર્તૃત્વાદુપપાદનીય ઇતિ ।
ઉપસંહરતિ---એવં તાવદિતિ ॥
સ્વલક્ષણં સમાધાય પરેષામનુમાનલક્ષણં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---અપરે ત્વિતિ ।
તસ્યાર્થમાહ---અસ્યાર્થ ઇતિ ।
દૂષયતિ---અત્રેતિ ।
યથાસંભવં સમાસં વિકલ્પ્ય દૂષ્યતિ--નાન્તરીયકાર્થ ઇતિ ચેતિ ।
સત્ત્વં વિધિવિષયજ્ઞાનગમ્યત્વમ્, ન તુ સામાન્યમ્ ।
સત્ત્વાદિભિરનિત્યત્વાનાન્તરીયકૈઃ તન્નાન્તરીયકકૃતકત્વધર્મૈરનિત્યત્વાનુમાનં સ્યાત્, ન ચ શક્યમ્, તેષામાકાશાદિષુ નિત્યેષુ વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ ।
તથાપ્યસમર્થઃ સમાસ ઇતિ ।
પૂર્વમર્થાતિરેકમાત્રં દૂષણમુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ ત્વર્થાતિરેકેણ હેતુના વિશેષણસમાસાનુપપત્તિરિત્યપૌનરૂક્ત્યમ્ ।
વિશેષણં વિશેષ્યેણ બહુલમ્ ॥
ઇત્યત્ર વિશેષણપદોપાદાદમાત્રેણ વા વિશેષ્યપદોપાદાનમાત્રેણ વા અન્યતરસ્યાર્થાત્ પ્રાપ્તેરૂભયપદોપાદાનસ્યૈતત્ પ્રયોજનમ્---યત્રોભયોઃ પ્રત્યેકં વ્યભિચારઃ સમુદાયે ત્વવ્યભિચારઃ, તત્ર સમાસો યથા સ્યાદિતિ ।
સ ચાત્ર નાસ્તીતિ સમાસાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
સામર્થ્યં પ્રયોજનાભિસંબન્ધઃ ।
ચોદયતિ---એકપદેતિ ।
પરિહરતિ---અત્રાપીતિ ।
પ્રધાનં વ્યક્તિર્વિશેષ્યત્વાત્ અઙ્ગં જાતિર્વિશેષણત્વાત્ ।
પૃથિવીત્યુક્તે ભવતિ સંશયઃ, કિં પૃથિવીત્વં સામાન્યમસ્ય વિવક્ષિતં યથા પશુના યજેત ઇતિ, કિં વા તદ્વિશેષ્યં દ્રવ્યમ્, ગ્રહં સંમાર્ષ્ટીતિ ।
અત્રેદમુપતિષ્ઠતે--દ્રવ્યમિતિ ।
તદ્ધિ પૃથિવીત્વાત્ સામાન્યવિશેષાત્ પૃથિવી વ્યવચ્છિનત્તિ ।
એવં દ્રવ્યમિત્યપ્યુક્તે દ્રવ્યત્વં વા સામાન્યં વ્યક્તિર્વેતિ વિમર્શે પૃથિવીત્યેતદુપતિષ્ઠતે ।
ન દ્રવ્યત્વં સામાન્યં કિં તુ પૃથિવી ।
ન ચ દ્રવ્યત્વપૃથિવીત્વયોઃ સામાનાધિકરણ્યમસ્તિ ।
ન હિ ભવતિ પૃથિવીત્વં દ્રવ્યત્વમિતિ ।
તસ્માત્ સામાનાધિકરણ્યસંભવાત્ પ્રધાનૈકવ્યક્તિલાભઃ ।
ઇહ ત્વર્થો નાન્તરીયકત્વં વ્યભિચરતિ ।
નાન્તરીયકત્વં તુ નાર્થમ્ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો નાન્તરીયકશ્ચ સ્યાત્ ન ચાર્થ ઇતિ, નાન્તરીયકશબ્દવાચ્યસ્યાનભિધેયત્વાસંભવાત્ ।
વસ્તુવચનત્વે ઽપ્યર્થશબ્દસ્ય લક્ષ્યાસંભવાદ્ અવિષયં લક્ષણમ્, ન હિ દિગ્નાગસ્ય મતે કિઞ્ચિદસ્તિ વસ્તુ યન્નાન્તરીયકં સદ્ધેતુર્ભવતિ ।
યથાહ---
સર્વો ઽયમનુમાનાનુમેયભાવો બુદ્ધ્યારૂઢેન ધર્મધર્મિભાવેન ન બહિઃ સદસત્ત્વમપેક્ષતે ઇતિ ।
અવ્યાપકં ચ, ન હિ વસ્ત્વેવ નાન્તરીયકમસતો ઽપિ નાન્તરીયકત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
દૂષણાન્તરમાહ---તદ્વિદ ઇતિ ચેતિ ।
નાન્તરીયકદર્શનમિત્યુચ્યમાને શબ્દસામર્થ્યાદેવ લભ્યતે નાન્તરીયકત્વવિશિષ્ટાર્થદર્શનમિતિ, સતિ સંભવે શબ્દાર્થપરિત્યાગાભાવાત્ ।
અતસ્ત્રિરૂપલિઙ્ગદર્શનસ્ય સિદ્ધેઃ કિમપરમવશિષ્યતે યદવરોધાય તદ્વિદ ઇત્યુપાદીયતે ઇત્યર્થઃ ।
એતદેવ વ્યતિરેકમુખેન નિરૂપયતિ--ન હીતિ ।
એતલ્લક્ષણદૂષણં લક્ષણાન્તરે અપ્યતિદિશતિ--એતેનેતિ ।
પૃચ્છતિ--ક ઇતિ ।
ન હ્યસ્મિન્ લક્ષણે તદ્વિદ ઇત્યસ્તિ, તેન તદતિરિચ્યતે ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--યથેતિ ।
તેષામુદાહરણં દૂષયતિ--ઉદાહરણમિતિ ।
તદનેન દિગ્નાગસ્ય લક્ષણં દૂષયિત્વા અન્યેષાં લક્ષણં દૂષિતમ્ ॥
સંપ્રતિ દિગ્નાગસ્ય સ્વકીયલક્ષણપ્રપઞ્ચાર્થં વાક્યમ્ અનુમેયે ઽથ તત્તુલ્ય ઇત્યાદ્યુપન્યસ્ય દૂષયતિ--અપરે ત્વિતિ ।
અનન્તરલક્ષણકારમપેક્ષ્યાપર ઇત્યુક્તમ્ ।
ચોદયતિ--અનુમેય ઇતિ ।
ન હિ યો ઽનુમેયે સંશ્ચાસંશ્ચ સ શક્યઃ સન્નિતિ વક્તુમ્
ઇત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે--નાપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
યદ્યેવં સ્યાતદ્ યો વિપક્ષે દ્વેધા સ વિપક્ષાવૃત્તિરિતિ હેતુરેવ સ્યાત્ ન સવ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ।
પુનશ્ચોદયતિ--ન કર્તવ્ય ઇતિ ।
કુતઃ? અવધારણાત્ નિવૃત્તેઃ ।
અનુમેયે સદ્ભાવ એવેત્યવધારણેનાનુમેયે સદ્ભાવસ્ય નિયતત્વાત્ કુતઃ પક્ષૈકદેશવૃત્તેઃ પ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
એવન્નિરાકર્તું યથાસંભવં વિકલ્પયતિ---અનુમેયે ઇતિ ।
તત્ર પૂર્વકલ્પસ્ય તાત્પર્યં વિકલ્પયતિ--કિં પુનરનેનેતિ ।
અસંભવઃ અત્યન્તાસંભવો નિરાક્રિયતે, યથા નીલં સરોજં ભવત્યેવ નાત્યન્તં ન ભવતીતિ ગમ્યતે, ન તુ નીલમેવ સરોજં નાનીલમિતિ, નાપિ સરોજમેવ નીલં નાન્યદિતિ ।
અથ સંભવ ઇતિ ।
અન્વયપરો ન વ્યતિરેકપર ઇત્યર્થઃ ।

એતદ્વિકલ્પદ્વયં દૂષયતિ---ઉભયથા ચેતિ ।
દૂષણાન્તરં ચાહ---ન ચૈકદેશવૃત્તિરિતિ ।
ન હ્યત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદેનાયોગો વ્યવચ્છિન્નો ભવતિ, નાપિ સંભવમાત્રવિધાનેનાસંભવો વ્યવચ્છિન્નો ભવતિ ।
તતશ્ચયોગાવ્યવચ્છેદાદેકદેશવૃત્તિરનુમાનાભાસો ન વ્યવચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
વિશેષ્યસંગતો ઽયમેવકારો ઽનુમેય એવ સંભવતિ ।
યથા પાર્થ એવ ધનુર્ધર ઇતિ ।
ન ચાયમન્યયોગવ્યવચ્છેદો વિનૈવકારં લભ્યતે ।
તસ્માત્ ન વ્યર્થમવધારણમિત્યત આહ---ઉત્તરપદબાધા ચ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવો ઽનુમેય એવાસ્તિ તત્તુલ્યે ચેતિ ।
તસ્માત્ તત્તુલ્ય ઇત્યસ્ય બાધા ।
ચકારો નૈકદેશવૃત્તિર્નિરાકૃત ઇતિ દૂષણં સમુચ્ચિનોતિ ॥
અનુમેય એવ સદ્ભાવ ઇતિ પક્ષં યથાસંભવં દૂષયિત્વા અનુમેયે સદ્ભાવ એવેતિ દ્વિતીયં પક્ષં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---અથોત્તરમિતિ ।
તસ્ય પ્રયોજનં દશયતિ---તસ્ય વયાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
સદ્ભાવ એવેતિ કિલ વિશેષણસંગતમવધારણમયોગમ્ અવ્યાપ્તિ વ્યવચ્છિન્દત્ વ્યાપ્તિ દર્શયતિ ।
તથા ચ વ્યાપ્તિરસ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ---તથાપ્યનુમેયમવધારિતં સંભવસ્ય વ્યાપ્ત્યા ન ધર્મઃ સદ્ભાવઃ ।
હેતુમાહ--યત એવકારકરણં તતો ઽન્યત્રાવધારણમિતિ ।
મા વધારિ સદ્ભાવો ઽવધાર્યતાં ચાનુમેયમ્ ।
કિમેતાવતાપીત્યત આહ---સંભવવ્યાપ્ત્યા ચેતિ ।
અનુમેયં ખલ્વવધારિતં સદ્ધેતુસંભવં પરિત્યજ્ય નાન્યત્ર વર્તતે, તતશ્ચાનુમેયં હેતુસંભવવ્યાપ્ત્યાવધારિતં ભવતિ ।
હેતુસંભવસ્ત્વનવધારિતઃ સર્વત્રૈવ તત્તુલ્યે ચ વિપક્ષે ચ પ્રસૃતઃ ।
સ ચ કશ્ચિત્ તત્તુલ્યવિપક્ષૌ વ્યાપ્નોતિ, કશ્ચિત્ તદેકદેશવૃત્તિઃ ।
તદસ્ય હેતુસંભવસ્ય વિપક્ષે ઽપિ પ્રસક્તસ્ય પ્રતિષેધાય યુક્તમસતિ નાસ્તીતિ ।
તત્તુલ્યે તુ પ્રસક્તમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવેતિ તત્તુલ્યે સદ્ભાવ ઇતિ વ્યર્થમિત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
તુલ્યહેતુ સદ્ભાવસિદ્ધાવપિ તત્તુલ્યે વ્યાપ્ત્યા હોતોઃ સદ્ભાવો ભવત્વિત્યેતદર્થં તત્તુલ્યે સદ્ભાવ
ઇતિ વચનમ્ ઇત્યત આહ--તત્તુલ્યે ચેતિ ।
યદિ પુનર્વ્યાપ્તિર્વિવક્ષ્યેત કૃતકત્વે સાધ્યે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ન હેતુઃ સ્યાત્ ।
ન હ્યયં સપક્ષવ્યાપક ઇતિ ભાવઃ ।
દેશયતિ--અથ તત્તુલ્યે ઇતિ ।
દૂષયિતું વિકલ્પયતિ--કિં પુનરત્રેતિ ।
પૂર્વસ્ય વિરોધાદ્ બાધનમ્, ઉત્તરસ્ય પૌનરૂક્ત્યાદિતિ ।
પૂર્વપદેન સહ વિરોધે નિદર્શનમાહ---ન હિ ભવતીતિ ।
અનુમેયે સદ્ભાવ ઇત્યનેનાનુમેયે વૃત્તૌ હેતાર્લબ્ધાયાં તત્તુલ્ય એવ સદ્ભાવ ઇતિ સમુચ્ચીયમાનાવધારણં વિપક્ષમાત્રાદ્ વૃત્તિ વ્યવચ્છિનત્તિ, ન ત્વનુમેયાત્,
નરં ચ નારાયણમેવ ચાદૌ સ્વતઃ સુતૌ દ્વૌ જનયાં બભૂવ ।
ઇતિ યથેતિ ચેદ્ અત આહ---તથેહાપીતિ ।
સમુચ્ચીયમાનાવધારણે હિ તત્તુલ્યેન યથાન્યયોગવ્યવચ્છેદેનૈવકારઃ સંબધ્યતે તથાનુમેયેનાપિ સંબધ્યેત ।
તથા ચાનુમેયૈકદેશવૃત્તિરપિ હેતુઃ સ્યાત્ ।
ન ખલુ નરં ચ નારાયણમેવેતિ નિપાતો નારાયણેન સહાન્યયોગવ્યવચ્છેદેન સંબધ્યતે, નરેણ ચાયોગવ્યવચ્છેદેનેતિ ભાવઃ ।
અથાવધારણસ્યાવૈચિત્ર્યેણ સંબન્ધમિચ્છતા અનુમેયે યથાયોગવ્યવચ્છેદઃ, તથા તત્તુલ્યે ઽયોગવ્યવચ્છેદેન સંબન્ધ ઉચ્યેતેતિ શઙ્કતે---અથ તત્તુલ્ય ઇતિ ।
નિરાકરોતિ---તત્તુલ્ય ઇતિ ।
તદ્ એવ વિસ્તારયતિ---સ ઇતિ ।
તે તવ દર્શને ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ યસ્યાનુમેયે સદ્ભાવ એવેત્યનૂદ્ય તત્તુલ્ય એવ સત્ત્વમિતિ વિધાતું શક્યમ્ ।
ન હ્યનુમાનં શક્યં વિશેષ્ટુમ્, તથા સતિ તદ્વિશેષણાય પ્રયત્નાન્તરાસ્થાને સતિ વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
યથા,
યસ્યોભયં હવિરાર્ત્તિમાર્ચ્છેદૈન્દ્રં પઞ્ચશરાવમોદનં નિર્વપેત્ ।
ઇત્યત્ર હિ યદ્યપિ સ્વરૂપેણાર્તેરશક્યપ્રતિપત્તિત્વેન હવિષા વિશેષણં મૃગ્યતે, તથાપિ ન શક્યં હવિરૂભયત્વેન વિશેષ્ટું વિના પ્રયત્નાન્તરાદિતિ વાક્યભેદભિયા પ્રતીયમાનમપિ ઉભયત્વમવિવક્ષિતમ્, એવમાત્રાપ્યનુમેય ઇત્યવિવક્ષિતમ્ ।
અથ તદ્વિવક્ષયૈવ વાક્યભેદમભ્યુપેત્ય પશ્ચાદ્ વાક્યૈકવાક્યતયા અભિમતાર્થસિદ્ધિરાસ્થીયતે ।
ન ચ વિરોધાદ્ વાક્યયોરેકવાક્યતા વિરહઃ ।
તત્તુલ્ય એવેત્યન્યયોગવ્યવચ્છેદસ્ય વિપક્ષમાત્રવિષયત્વેનાપ્યુપપત્તૌ વિરોધાસિદ્ધેઃ ।
તસ્માત્ અન્યાપોહાર્થત્વાત્ પદાનાં વિરોધો વક્તવ્યઃ ।
તથા હિ અનુમેયે સદ્ભાવ ઇત્યત્રાનુમેય એવ નાનનુમેયે, સદ્ભાવ એવ નાસદ્ભાવ ઇતિ પદાર્થઃ ।
તથા ચ તત્તુલ્યવિપક્ષયોર્હેત્વભાવો દર્શિતઃ ।
એવં તત્તુલ્યે સદ્ભાવ ઇત્યત્રાપિ તત્તુલ્ય એવ નાતત્તુલ્યે, સદ્ભાવ એવ નાસદ્ભાવ ઇતિ પદાર્થઃ ।
તથા ચાનુમેયે ઽસદ્ભાવ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
ન ચાનુમેયતત્તુલ્યપદાર્થયોઃ પરસ્પરપરિહારવતોઃ સમુચ્ચયસંભવઃ ।
દ્વયોરપિ વિપક્ષવ્યાવૃત્તિમાત્રપરત્વાત્ પરસ્પરસમુચ્ચયસદ્ભાવ ઇતિ ચેત્---ન, વૃક્ષો ગૌરિત્યનયોરપિ હસ્ત્યાદિનિવૃત્તિમાત્રપરત્વેનાભિન્નાર્થયોઃ સામાનાધિકરણ્યપ્રસઙ્ગાત્, તસ્માદ્ વિરોધાત્ સમુચ્ચીયમાનાવધારણં ન યુક્તમિતિ ।
ન ચ સમુચ્ચીયમાનાવધારણં દિગ્નાગો મેને, યદેવમૂચે વૈશેષિકલક્ષણદૂષણાવસરે---
યદિ રૂપમેવ ચાક્ષુષં તતો ન દ્રવ્યં ચાક્ષુષં સ્યાત્ ।
તથા ચ મહદનેક્રદ્રવ્યસમવાયાદ્ રૂપાચ્ચોપલબ્ધિઃ
# વૈ. સૂ. 8।1।6 # ઇતિ દ્રવ્યચાક્ષુષત્વાભિધાનં વ્યાહન્યેતેતિ ॥
અત્ર હિ રૂપવદ્દ્રવ્યસહિતં રૂપમેવ ચાક્ષુષં ન ગન્ધરસાદીતિ શક્યં સમુચ્ચીયમાનાવધારણમ્ ।
તસ્માત્ સમુચ્ચીયમાનાવધારણાભિધાનં કીર્તેઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ।
તચ્ચાયુક્તમિતિ કૃતં વિસ્તરેણ ॥
અસતિ નાસ્તિતેતિ દૂષયતિ---અસતીતિ ।
કસ્માત્? યદસત્ તત્તુચ્છં સ્વયમેવ નાસ્તિ, તન્ન સદિતિ શક્યં વ્યવહર્તુમ્ અસદિતિ વા ।
ભવતુ, તથાપિ કસ્માત્ તસ્માન્ન હેતોઃ વ્યાવૃત્તિર્ભવતીત્યત આહ---ન હ્યસદિતિ ।
યથા ચૈતત્ તથા અન્વયિહેતૂપપાદનાવસરે ઽસ્માભિરૂક્તમ્ ।
સ્વરૂપેણ દૂષયિત્વા એતદ્ગતમવધારણં દૂષયિષ્યન્નનૂદ્ય વિકલ્પયતિ--કિમવધાર્યત ઇતિ ।
પ્રથમં કલ્પં દૂષયતિ--યદિ તાવદિતિ ।
તત્તુલ્ય એવ સદ્ભાવ ઇત્યનેન ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પં દૂષયતિ--યદિ તાવદિતિ ।
તત્તુલ્ય એવ સદ્ભાવ ઇત્યનેન ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પં દૂષયતિ---અથ પુનરિતિ ।
ગૌરયં વિષાણીત્વાદિત્યયં હેતુર્વિપક્ષ એવ નાસ્તિ, પક્ષસપક્ષવ્યાપકત્વાત્ ।
ન તુ નાસ્ત્યેવ, વિપક્ષૈકદેશે મહિષાદૌ વૃત્તેઃ ।
અતો વિપક્ષ એવ નાસ્તિ ઇત્યયમપિ હેતુઃ સ્યાદિતિ ।
તદેવમવયવાર્થં દૂષયિત્વા સમુદાર્યાર્થં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ--યદપ્યેકદ્વિપદપર્યુદાસેનેતિ ।
તત્રૈકપદપર્યુદાસેન ત્રયઃ પક્ષાઃ, દ્વિપદપર્યુદાસેનાપિ ત્રય ઇતિ પટ્કમ્ ।
તત્પર્યુદાસેન સપ્તિકાપરિગ્રહઃ ।
યથાનુમેયે સદ્ભાવ ઇત્યુચ્યમાને યસ્ય તત્તુલ્યે નાસ્તિતા વિપક્ષે ચ વૃત્તિઃ સો ઽપિ હેતુઃ સ્યાત્ યથા નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિ ।
તત્તુલ્યે અસ્તીત્યુચ્યમાને વિપક્ષવૃત્તેરપક્ષધર્મસ્ય ચ હેતુત્વં સ્યાત્, યથા નિત્યઃ શબ્દઃ ચાક્ષુષત્વાત્ સામાન્યવદિતિ ।

નાસ્તિતાસતીત્યુચ્યમાને યો ઽપક્ષધર્મસ્તત્તુલ્યે ચ નાસ્તિ સ હેતુઃ સ્યાત્ યથા નિત્યઃ શબ્દો ઽસત્ત્વાત્ ।
અનુમેયે તત્તુલ્યે ચેત્યુચ્યમાને, અનિત્યઃ શબ્દઃ પ્રમેયત્વાદિતિ વિપક્ષવૃત્તિર્હેતુઃ સ્યાત્ ।
અનુમેયે ઽસ્ત્યસતિ ચ નાસ્તીત્યેતાવત્યુચ્યમાને નિત્યઃ શબ્દો જાતિમત્ત્વે સતિ શ્રાવણત્વાદિત્યયં તત્તુલ્યવૃત્તિહીનો ઽપિ હેતુઃ સ્યાત્ ।
તત્તુલ્યે ઽસ્તિ અસતિ ચ નાસ્તીત્યેતાવત્યુચ્યમાને અનિત્યાઃ પરમાણવઃ કૃતકત્વાદિત્યયમ્ અપક્ષધર્મો હેતુઃ સ્યાત્ ।
તદેતત્સર્વં મા ભૂદિતિ સમુદાયોપાદાનપ્રયોજનમ્ ।
તદેતદ્ દૂષયતિ--એતદપીતિ ।
સપક્ષવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તિભ્યાં દ્વિરૂપયુક્તસ્યાન્વયિનો દ્વિત્વમ્ ॥
સંપ્રતિ સાંખ્યીયમનુમાનલાણં દૂષયતિ--એતેનેતિ ।
સંબન્ધો ઽવિનાભાવઃ સાધનસ્ય સાધ્યેન ।
તસ્માત્ પ્રત્યક્ષાદ્ દૃઢતરપ્રમાણાવધારિતાત્ ।
તથાપિ યત્રાવિનાભૂતે લિઙ્ગે ભવત એકસ્મિન્ ધર્મિણિ વિરૂદ્ધાવ્યભિચારિણી, તયોરપિ હેતુત્વં પ્રસજ્યેતેત્યત ઉક્તમ્---એકસ્માદિતિ ।
શેષસ્ય અનુમેયસ્ય સિદ્ધિઃ ।
અનુપપન્નત્વમાત્રસામ્યેનોક્તમ્ મેતેન ન પ્રયુક્તમિતિ ।
અનુપપત્તિ પૃચ્છતિ---કથમિતિ ।
યથાસંભવમનુપપત્તિમાહ---ન હીતિ ।
યદિ પ્રત્યક્ષશબ્દો જ્ઞાનવચનઃ જ્ઞાનં ચૈકત્વેન વિશિષ્યતે, તદૈતદ્ દૂષણમ્ ।
અથ સંબન્ધવિશેષણમેકસ્માદિતિ, પ્રત્યક્ષશબ્દશ્ચ જ્ઞાયે ન તુ જ્ઞાને, તદેતદુપન્યસ્ય દૂષયતિ--અથાપિ સંબન્ધાદિતિ ।
શઙ્કતે--અથેતિ ।
સંબન્ધસ્ય પ્રત્યક્ષતોક્તા પૂર્વમ્, ન ત્વનુમાનકાલ ઇત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ--તથાપ્યુપલબ્ધસંબન્ધસ્ય પૂર્વમનુમાનકાલે ચાનુપલબ્ધલિઙ્ગસ્યાનુમાનં પ્રસજ્યેતેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
સંબધ્યતે ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા સંબન્ધો લિઙ્ગમ્ ।
તેનાવિનાભૂતાદ્ધેતોઃ પ્રત્યક્ષાદેકસ્માદ્ અનુમેયસિદ્ધિરિતિ ।
તથા ચ ગૃહીતાવિનાભાવાત્ લિઙ્ગાત્ સંપ્રતિ પ્રત્યક્ષાદિત્યુપપન્નમિત્યત આહ---ન ચાન્યા ગતિરસ્તિ ।
અત્રાપિ વ્યાખ્યાને એકસ્માદિતિ વ્યર્થમ્ ।
તથા હિ અન્વયવ્યતિરેકમાત્રસંપત્તિરવિનાભાવ ઇત્યુચ્યતે, સર્વરૂપસંપત્તિર્વા? તત્ર પ્રથમે કલ્પે મા ભૂદ્ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી, બાધિતવિષયસ્તુ હેતુઃ સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે તુ કલ્પે ન સર્વરૂપસંપન્નો હેતુર્વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સંભવતીત્યેકસ્માદિતિ અતિરિચ્યતે ।
તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તમ્--ન ચાન્યા ગતિરસ્તીતિ ।
અવ્યાપકત્વં લક્ષણદોષમ્ આહ--રૂપેણ ચેતિ ।
ન તાવદનયોઃ તાદાત્મ્યમ્, ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્ મિન્નબુદ્ધિબોધ્યત્વાચ્ચ ।
ન ચાતદાત્મનોરનયોઃ સંબન્ધઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે ।
ન ચ પ્રતિક્ષણપરિણામવાદે કુણ્ડવદરાદીનામપિ કશ્ચિદસ્તિ સંબન્ધ ઇત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
નિરાકરોતિ--સો ઽપીતિ ।
ન હિ સાંખ્યાનાં બૌદ્ધાનાં વા રાદ્ધાન્તે ઽસ્તિ સંબન્ધઃ સમવાયો નામ્ ।
નાપિ તદાશ્રયો દ્રવ્યમ્ ।
નાપિ તદાશ્રયો દ્રવ્યમ્ ।
અતઃ સ્વદર્શનવ્યાઘાત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યુચ્યેત પ્રાધાનિકત્વાદ્ રૂપાદીનાં પ્રધાનમેકમાશ્રયઃ, તથા ચ યત્ર રૂપં તત્ર સ્પર્શ ઇત્યત આહ--યત્ર રૂપમિતિ ।
કુતઃ? ન ક્વચિદતિ ।
ન હિ પ્રધાનમાધારઃ કાર્યાણામ્, અપિ તુ પ્રધાનાત્મકત્વમેષામિષ્યતે, તથા ચ યત્ર તત્રેત્યનુપપત્તિઃ ।
ન ચ તાદાત્મ્યમિત્યપ્યુક્તમ્ ।
ન ચ ભેદાભેદાવેકત્ર સંભવતો વિરોધાદિતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે--પરસ્પરેતિ ।
યથા હ્યાસન્દિકાઙ્ગાનિ ભિન્નાન્યનૌત્તરાધર્યવ્યવસ્થિતાન્યપિ પરસ્પરાશ્રયતયા ન પતન્તિ, એવં રૂપસ્પર્શાવપિ પરસ્પરાશ્રયાવિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ--પરસ્પરાધારભાવે ઽપિ અન્યત્રાસન્દિકાઙ્ગાદૌ, નાસૌ રૂપસ્પર્શયોઃ ।
કુતઃ? ન રૂપં સ્પર્શો રૂપે ઇતિ ।
પરસ્પરસંયોગભેદપ્રતિબદ્ધગુરુત્વાનિ આસન્દિકાઙ્ગાનિ અપતન્તિ સ્થિતાનિ પરસ્પરાધારત્વેનાપદિશ્યન્તે ।
રૂપસ્પર્શાદીનાં તુ સ્થિતિર્ન પરસ્પરહેતુકા, અપિ તુ ભોગાપવર્ગલક્ષણપુરુષાર્થહેતુકેતિ ભાવઃ ।
એતેન સાઙ્ખાનાં સપ્તવિધઃ સંબન્ધઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
શેષં સુબોધમ્

ન્ય્સ્_1,1.6: પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્સાધ્યસાધનમુપમાનમ્ ॥
વિભાગસૂત્રે અનુમાનાનન્તરમુપમાનસ્યોદ્દેશાદ્ યથોદ્દેશં ચ લક્ષણાદનુમાનલક્ષણાનન્તરમુપમાનલક્ષણમાહ---અથોપમાનમિતિ ભાષ્યમ્ ।
સૂત્રં પઠતિ---પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમ્ ।
અત્રાપિ યત ઇત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
સિદ્ધિઃ સાધનમ્ ।
તદેતદ્ ભાષ્યકારેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રજ્ઞાતેન પ્રસિદ્ધેન ।
ગવા સાધર્મ્યાત્ સામાન્યાદ્ ગવયસ્ય ।
સાધર્મ્યં ચ સામાન્યમભિદધતા ન સામાન્યાતિરિક્તં સાદૃશ્યં નામ પદાર્થાન્તરમસ્તીત્યુક્તં ભવતિ ।
સાધર્મ્યં ચાપ્રસિદ્ધં ન સાધ્યસાઘનાયાલમિતિ સાધર્મ્યપ્રસિદ્ધિરપિ દ્રષ્ટવ્યા ।
સા ચ યથા ગૌસ્તથા ગવય ઇત્યાપ્તવાક્યાત્ ।
તદિદમુક્તમ્---યથા ગૌરિતિ ।
સાધ્યસાધનપદવ્યાખ્યાનમ્---પ્રજ્ઞાપનીયસ્ય ગવયશબ્દવાચ્યતયા પ્રત્યક્ષદૃશ્યમાનગોસાદૃશ્યસ્ય ગવયત્વસામાન્યવિશેષવતઃ પિણ્ડસ્ય પ્રજ્ઞાપનમુપમાનમ્ ।
પિણ્ડસ્ય હિ ગવયશબ્દવાચ્યતાં પુરુષો ઽતિદેશવાક્યસ્મરણસહકારિણઃ પ્રતયક્ષાદ્ ગવયગતાદ્ ગોસાદૃશ્યાત્ પ્રજાનન્ તેન પ્રજ્ઞાપ્યત ઇતિ પ્રમાણસ્ય વ્યાપારઃ પ્રજ્ઞાપનમુક્તમિતિ ।
તત્ર વાર્ત્તિકકારઃ પ્રથમં તાવત્ સૂત્રતાત્પર્યમાહ---સૂત્રાર્થઃ પૂર્વવત્ ।
સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
સાધ્યસાધનમિત્યુચ્યમાને પ્રત્યક્ષાદિસાધનેષુ સુખદુઃખસાધનેષુ પ્રસઙ્ગઃ ।
અત ઉક્તં પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદિતિ ।
યદ્યપિ પ્રસિદ્ધસાર્મ્યમુપમાનમિત્યુચ્યમાને પ્રમાણવિશેષાભિધાય્યુપમાનપદસામાનાધિકરણ્યાત્ કરણત્વલાભઃ, તથાપિ તદાભાસનિરાકરણાય સાધ્યસાધનપદોપાદાનમ્ ।
તેનોપમાનાભાસમપાકૃતં ભવતીતિ ॥
અવયવાર્થં વિભજતે---પ્રસિદ્ધેતિ ।
વાર્ત્તિકકારેણ બહુવ્રીહિદ્વયસંભવો દર્શિતઃ, ન તુ તૃતીયાસમાસો ભાષ્યકારીયો નિરસ્તઃ ।
ભાષ્યકારેણ હિ સંજ્ઞિતયા ગવયપ્રતિપત્તિઃ ફલં સાધ્યસાધનપદવાચ્યમુક્તા, આક્ષિપ્તપ્રયોજ્યવ્યાપારત્વાત્ ।
પ્રયોજકવ્યાપારસ્ય પ્રજ્ઞાપનસ્ય પશ્ચાત્ નિષ્કૃષ્યાભિધાનં કૃતમ્---સમાખ્યાસંબન્ધપ્રતિપત્તિપત્તિરૂપમાનાર્થ ઇતિ ।
એતદેવ સાધ્યસાધનપદાર્થતયા વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---સમાખ્યાસંબન્ધપ્રતિપત્તિરૂપમાનાર્થઃ ફલમ્ ।
સાધ્યશબ્દેન સમાખ્યાસંબન્ધ ઉચ્યતે ।
તસ્ય સાધનં સિદ્ધિઃ પ્રતિપત્તિરિતિ ।
નનુ પ્રતિપદ્યતામયં ગોસાદૃશ્યયુક્તં ગવયમ્ ।
સમાખ્યાસંબન્ધપ્રતિપત્તિસ્તુ કુતસ્ત્યા? ન હિ યો યત્સદૃશં યં પ્રતિપદ્યતે, સ તસ્ય સમાખ્યામપ્યવગચ્છતિ ઇત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ---કિમુક્તં ભવતિ ।
ઉત્તરમ્---આગમેતિ ।
આગમાનુભવાહિતાત્ સંસ્કારાત્ સ્મૃતિઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ, ન કેવલં સારૂપ્યજ્ઞાનં સમાખ્યાસંબન્ધપ્રતિપત્તિહેતુઃ, અપિ ત્વાગમાર્થસ્મૃત્યપેક્ષમિતિ ।
નન્વસત્યાગમાનુભવે કુતઃ સ્મૃતિરિત્યત આહ---યદા હ્યનેનેતિ ।
પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદિત્યત્ર પ્રસિદ્ધિરૂભયી શ્રુતમયી પ્રત્યક્ષમયી ચ ।
શ્રુતમયી યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષમયી ચ યથા ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટો ઽયમીદૃશઃ પિણ્ડ ઇતિ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષમયી પ્રસિદ્ધિરાગમાહિતસ્મૃત્યપેક્ષા સમાખ્યાસંબન્ધપ્રતિપત્તિહેતુઃ ।
યદ્યપિ યથા ગૌરેવં ગવય ઇત્યેતસ્માદપિ ગોસદૃશસ્ય ગવયશબ્દઃ સમાખ્યેતિ શક્યમવગન્તુમ્, ન ખલુ પ્રત્યક્ષ એવ સંજ્ઞાકર્મ, સમાનજાતીયવ્યવચ્છિન્ને હિ તદ્ભાવતિ ।
તચ્ચ યદિ માનાન્તરેણાપિ તથાવગમ્યતે, કસ્તત્ર સંજ્ઞાકર્મ નિવારયેત્? ગોસાદૃશ્યેન ચોપલક્ષિતઃ પિણ્ડો ય ઇતિ સર્વનામ્ના પરામૃષ્ટઃ શક્યો ઘટાદિભ્યો ઽસમાનજાતિયેભ્યો મહિષાદિભ્યશ્ચ સમાનજાતીયેભ્યો વ્યવચ્છિન્નો ઽવગન્તું ગવયઃ, તથાપિ યાવદયમસૌ ગવય ઇતિ સાક્ષાત્ પ્રતીતે સંબન્ધિનિ સંજ્ઞાં ન નિવેશયતિ, તાવદયં પરિપ્લુતમતિઃ પ્રમાતા કચ્ચિત્ ખલુ દ્રક્ષ્યામિ તાદૃશં પિણ્ડં યત્ર ગવયસંજ્ઞા પ્રતિપત્સ્ય ઇતિ પ્રમોત્સુક એવોદીક્ષતે ।
ન ચાસૌ વાક્યમાત્રસહાયો ઽપ્રત્યક્ષીકૃતગોસદૃશગવયત્વજાતિમત્પિણ્ડો ઽસૌ ગવયાખ્ય ઇતિ પ્રતિપત્તુમર્હતિ ।
ન ચ વાક્યં વિના પ્રત્યક્ષાત્રાત્ ।
તસ્માદાગમપ્રત્યક્ષાભ્યામન્યદેવેદમ્ આગમસ્મૃતિસહિતં સાદૃશ્યજ્ઞાનમુપમાનાખ્યં પ્રમાણમાસ્થેયમ્ ॥
નનુ યદોદીચ્યેન ક્રમેલકં નિન્દ્રતોક્તમ્, ધિક્ કરભમતિદીર્ઘવક્રગ્રીવં પ્રલમ્બોષ્ઠં કઠોરતીક્ષ્ણકણ્ટકાશિનં કુત્સિતાવયવસન્નિવેશમપસદં પશૂનામિતિ, તદુપશ્રુત્ય દાક્ષિણાત્ય ઉત્તરાપથં ગતસ્તાદૃશં વસ્તૂપલભ્ય નૂનમસૌ કરભ ઇતિ પ્રત્યેતિ, તત્ કતમદેતેષુ પ્રમાણમ્? ન તાવદુપમાનં સાધર્મ્યાભાવાત્ ।
નાપિ પઞ્ચમં પ્રમાણમુપગમ્યતે ।
યદ્યુચ્યેત નિન્દાપરં વાક્યં કરભસ્ય તાદૃશત્વે ન પ્રમાણમ્, ન હ્યન્યપરાત્ શબ્દાદન્યસ્યાવગમ ઇતિ ।
યત્ર તર્હિ તાદૃક્ત્વે પર્યવસ્યતિ વાક્યં તત્ર કા ગતિઃ? અથ તત્રાપિ તાદૃક્ કરભ આગમાવગતઃ પ્રત્યક્ષેણ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે, કરભશબ્દવાચ્યતા તુ તસ્ય તત્પૂર્વં તાદૃક્વરભપરત્વે અપ્યાગમસ્ય પ્રયોગમાત્રાદવગતા અનુમાનાત્ ।
યો હિ યત્ર પ્રયુજ્યતે શબ્દો ઽસતિ વૃત્ત્યન્તરે સ તસ્ય વાચકઃ, યથા ગોશબ્દો ગોત્વે ।
પ્રયુક્તશ્ચાયં તાદૃશિ ।
તસ્માત્ તસ્ય વાચક ઇતિ ।
તદિદં પ્રાગેવ પ્રયોગાનુમિતં વાચકત્વમસ્ય પ્રત્યક્ષસમયે કેવલં સ્મર્યતે ઇતિ ।
સમાનમેતત્
ઉપમાનવાક્યે ઽપિ તત્રાપિ વાક્યાદવગતઃ સાધર્મ્યવાન્ પિણ્ડઃ પ્રત્યક્ષેણ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
પ્રયોગાનુમિતં ચ ગવયપદસ્ય વાચકત્વં સ્મર્યતે ઇતિ ન ફલાન્તરમવશિષ્યતે યત્રોપમાનં પ્રમાણમિતિ ॥
અત્રોચ્યતે ।
ન તાવદાકાશાદિશબ્દવદેષ ગવયશબ્દઃ સાક્ષાત્ પિણ્ડસ્ય વાચકઃ, કિન્તુ ગવયત્વં નિમિત્તીકૃત્ય પિણ્ડે વર્તતે ઇતિ પરમાર્થઃ ।
ન ચ યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ વાક્યાદ્ ગવયત્વમવગતમ્, ન હ્યનવગતસંબધં ગવયપદમેતદવબોધયતિ ।
તતસ્તદવગમાત્ તુ સંબન્ધવેદને પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ ગોસાદૃશ્યેનોપલક્ષ્યતે ગવયત્વમ્ ।
ન ખલ્વનુપલબ્ધચરેણ ગવયત્વેન ગોસાદૃશ્યં સંબદ્ધં દૃષ્ટમ્ ।
ન ચાદૃષ્ટસંબન્ધમ્ ઉપલક્ષકમ્ ।
ન હિ પુરુષેણાદૃષ્ટસંબન્ધો દણ્ડઃ પુરુષમુપલક્ષયિતુમર્હતિ ।
તસ્માત્ સંબન્ધિનો ગવયત્વસ્ય સર્વથાનુપલબ્ધેઃ કુતો વાક્યાદ્ વા અનુમાનાદ્ વા વાચ્યવાચકસંબન્ધાવસાયઃ? કુતસ્તરાં ચ સંબન્ધસ્મૃતિ? ગવયત્વસામાન્યવિશેષવતિ તુ પિણ્ડે પ્રત્યક્ષે યુક્તઃ સંબન્ધાવગમઃ, સંબન્ધિનો ગવયત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ વાક્યાર્થસ્ય ચ સ્મર્યાણત્વાત્ ।
તથાપિ કિં ગવયત્વજાતિમાન્ પિણ્ડો વાચ્યઃ, ઉત ગોસાદૃશ્યવાનિતિ કુતો વિનિગમનેતિ ચેત્? વાક્યાર્થસ્મરણસહકારિ ગવયત્વજાતિમતઃ પિણ્ડસ્ય ગાસાદૃશ્યદર્શનમેવ તર્કસહાયં ગવયત્વાભિધાને પ્રમાણમ્ ।
તર્કશ્ચ ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટપિણ્ડાભિધાને કલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગઃ તથા હિ સાદૃશ્યવિશિષ્ટ પિણ્ડાભિધાને, નાપ્રતીતં સાદૃશ્યં પિણ્ડં વિશિનષ્ટીતિ તત્પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
ન ચ શબ્દાદન્યતસ્તદવગમ ઇતિ શબ્દશ્ય તત્ર વાચકત્વં કલ્પનીયમ્ ।

ન ચાવિશિષ્ટં સાદૃશ્યમપિ પિણ્ડવિશેષે ગવયપદમ્ અવસ્થાપયિતુમર્હતિ, યસ્ય કસ્યચિદ્ યેન કેનચિત્ સહ સાદૃશ્યાદિતિ તદપિ ગવા વિશેષણીયમ્ ।
ન ચાન્યતો ગોત્વસ્યાપિ પ્રતિપત્તિરિતિ તદપિ ગવયપદેનાભિધાતવ્યમ્ ઇતિ કલ્પનાગૌરવમ્ ।
ગવયત્વજાતિમત્પિણ્ડાભિધાને તુ લાઘવમિતિ તદનુજાનાતિ ।
સાધર્મ્યગ્રહણં ચ ધર્મમાત્રોપલક્ષણમિતિ કરભસંજ્ઞાપ્રતીતિફલમપ્યુપમાનમેવેતિ નાવ્યાપ્તિઃ ।
નાપિ પઞ્ચમપ્રમાણાભ્યુપગમઃ ।
અત એવ બહુન્યુદાહણાન્યુક્ત્વાપ્યાહ સ્મ ભગવાન્ ભાષ્યકારઃ, એવમન્યો ઽપ્યુપમાનસ્ય લોકે વિષયો બુભુત્સિતવ્ય ઇતિ ।
તસ્માત્ સર્વં ચતુરસ્રમ્ ॥
તદીદૃશમુપમાનફલમવિદ્વાન્ સાદૃશ્યવિશિષ્ટવસ્તુજ્ઞાનં ચોપમાનફલમિતિ ભ્રાન્તો ભદન્તો દિગ્નાગ આક્ષિપતિ---પ્રત્યક્ષેતિ ।
પૃચ્છતિ---કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્---યદા તાવિતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્, ઉભૌ પ્રત્યક્ષેણ પશ્યતીતિ ।
યદા તુ ગવયમેકં પ્રત્યક્ષેણ પશ્યતિ, સ્મરતિ ચ ગામ્, તદાપિ ગોસાદૃશ્યં ગવયસ્થં પ્રત્યક્ષમેવ ।
ગગોસ્થમપ્રત્યક્ષમ્, અપ્રત્યક્ષત્વાદ્ ગોરિતિ ચેત્? હન્ત ભોઃ કિમભિમતં સાદૃશ્યમાયુષ્મતો યદપ્રત્યક્ષાયાં ગવિ ન પ્રત્યક્ષમ્? સામાન્યબાહુલ્યં જાત્યન્તરવર્તિ જાત્યન્તરસ્ય ।
યથાહુઃ,
સામાન્યાન્યેવ ભૂયાંસિ ગુણાવયવકર્મણામ્ ।
ભિન્નપ્રધાનસામાન્યવૃત્તિ સાદૃશ્યમુચ્યતે ॥
ઇતિ ચેત્? તત્ કિમિદાનીં કર્ણત્વાદિસામાન્યં ગોગવયગતકર્ણાદિભેદેન ભિન્નમિત્યપિ વક્તુમધ્યવસિતો ઽસિ? તસ્માદ્
યથા કાલાક્ષ્યાં ગવિ ગોત્વમીક્ષિતવતઃ સ્વસ્તિમત્યાં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં તદેવેદમિતિ, એતદેવ તદિત્યવગતં ભવતિ, તથેહાપીતિ ન ફલાતિરેકઃ ।
તસ્માત્ ન સાદૃશ્યપ્રતીતિફલમુપમાનં પ્રત્યક્ષાદ્ વાક્યાદ્ વા વ્યતિરિચ્યતે ઇતિ સૂક્તમ્ ।
ભદન્તભ્રાન્તિમુદ્ઘાટયતિ---ગવેતિ ।
ગવયસત્તાં સાદૃશ્યવિશિષ્ટમ્ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થતત્ત્વમુક્તં સ્મારયતિ---ગવયેતિ ।
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
પ્રયોગસ્તુ, પ્રત્યક્ષાદિભ્યઃ પ્રમાણાન્તરમુપમાનમ્, તજ્જન્યપ્રમાવિલક્ષણપ્રમાજનકત્વાત્ ।
યદિ તુ ન તેભ્યો વિલક્ષણમભવિષ્યદ્ ન તદ્વિલક્ષણાં પ્રમામકરિષ્યત્, તથા તાન્યેવ ।
ન ચૈતત્ તથા ।
તસ્માત્ તથાતિ

ન્ય્સ્_1,1.7: આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ ॥
અથ શબ્દ ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
ઉપમાનાનન્તરં શબ્દોદ્દેશાત્ ઉપમાનલક્ષણાનન્તરં શબ્દસ્ય લક્ષણમિત્યર્થઃ ।
લક્ષણસૂત્રં પઠતિ---આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ ।
અત્ર શબ્દ ઇતિ લક્ષ્યપદમ્ ।
આપ્તોપદેશ ઇતિ લક્ષણમ્ ।
ઉપદિશ્યતે ઽનેનેતિ ઉપદેશો વાક્યજ્ઞાનં વા તદર્થજ્ઞાનં વા અભિઘીયતે ।
તત્ર વાક્યજ્ઞાનપ્રમાણ્યપક્ષે તદર્થજ્ઞાનં ફલમ્, પદાર્થસ્મૃત્યાદયસ્ત્વાન્તરાલિકા ઇતિકર્તવ્યતાઃ ।
તદર્થજ્ઞાનપ્રામાણ્યપક્ષે તુ હાનાદિબુદ્ધિઃ ફલમ્ ।
યદ્યપિ વિધિરૂપદેશઃ પ્રવર્તનમિત્યનર્થાન્તરમ્, યદ્યપિ ચાયં નિયોજ્યપ્રયોજને પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી વિદધદાજ્ઞાધ્યેષણાભ્યામતિરિચ્યતે, તે હિ નિયોક્તૃપ્રયોજને પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી વિધત્તઃ, તથાપિ ભૂતાર્થપરોપનિષદાદિશબ્દવ્યાપકત્વાત્ પરપ્રયોજનવદ્વચનમાત્રવિવક્ષયોપદેશપદં વ્યાખ્યેયમ્ ।
યદ્યપિ સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદ્
ઇત્યાદિ વચનં ક્વચિત્ ન પ્રવર્તયતિ, કુતશ્ચિદ્ વા નિવર્તયતિ પુરુષમ્, તથાપિ પુરુષશ્રેયો ઽભિધત્તે ઇત્યુપદેશ ઇત્યુચ્યતે ।
તથાપ્યતિવ્યાપ્તિઃ, ચૈત્યવન્દનાદિવાક્યાનામપ્યેવં લક્ષણત્વાત્ ।
અત ઉક્તમ્---આપ્તેતિ ।
આપ્તાનાં ઋષ્યાર્યમ્લેચ્છાનામુપદેશઃ શબ્દો ન ત્વનાપ્તાનાં માયામોહનિર્મિતાનાં બુદ્ધર્ષભાદીનાં પ્રમાણવિરુદ્ધક્ષણિકસર્વધર્મનૈરાત્મ્યવાદિનામિતિ ।
તદેવાહ---વાર્ત્તિકકારઃ ન શબ્દમાત્રમિતિ સૂત્રાર્થઃ ॥
સૂત્રસ્થાપ્તલક્ષણપરં ભાષ્યમ્---આપ્તઃ ખલુ સાક્ષાત્કૃતધર્મા ।
સુદૃઢેન પ્રમાણેનાવધારિતાઃ સાક્ષાત્કૃતા ધર્માઃ પદાર્થા હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારપ્રયોજના યેન સ તથોક્તઃ ।
તથાપિ તત્ત્વં વિદ્વાન્ અકારૂણિકતયા વા અલસતયા વા અનુપદિશન્, મત્સરિતયા વા વિપરીતમુપદિશન્ નાપ્તઃ સ્યાદિત્યત આહ---યથાદૃષ્ટસ્યાર્થસ્ય ચિખ્યાપયિષયા પ્રયુક્તઃ ।
યથાદૃષ્ટસ્યેતિ મત્સરિતયા વિપરીતોપદેશો નિવારિતઃ ।
ચિખ્યાપયિષયેતિ અકૃપાસ્વાર્થકામત્વે નિરાકૃતે ।
પ્રયુક્તઃ ઉત્પાદિતપ્રયત્નઃ ઇત્યલસત્વમ્ ।
તથાપિ સ્થાનકરણપાટવાભાવેન વર્ણનિષ્પાદનાસામર્થ્યેનાપ્તઃ પ્રસજ્યેત, ઇત્યત આહ---ઉપદેષ્ટા ।
સ્થાનકરણપાટવાનિત્યર્થઃ ॥
આપ્ત ઇતિ પ્રકૃતિપ્રત્યયસમુદાયાત્ પ્રકૃતિ નિષ્કૃષ્ય તદર્થમાહ--સાક્ષાત્કરણમિતિ ।
અનેન યથોક્તરૂપસંપદુપલક્ષિતા ।
પ્રત્યયાર્થમાહ--તયેતિ ।
આપ્તલક્ષણસ્ય વયાપકત્વમાહ--ઋષીતિ ।
દર્શનાત્ ઋષિઃ ।
કરતલામલકફલવત્ સાક્ષાત્કૃતત્રૈકાલ્યવર્ત્તિપ્રમેયમાત્રઃ, આરાદ્ યાતઃ પાતકેભ્ય ઇત્યાર્યો મધ્યમો લોકઃ, મ્લેચ્છઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
મ્લેચ્છા અપિ હિ પરિપથમવસ્થિતાઃ પાન્થાનામપહૃતસર્વસ્વાનાં માર્ગાખ્યાને હેતુદર્શનશૂન્યા અવન્ત્યાપ્તા ઇતિ પરેષામાપ્તલક્ષણમવ્યાપકમિત્યુક્તં ભવતિ ॥
તદેતદ્ ભાષ્યમ્ આક્ષેપ્તુમનુભાષતે---આપ્તઃ ખલ્વિતિ ।
આક્ષિપતિ---સ્વર્ગેતિ ।
આક્ષેપ્તા ભાષ્યમ્ આક્ષિપ્ય સૂત્રં સમાધત્તે તસ્માદિતિ ।
આપ્તઃ પ્રાપ્તો યુક્ત ઇતિ યાવત્ ।
અપૌરુષેયો વૈદિક ઉપદેશઃ સ્વર્ગાપૂર્વદેવતાદિવિષયઃ સ્વતઃપ્રામાણ્યે સિદ્ધે નિર્દેષતયા યુક્ત ઉપપન્નઃ ।
લૌકિકશ્ચાર્યમ્લેચ્છાનાં પ્રમાણાન્તરમૂલો યુક્તઃ ।
માનાન્તરાભાવે ત્વનાપ્તો ઽયુક્તઃ ।
સમાધત્તે---ન બ્રૂમ ઇતિ ।
પૌરુષેયત્વં વેદાનાં દ્વિતીયાધ્યાય ઉપપાદયિષ્યતે ।
તસ્માત્ પુરુષસ્યૈવાપ્તસ્યોપદેશ આપ્તોપદેશ ઇતિ સાધુ વ્યાખ્યાનં ભાષ્યકારીયમિતિ ભાવઃ ॥
પૃચ્છતિ--કઃ પુનરિતિ ।
અસ્તિ હિ સ્વર્ગાદીનામપ્રત્યક્ષત્વે ન્યાયઃ, યોગિપ્રત્યક્ષં ન સ્વર્ગાદિવિષયઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષવદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્--બ્રૂમો ન્યાયમ્ ।
તમાહ--સમાન્યવિશેષવત્ત્વાત્ કસ્યચિત્ પ્રત્યક્ષા ઇતિ ।
અત્ર યાવતિ પક્ષે યો હેતુઃ સિદ્ધઃ, તસ્ય તન્માત્રે પક્ષીકાર્યમ્ ।
યોગજે ચ પ્રત્યક્ષે સિદ્ધે તત્સાધકાદેવ પ્રમાણાત્ તસ્ય સ્વર્ગાદિવિષયત્વમપિ સિદ્ધમિતિ ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણવિરુદ્ધં મીમાંસકાનામ્ અનુમાનં નોદેતુમપ્યુત્સહતે પ્રાગેવ તદ્ બાધિતુમ્ ।
અસિદ્ધે તુ યોગજે પ્રત્યક્ષ આશ્રયાસિદ્ધો હેતુરાભાસઃ ।
અસ્માકં તુ સમ્યઞ્ચો બહવશ્ચ ન્યાયા ઇતિ ભાવઃ ।
અનિત્યત્વં હેતુમાક્ષિપતિ--અસિદ્ધમિતિ ।
પરિહરતિ--નેતિ ।
નિત્યે ચાપૂર્વ ઇતિ ।
અત્ર ત્રયઃ કલ્પાઃ, કિમેકમપૂર્વં સર્વપુરુષસાધારણમ્, આહો અસાધારણમ્? યદાપિ અસાધારણં તદાપિ કિં પ્રતિપુરુષમેકૈકમપૂર્વમ્, આહો પ્રતિપુરુષમનેકમિતિ? તત્ર પ્રથમં કલ્પં દૂષયતિ--યદિ સાધારણતેતિ ।
ન હિ કદાચિદપ્યયમપૂર્વં પશ્યતિ લૌકિકઃ પુરુષઃ ।
યોગિનસ્ત્વનભિવ્યક્તમપિ પશ્યન્તીતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયં કલ્પં દૂષયતિ--એતેન પ્રતિપુરુષમિતિ ।
ઉત્કર્ષ આધિક્યમવયવોપચય ઇતિ યાવત્ ।
શઙ્કતે--વ્ય।જકેતિ ।
એકમપિ વ્ય।જકભેદાત્ ઉત્કર્ષનિકર્ષવદ્ દૃષ્ટમ્ ।
તદ્ યથા મહતિ દર્પણતલે મહન્મુખમ્, તદેવ કનીનિકાયામ્ અણ્વિતિ ભાવઃ ।
વક્ષ્યમાણેનાભિપ્રાયેણ નિરાકરોતિ--ન હ્યેકમિતિ ।
શઙ્કિતા સ્વાભિપ્રાયમુદ્ધાટયતિ--નનુ ચેતિ ।
સ્વાભિપ્રાયેણ નિરાકરોતિ---ન દૃષ્ટ ઇતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
શઙ્કિતા પૃચ્છતિ--કિં પુનસ્તત્ યદિ ન દૃષ્ટમ્? તત્ર યદિ ભેદેન ન દૃષ્ટમ્, દૃષ્ટિર્નાસ્તિ ।
કિં પુનસ્તત્, યદ્ ભેદેન ભેદદર્શનમિતિ ભાસતે? સમાઘાતા સ્વાભિપ્રાયમાહ--મિથ્યાપ્રત્યય ઇતિ ।
ન ભેદદર્શનમપજાનીમહે, કિં તુ પારમાર્થિકં ભેદમ્ ।
ન ચ કલ્પિતો ઽપૂર્વભદઃ પારમાર્થિકાય કાર્યાયાલમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્કર્ષાપકર્ષકર્તૃત્વં વેતિ કર્મણ ઇતિ શેષઃ ।
તૃતીયં કલ્પમાતિષ્ઠતે---પ્રતિપુરુષમનેક ઇતિ ।
દૂષયતિ---અનિવૃત્ત ઇતિ ।
અથોત્તરકાલમિતિ ।
અશ્વમેધક્રિયયા તાવત્ તદપૂર્વં સ્વકાલ એવાભિવ્યક્તં ફલદાનાભિમુખીકૃતમ્, અભિવ્ય।જકસમાનકાલત્વાદભિવ્યક્તેઃ, પ્રદીપાદિષુ દર્શનાત્ ।
તથાપિ ફલં તાવત્ ન દત્તે, યાવત્ ક્રિયા ન નિવર્તતે ।
નિવૃત્તાયાં તુ ફલં દત્તે ઇત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ---અસતીતિ ।
તત્ ખલુ પૂર્વં સદપિ ફલં નાકાર્ષીત્ ચરમભાવિન્યાઃ ક્રિયાયાઃ તજ્જન્યાયા આભિવ્યક્તેરનુત્પાદાત્ ।
ઉત્પન્નાયાં તુ ક્રિયાયામભિવ્યક્તૌ વા કસ્માત્ ન કરોતિ? ન હિ ક્રિયાયા વિનાશસ્ય કશ્ચિદુપયોગઃ ।
તસ્માદકામેનાપિ ત્વયા અસત્યા એવ ક્રિયાયા વ્ય।જકત્વમનુગ્રાહકત્વં ચાઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
તચ્ચૈતદુભયમપિ ચિત્રમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ સાસતી ચેત્ ક્રિયાભિવ્યનક્તિ, તથા સતિ અસત્તાયાઃ સર્વત્ર સુલભત્વાત્ ન કિઞ્ચિદપૂર્વં નાભિવ્યક્તમિતિ ।
ક્રિયાવિલોપઃ પ્રયત્નવિલોપ ઇત્યર્થઃ ॥
અત્ર શબ્દં પ્રમાણાન્તરમસહમાનો દિગ્નાગઃ તલ્લક્ષણં વિકલ્પ્યાક્ષિપતિ---આપ્તોપદેશ ઇતિ ।
અન્યસ્માદન્યસ્ય નિશ્ચયો ન તાવદસંબન્ધાદતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ શબ્દઃ અર્થાત્મા, નાપ્યર્થકાર્યઃ ।
વિનાપ્યર્થં પુરુષવિવક્ષામાત્રાદેવ તદુત્પાદાત્ ।
તસ્માત્ ન સાક્ષાત્ શબ્દાદર્થનિશ્ચયઃ, વિવક્ષાકાર્યન્તયા તુ વિવક્ષાં ગમયેત્ ।
સા ચાર્થાભિપ્રાયપૂર્વા ।
અભિપ્રાયશ્ચ કશ્ચિન્મનોમાત્રયોનિઃ, અપરસ્તુ પ્રમાણમૂલઃ ।
તત્ર યઃ પ્રમાણનિશ્ચિતમર્થં વિવક્ષતિ, યથાવિવક્ષં ચોચ્ચારયતિ સ આપ્તઃ ।
તસ્ય વચનાત્ કાર્યાત્ કારણં વિવક્ષા અનુમીયતે ।
તસ્યાશ્ચ કારણમર્થજ્ઞાનમ્ ।

તતશ્ચાર્થજ્ઞાનસ્યાર્થકાર્યત્વાદિતિ પ્રમાણગતિઃ ।
તત્રાપ્તોપદેશ ઇત્યત્રોપદેશક્રિયયા ઉપદેષ્ટાર ઉપસ્થાપિતાઃ ।
તે ચ પ્રાયેણ વિસંવાદકા દૃષ્ટા ઇત્યાપ્તગ્રહણેન તેષામવિસંવાદિત્વમ્ ।
તતશ્ચ ઉપદેશાદર્થવિનિશ્ચયો ભવત્વિત્યેતદર્થં યદ્યુચ્યેત ઇત્યાહ---યદ્યાપ્તાનામિતિ ।
ઉપદેષ્ટણામિત્યર્થઃ ।
ઇમં કલ્પં દૂષયતિ---તદનુમાનાત્ ।
અવિસંવાદિત્વમુપદેષ્ટુરાનુમાનિકમ્, તાદૃશસ્ય વચનમર્થવિનિશ્ચયે અનુમાનમેવ ।
તથા હિ યદ્ યન્નિર્દેષસત્ત્વીયં વચનં તત્સર્વમર્થવત્, યથા બુદ્ધસ્ય ક્ષણિકનૈરાત્મ્યાદિવિષય ઉપદેશઃ, તથા ચાયં વિવાદાધ્યાસિત ઉપદેશ ઇતિ ।
યથોક્તં ભદન્તેન
આપ્તવાક્યાવિસંવાદસામાન્યાદનુમાનતા ॥
ઇતિ ।
દ્વિતીયં કલ્પમાતિષ્ઠતે---અથાર્થસ્ય તથાભાવઃ ।
અત્ર હિ ઉપદિશ્યત ઇત્યુપદેશ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા અર્થ ઉચ્યતે ।
આપ્તઃ પ્રાપ્ત ઉપદેશો યસ્માત્ સ તથોક્તઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ યસ્માત્ શબ્દાદવગમ્યાર્થં પ્રવર્તમાનઃ પ્રાપ્નોતિ તમેવાર્થ સ આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ।
એવં ચ યથા શબ્દેન યો ઽર્થો દર્શિતઃ, તસ્યાપ્ત્યા તથાતા દર્શિતા ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્--અથાર્થસ્ય તથાભાવ ઇતિ ।
દૂષયતિ--સો ઽપીતિ ।
તદેવ સ્ફુટયતિ--યદા હીતિ ।
આપ્ત્યા હિ તથાત્વં વિનિશ્ચન્વન્ અર્થસ્ય નાપ્રતિપન્નતયા નિશ્ચેતુમર્હતિ ।
પ્રતિપત્તિશ્ચ પ્રાયેણ પ્રત્યક્ષેણેતિ પ્રત્યક્ષત ઇત્યુક્તમ્ ।
તમિમમાક્ષેમપાકરોતિ--તન્નેતિ ।
નાપ્તત્વસહાયઃ શબ્દો ઽર્થં બોધયતીતિ સૂત્રાર્થઃ ।
નાપિ શબ્દાર્થપ્રાપ્ત્યા શબ્દાર્થતથાત્વમિતિ ।
કસ્તર્હિ ઇત્યત આહ--અપિ ત્વિતિ ।
ઇન્દ્રિયસંબદ્ધાસંબદ્ધેષ્વિતિ દૃરૂટદૃષ્ટેષ્વિત્યર્થઃ ।
યથોક્તં સ દ્વિવિધો દૃષ્ટાદૃષ્ટભેદાદિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ, નાપ્તત્વહેતુકમવિસંવાદિત્વમનેન સૂત્રેણાગમાર્થતયા પ્રતિપાદ્યતે ।
નાપ્યર્થતથાત્વમ્ આગમાર્થતયા પ્રતિપાદ્યતે ।
નાપ્યાગમઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં ન ભિદ્યતે, કિં તુ ઉપદેશઃ શબ્દ ઇત્યુક્તમ્ ।
ઉપદેશ ઇતિ ચ કારકપદમ્, ઉપદિશ્યતે જ્ઞાપ્યતે પ્રયોજનવાનર્થો ઽનેનેતિ ।
તથાપિ વાતિકાદ્યુપદેશો ઽપિ શબ્દઃ સ્યાદિત્યત ઉક્તમ્---આપ્તેતિ ।
તેનોપદેશપદાદેવાગમસ્ય વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ ફલમુક્તમ્ ।
તદિદમુક્તમ્---યા શબ્દોલ્લેખેન પદાર્થસ્મરણાવાન્તરવ્યાપારાત્ શબ્દાદેવાર્થં પ્રત્યેમીત્યનેનોલ્લેખેન પ્રતિપત્તિઃ સાગમસ્યાર્થઃ ફલમિતિ ।
આપ્તત્વં ચ ન વાક્યાર્થં પ્રત્યાયયતિ અપિ ત્વાગમસ્યાવ્યભિચારિતામ્ ।
ન ચ યતઃ પ્રામાણ્યમવગમ્યતે તતઃ પ્રમેયમપિ ।
તથા ચ સતિ પ્રામાણ્યજ્ઞાનહેતોરનુમાનાદેવ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમેયાવગતિરિતિ પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રમાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તથાસતિ કસ્યાનુમાનમપિ પ્રામાણ્યમવધારયેત્ ।
ન ચાપ્તવાક્યં કાર્યં સદ્ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનદ્વારેણાર્થે ઽપ્યનુમાનમેવ, ન ત્વર્થસ્ય પ્રત્યાયકમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
યદિ હિ નાર્થં પ્રત્યાયયેત્ જ્ઞાનમાત્રમનુમાપયેત્, તથા ચ નાર્થવિશેષસિદ્ધિઃ ।
ન ચ જ્ઞાનસ્યાર્થાદન્યો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ।
તસ્માત્ વક્તૃજ્ઞાનવિશેષણાય પૂર્વં શબ્દાદેવ કેવલાદ્ વાક્યાર્થજ્ઞાનમ્ એષિતવ્યમ્ ।
એવં ચ કૃતં વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનેનાર્થપ્રતિપત્ત્યર્થેન કેવલં પ્રામાણ્યજ્ઞાનાય તદુપયોગ ઇતિ ।
ન ચાવિનાભાવ એવ સંબન્ધો યેન શબ્દાર્થયોરસંબન્ધેન ગમ્યગમકત્વં ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ હિ સાઙ્કેતિકઃ સંબન્ધો ઽનયોરિતિ વક્ષ્યતે ।
ન ચાવિનાભાવઃ એવ પ્રત્યાયનાઙ્ગમ્, ચક્ષુરાદયો નીલાદિભેદવ્યભિચારિણો ઽપિ દૃષ્ટાઃ તત્પ્રતિપાદકા ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ પદાનિ કૃતસંકેતાનિ સ્વાર્થાન્ સ્મારયન્તિ, આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસત્તિસધ્રીચીનાનિ અદૃષ્ટપૂર્વં વાક્યાર્થં બોધયન્તિ, ન સંગતિગ્રહણમપિ પ્રતીક્ષન્ત ઇતિ દૂરે ઽનુમાનાદ્ ભવન્તિ ।
યથા ચૈતત્, તથોદ્દેશે લેશત ઉક્તમ્ ।
ઉપપાદિતં ચ તત્ત્વબિન્દૌ ।
તસ્માત્ સર્વમવદાતમ્

ન્ય્સ્_1,1.8: સ દ્વિવિધો દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થત્વાત્ ॥
સ દ્વિવિધો દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થત્વાત્ ઇતિ સૂત્રસ્ય તાત્પર્યમાહ---નિયમાર્થમ્ ।
તદ્વિભજતે---અનેકધેતિ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થત્વાદિતિ ભાષ્યમતેન વ્યાચષ્ટે---પ્રત્યક્ષેતિ ।
આપ્તપ્રણીતત્વલિઙ્ગાનુમિતપ્રામાણ્યશબ્દૈકવિષયસ્વર્ગયાગાદિસંબન્ધાદીનામનુમાનવિષયતા ।
યથાહ ભાષ્યકારઃ, યસ્યામુત્ર પ્રતીયતે સો ઽદૃષ્ટાર્થ ઇતિ ।
અદૃષ્ટાર્થો ઽપિ પ્રમાણમર્થસ્યાનુમાનાદિતિ ।
તેન દૃષ્ટો ઽર્થો યસ્યાગમસ્ય સ તથા ।
એવમિતરો ઽપીતિ ।
તદેવં ભાષ્યમતેન વ્યાખ્યાય સ્વમતેન વ્યાચષ્ટે---વક્તૃભેદેનતિ ।
દૃષ્ટો ઽર્થો યેન સં દૃષ્ટાર્થઃ પ્રવક્તા, એવમદૃષ્ટો ઽર્થોનુમિતો યેન સ તથા ।
તત્ર દૃષ્ટાર્થા ઋષયો ઽસ્મદાદયશ્ચ ।
અનુમિતાર્થા અસ્મદાદય એવેતિ ।
એવમપિ શબ્દદ્વૈવિધ્યસાધને મા ભૂદપક્ષધર્ગતેતિ પ્રવક્તૃપદેન પૂરયતિ---દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થપ્રવક્તૃકત્વાદિતિ ।
અદૃષ્ટાર્થઃ પ્રવક્તા યસ્યાગમસ્ય સ તથોક્તઃ ।
અસ્યાર્થમાહ ન વિગ્રહં કરોતિ પ્રત્યક્ષત ઇતિ ।
શેષં સુબોધમ્ ।
સ ન મન્યેત દૃષ્ટાનાં વાક્યાનાં પ્રામાણ્યમ્ ।
સ ઇતિ ।
વિપ્રકૃષ્ટો નાસ્તિકઃ પરામૃષ્યત ઇતિ ભાષ્યયોજનિકા ।
પરિશિષ્ટં તુ પરીક્ષાપર્વણિ નિવેદયિષ્યતે

ન્ય્સ્_1,1.9: આત્માશરીરેન્દ્રિયાર્થબુદ્ધિમનઃવૃત્તિદોષપ્રેત્યભાવફલદુઃખાપવર્ગાસતુ પ્રમેયમ્ ॥
ઇહ પ્રમેયં હેયોપાદેયભાવેનાવસ્થિતં મુમુક્ષુણા પ્રતિપિત્સિતમ્ ।
તચ્ચ પરીક્ષિતસ્વપ્રમાણવિશેષાધીનપ્રતિપત્તિ ।
લક્ષણં ચાસ્ય પ્રમાણવિશેષઃ ।
ન ચાવાન્તરપ્રમાણસામાન્યપ્રત્યક્ષાદિલક્ષણમન્તરેણાત્માદિપ્રમાણાવતારઃ કર્તું શક્યઃ, તસ્ય પ્રત્યક્ષાદિસામાન્યવિશેષત્વાત્ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણાનન્તરં તદવતારઃ ।
અપરીક્ષિતં ચ ન તત્ત્વનિર્ણયાય પર્યાપ્તમિતિ પરીક્ષા વિધાયિષ્યતે ।
તત્પરિકરશ્ચ સંશયાદય ઇતિ યુક્તં તેષાં પશ્ચાલ્લક્ષણમ્ ।
તદિહ પ્રમેયલક્ષણાય તદ્વિભાગોદ્દેશસૂત્રમવતારયિતું ભાષ્યકારઃ પૃચ્છતિ સ્મ---કિં પુનરનેન પ્રમાણેનેતિ ।
જાત્યભિપ્રાયમેકવચનમ્, પ્રકૃતે પ્રમેયે યથાયથં પ્રમાણાનામુપયોગાત્ ।
તદેતદ્ ભાષ્યમ્ અનૂદ્ય વાર્ત્તિકકાર આક્ષિપતિ---કિં પુનરિતિ ।
પ્રમેયનાન્તરીયકત્વં પ્રમાણાનાં સામર્થ્યમ્ ।
સમાધત્તે--નેતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણસામર્થ્યાત્ પ્રમેયમાત્રં સિદ્વમ્, સિશિષ્ટં તુ પ્રમેયમદ્યાપિ ન સિધ્યતીતિ તદર્થં પ્રશ્નઃ ।
સ ચ વિશેષો યથાવદિતિ ન દર્શિત ઇતિ ।
અયમેવ ચ સૂત્રાર્થ ઇતિ ।
યેષાં તત્ત્વાતત્ત્વજ્ઞાનાભ્યામ્ અપવર્ગસંસારૌ ભવતઃ, ત એતાવન્ત એવ ।
ન ન્યૂના નાધિકા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમસૂત્રવ્યવસ્થામ્ અતિદિશતિ---અત્રાપીતિ ।
ઉક્તમર્થમનાકલયન્નાક્ષિપતિ---ઉભયેતિ ।
દિગાદીનામિતિ ।
દ્રવ્યેષુ દિક્કાલપરમાણૂનામનભિધાનાત્ ।
વૃક્ષસ્તિષ્ઠતીતિ ।
ઇતિશબ્દ આદ્યર્થે તેન વૃક્ષં પશ્યતિ, વૃક્ષેણ ચન્દ્રમસં પશ્યતીત્યાદયો વેદિતવ્યાઃ ।
સમાધત્તે---ન સૂત્રાર્થાપરિજ્ઞાનાદિતિ, ન પ્રમેયપદં પ્રમેયમાત્રે પ્રવર્તતે, કિં તુ યત્ તત્ત્વતો જ્ઞાયમાનમપવર્ગસાધનં તસ્મિન્, તચ્ચાત્માદ્યેવ નાન્યદિતિ યુક્તો ઽન્યયોગવ્યવચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
અયોગવ્યવચ્છેદે ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ---પ્રમેયમેવેતિ ।
નન્વસ્મિન્ પક્ષે ન કદાચિદપિ પ્રમાણતા સ્યાદિત્યસ્તિ દોષ ઇત્યત આહ---કિમુક્તં ભવતીતિ ।
નાસ્ય પુરુષમાત્રં પ્રતિ પ્રમેયત્વં વિધીયતે, અપિ તુ મોક્ષમાણશિષ્ટં પ્રતિ વિધીયતે ।
અનૂદ્યત ઇતિ પ્રમાણાન્તરમૂલકત્વેન વિધાનસ્ય દાર્ઢ્યં દર્શયતિ ।
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
કૌશલમાત્રમાત્મનઃ ખ્યાપયિતુમભ્યુપેત્ય સમાધાનાન્તરમાહ--ઉપેત્યેતિ ।
પ્રવૃત્તિસંસ્કારકત્વમસ્તિ દિક્કાલયોઃ,
પ્રાઙ્મુખો ઽન્નાનિ ભુ।જીત ॥
પ્રાચીનપ્રવણે વૈશ્વદેવેન યજેત ॥
પૌર્ણમાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યા યજેત ॥
અમાવાસ્યાયામમાવાસ્યયા યજેત ॥
ઇત્યેવમાદિ શ્રવણાત્ ।
કૌશલમાત્રમિદં ન તુ સમાધાનમિત્યાહ---ન પુનરિદમિતિ ।
વિહિતવિધાનાદિતિ ।
પ્રમાણવિધાનસામર્થ્યેન વિહિતમિત્યર્થઃ ।
ન કેવલં પ્રમાણવિધાનાક્ષિપ્તમ્, અપિ ત્વાદ્યસૂત્રગમપ્રમેયપદાદપિ લબ્ધમિત્યાહ---આદ્યેન ચેતિ ।
એતસ્મિશ્ચાર્થે સૂત્રકારસ્ય અનુમતિમાહ---એનં ચાર્થમિતિ ।
ભાષ્યમ્---સર્વસ્ય સુખદુઃખસાધનસ્ય, દ્રષ્ટા સર્વસ્ય સુખદુઃખસ્ય ભોક્તા, યતઃ સુખદુઃખસાધનં સર્વમ્, સર્વં ચ સુખદુઃખં જાનાતિ, અતઃ સર્વજ્ઞઃ ।
ન ચાપ્રાપ્તાન્યેતાનિ જાનાતીત્યત આહ---સર્વાનુભાવી ।
અનુભવઃ પ્રાપ્તિઃ ।
તદેતદ્ વૈરાગ્યોત્પાદાયોક્તમ્, એવમુત્તરત્રાપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
આત્મન્યયં વિશેષો યદનેન રૂપેણ હેયઃ, કૈવલ્યેન ચોપાદેયઃ ।
શરીરાદીનિ તુ હેયાન્યેવ ।
અપવર્ગસ્તૂપાદેય એવેતિ ।
અવિદ્યમાનં પૂર્વં શરીરં યસ્ય તદપૂર્વં શરીરમ્ ।
તન્નિષેધતિ---નાસ્યેદમિતિ ।
પ્રમેયતત્ત્વમવિદુષ આત્મન અવિદ્યમાનમુત્તરં શરીરં યસ્ય તદ્ અનુત્તરમ્ ।
તદપિ નિષિદ્ધં ચેન, નેત્યનુકર્ષણાત્ ।
નનુ યથા પૂર્વેષાં શરીરાણામ્ અનાદિતા એવમુત્તરેષામપ્યનન્તતા, તથા ચ મોક્ષમાણાનાં પ્રવૃત્તયશ્ચ તદર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ ચાનર્થકાનિ પ્રસજ્યેરન્નિત્યત આહ---ઉત્તરેષામિતિ ।
પ્રમેયતત્ત્વાવગમાદિત્યર્થઃ ।
નનુ સૂખે ઽપ્યુદ્દેષ્ટવ્યે દુઃખમાત્રોદ્દેશઃ કિં સુખં પ્રત્યાચષ્ટે? તથા ચાનુભવવિરોધ ઇત્યત આહ--નેદમિતિ ।
તદેતદ્ ભાષ્યં વાર્ત્તિકકાર આક્ષેપસમાધાનાભ્યાં વ્યાચષ્ટે---સુખં પુનરિતિ ન ચાન્યત આત્માદિપદાત્, ઉપલબ્ધિઃ, અસ્માદેવ આત્માદિભ્યો ભેદેન પ્રત્યાત્મમુપલભ્યમાનત્વાદેવ, નિર્વિદ્યતે ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---તાં ચોપાસીનસ્ય તયૈવ વિરોધિગુણેન તૃષ્ણા વિચ્છિદ્યતે, સુખાનભિધાનેન દુઃખપક્ષનિક્ષેપં સૂચયતિ ।
તથા ચ સુખે ઽસ્ય વૈરાગ્યં ભવતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.10: ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્યાત્મનો લિઙ્ગમ્ ॥
અપવર્ગસ્યાપ્યાત્માર્થત્વેન પ્રમેયેષ્વાત્મનઃ પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમમાત્મલક્ષણસૂત્રમ્ ઇચ્છેત્યાદિ ।
તદવતારાર્થં ભાષ્યમ્---તત્રાત્મેતિ ।
અહમિતિ જ્ઞાનં ગૌરાદ્યાકારં શરીરાવભાસં ન શક્યં ઘટાદિજ્ઞાનવદ્ દ્રાગાત્મનિ પ્રમાણયિતુમિત્યભિપ્રાયઃ, પરદેહવર્ત્યાત્માભિપ્રાયં વા ।
તદત્ર વાર્ત્તિકારઃ સૂત્રતાત્પર્યમાહ---સમાનેતિ ।
સમાનજાતીયં શરીરાદિ, અસમાનજાતીયં પ્રમાણસંશયાદિ ।
સત્યેવાસ્મિન્ પ્રયોજને પ્રયોજનમન્વાચિનોતિ---આગમસ્યેતિ ।
તતશ્ચાત્પોક્તત્વાનુમાનસિદ્ધમપિ પ્રામાણ્યં શબ્દસ્ય અનેન તદર્થસંવાદકેનાનુમાનેન દૃઢતરં ભવતીત્યર્થઃ ।
પ્રયોજનાન્તરં ચાન્વાચિનોતિ---પ્રમાણસંપ્લવસ્યેતિ ।
દ્વાવપિ વાશબ્દૌ ચાર્થે ઽન્વાચયે દ્રષ્ટવ્યૌ ।
તદનેન વાર્ત્તિકેન અનુમાનાચ્ચ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ઇચ્છાયા આત્મલિઙ્ગત્વકથનપરં ભાષ્યં યજ્જાતીયસ્યેતિ ।
યજ્જાતીયસ્યેતિ વ્યપ્તિસ્મૃતિકથનમ્ ।
તજ્જાતીયં પશ્યન્નિતિ પક્ષધર્મોપનયઃ ।
તસ્માદયં સુખહેતુરિત્યનુમાયાદાતુમિચ્છતિ ।
સેયમિચ્છેદૃશી વ્યાપ્તિગ્રહણતત્સ્મરણપક્ષધર્મતાગ્રહણાનુમાનેચ્છાદીનામેકકર્તૃત્વં સૂચયતિ, ભેદે પ્રતિસન્ધાનાભાવેન તદનુપપત્તેઃ ।
તદિદમુક્તમ્---એકસ્યેતિ ।
યશ્ચાસાવેકો ઽનુભવિતા ચ સ્મર્તા ચાનુમાતા ચૈષિતા ચ સ આત્મા ।
ન ચ શરીરમેવ ભવિતુમર્હતિ, તસ્યાપિ બાલ્યકૌમારયૌવનવાર્દ્ધકભેદેનાન્યત્વાત્ ।
નેન્દ્રિયમ્, ઇન્દ્રિયાન્તરગૃહીત ઇન્દ્રિયાન્તરેણાપ્રતિસન્ધાનપ્રસઙ્ગાત્ યમહમ્ અસ્પ્રાક્ષં ત પશ્યામીતિ ।
નાપિ મનઃ, મનસઃ, કરણત્વેનૈવાનુમાનાત્ ।
વક્ષ્યતિ હ્યેતત્ સર્વં જ્ઞાતુર્જ્ઞાનસાધનોપપત્તેઃ ॥
# 3।1।17 # ઇત્યત્ર સૂત્રે ॥
સ્યાદેતત્ ।
અસત્યપિ આત્મનિ જ્ઞાતરિ સત્યપિ ચ બુદ્ધ્યાદીનાં ભેદે, તત્સન્તાનાભેદેન પ્રતિસન્ધાનવ્યવસ્થોપપત્સ્યત ઇત્યત આહ---નિયતવિષયે ઇતિ ।
નિયતવિષય ઇતિ બુદ્ધિભેદસ્ય પ્રતિસન્ધાનમપાકરોતિ ।
માત્રગ્રહણેન ચ સંતાનં સંતાનિવ્યતિરિક્તમપાકરોતિ ।
તદભ્યુપગમે વા સ એવાત્મેતિ સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્ ।
તદેતદ્ ભાષ્યમ્ અનુભાષ્ય વાર્ત્તિકકારસ્તાત્પર્યમસ્યાહ---યજ્જાતીયસ્યેતિ ।
તત્ર વિચારમારભતે---તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષમાહ---કથમિચ્છાદીતિ ।
પરિહરતિ---સ્મૃત્યેતિ ।
નન્વેકવિષયાણાં સ્મૃત્યાદીનાં નાનાકર્તૃકત્વે કો વિરોધ ઇત્યત આહ---ન હીતિ ।
નાનાવિષયત્વ ઉદાહરણમાહ---ન હિ ભવતિ યદ્રૂપમિતિ ।
નાનાનિમિત્તત્વ ઉદાહરણમાહ---નાપિ ભવતીતિ, યદ્ યસ્માત્ નિમિત્તાત્ ત્વગિન્દ્રિયાત્ સ્પર્શમહમસ્પર્ક્ષં તત્ તસ્માત્ નિમિત્તાત્ ચક્ષુષો રૂપં પશ્યામીતિ ।
નાનાકર્તૃત્વ ઉદાહરણમાહ---ન હિ ભવતિ દેવદત્ત ઇતિ ।
તદેતત્ કિલ પ્રતિસન્ધાનં કર્તૃભેદાદ્ દેવદત્તયજ્ઞદત્તાદેર્વ્યતિરેકબલેનૈકકર્તૃકત્વં સાધયતીત્યુક્તમ્ ॥
તદેતદનુપપન્નમ્, ભિન્નકર્તૃકત્વાદ્ વ્યતિરેકસ્યોપાધિસંભવેન સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધવિજ્ઞાનવૈકલ્યાત્, અસ્તિ હિ દેવદત્તયજ્ઞદત્તવિજ્ઞાનાનાં ભિન્નકર્તૃકત્વમકાર્યકારણભાવશ્ચ, તત્ર કિમકાર્યકારણભાવાત્ પ્રતિસન્ધાનસ્ય વ્યતિરેક ઉત ભિન્નકર્તૃકત્વાદિતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકત્વાદસાધનાઙ્ગં પ્રતિસન્ધાનમિત્યાશયવાંશ્ચોદયતિ---કાર્યકારણભાવાદિતિ ।
તદિદમુક્તમ્---તદિદં પ્રતિસન્ધાનમન્યથા ભવદિતિ ।
ગૂઢાભિપ્રાયઃ પરિહરતિ---ન નાનાત્વસ્યેતિ ।
ચોદક આહ---અકાર્યેતિ ।
ગૂઢાભિપ્રાય એવ પરિહારવાદ્યાહ---તદયુક્તમિતિ, અનૈકાન્તિકત્વં સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિતા ।
ચોદક આહ---તુલ્યં ભવતો ઽપીતિ ।
સિદ્ધાન્તી ગૂઢાભિપ્રાય એવાહ--અભ્યુપગમાદિતિ ।
ચોદક આહ--નાસાધનાદિતિ ।
અસિદ્ધાર્થતા અન્યથાસિદ્ધાર્થતા ।
હેતોઃ હેતુવચનસ્યેત્યર્થઃ ।
સંપ્રતિ સમાધાતા સ્વાભિપ્રાયમાવિષ્કરોતિ--ન, હેત્વર્થાપરિજ્ઞાનાત્ ।
તદેવ વિભજતે---ન ભવતેતિ ।
કઃ પુનરસૌ હેતુવિશેષ ઇત્યત આહ---વિશેષિતં ચૈતત્પ્રતિસંધાનમ્ ।
તત્ કથયતિ--- સ્મૃત્યા સહ પૂર્વાપરપ્રત્યયયોરેકવિષયત્વેન પ્રતિસંન્ધાનમ્ યજ્જાતીયં ચન્દનવનિતાદિ સુખહેતું પ્રતીતં સ્મરામિ તજ્જાતીયમિમુ પ્રત્યેમીતિ પ્રતિસન્ધાનમ્ ।
તદનેન શાલિબીજાઙ્ગુરસ્ય પરમ્પરયા શાલિબીજાન્તરજનનલક્ષણાત્ પ્રતિસંધાનાત્ કાર્યકારણભાવનિયમાદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ ॥
નન્વિયં પૂર્વાપરપ્રત્યયસંહિતા સ્મૃતિરપિ કાર્યકારણભાવાદેવોપપત્સ્યતે, કૃતમેકેન કર્ત્રેત્યત આહ---સા ચ સ્મૃતિર્ભવત્પક્ષે ઽનુપપન્ના ।
પૃચ્છતિ---કસ્માત્? ઉત્તરમ્---અન્યેન નિમિત્તેન અનુભૂતસ્ય અન્યેન નિમિત્તેન અસ્મરણાત્ ।
ન હિ ભવતિ યેનૈવ ચક્ષુષા ઘટમદ્રાક્ષમ્, તેનૈવ ત્વગિન્દ્રિયેણ તં સ્પૃશામીતિ ।
નિમિત્તભેદે પ્રતિસંધાનાભાવમુક્ત્વા વિષયભેદે ઽપ્યાહ---ન હ્યન્યેન સ્વભાવેન ઘટત્વાદિનાનુભૂતસ્ય અન્યેન વૃક્ષત્વાદિના સ્મરણમ્ ।
ન હિ ભવતિ યમહં ઘટમદ્રાક્ષં સો ઽયં વૃક્ષ ઇતિ ।
કર્તૃભેદે પ્રતિસંધાનાભાવમાહ---ન હ્યન્યેન દેવદત્તેન અનુભૂતમન્યો યજ્ઞદત્તઃ સ્મરતિ ।
ન હિ ભવતિ યો ઽહં દેવદત્તો ઽદ્રાક્ષં સો ઽહં યજ્ઞદત્તઃ પશ્યામીતિ ।
ન ચેદં સત્યપિ ભેદે કાર્યકારણભાવાત્ પ્રતિસંધાનં ભવિતુમર્હતિ ।
ન હિ યત્ર સ્ફુટતરઃ કાર્યકારણભાવઃ તન્તુપટયોર્ઘટકપાલયોર્વા દૃશ્યતે તત્ર પ્રતિસંધાનં ભવતિ, યે તન્તવઃ સ એવ પટ ઇતિ વા યો ઘટાક્ષણઃ સ એવ કપાલક્ષણ ઇતિ વા ।
વસ્તુતઃ કાર્યકારણભૂતાનામગૃહીતભેદાનાં પ્રતિસંધાનહેતુભાવઃ સભાગેષુ ક્ષણેષુ તથા દર્શનાદિતિ ચેત્? તન્ન, આમલકફલસ્યૈકસ્યાપનયને તત્રૈવ સ્થાને આમલકાન્તરાવસ્થાપને ભવતિ પ્રતિસંધાનમ્ ।
ન ચ તયોરામલકયોરસ્તિ કાર્યકારણભાવઃ ।
પૂર્વાપરપ્રત્યયયોઃ સ્મૃત્યા સહૈકવિષયત્વં કર્તરિ કાર્યકારણભાવનિબન્ધનં ન કર્મણીતિ ચેત્? હન્ત, નૈરાત્મ્યસાક્ષાત્કારસાત્મીભાવે ઽપ્યસ્તિ વિજ્ઞાનાનાં કાર્યકારણભાવ ઇતિ તન્નિબન્ધનં પ્રતિસંધાનં પૂર્વવદેવ પ્રસજ્યેત ।
સૈવ ચાત્મદૃષ્ટિર્દેષાણાં નિદાનં પરમિતિ વ્યર્થો નૈરાત્મ્યસાક્ષાત્કારસાત્મીભાવપ્રયાસઃ ।
અથાસદપિ પ્રતિસંધાનં કાર્યવશાદાહરતિ તથાગતો નટ ઇવ રામત્વમાત્મનઃ, યદિ તત્ કાર્યકારણભાવનિબન્ધનમ્, કથમસત્, કથમાહાર્યમ્? અથ કાર્યકારણભાવો ઽપ્યવસ્તુસન્ કલ્પનામાત્રનિબન્ધનઃ, સ તર્હિ તાદૃશઃ શાલિબીજસ્યોત્પાદં વાસ્તવં ન નિયન્તુમર્હતિ, ન જાતુ કલ્પિતવહ્નિભાવો માણવકો દહનપાકયોરૂપયુજ્યતે ।
ન ચ પ્રત્યયાનાં ભેદાગ્રહાત્ પ્રતિસંધાનમિતિ સાંપ્રતમ્, પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનાં રૂપાદિવિષયાણાં ભેદેન પૃથગ્જનૈરપિ પ્રતિયમાનત્વાત્, આલયવિજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાતિરિક્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ ।
અહમિતિ ચ સત્ત્વદૃષ્ટેઃ ક્ષણિકત્વનિરાકૃતાવસતિ બાધકે સ્થિરવસ્તુવિષયત્વાત્ ।
તસ્માત્ સ્મૃત્યા સહ પૂર્વાપરપ્રત્યયયોઃ એકવિષયત્વલક્ષણસ્ય પ્રતિસન્ધાનસ્યાનેકકર્તૃકત્વાદ્ વ્યતિરેકો નિરૂપાધિરેકકર્તૃકત્વં સાધયતિ ।
સ ચૈકઃ કર્તા શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિભ્યો ભિન્ન આત્મેતિ સિદ્ધમ્ ॥

તદનેનાશયેનાક્તમ્---અસ્તિ ચ સ્મૃતિઃ ઉક્તરૂપ ।
તસ્માદ્ યસ્મિન્ પક્ષે સ્મૃતિઃ સંભવતિ તત્ર પ્રતિસંધાનં ન્યાય્યમિતિ ।
સ ચ કર્ત્રેકત્વપક્ષ ઇતિ ભાવઃ ।
આશયમવિદ્વાન્ પુનઃ પરઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે---ભવાનિતિ ।
પર એવૈકગ્રન્થેનાહ---કથમિતિ ।
કથં ન સંભવતીત્યર્થઃ ।
સ્યાદેતત્, યોગિચિત્તમપિ સર્વજ્ઞસ્ય ચેતસ આલમ્બનપ્રત્યય ઇતિ ।
તસ્યાપિ યોગિચિત્તેન પ્રતિસન્ધાનં સ્યાદિત્યત આહ---યત્કાયેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ, ઉપાદાનોપાદેયભાવેનાવસ્થિતઃ ચિત્તપ્રવાહઃ સન્તાનઃ ।
ન ચ યોગિચિત્તમુપાદાનં સર્વજ્ઞસ્ય ચેતસઃ ।
આલમ્બનપ્રત્યયો હિ તદિતિ ।
કાયગ્રહણં ચ એકસન્તાનોપલક્ષણપરમ્ ।
તેન જન્માન્તરે ઽપિ સ્મૃતિરૂપપન્નેતિ ।
તમિમમસ્મદભિપ્રાયાનભિજ્ઞં પરમન્યથાપિ બોધયિતું વિભવામ ઇતિ સિદ્ધાન્તી અન્યથા સ્મૃત્યનુપપત્તિમાહ---ન, અસ્થિરત્વાત્ બુદ્ધીનામ્ ।
ન હ્યજાતાનન્વયધ્યસ્તયોરસ્તિ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ પૂર્વોત્પન્નો ઽનુભવઃ કાઞ્ચન વાસનામાધાય ધ્વંસતે, યયા કાલાન્તરે સ્મૃતિરાધીયતે ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
ન ચાસ્થિરા બુદ્ધિઃ શક્યા વાસયિતુમિત્યાત્મા સ્થિરો ઽભ્યુપેય ઇત્યર્થઃ ।
યુક્ત્યન્તરમાહ---અસંબન્ધાચ્ચેતિ ।
ન ચ બુદ્ધીનામસમાનકાલાનામસ્તિ સંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
પુનઃ પરઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે---શક્તીતિ ।
નાસ્માકં ક્ષણિકવસ્તુવાદિનામસ્તિ તજ્જગતિ યદવસ્થિતં વાસકેન વાસ્યમાનં દૃષ્ટમિતિ ભાવઃ નનુ તથાપ્યસમાનકાલયતા સંબન્ધરહિતમશક્યં વાસયિતુમિતિ ગ્રહણકવાક્યવિવરણવ્યાજેનાપાકરોતિ---અથાપીતિ ।
પૂર્વચિત્તં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનં યત્તત્ ષડ્વિધમ્, પઞ્ચ રૂપાદિજ્ઞાનાન્યવિકલ્પકાનિ, ષષ્ઠં ચ વિકલ્પવિજ્ઞાનમ્ ।
તેન સહ જાતઃ સમાનકાલઃ ચેનાવિશેષઃ તદાલયવિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ।
અહઙ્કારાસ્પદં સ્મૃતિશક્તિઃ ।
સા ચ ન શક્તાત્ તજ્જ્ઞાનાદતિરિચ્યતે ।
તેન કથઞ્ચિદ્
ભેદવિવક્ષયા શક્તિવિશિષ્ટમિત્યુચ્યતે ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ---અત્રોક્તમિતિ ।
ઉપપાદયિષ્યતે હિ ભાવાનાં સર્વજનપ્રતીતિસિદ્ધા સ્થરતા ક્ષણભઙ્ગનિરાકરણેન ।
તથા ચ સ્થિરસ્ય સંબદ્ધસ્ય ચ વસ્ત્રાદેઃ મૃગમદાદિના વાસ્યત્વં દૃષ્ટમિતિ નાસ્થિરે ઽસંબદ્ધે ચ ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
અસ્થિરયોરપિ જ્ઞાનયોઃ સમાનકાલતયા અસ્તિ સંબન્ધ ઇતિ કસ્માત્ અન્યતરચિત્તવાસિતમન્યતરચ્ચિત્તં સ્મૃતિં નાધત્તે ઇત્યત આહ---યશ્ચાસાવિતિ ।
વક્ષ્યમાણાપેક્ષો ઽપિશબ્દઃ ।
નનુ વર્તમાને ચેતસિ મા કાર્ષોદુપકારમ્, અનાગતે તુ કરિષ્યતિ ઇત્યત આહ---નાપીતિ ।
પૃચ્છતિ---કથમિતિ ।
ઉત્તરમ્---વર્તમાનં તાવદિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
ઇતો ઽપ્યસત્યાત્મનિ વિજ્ઞાનમાત્રાત્ કાર્યકારણભાવેન સ્મૃતિર્નોત્પદ્યતે ઇત્યાહ---ઇતશ્ચેતિ ।
કસ્માત્? ભાવસ્ય ભવિત્રપેક્ષત્વાત્ ।
ભાવ ઉત્પત્તિમાન્ ધર્મઃ ।
ભવિતા ધર્મો ।
પાકો વિક્લિત્તિઃ સંયોગભેદઃ ।
સ ચ તણ્ડુલાવયવસમવેતો ઽપ્યવયવાવયવિનોરભેદોપચારાત્ તણ્ડુલાનામિત્યુક્તમ્ ।
ગતિઃ પરિસ્પન્દો દેવદત્તે કર્તરીતિ ।
સિદ્ધાન્તી ક્ષણિકવાદિનમુત્થાપ્યાક્ષણિકત્વાભ્રિપાયેણ દૂષયતિ---અનાધારૈવેતિ ।
પૂર્વપક્ષી ક્ષણિકત્વાભિપ્રાયેણાહ---કાર્યેતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદ્યક્ષણિકત્વાભિપ્રાયેણ પરિહરતિ---તચ્ચ નેતિ ।
સમાનકાલયોરાધારાધેયભાવો દૃષ્ટઃ, યથા કુણ્ડવદરયોઃ ।
સ્થિરમેવ હિ કુણ્ડં સ્થિરસ્યૈવ વદરસ્ય ગુરુત્વેન પતતો ગુરુત્વં પ્રતિબધ્નદધઃપતનં નિવારયદાધારો ભવતિ ।
યદ્યુચ્યેત ન સ્મૃતિર્ભાવઃ, કિં તુ ભવિત્રી ઉત્પત્તિરસ્યા ભાવઃ ।
ન તુ ભવિતુર્ભવિત્રન્તરાપેક્ષા યુક્તા અનવસ્થાપાતાદિતિ આશઙ્કતે---અથાપીદમિતિ ।
નિરાકરોતિ---તચ્ચ નેતિ ।
વિરોધાદિતિ વિવૃણોતિ---યદીતિ ।
કસ્માદ્ વ્યાહતમિત્યત આહ---સ્વરૂપં ચેતિ ।
ચો હેત્વર્થ ।
સ્વરૂપમુત્પત્તેરૂચ્યમાનં સ્વતન્ત્રં બાધતે યતઃ, તસ્માદ્ વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
અનભ્યુપગમાદિતિ વિવૃણોતિ-ન હિ ભવન્ત ઇતિ ।
વિરોધાદિતિ સ્ફોરયતિ---વ્યતિરિક્તાં ચેતિ ।
તન્ત્રં શાસ્ત્રમ્ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
તથા ચ ન વિરોધો નાપ્યનભ્યુપગ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---કિં ક્વેતિ ।
અભિધાનસ્વરૂપમાહ-ઉત્પત્તિતિરતિ ।
અપિ ચોત્પત્તેર્ભાવત્વે ઽપિ ન સ્મૃતિર્ન ભાવઃ, ભાવત્વસ્ય કાર્યમાત્રાનુબન્ધિત્વાત્ સ્મૃતેશ્ચ કાર્યત્વાત્ ।
ન ચાનવસ્થા, નિત્યે વ્યવસ્થાનાત્ ।
તથા ચ સ્મૃતેઃ ભાવસ્ય ભવિતા આત્મૈક નિત્યઃ પરિશિષ્યતે ઇત્યાશયવાનાહ---યદા ચોત્પત્તિરિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
તત્ સિદ્ધમેતત્---સ્મૃતિઃ પૂર્વાપરપ્રત્યયાભ્યામેકકર્તૃકા, તાભ્યાં સહૈકવિષયત્વેન પ્રતિસન્ધીયમાનત્વાત્ ।
યા પુનર્નાભ્યામેકકર્તૃકા સા નાભ્યાં તથા પ્રતિસન્ધીયતે, યથા દેવદત્તસ્ય સ્મૃતિર્ન યજ્ઞદત્તપ્રત્યયાભ્યામ્ ।
ન ચેયં તથા ।
તસ્માત્ તથેતિ ॥
તદેવં વ્યતિરેકિસમર્થનં કૃત્વા અન્વયવ્યતિરેકિણમત્રાર્થે પ્રમાણયતિ---અથ વેતિ ।
અનેકગ્રહણમનેકનિભિત્તપ્રતિષેધશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં યેન મયા રૂપાદયો ઽનૂભૂતાઃ તેનૈવ ગન્ધ ઉપલભ્યતે ઇતિ ખલુ મયેતિ સ્મૃત્યા સહ પ્રતિસન્ધાનં તસ્માદ્ ભરતમતાભ્યાસેનાભિનયે યે કૃતસઙ્કેતાઃ, તેષામ્ ।
યચ્ચોક્તં પરૈઃ,
નર્તકીભ્રૂલતાક્ષેપો ન હ્યેકઃ પરમાર્થિકઃ ।
પરમાણુસમૂહત્વાદેકત્વં તસ્ય કલ્પિતમ્ ॥
ઇતિ ।
તત્રાહ---ભ્રૂક્ષેપસ્યૈકત્વાત્ ।
ન ભ્રૂઃ પરમાણુસમૂહો ઽપિ તુ અવયવિદ્રવ્યમેકમ્, તદ્ગતં ચ રેચિતકમપિ ક્રિયૈકૈવ ।
ભવતુ વા પરમાણુસમૂહ એવ ભ્રૂક્ષેપઃ, તથાપિ સમૂહસ્ય સમૂહિભ્યો ઽનન્યત્વાત્ પરમાણવ એવ, તેષાં ચ પ્રત્યેકમેકતા ચાનેકભરતમતનિપુણપ્રતિપત્તૃસાધારણતા ચ ।
અસ્તિ ચ તેષામપિ સ્વગોચરાવિકલ્પોત્પાદનદ્વારેણ પરંપરયા મયેતિ પ્રતિસન્ધાનહેતુભાવ ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેતદેકત્વં તસ્ય કલ્પિતમિતિ ।
તદેવં પ્રતિસન્ધાનદ્વારેણેચ્છાદીનામાત્મલિઙ્ગત્વમુક્ત્વા સંપ્રતિ ગુણતયા લિઙ્ગતા વાર્ત્તિકકૃદ્ આહ---અથ વેતિ ।
ગુણત્વેનેચ્છાદીનાં પારતન્ત્ર્યં રૂપાદિવત્ સાધનીયમ્ ।
તચ્ચાનિત્યત્વેનૈવ સામાન્યવિશેષસમવાયેભ્યો વ્યાવર્તકેન સિદ્ધમ્ ।
ન હ્યનિત્યો ભાવો દ્રવ્યાત્ સ્વતન્ત્રો ભવતિ ।
તસ્માદ્ ગુણત્વપ્રસાધકાદેવ હેતોઃ પારતન્ત્ર્યસિદ્ધેઃ કૃતં ગુણત્વેન પારતન્ત્ર્યસાધકેનેતિ હૃદિ નિધાય વાર્ત્તિકકારઃ તદપિ પૂર્વમુક્તમિતિ સિદ્ધેન પારતન્ત્ર્યેણ ગુણત્વમપિ સાધયતિ ।
ન ચૈતદનિત્યસ્ય પારતન્ત્ર્યં દ્રવ્યેણ સિધ્યતિ, દ્રવ્યવકર્મણોરપ્યનિત્યયોઃ પારતન્ત્ર્યાત્ ।
તસ્માદનિત્યત્વસિદ્ધેન દ્રવ્યપારતન્ત્ર્યેણ દ્રવ્યકર્મભ્યાં વ્યતિરેચયતિ---ન દ્રવ્યં કર્મ વા ઇચ્છાદયઃ,
વ્યાપકદ્રવ્યસમવાયાત્ શબ્દવદ્ ઇત્યાદિ ।
યદ્યપ્યનિત્યત્વેન દ્રવ્યસમવાયમાત્રં સિધ્યતિ, તથાપિ દ્રવ્યકલ્પનમાત્રેણૈવોપપત્તૌ તદવયયવકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવેન તદ્ દ્રવ્યમનવયવં તાવત્ સિદ્ધમ્ ।
અનવયવં ચ દ્રવ્યં દ્વેધા, વ્યાપકમ્ અણુ ચ ।
ન તાવદણુ, તત્રેચ્છાદીનામુપલબ્ધેઃ ।
ક્વચિદન્યતરકર્મણા ક્વચિત્ સ્વભાવતઃ તત્સંયોગોપપત્તૌ તદ્ગતિકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ સિદ્ધમસ્ય વ્યાપકત્વમ્ ।

તદેતદાદિગ્રહણવ્યાખ્યાનમ્ ।
તદનયા વક્રોક્ત્યા નિત્યત્વં પરમમહત્ત્વં ચાત્મનો દર્શિતં ભવતિ ।
એતચ્ચ સામાન્યતોદૃષ્ટમનુમાનં સૂત્રયતા સર્વં દર્શિતમિત્યાહ---સામાન્યત ઇતિ ।
યત્ તત્પૂર્વં હૃદિ સ્થિતમિચ્છાદીનાં દ્રવ્યપારતન્ત્ર્યે સાધ્યે ઽનિત્યત્વહેતુકાનુમાનમ્ તદુદ્ધાટયતિ, કાર્યત્વમપિ હેતું સમુચ્ચિનોતિ---એતેનેતિ ।
નન્વસ્તુ દ્રવ્યપારતન્ત્ર્યં તથાપિ શરીરપારતન્ત્ર્યમસ્તુ, કૃતમનુપલબ્ધચરેણાત્મના ઇત્યત આહ---અયાવદિતિ ।
સર્વપુરુષસાધારણ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન પૃથિવ્યાદિગુણાઃ ।
તદુત્પત્તૌ કરણત્વેન કલ્પનાચ્ચ નાકર્તુર્મનસઃ ।
તસ્માદ્ અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તં દ્રવ્યાન્તરમ્, તત્રેચ્છાદયઃ, સ ચાત્મેતિ સિદ્ધમિત્યાહ---તત્પ્રતિષેધાદિતિ

ન્ય્સ્_1,1.11: ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થાશ્રયઃ શરીરમ્ ॥
આત્માનં લક્ષયિત્વાત્મનો દુઃખનિદાનાનામિન્દ્રિયાદીનાં સર્વેષાં સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ચ શરીરમાશ્રિત્ય તન્નિદાનત્વમિતિ તદેવાસ્ય દુઃખમૂલકારણમિત્યનન્તરં શરીરં લક્ષયિતું સૂત્રમ્---ચેષ્ટેત્યાદિ ।
તદવતારાય ભાષ્યમ્---તસ્યેતિ ।
તસ્યેત્યામાનં પરામૃશતિ ।
ભોગઃ સુખદુઃખસંવિત્ ।
તદધિષ્ઠાનં શરીરમ્ ।
તદનેન સર્વસ્યાનર્થસંભારસ્ય પરમનિદાનં શરીરમ્ ।
અતસ્તદેવેન્દ્રિયાદિભ્યઃ પૂર્વં લક્ષણીયમિત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ચેષ્ટાશ્રયત્વેનેન્દ્રિયાશ્રયત્વેનાર્થાશ્રયત્વેન ચ પ્રત્યેકં સમાનજાતીયેભ્ય આત્મેન્દ્રિયાદિભ્યો ઽસમાનજાતીયેભ્યઃ પ્રમાણસંશયાદિભ્યઃ શરીરં વ્યવચ્છિદ્યતે ॥
કથં ચેષ્ટાશ્રયઃ ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થં વ્યાચષ્ટે---કા પુનરિતિ ।
ચેષ્ટા વ્યાપારઃ ।
સ ચાતિવ્યાપકતયા અવ્યાપકતયા ચ ન લક્ષણમ્, વૃક્ષાદિષુ ભાવાત્, અભાવાચ્ચ પાષાણમધ્યવર્તિમણ્ડૂકાદિશરીરે ઇતિ ભાવઃ ।
અત્રોત્તરભાષ્યર્મ્---ઇપ્સિતમિત્યાદિત ।
તદ્ વ્યાચષ્ટે---હિતાહિતેતિ ।
પ્રયુક્તસ્ય ઉત્પાદિતપ્રયત્નસ્ય ।
ન ચ વ્યાપારમાત્રં ચેષ્ટા અભિમતા, અપિ તુ વિશિષ્ટો વ્યાપારઃ ।
સ ચ ન વૃક્ષાદિષ્વસ્તીતિ નાતિવ્યાપકતા ।
યદ્યપિ ચ દારૂયન્ત્રાદિષુર્ ઇદૃશો વ્યાપારો ઽસ્તિ, તથાપિ મૂર્તાન્તરાપ્રયોગે સતીતિ વિશેષણાત્ ન વ્યભિચારઃ, તેષાં શરીરેણ મૂર્તેન પ્રયોગાત્ ।
શરીરસ્ય તુ મૂર્તાન્તરાપ્રયુક્તસ્યર્ ઇદૃશવ્યાપારાશ્રયત્વમ્, પાષાણમધ્યવર્તિનશ્ચ મણ્ડૂકદેહસ્ય તદ્વ્યાપારાયોગે ઽપિ તદ્યાગ્યત્વાત્, પાટિતે પાષાણે તાદૃશસ્ય તદ્વ્યાપારસ્ય દર્શનાદિતિ ભાવઃ ॥
કથમિન્દ્રિયાશ્રય ઇતિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---કથમિતિ ।
સંયોગિતયા ત્વિન્દ્રિયાશ્રયત્વે ઘટાદીનામપિ શરીરત્વપ્રસઙ્ગઃ, તેષામપીન્દ્રિયસંયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યસ્યેત્યાદિ પરિહારભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---શરીરેતિ ॥
એતેનેતિ ।
તદ્વૃત્તિત્વેનાનુપપત્ત્યા અર્થાનામપ્યાન્યાદૃશ આશ્રયાર્થો વ્યાખ્યેયઃ ।
યદ્યપિ ગન્ધાદયો વિષયા ન સ્વરૂપેણ શરીરમાશ્રયન્તે તથાપિ યદેષાં સુખાદ્યુપલમ્ભહેતુત્વં કાર્યં પ્રયોજનં તદર્થમાશ્રયન્તે ઇત્યર્થઃ ।
તદનેન યસ્મિન્નિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ચોદયતિ---કથં પુનરિતિ ।
પરિહરતિ---સામાન્યેતિ ।
વિશેષેણ બુભુક્ષિતત્વાદિનાપ્રકરણાપન્નં નિયન્ત્રિયં સામર્થ્યમ્ ।
પ્રકરણાદીત્યત્રાદિપદસંગૃહીતમપરમપિ સામર્થ્યશબ્દાર્થમાહ---સામર્થ્યં ચેતિ ।
અપરમાપ્યાહ---પ્રમાણેતિ ।
અત્ર પ્રથમે પક્ષે ચેષ્ટાશબ્દો વ્યાપારવિશેષે સ્પન્દાદિવન્મુખ્યાર્થઃ ।
તદેતત્---લોકસ્તાવદિત્યાદિના તથા ચાયં ચેષ્ટાશબ્દ ઇત્યન્તેન દર્શિતમ્ ।
પ્રમાણાસંભવો વેતિ દ્વિતીયં પક્ષં વિવૃણોતિ---સામાન્યવાચ્યપીતિ ।
અપિરભ્યુપગમે ।
પ્રમાણાસંભવો।નુપપત્તિઃ ।
સા ચ ન ક્રિયામાત્ર ઇત્યનેન દર્શિતા ।
એવં ચેષ્ટાપદવ્યાખ્યાને ન ઘટાદિષુ શરીરત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
એવં ભાષ્યાનુસારેણ સ્વમતેન ચ પ્રત્યેકં ચેષ્ટાશ્રયત્વાદિ શરીરસ્ય લક્ષણમિતિ વર્ણયિત્વા સમસ્તમેવેદં શરીરલક્ષણમિતિ યે વર્ણયાંબભૂવુઃ, તન્મતં નિરાકરોતિ---યૈરપીતિ ।
યદ્યાદ્યં પદં લક્ષણં ચેષ્ટાશ્રય ઇતિ, તદા ઘટેન વ્યભિચારઃ ।
તદર્થં દ્વિતીયપદોપાદાનમ્ ઇન્દ્રિયાશ્રય ઇતિ, ઇન્દ્રિયસંયોગીત્યર્થઃ ।
તથાપિ તેનૈવ ઘટાદિના વ્યભિચારઃ, પ્રાપ્યકારિત્વેનેન્દ્રિયાણાં ઘટાદીનામપિ ઇન્દ્રિયસંયોગિત્વાત્ ।
અત આહ---અર્થાશ્રય ઇતિ ।
એવમપિ વ્યભિચારસ્તદવસ્થ
એવ, ઘટાદીનામપિ રૂપાદ્યર્થસમવાયેનાર્થાશ્રયત્વાત્ ।
અથ સમવાયાભિપ્રાયેણાશ્રયત્વમ્, તથાપિ ન સમવાય ઇન્દ્રિયાણાં શરીરે ।
ઘ્રાણસ્ય પાર્થિવત્વેન સમવાયો ન વિરુદ્ધ ઇતિ ચેત્---ન, તસ્ય શરીરાવયવસમવાયિત્વેન શરીરાસમવાયાત્ ।
યદિ નાસિકાગ્રમેવ ઘ્રાણમ્, અથ તદાધારમતીન્દ્રિયમ્, તથાપિ ન તત્સમવેતં શરીરમ્, પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષવૃત્તેર્વાયુવનસ્પતિસંયોગવદપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગાદ્ દેહસ્ય ।
અપિ ચ યદા ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થસ્ય સમવાયેન શરીરત્વમ્, હન્ત ભો ઇન્દ્રિયસમવાયિકારણેષુ પરમાણુષુ સમસ્તમ્ એતદસ્તીતિ તેષામપિ શરીરત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ---સમસ્તેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
ભવન્મતે ઽપિ ચુક્ષુરાદિભિરિન્દ્રિયૈર્વ્યભિચારઃ, તેષામપિ યથોક્તવ્યાપારાધારત્વાદિત્યત આહ---યથા ત્વિતિ ।
મૂર્તાન્તરાપ્રયોગે સતીતિ વિશેષિતમ્ ।
ચક્ષુરાદયસ્તુ ઉન્મીલનાન્મૂર્તેન શરીરેણ પ્રયુજ્યન્તે ઇતિ ન પ્રસઙ્ગઃ ।
શ્રોત્રં તુ ચેષ્ટાધાર એવ ન ભવતિ ।
તદેતદુપલક્ષણં શરીરં ભાવયન્નિર્વિદ્યતે ઇતિ સિદ્ધમ્

ન્ય્સ્_1,1.12: ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રાણીન્દ્રિયાણિ ભૂતેભ્યઃ ॥
ઇન્દ્રિયસ્યોપનાયકત્વેનાર્થાદિભ્યો વિશેષાદિન્દ્રિયાણામર્થાદિભ્યઃ પૂર્વં લક્ષણમ્ ।
ન ચ વિશેષલક્ષણમકૃતે સામાન્યલક્ષણે શક્યમિતિ ભાષ્યકારઃ પ્રથમમિન્દ્રિયાણાં સામાન્યલક્ષણં નિર્વેદોપયુક્તમાહ---ભોગસાધનાનીતિ ।
અનેન યચ્છરીરસંયુક્તં સત્કારકદોષવ્યતિરિક્તં સાક્ષાત્પ્રતીતિસાધનં તદિન્દ્રિયમિતિ સામાન્યલક્ષણં સૂચિતમ્ ।
સાક્ષાત્પ્રતીતિસાધનમિન્દ્રિયમિતિ વક્તવ્યે ભોગસાધનાભિધાનં નિર્વેદોપયોગીતિ ।
પારમ્પર્યેણ ચ ભોગસાધનત્વં ઘ્રાણાદીનામ્ સાક્ષાન્મનસ એવ તત્સાધનત્વાત્, સુખદુઃખસાક્ષાત્કારસ્ય ભોગત્વાત્ ॥
ઘ્રાણ---ભ્યઃ

અત્રેન્દ્રિયાણીતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ ઘ્રાણાદીનીત્યર્થઃ ।
તેષાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચૈવ લક્ષણાનીતિ કથયતિ---લક્ષણસૂત્રાણીતિ ।
આપાતતઃ સૂત્રમ્, વિચાર્યમાણાનિ તુ સૂત્રાણીત્યર્થઃ ।
સમાનજાતીયં ઘ્રાણાદે રસનાદિ પ્રતિનિયતવિષયત્વાત્ ।
અસમાનજાતીયં તુ મન આદિ સર્વવિષયમિતિ ।
જિઘ્રતીત્યાદિભાષ્યનિરાકરણીયશઙ્કામાહ---ઉદ્દેશેતિ ।
પ્રમાણાદ્યુદ્દેશેન સામાન્યાદિત્યર્થઃ ।
લક્ષણં હિ વિધેયમ્ ।
લક્ષ્યં ચોદ્દેશ્યમ્ ।
જ્ઞાતં ચોદ્દિશ્યતે, અજ્ઞાતં ચ વિધીયતે ઇતિ ।
ન ચૈકસ્ય યુગપજ્જ્ઞાતાજ્ઞાતત્વે સંભવતઃ ।
નાપિ લક્ષ્યલક્ષણત્વે ઇતિ ભાવઃ ।
પરિહરતિ---નેદં તથા યથોદ્દેશ ઇત્યર્થઃ ।
કસ્માત્? કરણભાવાત્ સ્વવિષયગ્રહણલક્ષણત્વં યતો ઘ્રાણાદીનામ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ, ઇન્દ્રિયાણામતીન્દ્રિયત્વાત્ સર્વદા સ્વસ્વવિષયોપલબ્ધિકરણત્વેનૈવાનુમાતવ્યાનિ ।
તસ્માત્ સ્વસ્વવિષયોપલબ્ધિસાધનત્વમેવ સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદકતયા લક્ષણમ્ ।
તદેકાર્થસમવાયિ તુ ઘ્રાણત્વાદિ લક્ષ્યમ્ ।
અત્ર ચ ઘ્રાણાદિશબ્દાઃ પઙ્કજાદિપદવદવયવાર્થં નિમિત્તીકૃત્ય ક્વચિત્, ક્વચિત્ સામાન્યવિશેષે વર્તન્તે, અવયવાર્થસંબન્ધસ્ય પ્રતીયમાનસ્યાસતિ બાધકે પરિત્યાગાયોગાત્ ।
અશ્વકર્ણાદૌ વૃક્ષવિશેષવાચકે વાજિકર્ણાયોગેન બાધકેનાવયવાર્થપરિત્યાગાત્ ।
અવયવાર્થગે ઽપિ ચ ગન્ધાદ્યુપલબ્ધિસાધને સન્નિકર્ષાદૌ ઘ્રાણાદિશબ્દાપ્રયોગાત્ અવયવાર્થાન્વિતં ઘ્રાણત્વાદ્યેવ ઘ્રાણાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તથા ચ ઘ્રાણાદિપદમેવ ઘ્રાણત્વાદિપરં લક્ષયનિર્દેશઃ ।
તચ્ચ ઇન્દ્રિયાણિ ઇત્યનેન સૂચિતમ્ ।
તદેવ ત્વવયવાર્થપરં લક્ષણનિર્દેશો ઘ્રાણેત્યાદિ ।
ન ચ સન્નિકર્ષેણ ગન્ધોપલબ્ધિસાધનેન ચ વ્યભિચારઃ, ઇન્દ્રિયસામાન્યલક્ષણયુક્તસ્ય ગન્ધોપલબ્ધિસાધનત્વં ન સન્નિકર્ષસ્યાસ્તિ ।
તદનેન જિઘ્રતીત્યાદિ સ્વવિષયગ્રહણલક્ષણાનિ ઇત્યન્તં ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
નિર્વચનગ્રહણેન પદપ્રવૃત્તિનિમિત્તમાત્રમુચ્યતે ।
તેન ત્વક્પદમપિ સંગૃહીતં ભવતિ ।
તસ્યાપિ ત્વક્સ્થાને ઇન્દ્રિયે સ્પર્શોપલબ્ધિસાધને એવ ઉપચાર ઇતિ ॥
ભૂતેભ્ય ઇતિ સૂત્રાવયવતાત્પર્યવ્યાખ્યાનપરં ભાષ્યં ભૂતેભ્ય ઇતીતિ ।
નાનાપ્રકૃતીનામિત્યાદિ ।
તદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---ભૂતેભ્ય ઇતિ ।
પૃચ્છતિ---કઃ પુનરિતિ ।
ઉત્તરમ્---ભૂતગુણવિશેષગ્રહણસાધનત્વમ્ ઘ્રાણેનૈવ હિ પૃથિવ્યા યો ગુણવિશેષો ગન્ધઃ સ ગૃહ્યતે, ન રસનાદિના ।
એવં રસનેનૈવાપાં યો માધુર્યં ગુણવિશેષઃ સ ગૃહ્યતે, ન ઘ્રાણાદિના ।
એવં ચક્ષુષૈવ શુક્લભાસ્વરં રૂપં તેજસઃ ।
એવં ત્વચૈવાનુષ્ણાશીતસ્પર્શો ઽપાકજો વાયોઃ ।
એવં શ્રોત્રેણૈવ શબ્દો નભસ ઇતિ હિ નિયમઃ ॥
અત્ર ચ પ્રયોગઃ, ગન્ધોપલબ્ધિઃ કરણસાધ્યા ક્રિયાત્વાત્ છિદિક્રિયાવદિતિ ।
એવં સા તદન્યક્રિયાકારણાતિરિક્તકરણનિષ્પાદ્યા, તદન્વયવ્યતિરેકાનનુવિધાને સતિ કાર્યત્વાત્ ।
યા યત્ક્રિયાકરણાન્વયતિરેકાનનુવિધાને સતિ કાર્યા, સ સર્વા તક્રિયાકરણાતિરિક્તકરણનિષ્પાદ્યા, યથા પટાદિક્રિયા ઘટદિક્રિયાકરણચક્રદણ્ડાદ્યતિરિક્તવેમાદિકરણનિષ્પાદ્યા ।
તથા ચેયમ્ ।
તસ્માત્ તથેતિ ।
તચ્ચ કરણં ચક્ષુરાદ્યતિરિક્તં ઘ્રાણમ્ ।
તદ્ દ્રવ્યમ્, સંયોગાધારત્વાદ્ ઘટદિવત્ ।
તચ્ચ પાર્થિવમ્, દ્રવ્યત્વે સતિ રૂપાદિષુ મધ્યે ગન્ધસ્યૈવ વ્ય।જકત્વાત્, પાર્થિવાન્તરવત્ ।
એવં રસનાદિષ્વપિ યોજ્યમ્ ।
તદિદમુક્તમ્---યજ્જાતીયમિન્દ્રિયં પાર્થિવં પાર્થસીયં વા ભવતિ, તસ્ય પૃથિવ્યાઃ પાથસો વા યો ગુણવિશેષો ગન્ધો વા મધુર એવ વા રસભેદઃ, તેન હિ પૃથિવી અબાદિભ્યઃ, આપો વા પૃથિવ્યાદિભ્યો વ્યવચ્છિદ્યન્તે ઇતિ ।
ઇતરેતરભૂતવ્યવચ્છેદહેતુઃ સ તેનૈવેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે નાન્યેનેતિ ।
ન ચૈવે રસના અપામિવ પૃથિવ્યા અપિ રસભેદં ગૃહ્ણાતીતિ પાર્થિવી ભવતિ ।
તથાત્વે તયા ગન્ધો ઽપ્યુપલભ્યેત ।
તેન તેનૈવેન્દ્રિયેણેતિ નિયમો ગુણવિશેષમવધારયતિ, ન ત્વિન્દ્રિયમિમિ ।
અત્ર ચ કર્ણશષ્કુલીસંયોગોપાધિના શ્રોત્રસ્ય નભસઃ કથઞ્ચિદ્ ભેદં વિવક્ષિત્વા ભૂતેભ્ય ઇતિ પ।યમ્યર્થો વ્યાખ્યેયઃ ॥
અનેન ખલ્વાહઙ્કારિકાણીન્દ્રિયાણિ ઇતિ યદાહુઃ સાંખ્યાઃ, તત્ નિરાકૃતમ્ ।
નિરાકરણહેતુમાહ---ઐકાત્મ્ય ઇતિ શ્લિષ્ટં પદમ્ ।
સાંખ્યાનાં કિલ રાદ્ધાન્તે કારણાત્મકં કાર્યમ્ ।
તચ્ચ કારણમિન્દ્રિયાણામહઙ્કાર એવ ઇત્યૈકાત્મ્યમેકકારણકત્વમ્ ।
તથા ચૈકાત્મ્યમેકત્વં ઘ્રાણાદીનામિત્યનિયમઃ સ્યાદિતિ ।
તદેતદ્ વિભજતે---યદિ પુનરિતિ ।
શઙ્કતે---એકેતિ ।
વિભજતે---અથેતિ ।
એકઃ પાક્ય એકો ઽગ્નિસંયોગઃ એકં ચોષ્ણ્યમિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---ન બ્રૂમ ઇતિ ।
યદ્યપ્યૌષ્ણ્યં નિમિત્તં સાધારણમ્, તથાપિ ગન્ધાદ્યુત્પત્તૌ પૂર્વગન્ધાદિધ્વંસાનાં નિમિત્તાનાં ભેદાદુત્પન્નં ભેદાદુત્પન્નં કાર્યનાનાત્વમિતિ ।
તદિદમુક્તં યે પૂર્વે રૂપાદયઃ તેષાં સ્વગતો વિશેષઃ પ્રધ્વંસ ઇત્યર્થઃ ।
અથ રૂપત્વાદિસામાન્યમેવ કસ્માત્ સ્વગતો વિશેષો ન ભવતીત્યત આહ---એવં ચ કૃત્વેતિ ।
રૂપત્વાદિસામાન્યાનાં તાદવસ્થ્યે ન પક્વતરતમાદિભેદઃ ।
પ્રધ્વંસાનાં તુ સ્તોકભૂયસ્ત્વં નિઃશેષત્વે નોપદ્યતે ઇતિ ભાવઃ ।
પુનરાશઙ્કતે---એકં કર્મેતિ ।
નિરાકરોતિ---નેતિ ।
સમવાયિકારણં સ્વાશ્રયપ્રત્યાસત્તિ વાપેક્ષત ઇતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે---યદિ તર્હીતિ ।
લક્ષણહાનિઃ તથા ચ લક્ષણહાનિરિત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---નેતિ ।
ચરમભાવિનિમિત્તાન્તરં ભાવરૂપમિત્યર્થઃ ।
સંયોગાભાવં તૂત્તરસંયોગજનનાયાપેક્ષત એવ ।
ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતિ

ન્ય્સ્_1,1.13: પૃથિવ્યાપસ્તેજો વાયુરાકાશમિતિ ભૂતાનિ ॥
ઇન્દ્રિયપ્રકૃતિત્વં તુ ભૂતલક્ષણં વેદિતવ્યમ્

ન્ય્સ્_1,1.14: ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાઃ પૃથિવ્યાદિગુણાસ્તદર્થાઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તમર્થલક્ષણમવતારયતિ ભાષ્યકારઃ---હમે ત્વિતિ ।
તુશબ્દેનાર્થમાત્રાદ્ વયવચ્છિનત્તિ ।
યેષામિન્દ્રિયવિષયત્વેન ભાવ્યમાનાનાં નિઃશ્રેયસસાધકત્વમ્, મિથ્યાજ્ઞાનવિષયીકૃતાનાં તુ સંસારનિમિત્તતા, ત ઇમે ઇત્યર્થઃ ॥
ગન્ધર્---થાઃ

અત્ર ચોદ્દેશક્રમસ્મારિતા અર્થા લક્ષ્યતયા પ્રતિપત્તવ્યાઃ, તેષાં લક્ષણં તદર્થા ઇતિ ।
તદિત્યનન્તરલક્ષિતાનીન્દ્રિયાણિ પરામૃશતિ, તેષામિન્દ્રિયાણામ્ અર્થાઃ ।
ઇન્દ્રિયૈરર્યમાણત્વમર્થાનાં લક્ષણમ્ ।
એતાવતૈવ લક્ષણે પર્યવસિતે સુહૃદ્ભાવેન પ્રવિભાગાભિધાનં પૃથિવ્યાદિગુણા ઇતિ ।
પૃથિવ્યપ્તેજાંસિ ચ ગુણાશ્ચ ધર્માઃ સંખ્યાકર્માદયઃ ।
પ્રવિભાગે ઽપ્યેતાવતાવગતે ગનધાદ્યભિધાનં સુહૃદ્ભાવેનેન્દ્રિયવિષયનિયમજ્ઞાપનાર્થમ્ ।
પૃથિવ્યાદીનામિતિ ભાષ્યં ન ષષ્ઠીસમાસજ્ઞાપનાર્થમ્, અપિ ત્વર્થાભિધાનમાત્રમ્ ।
યથાવિનિયોગમિતિ ।
યથાક્રમં પૃથિવ્યાદિષ્વનિલાન્તેષુ ગન્ધાદયઃ સ્પર્શાન્તાઃ ચતુસ્ત્રિદ્વ્યેકનિયમેન વિનિયુક્તાઃ ।
શબ્દશ્ચાકાશ એવેત્યર્થઃ ।
તદર્થા ઇતિ લક્ષણપદં વ્યાચષ્ટે---ઇન્દ્રિયાણામિતિ ।
યેન ક્રમેણ ઘ્રાણાદય ઇન્દ્રિયસૂત્રે પઠિતાઃ યેન ચેહ ગન્ધાદય, તદનતિક્રમેણેત્યર્થઃ ।
અત્ર વાર્ત્તિકકારઃ પૃથિવ્યાદિગુણા ઇત્યત્રાનેકસમાસપ્રતિભાસનાત્ સંશયં કૃત્વા દ્વન્દ્વસમાસમવધારયતિ---પૃથિવ્યાદિગુણા ઇતિ ।
ષષ્ઠીસમાસેનાભિન્નાર્થત્વાત્ સપ્તમીસમાસસ્યેત્યસૌ ન દર્શિતઃ ।
નનુ કણ્ઠેકાલ ઇતિવદ્ વૈયધિકરણ્યેન બહુવ્રીહિર્ભવિષ્યતિ પૃથિવ્યાદીનાં ગુણા યેભ્યો ગન્ધાદિભ્યઃ, તે તથા ।
તથા હિ પરમાણુગતા ગન્ધાદયો ઽવયવિનિ ગન્ધાદ્યારભન્તે, નભોગતશ્ચ શબ્દો નભસિ સમાનજાતીયં શબ્દમિત્યત આહ---ન ચાન્યથેતિ ।
જ્ઞાપકવશાત્ ક્વચિદ્ વ્યધિકરણાનાં બહુવ્રીહિઃ ।
જ્ઞાપકકૃતં ચ ન સર્વત્ર ।
ન ચ ગન્ધાદીનાં પૃથિવ્યાદિગુણહેતુત્વપ્રતિપાદનં ક્વચિત્ નિર્વેદાદાવુપયુજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
અન્યસમાસઃ કર્મધારયાદિઃ ।
દ્વન્દ્વમવધારિતમાક્ષિપતિ---ન દ્વન્દ્વ ઇતિ ।
સમાધત્તે---ન, ઉભયસ્યાપીતિ ।
પૃથિવ્યાદિગ્રહણેનેતિ ।
યદ્યાદિશબ્દેન વાય્વાદયો ગૃહ્યેરન્, તદર્થા ઇતિ લક્ષણમવ્યાપકં સ્યાત્, તેષાં બાહ્યેન્દ્રિયાર્થત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
ગુણગ્રહણેન સર્વ ઇતિ આશ્રિતાનાશ્રિતત્વાભિપ્રાયમ્, ગુણશબ્દસ્ય ધર્મવચનત્વાત્ ।
વિશેષસ્તુ રેખોપરેખાદિઃ ન ત્વન્ત્યઃ, તસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ ।
એતેષાં ચ યથાયોગં મિથ્યાજ્ઞાનસમ્યગ્જ્ઞાનવિષયાણાં રાગવૈરાગ્યહેતુત્વમૂહનીયમ્ ।
ચોદયતિ---ગન્ધેતિ ।
પરિહરતિ---ન કર્તવ્યં લઘુસૂત્રમ્ ।
ગન્ધાદીનાં પૃથગભિધાનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
નિયમમાહ---ઇન્દ્રિયાણીતિ ।
તત્રેત્યનિયતેષુ મધ્યે, પૃથિવ્યપ્તેજાંસિ દ્વીન્દ્રિયગ્રાહ્યાણિ, શેષશ્ચ ગુણરાશિઃ સંખ્યાદિર્વિશેષાન્તો દ્વીન્દ્રિયાગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તથા સર્વેન્દ્રિયગ્રાહ્યૈત્યર્થઃ ॥
અત્ર બૌદ્ધમુત્થાપયતિ---દર્શનસ્પર્શનાભ્યામિતિ ।
તસ્ય પર્યનુયોગમાહ---સ ઇતિ ।
સ્વસંવેદનેન વા માનસેન વા જ્ઞાનેન રૂપાદ્ધાલમ્બનઃ, પ્રત્યયો રૂપાદિવિશિષ્ટો યથાનુભૂયતે, એવં રૂપાદ્યતિરિક્તઘટાદિવિશિષ્ટો ઽનુભૂયત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર પર આહ---રૂપાદિભ્યસ્તથા સન્નિવિષ્ટેભ્ય ઇતિ ।
તથેત્યાકારં નિર્દિશતિ ।
સન્નિવેશો વ્યવસ્થાનમ્ ।
રૂપાદિપરમાણવ એવ તેન તેનાકારેણ ઉત્પન્ના એકયોદકાહરણક્રિયયા વ્યવચ્છિન્ના ઘટ ઇત્યુચ્યન્તે ।
અનુર।જનાદિકયા તુ રૂપાદિવ્યપદેશઃ ।
યથાહ ઘટ ઇત્યપિ ચ રૂપાદય એવૈકાર્થક્રિયાકારિણસ્તથા વ્યપદિશ્યન્તે ઇતિ ।
નિરાકરોતિ---ન, આકારાર્થેતિ ।
તથાર્થસ્ય યથાપદાર્થેન નિત્યાભિસમ્બન્ધાત્ યથા ઘટઃ, તથા સન્નિવિષ્ટા રૂપાદય ઇત્યર્થો ગમ્યતે ।
તેન ઘટાકારેણ ઘટસાદૃશ્યેનેત્યયમર્થઃ ।
તથા ચ દૂષણમિતિ ।
દૂષણાન્તરમાહ---રૂપાદિમાત્રે ચેતિ ।
ન તાવદ્ રૂપાદિક્ષણ એકો ઘટઃ, ક્ષણાન્તરે તત્પ્રયોગાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્
રૂપાદિમાત્રમવિવક્ષિતભેદમ્ તથા સત્યેતદ્દૂષણમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---સંસ્થાનભેદાદિતિ ।
યથાસંસ્થાનાં રૂપાદયો ઽર્થા અનુભૂયન્તે, તથા સન્નિવિષ્ટેભ્યો ઘટાદિપ્રત્યયા ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ---નૈતદિતિ ।
અન્યત્વે તદેવાવયવીતિ સંજ્ઞાભેદમાત્રમ્ ।
અનન્યત્વે વ્યર્થાભિધાનમ્ ।
શઙ્કતે---ઘટાદિપ્રત્યયા ઇતિ ।
એકાનેકવિચારાસહત્વાદ્ અસન્ત એવ ઘટાદયો ઽનાદિવિકલ્પવાસનાજનિતવિકલ્પપ્રત્યયપ્રતિભાસિનઃ ।
શબ્દશબ્દેન વિકલ્પમુપલક્ષયતિ---શબ્દવાસનાવશાદિતિ ।
નિરાકરોતિ---તદયુક્તમિતિ ।
બીજં મિથ્યાપ્રત્યયસ્ય સમ્યક્પ્રત્યયવિષયો ઽર્થઃ ।
તસ્ય ક્વચિદભ્યુપગમે ઽભિમતાર્થહાનમિત્યર્થઃ ।
યસ્તુ ભિન્નલોકમર્યાદતયા બ્રૂતે આદિમાન્ મિથ્યાપ્રત્યયઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં નિમિત્તીકરોતિ, અયં પુનરનાદિ ।
પૂર્વપૂર્વમિથ્યાપ્રત્યયજન્મા મિથ્યાપ્રત્યયપ્રવાહઃ, કૃતમત્ર સમ્યગ્જ્ઞાનેનેતિ, તં પ્રત્યાહ---મિત્યાપ્રત્યયાશ્ચૈત ઇતિ ।
રૂપાદ્યવ્યતિરેકે અવયવિન ઇત્યર્થઃ ।
પરસ્ત્વવ્યતિરેકે પ્રમાણમાહ---ન નાસ્તીતિ ।
ન હિ માંસતોયાતિરિક્તઃ કંશ્ચિદ્યૂષો નામ ।
નાપિ તૃણરાજતરૂયતિરિક્તા પઙ્ક્તિર્નામ ॥
દૂષયતિ---નાયં હેતુરિતિ ।
યે ઘટાદિભાવમાપન્ના ભવતાં દર્શને ઇતિ ।
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યકો ઽણુરશબ્દઃ રૂપધાતુરરૂપધાતુઃ કામધાતુરિતિ ત્રૈધાતુકં જગત્ ।
તત્ર કામધાતુસ્વરૂપમુક્તમ્ ।
કામે કામધાતૌ ।
અષ્ટદ્રવ્યકો ઽણુઃ ।
રૂપરસગન્ધસ્પર્શા ઇતિ ચત્વારિ દ્રવ્યાણિ, પૃથિવ્યપ્તેજોવાયવ ઇતિ ચત્વારિ ।
દ્રવ્યશબ્દો વસ્તુવચનઃ ।
તેનાષ્ટદ્રવ્યકો ઽણુરિત્યાગમઃ ।
સો ઽયં રૂપાદ્યતિરિક્તપૃથિવ્યાદ્યનભ્યુપગમે બાધ્યેત ।
અથ વૈયાત્યાદુચ્યતે---પૃથિવ્યાદીનામિતિ ।
તતશ્ચ સાંવૃતત્વેનાષ્ટસંખ્યાસિદ્ધેર્નાગમવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---તથાપીતિ ।
મા ભૂવન્ વસ્તુતઃ, ઉભયે ઽપિ સાંવૃતા ભવિષ્યન્તીત્યત આહ---સંહન્યમાનસ્યેતિ ।
યો હિ યત્તન્ત્રઃ સ તદભાવમભ્યુપગમ્યાશક્યાભ્યુપગમઃ, ન ખલુ સંયુજ્યમાનાનામભાવે સંયોગઃ શક્યાભ્યુપગમ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ સંવૃતિઃ, સા હિ પરરૂપં સ્વરૂપેણ સંવૃણોતિ, સંહન્યમાનાભાવે ચ ન સંઘાતઃ, નાપિ સંહન્યમાના ઇતિ કિમનયા સ્વરૂપેણાવ્રિયેતેતિ ભાવઃ ॥
તદેવં તદગ્રહે તદ્બુદ્ધ્યભાવાદ્ ઇત્યસ્ય વ્યાઘાતદોષં દર્શયિત્વા સ્વસામર્થ્યાલોચને ન વિવક્ષિતલિઙ્ગાભિધાયિતા, કિં ત્વસંબદ્ધાર્થતા હેતુવચનસ્યેત્યાહ---તદગ્રહે ઇતિ ।
એવં કિલાત્રાભિમતમ્, પૃથિવ્યાદયો રૂપાદિભ્યો ઽભિન્ના, રૂપાદ્યગ્રહે પૃથિવ્યાદિબુદ્ધ્યભાવાદિતિ ।
તન્નૃ તદેત્તતદગ્રહે તદ્બુદ્ધ્યભાવાદિત્યનેન ન શક્યં વક્તુમ્ ।
તદગ્રહ ઇત્યત્ર તચ્છબ્દઃ પ્રધાનપરામર્શી , પૃથિવ્યાદયશ્ચ ધર્મિતયા પ્રધાનમિતિ ત એવ પરામર્ષ્ટવ્યાઃ ।
તથા ચ પૃથિવ્યાદ્યગ્રહે પૃથિવ્યાદિબુદ્ધ્યભાવાદિતિ સ્યાત્ ।
તથા ચ પ્રતિજ્ઞાતસ્તેષાં રૂપાદ્યભેદો ન સિધ્યેદિત્યસંબદ્ધમ્ ।
અથ રૂપાદયઃ પક્ષીક્રિયન્તે, તથાપિ રૂપાદ્યગ્રહે રૂપાદિબુદ્ધ્યયભાવાદિતિ સ્યાત્ ।
તથાપિ ન પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધિરિત્યસંબદ્ધાર્થમિત્યર્થઃ ।
એવં શબ્દાન્તરેણાપિ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગે તુલ્યઃ પ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ---એવં રૂપાદિમાત્રમિતિ ।
પ્રતિજ્ઞાદોષમાહ---સર્વત્ર ચેતિ ।
નાનાત્વૈકાર્થસંબન્ધનિયતાયા બહુત્વસંખ્યાયા અભેદૈકાર્થનિયતૈકત્વસંખ્યયા સામાનાધિકરણ્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
તદેતદનૈકાન્તિકમિતિ ચોદયતિ---નન્વિતિ ।

નિરાકરોતિ---તન્ન, અનભ્યુપગમાદિતિ ।
સમાનં ધર્મસાધનમ્ ।
યમાઃ પઞ્ચ ।
નિયમાશ્ચ પઞ્ચ ।
બ્રહ્મચારિગૃહસ્થવાનપ્રસ્થયતીનામવિશેષેણૈવ દશ ધર્મસાધનમ્ ।
તેષાં ધર્મસાધનત્વમેકં ચાતુરાશ્રમ્યમિતિ પ્રકૃતિગતા વિભક્તિરાહ ।
આશ્રમપ્રકૃતિગતા તુ વિભક્તિઃ પ્રકૃત્યર્થસમવેતામેવ બહુત્વસંખ્યામાહ, સમાનાર્થાનામપિ પ્રકૃતીનાં રૂપભેદેન તત્પરસ્ય પ્રત્યયસ્ય સામર્થ્યભેદાત્ ।
યથાપ્તોયશબ્દયોસ્તુલ્યાર્થત્વે ઽપિ તોયશબ્દાત્ પરા વિભક્તિસ્તોયાનીતિ તોયસમવેતામેવ બહુત્વસંખ્યામાહ ।
આપ ઇતિ ન તોયગતામ્, અપિ તુ તત્સંબદ્ધગતામ્ ।
તત્સંબદ્ધાશ્ચ તદવયવાઃ,
તદ્ગતરૂપાદયો વા બહવ ઇત્યેકસ્યામપિ પાથઃકણિકાયાં બહુવચનોપપત્તિરાપ ઇતિ ।
ન ચ સોરસ્તાડં ક્રન્દતો ઽપિ લોકસ્યાવિનિવૃત્તેર્નૈવમિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
લોકો હિ દૃષ્ટવ્યવહારમાત્રપ્રયોજનો ન વિવેચયતિ, પરીક્ષકાસ્તુ તદનુસારિણો વિવેચયન્ત્યેવ ।
અન્યથા હિ પ્રત્યક્ષાદિલક્ષણપ્રણયનવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
એતેન દારાઃ ષણ્ણગરીત્યાદયો ઽપિ વ્યાખ્યાતાઃ ।
ષાઙ્ગુણ્યમિતિ ષણ્ણાં ગુણાનામેકં રાજપ્રયયોજનસાધકત્વમ્ ।
વૈશેષિકમિત્યત્રાપિ વિશેષાણાં સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદકત્વમેકમચ્યતે ઇતિ ગમયિતવ્યમ્ ।
હેતુદેષમાહ---અસિદ્ધો ઽપીતિ ।
સ્ફટિકસ્ય ધવલં રૂપમ્ ।
તચ્ચ નીલીદ્રવ્યાનુષઙ્ગાદભિભૂતં ન પ્રતીયતે ।
સ્ફટિકશ્ચ પ્રતીયતે ।
ન ચ નીલસ્ય સ્ફટિકલક્ષણસ્યોત્પત્તિરિતિ તૃતીયે નિવેદયિષ્યતે ।
તસ્માદસિદ્ધો હેતુરિત્યર્થઃ ॥
દૃષ્ટાન્તશ્ચ સાધ્યવિકલ ઇત્યાહ---યો ઽપ્યયમિતિ ।
ઉત્પન્નપાકજાનાં તૈલે સર્તિષિ વા ભૃષ્ટમાંસપિણ્ડાવયવાનામ્, દ્રવ્યાન્તરેણ તોયેન સંપૃક્તાનાં પાકજોત્પત્તૌ સત્યામ્ ।
ન ચાસૌ સહસેતિ ।
અત ઉક્તમ્---કાલવિશેષાનુગ્રહે સતીતિ ।
સ ચ સંયોગભેદ એવ તોયમાંસયોઃ, ન ત્વવયવી વિજાતીયયોરનામ્ભકત્વાત્ ।
નાપિ યૂષજાતીયં તોયસંયોગિ દ્રવ્યં ક્ષીરજાતીયમિવેતિ યુક્તમ્ ।
તોયવિરહે કાઠિન્યપિ ક્ષીરબુદ્ધિવ્યપદેશયોસ્તાદવસ્થ્યત્ ।
ઇહ તુ કાઠિન્યે ન યૂષબુદ્ધિવ્યપદેશાવિતિ સંયોગભેદ એવ તોયમાંસયોર્યૂષ ઇતિ ન્યાય્યમ્ ।
સ ચાનુભવસિદ્ધઃ સંયોગિવ્યતિરિક્તઃ ।
એવં બહુત્વસંખ્યા સંખ્યેયાતિરિક્તાનુભવસિદ્ધૈવેતિ ।
એવં તત્ર તત્ર વ્યાખ્યેયમ્ ।
અનાદ્યન્તેષુ અનારવ્ધાવયવિષ્વિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચ પરકીય સાધનદોષોદભાવનમાત્રાત્ સ્વપક્ષસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તિનં સાધનં પૃચ્છતિ---અથ રૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરે દ્રવ્યે કિં પ્રમાણમિતિ ।
યતો ઽયં પરો રૂપાદિભ્યો ઽર્થાન્તરં દ્રવ્યં પ્રત્યક્ષેણ વિદ્વાનપિ સ્વસિદ્ધાન્તાભ્યાસાહિતવ્યામોહાપસ્મારો ન તથા વ્યવહરતિ, અતો ઽનેનાનુમાનેન સ વ્યવહાર્યતે ।
અસ્તિ હિ સર્વેષામેવ લૌકિકપરીક્ષકાણાં બ્રાહ્યણસ્ય કમણ્ડલુરિતિવત્ ચન્દનસ્ય રૂપાદય ઇતિ વ્યપદેશઃ ।
તત્ર ચ પરો રૂપાદ્યુપલમ્ભમભ્યુપગચ્છતિ ચન્દનોપલમ્ભમપિ ।
અન્યથા તદ્બુદ્ધ્યભાવાદિત્યેતાવન્માત્રે વક્તવ્યે કથમાહ તદગ્રહ ઇતિ? તેનાવગચ્છામો રૂપાદિગ્રહે ઽસ્ય ચન્દનબુદ્ધિરભિમતેતિ ।
ન ચાસૌ મનોમાત્રયોનિઃ સ્માર્તીતિ ન્યાય્યમ્ ।
ઉપપાદિતમેતસ્યાઃ સવિકલ્પિકાયા ઇન્દ્રિયજન્યત્વં વ્યવસાયાત્મકપદવ્યાખ્યાનાવસરે ।
દ્રવ્યબાધકપ્રમાણાનિ ચ પરીક્ષાપર્વણિ નિરાકરિષ્યન્તે ।
તસ્માત્ સિદ્ધમુપલભ્યત્વં ચન્દનસ્ય ।
સો ઽયં ચન્દનો વિવાદગોચરેભ્યો રૂપાદિભ્યો ભિન્નઃ, સ્વયમુપલભ્યસ્ય ચ સમસ્તૈરૂપલભ્યૈર્વ્યપદિશ્યમાનત્વાત્ ।
પ્રધાનમપિ સાંખ્યૈર્વ્યપદિશ્યતે, પ્રધાનસ્ય રૂપાદય ઇતિ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ ઉપલભ્યસ્યેતિ ।
પ્રધાનં તુ કાલ્પનિકં નોપલભ્યમ્, તથાપિ રૂપાદીનાં મૂલકારણં પ્રધાનમિત્યસ્તિ સાંખ્યાનાં વ્યપદેશઃ ।
અત ઉક્તમ્---ઉપલભ્યૈરિતિ ।
તથાપિ રૂપાદીનાં પરસ્પરભિન્નાનામન્યોન્યં વ્યપદેશ્યવ્યપદેશકભાવ ઉપપત્સ્યત ઇત્યુક્તમ્---સમસ્તૈરિતિ ।
અતઃ સમસ્તેભ્યો વ્યપદેશકેભ્યશ્ચન્દનં ભિન્નં ભવતિ ।
ઉપલભ્યસ્યોપલભ્યેનેતિ વક્તવ્યે પ્રત્યક્ષ્સ્ય પ્રત્યક્ષેણેતિ વચનં રૂપાવગમસમયે ઽનુમેયેભ્યો રસાદિભ્ય એકાન્તતો વ્યપદેશં વ્યાવર્તયિતુમ્, ન ત્વસ્યાનુમાન ઉપયોગ ઇતિ ।
અસ્યાનૈકાન્તિકત્વમુદ્ભાવ્ય નિરાકરોતિ---સેનાવનાદિભિરિતિ ।
સંખ્યાયામસત્ત્વમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ---તદસત્ત્વમિતિ ચેદિતિ ।
વિધીયમાનં પ્રતિષિધ્યમાનમિતિ યથાસંખ્યં નિષેધસ્ય વિધ્યધીનનિરૂપણતયા નિષેધ્યમેકત્વમ્ અઙ્ગીકાર્યમ્, તચ્ચ સંખ્યેત્યર્થઃ ।
નનુ સન્ત્વમી પ્રત્યયાઃ, તે તુ દ્રવ્યમાત્રનિબન્ધના ભવિષ્યન્તિ, કૃતં સંખ્યેત્યત આહ---વિશિષ્ટાશ્ચેતિ ।
ન દ્રવ્યાતિરિક્તનિમિત્તપ્રત્યાખ્યાનેન ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોગાન્તરમાહ---તત્પ્રત્યયવિષયનિમિત્તપ્રત્યયવ્યતિરેકેણેતિ ।
ઘટપ્રત્યયસ્ય વિષયશ્ચ, નિમિત્તં ચ, ઘટપ્રત્યયશ્ચ તદ્વ્યતિરેકેણેતિ, તદ્વિશિષ્ટસંખ્યાદિપ્રત્યયસ્ય નિમિત્તાન્તરાકાઙ્ક્ષિત્વાત્ ।
તત્ કિમર્થમત્ ઉક્તમ્---ઉત્પત્તાવિતિ ।
ચર્મણિ દ્વીપિનં હન્તિ ઇતિવદ્ ઘટાદિવિષયનિમિત્તવ્યતિરેકભાજ ઇત્યત્રાપિ પ્રત્યયગ્રહણં કર્તવ્યમ્ ।
ચોદયતિ---મહત્પુષ્પિતેતિ ।
ન સંખ્યાયા ગુણસ્ય પરિમાણપુષ્પયોગસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---નૈષ દેષ ઇતિ ।
સ્થાનશબ્દેન તિષ્ઠતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા સંખ્યોચ્યતે ।
સા યેષામસ્તિ તે ગજવાજિપદાતિપ્રભૂતયઃ સ્થાનિનઃ પ્રત્યેકં મહાન્તઃ ।
તત્ર તે ક્વચિચ્છતમેવ, ક્વચિત્ પુનઃ સ્વજાતીયસ્થાન્યઙ્ગાન્તરસન્નિધાને સત્યુપચિતાઃ સહસ્રં ભવન્તિ ।
તેન બહુત્વસંખ્યોપચયોપકરણા તદેકાર્થસમવેતમહત્ત્વોપચારાત્ મહતી સેનેત્યુચ્યતે ।
ન ચૈતાવતા યત્ર શતં ગજાદયઃ યત્ર ચ સહસ્રં તયોઃ સેનયોર્મહત્ત્વાવિશેષઃ, ઉપચયાપચયોપકરણત્વેન વિશેષિતત્વાત્ ।
એવં પુષ્પિતવનાદયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
પ્રત્યયભેદાદ્ દ્રવ્યાદિભ્યઃ સંખ્યાયા ભેદમુક્ત્વા વ્યપદેશાદભેદાદપ્યાહ---અત એવેતિ ॥
સ્થણુશબ્દેનાપીતિ ।
મૂર્તાનાં સમાનદેશત્વાભાવાત્ ન પર્વસુ ખદિરશ્ચ સ્થાણુશ્ચ સમવેતૌ ।
ન ચાવસ્થિતસંયોગેભ્યસ્તરૂવિનાશાપેક્ષેભ્યઃ સ્થાણોરૂત્પત્તિરિતિ યુક્તમ્ ।
યસ્ય દ્રવ્યસ્ય યાવાન્ સંયોગપ્રચયો ઽસમવાયિકારણં સ તાવાનુત્પન્નમાત્ર એવ તજ્જનકઃ, તસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ ।
તસ્માત્ પર્વણાં સંસ્થાનવિશેષ એવ સ્થાણુરિતિ ગમયિતવ્યમ્ ।
અથાવસ્થિતસંયોગાનાં દ્રવ્યવિનાશાપેક્ષાણાં જનકત્વમ્, તતઃ સંયોગપ્રચયપદેન સ્થણુત્વસામાન્યવિશેષવદ્ દ્રવ્યમુપલક્ષણીયમ્ ।
તચ્ચ ખાદિરતરોર્ભિન્નમિતિ ।
પ્રતિમાયા મહારજતમય્યા અવયવિન્યાઃ શરીરં સંસ્થાનમેવ, એવં શિલાપુત્રકસ્ય અવયવિનઃ સંસ્થાનમેવ શરીરમ્ ।
શઙ્કતે---ગુણસમુદાયેતિ ।
અતાદાત્મ્યેનાગ્રહણં વ્યતિરેકેણાગ્રહણમ્ પૃથક્ શબ્દો ઽપ્યતાદાત્મ્યમેવ બ્રૂતે ।
દૂષયતિ---અગ્રહણસ્યેતિ ।
સતામપિ વસ્તૂનામનુપલમ્ભો યથા મૂલકીલોદકાદીનાં પ્રમાણાભાવેન, શશવિષાણાદીનાં ચાનુપલમ્ભો ગ્રાહ્યાભાવેન ।
તસ્માદ્ વ્યતિરેકાગ્રહણમાત્રં હેતુરનેકાન્ત ઇતિ ।

શઙ્કતે---ગ્રાહ્યાભાવાદિતિ ચેત્? ગ્રાહ્યાભાવે સત્યગ્રહણાદિતિ હેતુઃ, ન ત્વગ્રહણમાત્રમિત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ---પ્રતિજ્ઞાર્થેનેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થસ્યાસત્ત્વેન ।
તદ્વિશિષ્ટો હેતુરસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---ગ્રહણેતિ ।
ગ્રહણં પ્રમાણમ્ ।
નિરાકરોતિ---ન પ્રમાણાભાવમાત્રાદ્ વ્યતિરેકપ્રતિષેધઃ, યસ્તુ યોગ્યપ્રમાણાભાવાદિતિ વિશેષયેત્ તં પ્રત્યાહ---યશ્ચ તદગ્રહ ઇતિ ।
અસિદ્ધતા હેતોર્દેષઃ ।
દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થપ્રતિસન્ધાનમેવ રૂપાદિવ્યતિરિક્તદ્રવ્યગ્રહણમ્ ।
અતો ગુણસમુદાયવ્યતિરેકેણાગ્રહણાદિત્યસિદ્ધો હેતુરિતિ ।
એકત્ર અન્યત્વે ।
પ્રમાણાનામુપપત્તેઃ ।
એકત્ર અનન્યત્વે ચાનુપપત્તેરિતિ ।
પ્રકૃતમુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ

ન્ય્સ્_1,1.15: બુદ્ધિરૂપલબ્ધિર્જ્ઞાનમિત્યનર્થાન્તરમ્ ॥
આત્માદીનાં બુદ્ધિહેતૂનાં લક્ષણસ્યાનન્તરં હેતુમતી બુદ્ધિર્લક્ષણીયેત્યાહ વાર્ત્તિકકારઃ---અથ બુદ્ધેરવસરપ્રાપ્તાયા ઇતિ ।
લક્ષણં તાવત્ પ્રકૃતત્વાદપદેષ્ટવ્યમેવ, તદપદેશદ્વારેણાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સૂચનીયમ્ ।
અત એવોક્તમ્---સૂત્રમિતિ ।
અન્યચ્ચ સાંખ્યમતનિરાકરણમ્ ।
યથોક્તં ભાષ્યકારેણ---અચેતનસ્ય કરણસ્ય બુદ્ધેરિતિ ।
ઇવકારેણ નેદં પ્રત્યાખ્યાનપરમ્, અપિ તુ લક્ષણપરાદયમપ્યર્થઃ પ્રતીયમાનો ઽપેક્ષિતશ્ચ નોપેક્ષણીય ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥
બુદ્ધિ---રમ્

સૂત્રતાત્પર્યમાહ---એતૈરિતિ ।
પૃચ્છતિ---કથમિતિ ।
સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદકં હિ લક્ષણમવ્યભિચારિતયા ।
પર્યાયશબ્દાશ્ચ સંકેતમાત્રાધીનપ્રવૃત્તયઃ ક્વ નામ ન સમ્ભવન્તિ? તસ્માત્ નૈતે લક્ષણમિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---વ્યવચ્છેદેતિ ।
નનુ વ્યભિચારસમ્ભવેન વ્યવચ્છેદકત્વમયુક્તમિત્યત આહ---એતૈશ્ચેતિ ।
સંકેતો હિ દ્વેધા, સર્વજનીનો યથા ગૌરિતિ ગોજાતીયસ્ય વાયકઃ, પ્રાદેશિકશ્ચ યથા ચૈત્ર ઇતિ પુરુષભેદસ્ય ।
તત્ર સર્વજનીનઃ શક્નોતિ વ્યવચ્છેદબુદ્ધિ ભાવયિતુમ્, તદ્વિવક્ષયૈવોક્તમ્---એતૈશ્ચેતિ ।
ઉપપત્તિસામર્થ્યાદિતિ ભાષ્યાવયવં વ્યાચષ્ટે---પર્યાયેતિ ।
અચેતનસ્યેત્યાદિ ભાષ્યમ્ ।
તદ્ વ્યાચષ્ટે---ય આહુર્બુદ્ધેરિતિ ।
બુદ્ધિઃ કિલત્રૈગુણ્યવિકારઃ ।
ત્રૈગુણ્યં ચાચેનમિત્યચેતના કેવલમિન્દ્રિયપ્રણાલિકયા અર્થાકારેણ પરિણમતે ।
ચિતિશાક્તિશ્ચાપરિણામિની નિત્યચૈતન્યસ્વભાવા ।
તસ્યાઃ સન્નિધાનાદ્ અયસ્કાન્તમણિકલ્પા બુદ્ધિસ્તત્પ્રતિબિમ્બોદ્ગ્રાહિતયા ચૈતન્યરૂપતામાપન્નેવાર્થાકારપરિણતાર્થં ચેતયતે ।
તેન યો ઽસૌ નીલાકારઃ પરિણામો બુદ્ધેઃ, સ જ્ઞાનલક્ષણા વૃત્તિરિત્યુચ્યતે ।
આત્મપ્રતિબિમ્બસ્ય તુ બુદ્ધિસંક્રાન્તસ્ય યો બુદ્ધ્યાકારનીલસમ્બન્ધઃ, સ આત્મનો વ્યાપાર ઇવાર્થોપલબ્ધિરાત્મનો વૃત્તિરિત્યાખ્યાયતે ।
તદિદં બુદ્ધિતત્ત્વં જડપ્રકૃતિતયા ઇન્દુમણ્ડલમ્ ઇવ સ્વયમપ્રકાશં ચૈતન્યમાર્તણ્ડમણ્ડલચ્છાયાપત્ત્યા પ્રકાશતે, પ્રકાશયતિ ચાર્થાનિતિ ।
તન્નિરાકરણાય પર્યાયોપન્યાસઃ ।
નાત્મવૃત્તેરૂપબ્ધેરન્યાસ્તિ બુદ્ધિઃ ।
નાપિ બુદ્ધિવૃત્તિર્જ્ઞાનમ્ અન્યદિતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
ન તાવદ્ બુદ્ધેરાત્માચ્છાયાપત્તિરિન્દાવિવ માર્તણ્ડમણ્ડલતેજઃસંક્રાન્તિઃ પારમાર્થિકી, ચિતેરપરિણામિતયા સંક્રમાયોગાત્ ।
તસ્માદ્ ભ્રાન્તિઃ ।
સા ચ ન તાવદ્ બુદ્ધેઃ, તસ્યા અચૈતન્યાત્ ।
નાપ્યાત્મનઃ, તસ્યાવૃત્તિકત્વાત્, તથાત્વે વા પરિણામાપત્તેઃ ।
તસ્માત્ કૃપણધનમિવાત્મચૈતન્યં ન સ્વપરોપકારીતિ બુદ્ધેઃ સ્વાભાવિકં ચૈતન્યમાસ્થેયમ્ ।
તથા ચ ઉભયચૈતન્યે દૂષણમુક્તમ્ ।
પ્રત્યયવ્યવસ્થયા યદેકકર્તૃત્વાનુમાન તન્ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અથ દ્વયોશ્ચેતનયોરેકા વૃત્તિર્ભેદાગ્રહો વા, તેનૈકકર્તૃકત્વાભિમાન ઇત્યત આહ---બુદ્ધિવૃત્ત્યવિશિષ્ટાયામિતિ ।
બુદ્ધિર્જ્ઞાનસાધનમિતિ ।
બુધ્યતે ઽનેનેતિ વ્યુત્પત્ત્યા મન ઉચ્યતે ।
ગન્ધાદિવિષયતયા સુખદુઃખવિષયતયા ચેયં બુદ્ધિર્ભાવ્યમાના નિર્વેદાય કલ્પત ઇતિ

ન્ય્સ્_1,1.16: યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ ॥
ભાષ્યકારઃ ક્રમપ્રાપ્તં મનોલક્ષણસૂત્રમવતારયન્ ઉત્સૂત્રમન્યાન્યપિ લક્ષણાનિ આહ---સ્મૃતીત્યાદિ ।
સુખાદિપ્રત્યક્ષમિત્યાદિશબ્દેન વિષયતયેચ્છાદયઃ સંગૃહીતાઃ ।
ઇચ્છાદય ઇત્યત્રાદિશબ્દેન કાર્યતયા સુખાદયઃ સંગૃહીતાઃ ॥
યુગ---ઙ્ગમ્

અનિન્દ્રિયનિમિત્તા અબાહ્યેન્દ્રિયનિમિત્તા ઇત્યર્થઃ ।
સ્મૃતીત્યાદિભાષ્યસ્ય વાર્ત્તિકકારઃ તાત્પર્યમાહ---સ્મૃતીતિ ।
અનિન્દ્રિયેત્યાદિભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---યસ્માદિતિ ।
ઇન્દ્રિયગતરૂપાદિનિવૃત્ત્યર્થયુક્તમ્ ઇન્દ્રિયસંયોગીતિ ।
તથાપિ આકાશાદીનામપિ મનસ્ત્વં માં ભૂદિત્યત ઉક્તમ્---સહકારીતિ ।
તથાપ્યાલોકસ્ય મા ભૂદિત્યત ઉક્તમ્---નિમિત્તાન્તરમિતિ ।
તથાપ્યાત્મનો મા ભૂદિત્યત ઉક્તમ્---અવ્યાપીતિ ॥
આક્ષિપ્ય ભાષ્યં સમાધત્તે---કથં પુનરિતિ ।
ચક્ષુરાદિભ્યો ઽનુત્પત્તૌ સત્યાં ક્રિયાત્વાત્ ।
અત્ર ચ ય આત્મનો વિશેષગુણાસ્તે સર્વે ઇન્દ્રિયજન્માનો યથા ગન્ધાદિપ્રત્યયાઃ, તથા ચ વિવાદાધ્યાસિતાઃ સ્મૃત્યાદયઃ ।
તસ્માત્ તે ઽપીન્દ્રિયજન્માનઃ ।
એવં ચ સંસ્કારાદિષુ ન કરણત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
સૌત્રં હેતુમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે---અથાયુગપદિતિ ।
સમ્બન્ધિભેદાદિતિ ।
યદા તસ્યૈવ મનઃસંયુક્તસ્યેન્દ્રિયસ્ય ક્રમેણ નીલાદયો ઽર્થાઃ સમ્બધ્યન્તે તદા તત્ક્રમાત્ ક્રમ
ઇત્યર્થઃ ।
બુભુત્સાક્રમં ગૃહીત્વા સિદ્ધાન્તે ઽપિ મનઃપરિત્યાગો મા ભૂદિતિ ભિયા ઉક્તમ્---સત્યાં બુભુત્સાયામયુગપદ્ગ્રહણ ઇતિ ।
ન હિ કિઞ્ચિત્કરણં સમ્બદ્ધમપિ સદિતિ સ્યાત્ ।
યદ્યેવં ધારાવાહિકજ્ઞાનોત્વત્તિર્ન સ્યાત્, દ્વિતીયાદિજ્ઞાનેષ્વપિ સૈવ સામગ્રીતિ સકૃદેવ યાવત્ કર્તવયકરણાત્ સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ ।
ક્ષેપયોગે વા પશ્ચાદપિ ન જનયેત્, અવિશેષાત્ ।
ન ચ કર્તુરપ્યયં ક્રમકારિતાધર્મઃ સ હ્યનેકકરણાધિષ્ઠાનેન યુગપન્નાનાકાર્યાણિ કરોતિ ।
યથા યુગપન્માણવકો ગચ્છતિ, પઠતિ, પન્થાનં વીક્ષતે, વહતિ ચાચાર્યસ્ય કમણ્ડલુમિતિ ।
તસ્માત્ સર્વમવદાતમ્ ।
તદિદમપિમનઃ સ્મૃત્યાદિસાધનતયા ભાવ્યમાનં નિર્વેદાય કલ્પત ઇતિ સદ્ધિમ્

ન્ય્સ્_1,1.17: પ્રવૃત્તિર્વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તા ત્વિતિ ભાષ્યમ્ પ્રવૃત્તિલક્ષણભવતારયિતુમ્ ।
મનસો ઽપિ પ્રવૃત્તિર્દર્શનીયા ।
ન ચાપ્રતિપાદિતે મનસિ શક્યા દર્શયિતુમિતિ મનસો ઽનન્તરત્વં પ્રવૃત્તેરિત્યર્થઃ ॥
પ્રવૃ---મ્ભઃ

આરમ્ભ પ્રવૃત્તિઃ ।
સા ચ દ્વિવિધા જ્ઞાનહેતુઃ ક્રિયાહેતુશ્ચ ।
તત્ર યા જ્ઞાનોત્પાદદ્વારેણ પુણ્યપાપહેતુઃ સા વાક્પ્રવૃત્તિઃ ।
વાગિતિ ચ જ્ઞાપકહેતૂપલક્ષણમ્ ।
તેન મનસા ઇષ્ટદેવતાદ્યનુચિન્તનં ચક્ષુરાદિભિશ્ચ સાધ્વસાધુદર્શનાદિ સૂચિતં ભવતિ ।
ક્રિયાહેતુર્દ્વયી કાયનિમિત્તા મનોનિમિત્તા ચેતિ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વિભજતે---શરીરેણેતિ ।
નનુ પ્રવૃત્તેર્જન્મહેતુત્વમુક્તં દ્વિતીયસૂત્રે ।
ન ચેયં ક્ષણિકા સતી આમુષ્મિકં જન્મ સાધયિતુમર્હતિ ।
તસ્માદ્ દ્વિતીયસૂત્રવ્યાઘાત ઇતિ ચોદયતિ---ક્ષણિકત્વાદિતિ ।
પરિહરતિ---નેતિ

ન્ય્સ્_1,1.18: પ્રવર્તનાલક્ષણા દોષાઃ ॥
પ્રયોજ્યવ્યાપારપૂર્વકત્વેન પ્રયોજકવ્યાપારનિરૂપણાત્ પ્રવૃત્ત્યનન્તરં દોષલક્ષણમ્ ॥
પ્રવ---ષાઃ

રાગદ્વેષૌ મોહપ્રભવૌ પુરુષં પ્રવર્તમાનં પ્રવર્તયતઃ ।
તયોર્ધર્મઃ પ્રવર્તના ।
સા ચ મોહૈકાર્થસમવાયઃ ।
તાવદ્ધિ અયં રાગાદિવશઃ સ્પન્દતે, યાવદસ્ય મોહો વર્તતે ઇતિ ।
પ્રત્યાત્મવેદનીયા ઇત્યાદિ ચોદ્યભાષ્યમ્ ।
તસ્યાર્થઃ ।
લક્ષણં ખલ્વનુમાનમ્ ।
ન પ્રત્યાત્મવેદનીયેષુ સમાનાસમાનજાતીયવ્યાવૃત્તેષુ સ્ફુટતરેષુ તદ્ યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
પરિહારભાષ્યમ્---કર્મલક્ષણા ઇત્યાદિ ।
તસ્યાર્થઃ ।
સ્વરૂપતઃ સ્ફુટત્વે ઽપિ ન નિર્વેદવિષયતયા સ્ફુટતા ।
તથા ચેહ પ્રયોજનમ્ ।
પ્રવર્તનાવત્ત્વેન ચૈતે નિર્વેદવિષયાઃ ।
સા ચ પ્રવૃત્ત્યા કાર્યેણ લક્ષ્યત ઇતિ કર્મલક્ષણા ઇત્યુક્તમ્ ।
યતઃ કર્મણા પ્રવૃત્ત્યા પ્રવર્તકરાગાદિયુક્તાઃ પુરુષા લક્ષ્યન્તે, અતો રાગાદીનાં પ્રવર્તનાવત્વત્ત્મપિ લક્ષિતં ભવતિ ।
બહુ નોક્તં ભવતીતિ ।
સ્વરૂપમાત્રં રાગાદીનામુક્તં ભવતિ, ન તુ પ્રવર્તનાવત્વમપિ તેષામિત્યર્થઃ ।
તદેતત્ સર્વં વાર્ત્તિકકારઃ પ્રશ્નપૂર્વકં વ્યાચષ્ટે---કા પુનરિતિ ।
અવશો ઽસ્વતન્ત્રઃ ।
સા પુનરિયં પ્રવર્તના પ્રવર્તકાનાં દોષાણાં વ્યાપારઃ કથં ગમ્યતે? દોષા હિ ગમ્યન્તે, ન તુ તેષાં પ્રવૃત્તિહેતુત્વમિત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્---પ્રત્યાત્મમિતિ ।
સ્વપરાત્મનોર્યથાસંખ્યં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યમ્ ।
મૌહૈકાર્થસમવાયો હિ રાગાદીનાં માનસ પ્રત્યક્ષવેદનીય ઇત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.19: પુનર્ ઉત્પત્તિઃ પ્રેત્યભાવઃ ॥
ઉદ્દેશક્રમપ્રાપ્તં પ્રેત્યભાવં લક્ષયનિ---પુનઃ---વઃ

સત્વનિકાયઃ પ્રાણિનિકાયઃ ।
નન્વાત્મનો નોત્પત્તિઃ સંભવતિ નિત્યત્વાદિત્યત આહ ભાષ્યકારઃ---ઉત્પન્નસ્ય સંબદ્ધસ્યેતિ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---પૂર્વેતિ ।
પુનર્ગ્રહણમિતિ ।
પુનરિત્યભ્યાસમાહ, તથા ચાનાદિતા સૂચિતા ભવતિ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકજાતં દ્વિતીયસૂત્રે કૃતવ્યાખ્યાનમ્ ।
પૂર્વાભ્યસ્તસૂત્રે ચાયમર્થ ઉપપાદયિષ્યતે ।
આજર।જરીભાવ ઇત્યાયમભાષયા અસ્યાર્થસ્યાગમિકત્વં સૂચયતિ ।
ક્રિયામિતિ ઉપસર્પણમપસર્પણં ચેત્યર્થઃ

ન્ય્સ્_1,1.20: પ્રવૃત્તિદોષજનિતો ઽર્થઃ ફલમ્ ॥
યદ્યપિ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિસુખદુઃખોપભોગાતિરિક્તં ગૌણમુખ્યફલં ભિન્નં નાસ્તિ, તે ચ યથાયોગં પૂર્વં લક્ષિતાઃ, તેનાપિ ચ રૂપેણ તે નિર્વેદોપયોગિનઃ, તથાપિ પ્રવૃત્તિદોષજનિતત્વેનાપિ રૂપેણામી નિર્વેદોપયોગિન ઇતિ તેન રૂપેણ લક્ષ્યન્તે ॥
પ્રવૃ---લમ્ ॥
અત્ર ચ પ્રવૃત્તિજનિત ઇતિ વક્તવ્યે દોષગ્રહણં ન કેવલં પ્રવૃત્તિ પ્રતિ દોષાણાં હેતુભાવઃ,
અપિ તુ પ્રવૃત્તિકાર્યે સૂખદુઃખે અપિ પ્રતિ ઇતિ દર્શનાર્થમ્ ।
દોષસલિલાવસિક્તાયાં ખલ્વાત્મભૂમૌ ધર્માધર્મબીજે સુખદુઃખે જનયતઃ, નાન્યથા ।
ન ચાસ્તિ સમ્ભવો ન તત્ર તૃષ્યતિ તચ્ચ તસ્ય સુખમ્, ન ચ તદ્ દ્વેષ્ટિ તચ્ચ તસ્ય દુઃખમિતિ ।
સૂત્રે અર્થગ્રહણં ગૌણમુખ્યફલાવરોધાર્થમ્ ।
ભાષ્યે ચ નિષ્ઠા સમાપ્તિઃ ।
સા ચ મહાપ્રલયે ઽષ્યસ્તીત્યત ઉક્તમ્---પર્યવસાનમિતિ ।
અવસાનમાત્રમસ્તિ, ન તુ પરિતઃ પુનરપિ સર્ગહાનોપાદાનયોર્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
સુબોધં વાર્ત્તિકમ્

ન્ય્સ્_1,1.21: બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્ ॥
નાનુક્તે શરીરાદૌ તેષાં દુઃખત્વં શક્યં લક્ષયિતુમિતિ તલ્લક્ષણેભ્યઃ પરમિદન્દુઃખલક્ષણમ્ ---
બાધ---ખમ્

અત્ર ચ બાધનેતિ બાધનાવિષયાં બુદ્ધિમુપલક્ષયતિ ।
તેન બાધના ચ તદનુષઙ્ગિણશ્ચ શરીરાદયો ગૌણમુખ્યભાવેન લક્ષિતા ભવન્તિ ।
સૈવ હિ બાધના બુદ્ધિર્દુઃખે મુખ્યા, શરીરાદૌ ગૌણીતિ ।
અલમેભિરિતિ પ્રત્યયો નિર્વેદઃ, વશિતયા યોગિનઃ સ્વયમુપલભન્તે સ્વયમુપનીતેષ્વપિ વિષયેષુ ઔદાસીન્યમુપેક્ષાબુદ્ધિર્વૈરાગ્યમ્ ।
લક્ષણશબ્દ ઇતિ વાર્ત્તિકમ્ ।
અનુષઙ્ગશ્ચ સમ્બન્ધઃ ।
સ ચ બાધનાયાં વિષયવિષયીભાવઃ ।
શરીરાદિષુ ઉક્તઃ ।
કેચિદ્
વિરક્તંમાન્યા માન્યન્તે ન સુખં નામાસ્તિ સ્વરૂપત ઇતિ ।
તાન્નિરાચિકીર્ષુરાહ---સ્વરૂપતસ્તુ દુઃખમિતિ ।
વિકલ્પો વિશેષઃ ।
અભાવફલત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
યદ્યપ્યુપાત્તદુરિતક્ષયહેતવો ઽપિ ધર્માઃ સન્તિ, તથાપ્યધિકાધિકોત્કર્ષફલાનાં દર્શપૌર્ણમાસાદીનાં સહસ્રસંવત્સરપર્યન્તાનાં વિધાયકેભ્યો વચનેભ્યો ભાવફલ એવ ધર્મો ગમ્યતે ભાવસ્યૈબોત્કર્ષશાલિત્વાદિતિ

ન્ય્સ્_1,1.22: તદત્યન્તવિમોક્ષો ઽપવર્ગઃ ॥
ક્રમપ્રાપ્તમપવર્ગલક્ષણમવતારયતિ ભાષ્યકારઃ---યત્ર ત્વિતિ ॥
તદર્---ગઃ

તદિત્યનન્તરં ગૌણમુખ્યભેદભિન્નં દુઃખં પરામૃશતીત્યાહ ભાષ્યકારઃ---તેન દુઃખેનેતિ ।
મુખ્યમેવ દુઃખમિતિ ભ્રમો મા ભૂદત આહ---જન્મનેતિ ।
અનેન જાયમાના દુઃખશબ્દેન સર્વે શરીરાદય ઉચ્યનતે ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
અભયમિતિ પુનઃ સંસારભયાભાવમાહ,
અભયં વૈ બ્રહ્મ
ઇત્યસકૃદભયશ્રુતેઃ ।
યે તુ બ્રહ્મૈવ નામરૂપપ્રપઞ્ચાત્મના પરિણમત ઇત્યાહુઃ, તાન્ પ્રત્યાહ---અજરમિતિ ।
સર્વાત્મના વા પરિણામ, એકદેશેન વા? પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે સર્વાત્મના બ્રહ્મણો ઽન્યથાત્વાદ્ વિનાશપ્રસઙ્ગઃ ।
એકદેશપરિણામે તુ સાવયવત્વાત્ ઘટદિવદનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ સૂક્તમ્---અજરમિતિ ।
વૈનાશિકાઃ પ્રાહુઃ
ઇતિ ।
તાન્ પ્રત્યાહ---અમૃત્યપદમિતિ ।
એતદુપપાદયિષ્યત્યગ્રે વાર્ત્તિકકારઃ ।
તદેતદ્ ભાષ્યં વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---તેનેતિ ।
આત્યન્તિકગ્રહણં મહાપ્રલયાવસ્થાનિવૃત્ત્યર્થમ્ ॥
અત્ર ભાષ્યં નિત્યં સુખમાત્મન ઇત્યાદિ ।
અસ્યાર્થઃ---
વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ
ઇતિ સામાનાધિકરણ્યશ્રુતેઃ બ્રહ્મસ્વભાવં સુખમ્, તયા ચ બ્રહ્મણો નિત્યત્વાત્ તદપિ નિત્યમિત્યર્થઃ ।
આત્મન ઇતિ ચ ષષ્ઠી રાહોઃ શિર ઇતિવત્ મન્તવ્યા ।
તદેતદ્ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---આત્યન્તિકીતિ ।
તેષામિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---તન્નેતિ ।
અત્રાનુમાનમુપન્યસ્યાતિપ્રસઙ્ગેન નિરાકરોતિ---ન, નેતિ ।
અથાત્મનિ દુઃખાદિકં નિત્યં નેચ્છતિ, તત્રાહ---અનૈકાન્તિકતા વા ।
નિત્યસ્યાભિવ્યક્તિરિત્યાદિભાષ્યાર્થમાહ---નિત્યમિતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
સુખં તાવદાત્મનો ગુણો નાત્મા ।
ઉપપાદિતો હિ ગુણગુણિનોર્ભેદઃ ।
એવં વિજ્ઞાનમપ્યાત્મગુણઃ,ન હ્યુદયવ્યયવતીભ્યો વિજ્ઞાનવ્યક્તિભ્યો ઽનુદયવ્યયધર્મા ભવિતુમર્હત્યભિન્ન આત્મા ।
ન ચાત્મૈવ વિજ્ઞાનસ્વભાવઃ તત્તદ્વિષયોપધાનેનોદયવ્યયધર્મેવ ભવતીતિ સાંપ્રતમ્ ।
ઘટમહં જાનામીતિ માનસ્યાં બુદ્ધૌ ત્રયાણામપિ જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતણાં ભેદેનાનુવ્યવસાયાત્ ।
વિષયતજ્જ્ઞાનભેદે ઽપિ ચ જ્ઞાતુરેકસ્ય પ્રતિસન્ધીયમાનત્વાત્ ।
ન ચૈતદસતિ બાધકે ભેદજ્ઞાનં ભ્રાન્તમિતિ યુક્તમ્ ।
ન ચાગન્તુકજ્ઞાનાતિરિક્તં સ્વાભાવિકમાત્મનિ ચૈતન્યમનુભૂયતે ।
ન ચાત્મૈવ તત્સ્વભાવઃ, સુષુપ્તત્વાનુપપત્તેઃ ।
અચેતયન્નેવ હિ સુષુપત ઇત્યુચ્યતે ।
ન ચ તદા વિષયશૂન્યં સ્વનિષ્ઠમાત્મચૈતન્યમિતિ યુક્તમ્ ।
તદવસ્થાભેદસ્ય સુષુપ્તોત્થિતેન સ્વપ્નાન્તિકસ્યેવ સ્મરણપ્રસઙ્ગાત્ ।
સુખં ચ ન જ્ઞાનજાતીયમિત્યુપપાદિતં પ્રત્યક્ષસૂત્રે ।
ન ચ કિઞ્ચિદપિ સવ પ્રકાશમસ્તીતિ ચતુર્થે વિજ્ઞાન વાદં નિરાકુર્વન્ વક્ષ્યતિ ॥
તદેવં વ્યવસ્થિતે દૂષણ ભાષ્યવાર્ત્તિકોક્તં દ્રષ્ટવ્યં યથાયમાત્મમનઃસંયોગ ઇતિ ।
સંસારાવસ્થાયાં તાવદયમાત્મમનઃસંયોગો ધર્મં નિમિત્તમપેક્ષમાણઃ સુખજ્ઞાનમ્ આકાર્ષીત્ ।
યદિ તુ મુક્ત્યવસ્થાયાં તદનપેક્ષ એવ સુખજ્ઞાનં કરોતિ, હન્ત રૂપાદિજ્ઞાનેષુ ઇન્દ્રિયાન્તરાણ્યપિ નાપેક્ષેતેતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે---યોગજેતિ ।
ન વયં વિષયમાત્રાપેક્ષાં બ્રૂમો યેન રૂપાદિષ્વપિ જ્ઞાનમુત્પાદયેત્, અપિ તુ સંસારાવસ્થાયાં યત્ સુખજ્ઞાનાયાનેનાપેક્ષિતં તદપેક્ષતે ।
ધર્મશ્ચ તદા તેનાપેક્ષિત ઇતિ મુક્ત્યવસ્થાયામપિ ધર્મમેવાપેક્ષતે ।
એતાવાન્ વિશેષો યદયં યોગજ ઇતિ ।
તથા ચ ન રૂપાદિવિજ્ઞાન પ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
શઙ્કતે---નિત્યો ઽસાવિતિ ।
નિરાકરોતિ---યોગેતિ ।
નનુ ત્વન્મતે યથા સુખસંવેદનં જિહાસિતમ્, એવમસ્મન્મતે ઽપિ સુખસંવેદનહાનાય ઘટિષ્યત ઇત્યત આહ---ન ચાયં સુખમિતિ ।
અસ્મન્મતે હિ દુઃખહાનાયૈવ તદનુષક્તં સુખં જિહાસિતમ્ ।
નિત્યં તુ સુખં સર્વદુઃખવિનિર્મુક્તં સન્ન દુઃખહાનાય જિહાસિતં સંભવતિ ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલમાનુકૂલ્યાત્ પ્રતિબન્ધકત્વં નાસ્તિ શરીરાદીનામ્, પ્રત્યુત મુક્ત્યવસ્થાયામપિ કલ્પનીયતા ઇત્યાહ---નિત્યં શરીરાદિ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તિનો વચનમનુભાષ્ય દેશયેતિ---પ્રમાણાભાવાદિત્યુક્તં તચ્ચ નેતિ ।
શાસ્ત્રેણ હિ મોક્ષસાધને લોકઃ પ્રવર્તનીયઃ ।
અપ્રવર્તમાનશ્ચ પ્રવર્તનીયઃ ।
ઇષ્ટાર્થી ચ પ્રવર્તતે તત્સાધને ।
સુખં ચેષ્ટમ્ ।
સુખાત્મકો મોક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
સેયં લોકપ્રવૃત્તિરનૈકાન્તિકત્વેન સંશયહેતુરિતિ પરિહરતિ---ન, પ્રવૃત્તીતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
મુખ્યાસંભવે ગૌણમરીયતે ।
સુખશબ્દશ્ચ સુખે મુખ્યઃ, ભાક્તસ્તુ દુઃખનિવૃત્તૌ ।
તસ્માત્ નિત્યાનન્દ એવ મોક્ષ ઇત્યત આહ---યદિ પુનરિતિ ।
સંચક્ષાણકઃ સંખ્યાનપ્રવૃત્તો યોગી ।
ધર્માધર્મૌ તાવદાત્મનિ પારમાર્થિકૌ, ન ત્વવિદ્યાકલ્પિતૌ ।
તૌ ચ વીતરાગેણાસક્તેન સતા શક્યૌ ભોગેન ક્ષેતુમ્, ન તુ શક્તને ।
સ હિ સક્તસ્તેષુ તેષુ વિષયેષુ ઉપાત્તમુપાત્તં ભુ।જાનઃ ત્યક્તં ત્યક્તં ચોપાદદાનઃ સંસારાત્ ન મુચ્યેત ।
તસ્માદયં રાગો બન્ધનમિતિ સમાજ્ઞાતઃ ।
તન્નિબન્ધના ચ પ્રવૃત્તિઃ પરિહર્તવ્યા ।
અન્યથા તુ નિત્યસુખાવધારણલાલિતેયં તૃષ્ણાપિશાચી લબ્ધપ્રસરા વિષયસુખેષ્વપિ પ્રત્યાસન્નેષુ પુરૂષં પ્રવર્તયન્તી મોક્ષમસ્ય સૂદૂરં પ્રતિક્ષિપેદિતિ મનાગપિ પ્રસરો ઽસ્યા ન દાતવ્યઃ ।
તસ્માત્ નિત્યાનન્દપ્રતિપાદકશ્રુતિરાત્યન્તિકે દુઃખવિયોગે ભાક્તીતિ યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
ચોદયતિ---યદ્યપીતિ ।
રાગવદ્ દ્વેષસ્યાપિ પ્રસરો ન દાતવ્યઃ ।
તસ્ય ચ ત્વયા પ્રસરો દત્ત ઇતિ તુલયો દોષ ઇતિ ।
પરિહરતિ---ન, અપ્રતિકૂલત્વાત્ ।
યથા નિત્યસુખોપાદાનં મોક્ષમ્ અપ્રતિકૂલયા સક્ત્યા સપ્રતિકૂલં નૈવમાત્યન્તિકદુઃખહાનં દુઃખદ્વેષાનુષક્તમ્ ।
દ્વેષઃ ક્રોધો મન્યુરિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
જ્વલનાત્મકો હિ સ ભવતિ ।
નૈવં વૈરાગ્યમ્ ।
અલં પ્રત્યયો હિ સ ઇત્યપ્રતિકૂલં દુઃખહાનમિત્યર્થઃ ।
તદનેન નિત્યં સુખમાત્મનો મોક્ષે ઽભિવ્યજ્યતે ઇત્યાદિ તસ્મિન્ પ્રહીણે નાસ્ય નિત્યસુખરાગઃ પ્રતિકૂલો ભવતીત્યેવમન્તં ભાષ્યજાતં વ્યાખ્યાતં વેદિતવ્યમ્ ।
યદ્યેવમિત્યાદેર્ભાષ્યસ્યાયમર્થઃ ।
એવં વૈરાગ્યેણ મોક્ષમાણસ્ય પ્રવૃત્તો સત્યામ્, મુક્તસ્ય યદિ નિત્યં સુખં ભવતિ કામં ભવતુ મા વા ભૂત્, ઉભયોરપિ પક્ષયોઃ વીતરાગસ્ય પ્રવૃત્તૌ ન મોક્ષાધિગમો વિકલ્પ્યતે, ન સન્દિગ્ધો ભવતીત્યર્થઃ ॥
વૈનાશિકાનાં મોક્ષમુપન્યસ્યતિ---ચિત્તં વિમુચ્યત ઇતિ ।
સંસારી હિ મુચ્યતે ।
રાગાદયસ્તદ્ધેતવઃ ।
ન ચાત્મનિ નિત્યે રાગાદયઃ સંસારં કર્તુમુત્સહન્તે, નિત્યસ્યાવિકાર્યત્વેન તાદવસ્થ્યાદુપનેયાપનેયાભાવાત્ ।
યથાહુઃ,
વર્ષાતપાભ્યાં કિં વ્યોમ્નશ્ચર્મણ્યસ્તિ તયોઃ ફલમ્ ।
ચર્મોપમશ્ચેત્ સો ઽનિત્યઃ ખતુલ્યશ્ચેદસત્ફલઃ ॥
ઇતિ ।
ચિત્તં તુ કાર્યં રાગાદિવશાત્ સંસારી, તદ્વિયોગાચ્ચ મુચ્યતે ઇતિ યુક્તમિત્યર્થઃ ।
દેવમનુષ્યાદિજાતિઃ ગતિઃ તત્રોત્પત્તિઃ ।
તદેતદ્ દૂષયતિ---ન, અયત્નત ઇતિ ।
ક્ષણિકત્વાત્ ચિત્તસ્ય, જન્મવિનાશપ્રયોજનમેવ ।
જન્માન્તરં હિ વિનાશ ઇતિ ક્ષણસ્યાભેદ્યત્વેનોપનેયાપનેયાભાવાત્ ।
સ્વરસભઙ્ગિત્વાચ્ચ વૈયર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
શઙ્કતે---સન્તતેરિતિ ।
અનાદિઃ ખલુ કાર્યકારણપ્રવાહરૂપા બુદ્ધીનાં સન્તતિઃ ।
સા ચાત્મસાક્ષાત્કારોન્મૂલિતસવાસનક્લેશજાલસ્ય નિવર્તતે ।

નિવૃત્તિશ્ચેયમેવ તસ્યા યત્ તત્સન્તાનવર્તિનશ્ચેતસો ઽનાગતસ્યાનુત્પાદ ઇતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ---ન, તસ્યાશક્યત્વાત્ ।
ઉત્પન્નસ્યાનુત્પાદો ન શક્યઃ, નાપિ સન્તાનનિવૃત્તિઃ શક્યા કર્તુમ્, અન્ત્યક્ષણાનુપપત્તેઃ ।
સ હિ અન્ત્યઃ ક્ષણઃ કિઞ્ચિદારભતે ન વા? આરમ્ભે નાન્ત્ય ઇતિ ન કાર્યકારણપ્રવાહનિવૃત્તિઃ, પ્રવાહશ્ચ સન્તાન ઇતિ ન સન્તાનનિવૃત્તિઃ ।
અનારમ્ભે તસ્યાસામર્થ્યેનાસત્ત્વમ્ ।
તતઃ પૂર્વે સર્વે ઽપિ ક્ષણા અસન્તઃ સ્યુરિતિ કસ્યોચ્છેદ ઇતિ ભાવઃ ।
શઙ્કતે---અનાગતાનુત્પાદ ઇતિ ।
તથા સત્યનાગતાનુત્પાદલક્ષણાર્થક્રિયાકારિત્વાદન્ત્યક્ષણોપપત્તિરિતિ ભાવઃ ।
નિરાકરોતિ---અનાગતેતિ ।
પ્રાગભાવસ્યાનાદિત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ---તર્હિ કસ્યેતિ ।
નિત્યસ્યાનુપકાર્યત્વાદપનેયાભાવ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---ય ઇતિ ।
યથા ચાક્ષણિકસ્યોપકાર્યત્વં તથા ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગે ઉપપાદયિષ્યત ઇતિ સદ્ધિમ્

ન્ય્સ્_1,1.23: સમાનાનેકધર્મોપપત્તેર્વિપ્રતિપત્તેરૂપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાતશ્ચ વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશયઃ ॥
સંશયલક્ષણાવતારણપરં ભાષ્યં સ્થાનવત એતર્હિ ઇતિ ।
તસ્યાર્થઃ ।
સ્થાનં ક્રમઃ ।
તદ્વતઃ ।
એતર્હિ ઇદાનીમિતિ ।
ક્કચિત્ પાઠઃ સ્થાનવત એવ તર્હીતિ ।
તર્હિ તદાનીમુદ્દેશસમયે, ક્રમવતઃ સંશયસ્ય પ્રમેયાનન્તરમુદ્દિષ્ટસ્ય, પ્રમેયલક્ષણાનન્તરં સ્થાનં ક્રમો લક્ષણસ્યેત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ વાર્ત્તિકકારો વ્યાચષ્ટે---પ્રમેયેતિ ।
એતદેવ સ્ફુટયનિ---યતિ ।
સ્થાનં ક્રમગ્રહણેન વ્યાખ્યાતમ્, મતુબર્થશ્ચ પ્રાપ્તિગ્રહણેન ॥
સમા---યઃ ॥
અત્ર ચ વિમર્શઃ સંશય ઇતિ સંશયસામાન્યલક્ષણમ્ ।
તત્ર સંશય ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ, વિમર્શ ઇતિ લક્ષણપદમ્ ।
એકસ્મિન્ ધર્મિણિ વિરોધિનાનાર્થાવમર્શો વિમર્શઃ, કિં સ્વિદિતિ જ્ઞાનમ્ ।
તદનેનાસમાનજાતીયેભ્યઃ પ્રમાણાદિભ્યઃ સમાનજાતીયેભ્યશ્ચ વિપર્યયાદિભ્યઃ સંશયો નિવર્તિતો ભવતિ ।
સમાનેત્યાદીનિ તુ ત્રીણિ વિશેષલક્ષણાનિ ।
તેષુ ચ વિમર્શઃ સંશય ઇત્યેતદનુવર્તનીયમ્ ।
અત્ર વિશિષ્ટો ઽવમર્શો વિમર્શવિશિષ્ટઃ સંશય ઇતિ લક્ષ્યપદમ્ ।
સમાનધર્મોપપત્તેરનેકધર્મોપપત્તેર્વિપ્રતિપત્તેરિતિ ત્રીણિ પ્રત્યેકં શેષૈઃ પદૈરૂપેતાનિ લક્ષણાનીતિ ।
તદેતદાહ વાર્ત્તિકકારઃ---તત્ર સમાનેતિ ।
ત્રિવિધ એવેતિ યે પઞ્ચવિધમાચક્ષતે તે નિરાકૃતાઃ ।
તદનવધારણજ્ઞાનં સ સંશય ઇતિ સંશયસામાન્યલક્ષણપરં ભાષ્યં વ્યાચષ્ટે---તત્ર વિષયસ્વરૂપેતિ ।
પ્રત્યયો ઽનવધારણાત્મકશ્ચેતિ ।
આક્ષેપપરિહારૌ પ્રથમસૂત્ર એવ વ્યાખ્યાતૌ ।
પ્રત્યયશબ્દસ્ય નિશ્ચયવચનત્વમભ્યુપેત્ય વ્યાખ્યાનં પ્રતીયત ઇતિ ।
પરમાર્થતસ્તુ પ્રત્યયશબ્દો જ્ઞાનપર્યાયઃ ।
જ્ઞાનત્વં ચ સામાન્યં સંશયાદિષ્વપ્યસ્તીતિ ન વિરોધ ઇતિ ॥
સમાનધર્મોપપત્તેરિતિ વ્યાચષ્ટે---સમાનેતિ ।
વિકલ્પ્યાક્ષિપતિ---કિં પુનરિતિ ।
કસ્માદિતિ ।
મા કાર્ષીદ્ દ્રવ્યે સંશયમ્, ગુણ એવ કસ્માત્ ન કરોતીતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
સમાધત્તે---ન, સાધારણેતિ ।
યાદૃશં સંખ્યાપ્રચયપરિમાણભદયોનિ પરિમાણં સ્થાણુપુરૂષયોઃ, તાદૃશમાસ્યાપિ પુરોવર્તિનો દ્રવ્યસ્ય પરિમાણમ્ ।
તસ્માત્ સદૃશપરિમાણધર્મસ્ય ધર્મિણ ઉપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
મહત્વદીર્ઘત્વસામાન્યધર્મયોગસ્તુ સન્નપિ ન સંશયકારણમ્, અસાદૃશ્યે તદ્યોગે ઽપિ સંશયાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
ઉપપત્તિઃ સત્તા ।
ન ચ સદૃશો ધર્મઃ સત્તામાત્રેણ સંશયે હેતુઃ, અપિ તૂપલબ્ધઃ ।
ન ચોપલબ્ધિવાચકમત્રાસ્તિ પદમિત્યત આહ---તસ્યોપપત્તિરધ્યવસાય ઇતિ ।
યદ્યપ્યયમુપપત્તિશબ્દઃ સત્તાવચનસ્તત્પરશ્ચ, તથાપિ પદાન્તરસમભિવ્યાહારાદવગમ્યતે સત્તામાત્રાભિધાને ઽપિ તદુપલબ્ધિર્વિવક્ષિતેતિ ।
વિષયવિષયિણોરભેદવિવક્ષયા સામાનાધિકરણ્યમુપપત્તિરૂપલબ્ધિરિતિ ।
પૃચ્છતિ---કસ્માદિતિ ।
અસ્મદાયત્તે હિ શબ્દપ્રયોગે કિમિત્યવાચકં પ્રયોક્ષ્યામહ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્---અનુક્તમપીતિ ।
વિશેષાપેક્ષા ઇતિ વચનેન વિશેષસ્યાપેક્ષા ઉચ્યતે ।
અપેક્ષાશબ્દશ્ચ યદ્યપીચ્છાયાં વર્તતે, તથાપીહ જિઘૃક્ષાયાં વાક્યસામર્થ્યાત્ ।
ન ચ સા સંશયસ્ય હેતુઃ, તસ્યાઃ સંશયે સતિ ભાવાત્ ।
તસ્માદ્ વિશેષાપેક્ષયા વિઘૃક્ષાલક્ષણયેહ વિશેષયોઃ પુરોવર્તિવસ્તુસાદૃશ્યાત્ સ્મરણે સત્યગ્રહણં લક્ષણીયમ્, યથા ગઙ્ગાશબ્દસ્તીરં સંબદ્ધમેવ લક્ષયતિ, ન તુ તીરમાત્રમ્ ।
અનેનૈવાભિપ્રાયેણ વક્ષ્યતિ ભાષ્યકારઃ વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષ ઇતિ ।
તસ્માદ્ વિશેષગ્રહણપ્રતિષેધાત્ સામાન્ય ગ્રહણમભ્યનુજ્ઞાતં ભવતીત્યર્થઃ ।
પરિહારાન્તરમાહ---અથ વેતિ ।
સ્યાદેતત્, ઉપપત્તિશબ્દઃ સત્તાવચનશ્ચોપલબ્ધિવચનશ્ચ ।
તથા ચ વિનિગમનાયાં કો હેતુરિત્યત આહ---યઃ પુનરિતિ ।
નન્વભાવઃ પ્રમાણાલમ્બનમુક્તઃ, તત્ કુતો ન વિરોધ ઇત્યત ઉક્તમ્---સ્વતન્ત્રમિતિ ।
અથ વા સત્તાવાચકો ઽપ્યયમુપપત્તિશબ્દઃ સ્વાભિધેયવિષયામુપલબ્ધિ લક્ષયતીત્યાહ---વિષયશબ્દેનેતિ ।
ન ચેયમ્ અલૌકિકી લક્ષણેત્યાહ---લૌકિકમિતિ ।
યથા ચ ધૂમો ન સત્તામાત્રેણ હેતુસ્તથોક્તં પ્રાગિતિ ॥
એકદેશિનામુપસંખ્યાનમુપન્યસ્યતિ---અવ્યવચ્છેદેતિ ।
તે કિલ મન્યન્તે વ્યવચ્છેદહેતુરપિ ધર્મઃ સમાનો ભવતિ ।
યથા કૃતકત્વં સાધ્યધર્મિણિ શબ્દે દૃષ્ટાન્ત ધર્મિણિ ચ ઘટાદૌ સમાનમ્, ન ચાસૌ નિત્યાનિત્યત્વસંશયહેતુઃ, અપિ ત્વનિત્યત્વસ્યાયોગં સાધ્યધર્મિણિ વ્યવચ્છિનત્તિ ।
અતો ઽવ્યવચ્છેદહેતોરિતિ વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
તદેતદ્ વક્તવ્યં દૂષયતિ---ન સમાનેતિ ।
સમાનો હિ ધર્મઃ પ્રતિસંબન્ધિનમપેક્ષતે---કેનેતિ ।
સંશયપદેન ચ સ્વવિષયોપસ્થાપકેન પરસ્પરવિરોધિનૌ તાવુપસ્થિતૌ ।
તેન તાભ્યાં સમાન ઇતિ ગમ્યતે ।
તેન વિવક્ષિતતજ્જાતીયવૃત્તિત્વે સત્યન્યજાતીયવૃત્તિરેવ ગમ્યતે ।
ન ચૈવ કૃતકત્વમ્ ।
તસ્માત્ ન વક્તવ્યમવ્યવચ્છેદહેતોરિતિ ।
સમાનશબ્દાર્થઃ સાદૃશ્યં તત્ર નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અત્રૈવોપલબ્ધીત્યાદિપદદ્વયં શઙ્કાપૂર્વકં યોજયતિ---સો ઽયં સાધારણ ઇતિ ।
ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી ન વ્યવતિષ્ઠેતે ઇતિ ।
શિરઃપાણ્યાદેરનુપલબ્ધિર્વક્રકોટરાદેરૂલબ્ધિઃ પુરૂષસ્ય બાધકં પ્રમાણમ્, તદ્ધિ પુરૂષ એવાયં વા, ઇદન્તયા વ્યવતિષ્ઠતે, ઇદન્તાનિષેધેન વા ।
નાયં પુરૂષ ઇત્યનિદન્તયા વ્યવતિષ્ઠતે ।
તદભાવો ઽવ્યવસ્થા ।
તદનેન સાધકબાધકપ્રમાણાભાવો દર્શિતઃ ।
વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં ચેતિ વિશેષસ્મૃતિર્દર્શિતા ॥
વિમર્શપૂર્વકં સમસ્તમિત્યવધારયતિ---કિમિદમિતિ ।
તત્રૈકપદપરિગ્રહે દોષમાહ---યદિ સમાનેતિ ।
વિશેષઃ શિરઃપાણ્યાદિઃ ।
વિશિષ્યતે હ્યનેન પુરૂષઃ સ્થાણોરિતિ અનુપલબ્ધસામાન્યસ્યાપિ ક્વચિદુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાસ્તીતિ ।
યથા સપ્તમે રસે, દશમે વા દ્રવ્યે ।
ન હિ તત્ર સાધકં બાધકં વાસ્તિ પ્રમાણમ્ ।
ન ચ સંશયઃ ।
વિશેષાપેક્ષ ઇત્યેતાવતીતિ ।
તદ્ યથા હસ્તિનં દૃષ્ટ્વા તત્સંબન્ધિનો સ્થૂણાહસ્તિપકૌ સ્મરતિ ન ચ તત્ર સંન્દિગ્ધે ॥
દ્વિપદપરિગ્રહે દોષમાહ---એવં સમાનેતિ ।
નૌદોલારૂઢો હિ ગચ્છન્ વિદૂરે આરોહપરિણાવદ્વસ્તુદર્શને ઽપિ સત્યપિ ચ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે વિશેષસ્મૃત્યમાવાત્ નગ ઇતિ વા નાગ ઇતિ વા ન સન્દિગ્ધે ।
એવમુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાતો વિશેષાપેક્ષ ઇતિ પદદ્વયે વિધીયમાનઽન્યતઃ સ્મર્યમાણાદ્ વિશેષાત્ સદૃશધર્મવતિ ધર્મિણ્યનુપલભ્યમાને સંશયઃ સ્યાત્ ।
અસ્તિ હિ તદા વિશેષસ્મૃતિઃ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવશ્ચ, નો ખલ્વનુપલભ્યમાને સમાનધર્મે ધર્મિણિ તદ્ગતા વક્રકોટરાદયો વા શિરઃ પાણ્યાદયો વા શક્યગ્રહા ઇતિ ।
યદાયં દ્રષ્ટેતિ ।
યદા ખલ્વયં દ્રષ્ટા પ્રતિપરૂરડકુરોદ્ભેદપુકકિતાભિર્મન્દમલયમારૂતાન્દોલનલલિતલાસ્યશાલિનીભિઃ શાખાભિર્મધુમદમુદિતમધુપમાલાશિઞ્જિતવલ્લકીવાદ્યમનોહરાભિર્મત્તપુંસ્કોકિલકુલવિપઞ્ચ્યમાનપઞ્ચમાભિરારબ્ધ-
સંઙ્ગીતકં સહકારતરૂમનુભૂયાથ વિદૂરવર્તી કુ।જરસદૃશધર્મવન્તમનુભવતિ, તદાસ્યાસ્તિ સમાનધર્મોલબ્ધિઃ ।

અસ્તિ ચ કરિતરુરૂપવિશેષસ્મૃતિઃ, ન તુ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવ ઇતિ ન સંશેતે ।
કતિપયવ્યક્ત્યાશ્રયત્વં સહકારત્વાદેર્વિશેષસ્યાલ્પવિષયત્વમ્ ।
આરોહપરિણાહાદેસ્તુ બહુવ્યાપિત્વં મહાવિષયત્વમ્ ।
નાનાર્થાવમર્શનં ચ વિરૂદ્ધાર્થાવમર્શનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદનેન સ્થાણુપુરૂષયોરિત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
પશ્યન્ ઇત્યુપપત્તિવિવરણમ્ ।
વિશેષં બુભુત્સમાન ઇતિ વિશેષાપેક્ષ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્ ।
કિં સ્વિદિતિ વિમર્શવિવરણમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
સંશયોત્તરકાલા બુભુત્સેતિ, કથં બુભુત્સમાનઃ સંશેત ઇત્યત ઉક્તં ભાષ્યકૃતા, સમાનમનયોરિતિ ।
વિશેષાપેક્ષાશબ્દેનેચ્છાવાચિના અગૃહ્યમાણવિશેષસ્મરણં લક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
સેયં સાધકબાધકપ્રમાણાનુપપત્તૌ સત્યા સમાનધર્મોપલબ્ધિર્વિનશ્યદવસ્થા વિશેષસ્મૃત્યા સહાવિનશ્યદવસ્થા એકસ્મિન્ ક્ષણે સતી સંશયજ્ઞાનસ્ય હેતુરિતિ સિદ્ધમ્ ।
ત્રિપદપરિગ્રહમનેકધર્મોપપત્તેર્વિપ્રતિપત્તેરિત્યત્રાપિ યોજયતિ---એતેનેતિ ।
દ્વે દ્વિત્વેનૈકીકૃત્યાદ્યાનન્તરયોરિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
અનેકધર્મોપપત્તેરિત્યત્ર ભાષ્યકૃતો વ્યાખ્યાં ગ્રહીતુમ્ એકદેશિવ્યાખ્યાનમુપન્યસ્ય દૂષયતિ---અનેકેતિ ।
શબ્દો હિ સંયોગજઃ ।
સંયોગજત્વં હિ કાર્યે દ્રવ્યે ગુણે ચ રૂપાદૌ શરીરાદિક્રિયાયાં ચાસ્તીતિ દ્રવ્યગુણકર્મણાં સમાનમ્ ।
તસ્માદનેકસ્ય ધર્મઃ ચરિતાર્થઃ ।
એવં શબ્દગતો ઽનેકો ઽપિ ધર્મઃ સમાનતયૈવ દ્રવ્યત્વાદિસન્દેહહેતુઃ ત્રિષુ, સંયોગજત્વં સાધારણં સત્ત્વાદિના નિર્ભક્સ્ય, નિર્ગુણત્વં ગુણકર્મણાઃ ।
એવં ક્ષણિકત્વં દ્રવ્યગુણકર્મણામિતિ સમાનધર્મોપપત્ત્યા ગતાર્થંમિત્યર્થઃ ।
પૃચ્છતિ---અથેતિ ।
ભાષ્યકૃદ્વ્યાખ્યયોત્તરમ્---અસાધારણ ઇતિ ।
પુનઃ પૃચ્છતિ---કથમિતિ ।
સમાસપદશબ્દેન તદેકદેશો ઽનેકશબ્દો લક્ષ્યતે સમાસગતેનાનેકશબ્દેનેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરમ્---સમાનેતિ ॥
એતદુક્તં ભવતિ ।
યતો ઽનેકસ્માત્ સમાનાસમાનજાતીયાદેષ સ્વાશ્રયં વ્યાવર્તયતિ, અતો ઽનેકાપાદાનકવ્યાવૃત્તિહેતુકત્વાત્ લક્ષણયાનેન ઇત્યુચ્યતે ।
તદનેન સમાનજાતીયમ્ અસમાનજાતીયં ચાનેકમિતિ ભાષ્યં તસ્માદ્ વિશેષ ઇત્યધ્યાહૃત્ય વ્યાખ્યાતમ્ ।
અધ્યાહૃતવિશેષપદવિવરણં વિશેષકો ધર્મ ઇતિ ।
સંબન્ધસામાન્યવિવક્ષયા તુ ષષ્ઠી તસ્યાનેકસ્યેતિ ।
લક્ષણાબીજાન્તરમાહ---તસ્ય ચાનેકસ્યેતિ ।
નિવર્ત્યનિવર્તકસંબન્ધેનાનેકશબ્દેન ધર્મોઃ લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદનેન વિનૈવાધ્યાહારં સમાનજાતીયમસમાનજાતીયં ચાનેકમ્ ।
તસ્ય ધર્મે નિવર્તકતયેતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
ન ત્વત્ર સમાસભ્રાન્તિઃ કર્તવ્યા ।
દર્શયિષ્યતિ હિ બહુવ્રીહિમિહૈવ વાર્ત્તિકકારઃ ।
તદેવં લક્ષણાબીજદ્વયોપન્યાસેન અસાધારણો ધર્મ ઇતિ ગ્રહણકવાક્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
પ્રકારાન્તરેણાનેકધર્મપદંવ્યાચષ્ટે---એકાંનેકેતિ ।
એકં ચાનેક ચ તદુભયમનેકં તસ્યાનેકસ્ય પ્રત્યયહેતુર્ધર્મો ઽનેકધર્મઃ ભેદાભેદપ્રત્યયહેતુરિત્યર્થઃ ।
વિભાગજત્વં વિભાગજાનાં શબ્દાનામન્યોન્યસ્યાભેદપ્રત્યયહેતુઃ, તદિતરેભ્યશ્ચ ભેદપ્રત્યયહેતુઃ ।
તદિદમાહ---યતો વિભાગજત્વાત્ એષ પ્રત્યયો ભવતીદં વિભાગજં શબ્દજાતમ્ એકમ્ ।
ઇદં ચ તતો ઽન્યદ્ અનેકં ભિન્નમ્ ।
તત્ર ય એવ એકપ્રત્યયહેતુઃ ધર્મો ઽભેદઃ સ એવ અનેકપ્રત્યયહેતુર્વિશેષઃ ।
જાત્યભિપ્રાયં ચૈકવચનમ્, સદાદિર્હિ ધર્મો દુવ્યગુણકર્મણામભેદપ્રત્યયહેતુઃ, સામાન્યાદિભ્યશ્ચ શબ્દં નિર્ભજતિ ।
તદિદમાહ---યતઃ સદાદેરેષ પ્રત્યયો ભવતીદમેકં યતશ્ચ વિભાગજત્વાદેપ પ્રત્યયો ભવતીદમનેકમિતિ, તસ્માત્ સિદ્ધમેકં ચાનેકં ચ ।
અનેકમિતિ તત્પ્રત્યયહેતુરુપચારેણાનેક ઇતિ ।
તદ્દિમુદ્ભાષ્યં વ્યાખ્યાનમ્ ।
અત્રોદાહરણમાહ---યથેતિ ।
દ્રવ્યત્વાદિકોટિત્રયવિષયસંશયપ્રદર્શનાર્થમુક્તં સામાન્યવિશેષસમવાયેભ્ય ઇતિ ॥
સદનિત્યં દ્રવ્યવત્કાર્યાં કારણં સામાન્યવિશેષવદિતિ દ્રવ્યગુણકર્મણામવિશેષઃ ॥
તેનાનેન સદાદિના નિર્ભક્તસ્ય પૃથક્કૃતસ્યેત્યર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ ।
યદ્ યેન સહચરિતં દૃષ્ટં તત્ ક્કચિદ્ દૃશ્યમાનં તત્ સ્મારયત્ તદ્વિયરુદ્ધેનાપિ ચ સંબન્ધાનનિશ્ચાયયત્ સંશયહેતુર્ભવતિ, યથા સમાનો ધર્મઃ ।
અસાધારણસ્તુ ધર્મો વિભાગજત્વં નર્તે શબ્દાત્ ક્કચિત્ પૃથિવ્યાદૌ વા ઉત્ક્ષેપણાદૌ વા ગન્ધાદૌ વા દૃષ્ટ ઇતિ કથ્ર સ્મારયેત્, અસ્મારયદ્ વા કથં તત્ર સંશયં જનયેત્? તસ્માત્ કો ઽયં ભવેદિત્યયો ધર્માદિતિ જિજ્ઞાસામાત્રમુત્પાદયેત્ ન ત્વયં વાયં વેતિ સંશયમિત્યત આહ---ન હીતિ ।
કસ્માત્ ન દૃષ્ટમિત્યત આહ---સર્વત્રાસંભવાત્ ।
ન હિ દ્રવ્યાદેર્વિભાગતો જન્મ સંભવતિ, તદન્વયવ્યતિરેકાનનુવિધાનાદિત્યર્થઃ ।
નન્વત એવોક્તં ન સંશયહેતુરિત્યતઃ આહ---વિભાગજત્વં સંશર્યે કરોતિ સર્વતો વ્યાવૃત્તેરિતિ ।
અયમર્થઃ, યદ્યપિ વિભાગજત્વં ન દ્રવ્યાદૌ ક્વચિદ્ દૃષ્ટમ્, તથાપિ તદ્વ્યતિરેકઃ પ્રત્યેકં દ્રવ્યાદૌ દૃષ્ટ ઇતિ વિભાગજત્વેન સદાદ્યવિશેષવાન્ શબ્દો દ્રવ્યકર્મભ્યા વ્યાવર્તમાનઃ કિં ગુણઃ, ગુણકર્મભ્યાં વ્યાવર્તમાનઃ કિં દ્રવ્યમ્, ગુણદ્રવ્યાભ્યાં વ્યાવર્તમાનઃ કિં કર્મેતિ વ્યતિરેકમુખેન તત્તત્ સ્મારયન્ અસાધારણો ધર્મો ભવતિ સંશયકારણમિતિ ।
દેશયતિ---નનુ ચેતિ ॥
અયમભિસન્ધિઃ ।
વંશે પાટ્યમાને વંશદલયોઃ ક્રિયા, તતસ્તયોર્મિથો વિભાગઃ, તતો વંશદલાવરુદ્ધનભોભાગવિભાગઃ ।
સો ઽયં વિભાગજો વિભાગો ન વંશદલકર્મજઃ ।
અવયવક્રિયા હિ તદવયવાવરુદ્ધનભોભાગવિભાગજનિકા દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગાપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગજનકત્વેન વ્યાપ્તા વિકસત્કમલકુઙ્મલદલેષુ દૃષ્ટા ।
ન હિ તત્ર તત્ર મુકુલિતાદ્ વિકાસિ કમલમન્યત્, આકુઞ્ચિતપ્રસારિતાઙ્ગુલિકરતલવત્ તત્ત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
વંશદલક્રિયાપિ ચેત્ તાદૃશી, નૂનમનયાપિ દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગાપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગજનિકયા ભવિતવ્યમ્ ।
તથા ચ દ્રવ્યં કાર્યમપિ ન નશ્યેત્ ।
તસ્માત્ નાનયા વંશદલાકાશવિભાગો જનયિતવ્યઃ ।
ન ચાન્યદસ્ય કારણં સંભવતિ ।
તસ્માદ્ વંશદલક્રિયાજનિતો દલયોર્વિભાગઃ કાર્યૈકાર્થસમવેતઃ તદવરુદ્ધાકાશપ્રદેશવિભાગસ્યાસમવાયિકારણમેષિતવ્યઃ ।
હેતુરિતિ સિદ્ધં ભવતીતિ ।
પરિહરતિ---અનભ્યુપગતવિભાગજવિભાગસ્યૈતદ્ વિભાગજત્વમ્ એવં સંશયકારણં ભવતિ ।
અનભ્યુપગમબીજં ચ કુતઃ પુનરેવદેવમવગતં પદ્મપત્રાવયવક્રિયા વિભાગદ્વયજનિકેતિ, વિભાગદ્વયક્રમકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાદિતિ ચેત્? હન્ત, વંશદલવિભાગયોરપિ તુલ્યમ્ ।
નનૂક્તં દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગાપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગજનકં સ્યાત્ કર્મ, તતશ્ચ દ્રવ્યનાશો ન ભવેદિતિ ।
અથં વિપર્યયઃ કસ્માત્ ન ભવતીતિ વંશદલદ્વયક્રિયૈવ વિભાગદ્વયજનિકા, પદ્મપત્રવયવક્રિયા ત્વવયવવિભાગજનિકા, તદવયવાકાશવિભાગસ્ત્વવયવવિભાગજન્મા ।
યદિ તુ પદ્મપત્રાવયવક્રિયા ઉભયજનિકા ભવેત્, વંશદલક્રિયૈવ દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિનં વિભાગં જનયેદિતિ ।

ન ચાન્યતરત્ર વિભાગદ્વયયૌગપદ્યનિશ્ચયઃ ક્રમપ્રમાણાભાવશ્ચ તુલ્યઃ ।
તસ્માત્ પદ્મપત્રાવયવક્રિયાવિભાગજનકત્વસંદેહાદશક્યવિનિશ્ચયો વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ ।
ક્રિયાવૈલક્ષણ્યાત્ તુ સ્વહેતુવૈલક્ષણ્યજન્મનઃ કાર્યસ્ય વિભાગસ્ય વૈલક્ષણ્યં સ્યાત્, યદેકો દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વી અપ્રતિદ્વન્દ્વી ચેતરઃ, તથાપિ ચૈતદ્વૈલક્ષણ્યં ક્રિયાયા અભ્યુપેતવ્યમ્ યદેકા વિભાગમેકં જનયતિ ।
અન્યા તુ વિભાગદ્વયમિતિ ।
તસ્માદેતદુદાહરણબલેન ન વિભાગજવિભાગસિદ્ધિઃ ॥
યસ્ત્વઙ્ગુલિકર્માનન્તરમઙ્ગુલિતરુવિભાગો હસ્તતરુવિભાગઃ, શરીરતરુવિભગાશ્ચ દશ્યતે, તત્રાઙ્ગુલિતરુવિભાગમઙ્ગુલ્યાશ્રયા ક્રિયા કરોતુ, હસ્તતરુવિભાગં તુ ન શક્તા જનયિતુમ્, તસ્યાઃ સ્વાશ્રયસમવાયાત્, સ્વાશ્રયસમવેતકાર્યજનને ચ ક્રિયાયાઃ સામર્થ્યાવધારણાત્ ।
તસ્માત્ હસ્તાદિતરુવિભાગઃ ક્રિયતો ઽસંભવન્નઙ્ગુલ્યાદિતરુવિભાગમેવ કાર્યૈકાર્થસમવાયલક્ષણયા પ્રત્યાસત્ત્યા નિમિત્તીકરોતીતિ વિભાગજવિભાગસિદ્ધિં મન્યતે, તં પ્રત્યાહ---યઃ પુનરિતિ ।
અસ્તુ વા વિભાગજો વિભાગઃ, તથાપિ વિભાગજત્વમીદૃશમસાધારણમેવેત્યત આહ---અસ્તુ વા તસ્ય અભ્યુપગતવિભાગસ્ય અપિ વિભાગજત્વમસાધારણં વિશિષ્ટમ્ ।
તદેવ દેશયતિ---વિભાગજેતિ ।
પાટ્યમાને હિ વંશે શબ્દોત્પત્તૌ વંશદલયોર્મિથો વિભાગો નિમિત્તકારણમ્ ।
વંશદલાવરુદ્ધાકાશવિભાગસ્ત્વસ્યાસમવાયિકારણમ્, ન તુ ભેર્યાકાશસંયોગવત્ વંશદલાકાશસંયોગો ઽસમવાયિકારણં ભવિતુમર્હતિ ।
તથા હિ પ્રયોગઃ, યો ઽયં વંશદલવિભાગનિમિત્તઃ શબ્દઃ, સ નિમિત્તસમાનજાતીયાસમવાયિકારણજન્યઃ, તદસાધારણનિમિત્તજન્યશબ્દત્વાત્ ।
યો યઃ શબ્દો યદસાધારણનિમિત્તજન્મા, સ સર્વસ્તજ્જાતીયાસમવાયિકારણજન્યઃ, યથા ભેરીદણ્ડસંયોગનિમિત્તઃ શબ્દો ભેર્યાકાશસંયોગાસમવાયિકારણકઃ ।
તથા ચાયમ્ ।
તસ્માત્ તથેતિ ।
તદેવં વંશદલવિભાગલબ્ધજન્મના વંશદલાકાશવિભાગેનાસમવાયિકારણેન જનિતઃ શબ્દઃ ।
તદેવં વિભાગજવિભાગાસમવાયિકારણકત્વં શબ્દસ્ય, તદપિ યદ્યપ્યઙ્ગુલ્યાકાશવિભાગજહસ્તાકાશવિભાગાસમવાયિકારણે કાયાકાશવિભાગે ઽસ્તિ, તથાપિ કારણમાત્રવિભાગજવિભાગાસમવાયિકારણકત્વાદિતિ હેતુઃ ભાષ્યકારેણ વિભાગજત્વાત્ ઇત્યનેન સૂચિતઃ ।
ન ચાઙ્ગુલ્યાકાશવિભાગપૂર્વકઃ કાયાકાશવિભાગ એવમ્ ।
સ હિ કારણાકારણવિભાગપૂર્વકો, ન તુ કારણમાત્રવિભાગપૂર્વકઃ ।
તદિદમુક્તમ્---વિભાગજવિભાગાસમવાયિકારણકઃ શબ્દો નાન્યઃ પદાર્થ ઇતિ ॥
નનુ સહચરિતો દૃષ્ટઃ સ્મારયન્ વિશેષસંશયહેતુર્ભવતિ, ન તુ યો વ્યાવૃત્તઃ તેન સહાસ્યાસાહચર્યાદિતિ શઙકામપનેતું ભાષ્યકારીયમુત્તરમાહ---તુલ્યજાતીયેષ્વિતિં ।
યદ્યપિ વ્યતિરેકમુખેનાસાધારણઃ શક્તઃ સ્મારયિતુમ્,
તથાપિ ભાષ્યોક્તમપ્યુક્તમ્ ।
યત્ ખલુ સદાદિરૂપસંપન્નં વિશેષવત્ તત્સમાનજાતીયેભ્યો ઽસમાનજાતીયભ્યશ્ચ વ્યાવૃત્તમ્, યથા પૃથિવીદ્રવ્યમ્ ।
અબાદિભ્યશ્ચ દ્રવ્યાન્તરેભ્યાં ગુણકર્મભ્યશ્ચ વિજાતીયેભ્યો ગન્ધવત્ત્વેન વ્યાવૃત્તં દ્રવ્યજાતીયમ્ ।
એવં રૂપત્વેન રૂપં ગુણઃ ।
ઉત્ક્ષેપણત્વેનોત્ક્ષેપણં કર્મ ।
તથાવિધઃ શબ્દઃ સદાદિરૂપસંપન્નો વિભાગજત્વેન સમાનાસમાનજાતીયેભ્યો વિશિષ્યતે ।
તસ્માદ્ ભવતિ દ્રવ્યં ગુણઃ કર્મ વેતિ સંશય ઇતિ ।
પૂર્વવ્યાખ્યાનતો ઽનેકશબ્દેનાસાધારણધર્મો લક્ષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ સમાનશબ્દપર્યાલોચનયાપ્યનેકપદમસાધારણે વર્તતે લક્ષણયૈવેત્યાહ---સમાનધર્મસ્ય સંશયકારણત્વેન ઉપયોગાદ્ વેતિ ।
સમાનં હિ પ્રતિગોગિતયા અસમાનં બુદ્ધૌ સન્નિધાપયતિ ।
તત્ર દ્વયસ્યાપિ સમાનશબ્દેન શ્રુત્યર્થાભ્યામુપાત્તસ્ય સમાનસ્ય ધર્મસ્યાસમાનસ્ય ચ, સમાનસ્ય સંશયકારણત્વેનોપયોગાદિતિ યોજના ।
પૃચ્છતિ---કસ્માદિતિ ।
અસ્મદાયત્તે શબ્દપ્રયોગે કિમિત્યવાચકં પ્રયોક્ષ્યામહ ઇતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમ્---નૈવમિતિ ।
અસાધારણો હિ ધર્મો વ્યતિરેકમુખેન સંશયહેતુઃ ।
સ ચાનેકસ્માદ્ વ્યાવૃત્ત્યા સિધ્યતિ ।
સા ચ લાક્ષણિકાનેકપદાધીના નાસમાનપદાત્ લભ્યત ઇતિ પ્રયોજનવલ્લાક્ષણિકપદોપાદાનમ્ ।
લક્ષણૈવ ચેયમ્ અનેકસ્માદ્વ્યાવૃત્તો ધર્મો ઽનેકધર્મ ઇતિ વિગ્રહેણ નિર્વર્ણ્યતે ઇતિ ।
અભ્યુચ્ચયમાત્રમાહ---લાઘવં વેતિ ।
અસાધારણસ્ય સંશયકારણત્વે વ્યાવૃત્તિઃ પ્રયોજિકેતિ મન્વાનશ્ચોદયતિ---યદ્યનેકેતિ ।
પરિહરતિ---નૈષ દોષ ઇતિ ।
વ્યભિચારાવ્યભિચારૌ હિ સંશયનિર્ણયયોઃ પ્રયોજકૌ, નાન્વયવ્યતિરેકમાત્રમિત્યર્થઃ ।
ચોદયતિ---યદિ તર્હીતિ ।
સપક્ષાસપક્ષસાધારણ્યં હિ હેતોર્વ્યભિચારઃ ।
સ ચેત્ સંશયસ્ય કારણમ્, હન્ત, સમાનધર્મોપપત્તિરેવ સર્વત્ર સંશયકારણમિતિ કૃતમ્ અનેકગ્રહણેનેત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---સત્યમિતિ ।
સપક્ષાસપક્ષસાધારણ્યં હિ હેતોર્વ્યભિચારઃ ।
સ ચ સંશયસ્ય પ્રયોજકઃ ।
તથાપ્યેકસ્યાન્વયઃ સાધારણો ઽપરસ્ય વ્યતિરેક ઇત્યેતાવતોભયોપાદાનમિત્યર્થઃ ॥
એવમનેકધર્મોપપત્તેરિતિ સ્વમતે વ્યાખ્યાય પરમતવ્યાખ્યાનં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---ન ।
ઇતિ ।
નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાત્ શબ્દત્વવદિત્યેકઃ પઞ્ચરૂપોપપન્નો ઽવ્યભિચારી હેતુઃ1 અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદિતિ ચાયમપરઃ પઞ્ચરૂપોપપન્નો ઽવ્યભિચારી હેતુરિતિ ।
તદેતદ્ દૂષયતિ---તદયુક્તમિતિ ।
ન હ્યવ્યભિચારિણૌ પઞ્ચરૂપોપપન્નાવિત્યર્થઃ ।
ન ચાયં પ્રતિવાદિનઃ પ્રયોગો ઽપિ યુક્તઃ ઇતિ ।
વિરુદ્ધશબ્દસ્યાર્થો વિરુદ્ધાર્થ ઇતિ, સ્વરૂપમનયોર્વિરુદ્ધં પરસ્પરાભાવવદિત્યર્થઃ ।
વિશેષદર્શનાદુપજાત ઇતિ ।
સંશયસ્ય હિ વિશેષાદર્શનં જનકમ્, વિશેષદર્શનં ચ નિવર્તકમિતિ ।
સ ચેત્ ત્વન્મતે નિવર્તકાદુત્પદ્યત, અવ્યભિચારિહેતુજનિતાદ્વિશેષદર્શનાત્ નાસ્ય નિવૃત્તિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન ચ યદા નિવર્તકત્વમસ્યાસ્તિ તદા જનકમપીત્યાહ---ન હિ વિશેષદર્શને સતીતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
પ્રત્યક્ષમેવ સ એવાયં ગકાર ઇત્યેવમાકારં પ્રત્યભિજ્ઞાસમાજ્ઞાતં શબ્દસ્ય સ્થેમાનમાકલયત્,
તાવત્કાલં સ્થિરં ચૈનં કઃ પશ્ચાન્નાશયિષ્યતિ ॥
ઇતિ નિત્યત્વં પરિચ્છેત્સ્યતીત્યત આહ---નાયમર્થઃ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ ।
તદેવ હિ પ્રત્યક્ષં સંશયસ્ય નિવર્તકં યદનન્યથાસિદ્ધમ્, યથૌષ્ણ્યગ્રાહિ વહ્નેઃ ।
ઇદં તુ સાદૃશ્યેનાપિ સંભવાત્ સ્વયં સન્દિગ્ધં સન્ન સંશયોચ્છેદાયાલમિત્યર્થઃ ।
મા ભૂત્ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ, ભવતિ ત્વાગમસ્ય ।
નો ખલુ ક્ષણિકઃ શબ્દો ઽર્થપ્રત્યાયને સમર્થઃ, તસ્યાન્વયવ્યતિરેકકાલાનવસ્થાયિનો ઽશક્યસમયત્વેનાર્થપ્રતિપત્તેરનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદ્ યદ્યપિ સાક્ષાન્નિત્યો ઽહમ્ ઇત્યાગમો નાભિધત્તે, તથાપિ વિદિતસંગતેરર્થપ્રત્યયં કુર્વન્નાત્મનો નિત્યતામાક્ષિપન્નિત્યતાવિષયો ભવતિ ।
યથાહુઃ
નિત્યસ્તુ સ્યાદ્ દર્શનસ્ય પરાર્થત્વાત્ ॥
ઇત્યત આહ---નાગમવિષયઃ ।

યદ્યપિ વર્ણવ્યક્તયઃ ક્ષણિકાઃ, તથાપિ સ્વસ્વસામાન્યવિશેષગત્વાદ્યુપહિતા ગવાદિવ્યક્તય ઇવ ગોત્વાદ્યુપધાનાઃ શક્યસંકેતા ઇતિ ન નિત્યતામાક્ષિપત્યાગમ ઇત્યર્થઃ ।
ભવતુ કિં નો બાધ્યત ઇતિ ।
ન ખલુ ચન્દ્રમસઃ પરભાગે હરિણસદસદ્ભાવસન્દેહઃ શક્યઃ કદાચિદપ્યુચ્છેત્તુમસ્મદાદીનામિત્યર્થઃ ।
કથં ન બાધ્યત ઇતિ ।
સન્દિગ્ધનિત્યાનિત્યભાવે શબ્દે કૃતકત્વં દૃષ્ટમિતિ નાનિત્યત્વેન સ્વભાવતઃ પ્રતિબદ્ધમ્ ।
તથા ચ ન બુદ્ધ્યાદીનામનિત્યત્વં સાધયિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
સર્વમિતિ ।
કૃતકત્વપ્રયત્નનાન્તરીયકત્વપ્રત્યયભેદભેદિત્વાદીત્યર્થઃ ।
સર્વં ચાનુમાનમિતિ ।
યદિ ચ પઞ્ચરૂપો ઽપિ હેતુઃ, સંશયકારણં સર્વમેવાનુમાનમિતિ સર્વમપ્રમાણં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વૈનાશિકાઃ પ્રાહુઃ નિત્યાસંભવાદિતિ ।
ન, બાધાપરિજ્ઞાનાદિતિ ।
બાધાવિષયાપરિજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
સ્વદેશે પરોત્પત્તિપ્રતિબન્ધકત્વં સપ્રતિધત્વમ્ ।
સૌત્રાન્તિકમતે હિ રૂપં સપ્રતિઘમિષ્યતે મૂર્તં ચ, નિત્ય એવેતિ વા અનિત્ય એવેતિ વા અભિલાપો નોપપદ્યેત, સ્થાણુરેવેતિ વા પુરુષ એવેતિ વા અભિલાપઃ ।
ચોદયતિ---નૈવં ભવિષ્યતીતિ ।
મા ભૂદભિલાપ ઇત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ---વ્યાહતમિતિ ।
સ એવૈકગ્રન્થેનાહ---નનુ ચેતિ ॥
તદેવં પઞ્ચરૂપયોર્હેત્વોરેકત્ર સમવાયાભાવઃ ઉક્તઃ ।
યદિ પુનરસત્પ્રતિપક્ષરૂપરહિતયોરેકત્ર સંભવો ઽઙ્ગીક્રિયતે, તથા ચ સંશયહેતુત્વમિત્યભિપ્રાયેણ શઙ્કતે---અથ કૃતકત્વેતિ, નિરાકરોતિ---તથાપીતિ ।
પ્રત્યેકં સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્, મિલિતયોસ્ત્વસાધારણત્વમ્, તાદૃશઃ અન્યત્રાદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
તત્ કિમિદાનીં સત્પ્રતિપક્ષતયા કૃતકત્વમસાધનમેવ શબ્દાનિત્યત્વે, તથા ચ બહુ વ્યાહતં ભવતીત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ---યદા પુનરેવંભૂતાવિતિ ।
ઉત્તરમ્---તદા તયોરિતિ ।
નનુ કૃતકત્વસ્ય સાધ્યત્વાત્ શ્રાવણત્વસ્ય ચ સિદ્ધત્વાત્ પ્રથમભાવિના નિત્યત્વાનુમાનેન સિદ્ધાઙ્ગકેનાપહૃતવિષયં ચરમભાવિસાધ્યઙ્ગકમનિત્યત્વાનુમાનમેવ બાધ્યતામ્ ઇત્યત આહ---યત્નશ્ચ ક્રિયમાણ ઇતિ ।
સિદ્ધમપિ શ્રવણત્વમનુમાનસિકતાદ્યનિત્યધર્મસાધારણતયા સવ્યભિચારં સન્નિત્યત્વસ્ય સાધનં ન ભવિતુમર્હતોતિ ।
કૃતકત્વસ્ય તુ પાઞ્ચરુપ્યમ્ ।
નિત્યત્વસ્ય ચ પ્રમાણબાધનમુપપાદયિષ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
વિપ્રતિપત્તેરિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમ્---વિપ્રતિપત્તેરિતિ ।
યદ્યપિ વિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિર્જ્ઞાનં વિપ્રતિપત્તિઃ, તથાપિ તસ્યા વાદિપ્રતિવાદિગતાયા અત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ સંશયકારણત્વાનુપપત્તેઃ સ્વકાર્યં પ્રવાદં લક્ષયતીત્યર્થઃ ।
અત્ર ભાષ્યકારઃ ઉપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાયા અનુપલબ્ધવ્યવસ્થાયાશ્ચ પૃથક્ સંશયકારણત્વં મત્વા સમાનધર્મોપપત્તેરિત્યનેન ગતાર્થતાં પરિહરન્નાહ સ્મ---પુર્વઃ સમાનો ઽનેકશ્ચેત્યાદિ ।
તદુપન્યસ્ય વાર્ત્તિકકારો દૂષયતિ---તત્રેતિ ।
નો ખલુ સમાનાનેકધર્મોપલબ્ધૌ સત્યામ્, સત્યાં ચ વિશેષસ્મૃતૌ સાધકબાધકપ્રમાણાસદ્ભાવે સંશયો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્ નોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થે પૃથક્ સંશયકારણે ઇતિ ।
વિશેષમપિ દૂષયતિ---સમાન ઇતિ ।
નનુ યદિ નાસિત ભેદઃ, તત્ કિમિદાની સર્વેષાં જ્ઞાતૃસ્થત્વાવિશેષણ ત્રયાણામપિ સંશયકારણાનાં સમાનાનેકવિપ્રતિપત્તીનામભેદઃ, તથા ચ પૃથગુપાદાનવૈયર્થ્યમિત્યત આહ---સમાનાનેકધર્મયોરિતિ ।
પુનશ્ચોદયતિ---સમાનધર્મઃ સર્વ એવાયમિતિ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
અસાધારણો હ્યદૃષ્ટપૂર્વઃ ક્વચિદપિ ન સંશયં કર્તુમુત્સહતે, યત્ પુનરસાધારણવત્ત્વં સંશયહેતુત્વેનોપવર્ણિતં ભાષ્યકૃતા તત્ સમાનમેવ, ન ત્વસાધારણમ્ ।
યથાહુઃ,
અન્યો ઽસાધારણો ધર્મસ્તદ્વત્તાન્યા ચ દૃશ્યતે ।
સર્વસાધારણી સા ચેદિષ્ટા સંશયકારણમ્ ।
તતઃ સાધારણસ્યૈવ સિદ્ધા સંશયહેતુતા ॥
યચ્ચ વાર્ત્તિકકારેણ સર્વતો વ્યાવૃત્ત્યા અસાધારણસ્ય સંશયકારણત્વમુક્તમ્, તત્રાપિ તદભાવસ્ય સાધારણસ્ય સંશયહેતુત્વે કિમાયાતમસાધારણસ્ય? યથાહુઃ,
સર્વતો ઽસ્ય નિવૃત્તત્વાદભાવાત્ સંશયો યદિ ।
અનન્યવૃત્તિરૂપસ્ય તતો ઽસાધારણસ્ય કિમ્ ॥
ઇતિ ॥
વિપ્રતિપત્તિરપિ વિરુદ્ધહેતુદ્વયસમુત્થા એકસ્મિન્ સંશયકારણમ્, વિરુદ્ધહેતુસમવાયશ્ચાસાધારણ એવ ।
સ ચ સાધારણે નિવિશતે ઇતિ સૂક્તમ્ સર્વ એવાયં સમાનધર્મ એવાભિધીયત ઇતિ ।
પરિહરતિ---ન, સૂત્રાર્થાપરિજ્ઞાનદિતિ ।
ન વયં સર્વત્ર સાધારણમપજાનીમહે અન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારવક્તૃગતત્વભેદમાત્રમાદ્રિયમાણાઃ કારણભેદેન ત્રિવિધં સંશયમાચક્ષ્મહે ઇત્યર્થઃ ॥
વાર્ત્તિકકારો ભાષ્યકારમતમુપન્યસ્ય દૂષયતિ---અપરે પુનરિતિ ।
સાધકબાધકપ્રમાણાભાવરહિતં ત્રયમપિ ન સંશયકારણમિત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચૈતયોઃ પૃથક્ સંશયકારણત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ નિશ્ચયપૂર્વં ન પ્રવર્તેત લોકઃ, તથા ચ લોકવિરોધ ઇતિ દર્શયતિ---ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યોર્દ્વૈવિધ્યાચ્ચેતિ ।
ન ચાસ્ય ક્વચિદાશ્વાસો નિઃશઙ્કતા,
ન ચાનભ્યાસદશાન્ને ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થયાં સંશય ઇતિ વાચ્યમ્, અનભ્યાસદશાપન્ને હિ દૂરાદ્ વહ્નિજ્ઞાને ઉપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાયા અપિ ન નાગો વા નગો વેતિ સંશેરતે, કિં તુ કિંશુકકુસુમનિચયો વા ઉષર્બુધો વેતિ, તત્ર સમાનધર્મોપપત્તિરેવ કારણમિતરસહિતા ।
એવમયોગ્યાનુપલબ્ધિમાત્રાદપિ ન સંશયો વિના સમાનધર્માદિદર્શનમિત્યુક્તમ્ ।
વિકલ્પ્ય દૂષણાન્તરમાહ---યેષાં ચેતિ ।
સામગ્રીભેદેન ભેદે ત્રેવિધ્યં સંશયસ્ય સામગ્રીનિવેશિકારણભેદેન તુ પઞ્ચવિધઃ, અપિ ત્વનેકવિધ એત્યર્થઃ ॥
સમાનાનેકધર્મોપપત્તેરિત્યત્ર ષષ્ઠતત્પુરુષં મત્વા આક્ષિપતિ---ન સમાનધર્મગ્રહણાદિતિ ।
બહુવ્રીહિં મત્ત્વા સમાધત્તે---અયં પરિહાર ઇતિ ।
અથેતિ ।
કશ્ચાસૌ વિશેષશ્ચેતિ કિંવિશેષઃ અનુપલબ્ધપૂર્વો વિશેષો ઽસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉપલબ્ધપૂર્વાયાં વ્યક્તૌ સંશયે તદ્ગતા વિશેષાઃ સુસ્મૂર્ષિતાઃ તજ્જાતીયવ્યક્ત્યન્તરસંશયે ત્વન્યગતાસ્તે સામાન્યદ્વારેણોપલબ્ધા એવેતિ---સામાન્યપ્રત્યક્ષાદિતિ ।
સમાન્યવાનેવ સામાન્યઃ ।
યથા સામાન્યો ઽયં ધર્મસેતુર્નૃપાણામ્
ઇતિ સામાન્યશ્ચાસૌ પ્રત્યક્ષશ્ચેતિ ધર્મી તથોક્તઃ ।
અવ્યવસ્થિતવિશેષત્વં સાધકબાધકપ્રમાણાભાવ ઇત્યર્થઃ ॥
બૌદ્ધાભિમતં સંશયલક્ષણમુપન્યસ્યતિ---અન્યે ત્વિતિ ।
નિગૂઢાભિપ્રાયો દૂષયતિ---તૈરપીતિ ।
અવિદિતાભિપ્રાયઃ શઙ્કતે---ધર્મી ચેદિતિ ।
દૂષણવાદી સ્વાભિપ્રાયમુદ્ધાટયતિ---યદિ તાવદિતિ ।
બૌદ્ધાનાં હિ રાદ્ધાન્તે ન રૂપાદિધર્માશ્રયઃ કશ્ચિદસ્તિ ધર્મી ।
તતશ્ચ સિદ્ધાન્તવ્યાકોપઃ ।
યદિ ત્વાહ ભવતુ રાદ્ધાન્તવ્યાકોપો ન હિ શાસ્ત્રાશ્રયો વાદ ઇતિ, તત્રાપિ દોષાન્તરમાહ---ધર્મધર્મિણોશ્ચેતિ ।
અથાપ્યસ્મદ્દિશેતિ ।
સમાનાનેકધર્મપદવદ્ બહુવ્રીહિરિત્યર્થઃ ।
સામાન્યશબ્દસ્તુ ભવિતરિ દૃષ્ટો યથા,
સામાન્યાર્થસમુત્થાને વિભાગસ્તુ સમઃ સ્મૃતઃ ।
ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યર્થં ચાભિધાનમિતિ ।

સામાન્યવિશેષતદ્વદભ્યુપગમે ઽપિ તદ્વતો ઽશ્રવણાત્ સાધર્મ્યસ્ય સામાન્યસ્ય વિશેષા ઇતિ ગમ્યેત, ન ચ સામાન્યસ્ય વિશેષા ઇતિ વિરુદ્ધાર્થમભિધાનં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
વૈશેષિકલક્ષણે હિ વિશેષાપ્રત્યક્ષાદિત્યનેન સાધકબાધકપ્રમાણાભાવો દર્શિતઃ ।
ઇહ ત્વસૌ વક્તવ્યઃ ।
તસ્માત્ ન્યૂનં બૌદ્ધલક્ષણમિત્યાહ---ઉપલબ્ધીત્યાદિ ।
યદિ ચ સાધર્મ્યદર્શનાદિત્યનેનાન્વયમાત્રવ્યભિચારો ઽભિમતો બૌદ્ધેન તતો ઽનેકધર્મદર્શનાદિતિ વક્તવ્યમિતિ ।
તદેવં સામાન્યલક્ષણમેકં, ત્રીણિ ચ વિશેષલક્ષણાનીતિ સ્થિતમ્ ॥
તદેતાનિ ચત્વારિ લક્ષણાનિ પુ।જીકૃત્ય વિચારયતિ---સમાનેતિ ।
યદિ તાવત્ સંશયસામાન્યલક્ષણે સ્થિતે ત્રીણિ વિશેષલક્ષણાનિ તતઃ સંશયત્વેનોપગૃહીતાનાં ત્રયાણાં પરસ્પરવ્યવચ્છેદકમાત્રં લક્ષણં વક્તવ્યમ્ ।
તતઃ સમાનાનેકધર્મોપપત્તેર્વિપ્રતિપત્તેરિત્યેતાવન્માત્રં વક્તવ્યમ્ ।
કૃતમત્ર શેષેણ, તન્માત્રાદેવ પરસ્પરવ્યવચ્છેદસિદ્ધેઃ ।
તસ્માત્ પરસ્પરવ્યવચ્છેદમનપ્રેક્ષ્ય સંશયકારણકથનપરમેતત્ સૂત્રમ્ ।
તથા ચાન્યાન્યપિ સંશયકારણાનિ સન્તીતિ તાન્યપિ વક્તવ્યાનિ ।
યદા ખલ્વયમાત્મનઃ શમાદૌ સંશેતે, કિમહં ચન્દનવનિતાદિસન્નિધાને રજ્યે વિરજ્યે વેતિ, સો ઽયમસ્યાત્મનઃ સન્નિકર્ષજન્મા સંશયઃ આન્તરસ્ય શમાદેર્વિષયસ્યેતિ સમાધત્તે---અસ્તુ તાવદિતિ ।
યદ્યપિ તાવન્માત્રેણ સમાનજાતીયવ્યવચ્છેદસિદ્ધિઃ, તથાપિ વિજાતીયનિર્ણયાદિવ્યવચ્છેદાય સામાન્યલક્ષણમનુવર્તનીયમ્ ।
તથા ચ પ્રતિપત્તિગૌરવં સ્યાદિતિ તલ્લાઘવાય શેષાપેક્ષા યુક્તા ।
આત્મમનઃ---સન્નિકર્ષાદયસ્ત્વત્યન્તસાધારણા વિજાતીયવ્યવચ્છેદાયાપિ નાલમિતિ નોપત્તા ઇતિ ભાવઃ ।
એવં સંશયકારણાવધારણાદર્થાત્ સંશયભેદાવધારણમિત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ કારણવિશેષણત્વેન સંશયસ્વરૂપમેવોચ્યત ઇત્યહ---સ્વરૂપનિર્દેશો વેતિ ।
વિપ્રતિપન્નો ઽપિ પુરુષઃ સંદિગ્ધવત્ પ્રતિપાદ્ય એવતિ મન્વાનશ્ચોદયતિ---સંશયવદિતિ ।
વિપ્રતિપન્નો ન શિષ્યઃ, કિં તુ જલ્પવિતણ્ડાભ્યાં શિષ્યતો નીત્વા સન્દિગ્ધ એવ પ્રતિપાદ્ય ઇત્યભિપ્રાયેણ પરિહરતિ---સત્યમિતિ