ન્યાયસુધા · અધ્યાય 4.1

ન્યાયસુધા:
પ્રારબ્ધસ્ય કર્મણો ઽવિરોધેનૈવ જ્ઞાનં દૃષ્ટફલં પ્રોક્તમિતિ પ્રથમાધિકરણતાત્પર્યમ્ ।
દૃષ્ટં ચ તત્ફલં ચેતિ દૃષ્ટફલમ્ શ્રવણાદિસમ્પૂર્ત્યનન્તરમેવ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
યદિ પ્રારબ્ધકમર્પ્રતિબન્ધકં નાસ્તિ ।
તસ્મિંસ્તુ સતિ તદવસાન ઇતિ ।
એવમેવ મુક્તિશ્ચૈવેહ લભ્યત ઇતિ દ્વિતીયસ્ય ।
યસ્મિન્દેહે જ્ઞાનમુત્પન્નં તત્પાતાનન્તરમેવ મુક્તિર્લભ્યતે પ્રારબ્ધકર્મપ્રતિબ(ન્ધાભાવે)ન્ધકાભાવે તદ્ભાવે તુ તદવસાન ઇતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ।
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાર્થવિવૃતૌ તૃતીયાધ્યાયે ઽસ્મિંશ્ચરમચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
અધ્યય 4, પદ 1
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પ્રથમપાદઃ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.ઇ: આવૃત્યધિકરણમ્ =======]
*12,1*
યદીયચરણામ્ભોજચ્છાયામાશ્રિત્ય નિર્વૃતાઃ ।
નન્દન્તિ સતતં મુક્તાઃ સંશ્રયે તં શ્રિયઃ પતિમ્ ॥ 1 ॥
ફલં નિગદ્યતે ઽસ્મિન્નધ્યાય ઇતિ ભાષ્યમ્ ।
ફલનિરૂપણસ્યેદાનીં કા સઙ્ગતિરિત્યત આહ- સમન્વયેતિ ॥
સમન્વયાવિરોધાભ્યાં સિદ્ધે વસ્તુનિ સાધને ।
વિચારિતેષ્વશેષેષુ સાધનેષુ વિશેષતઃ

નિત્યશઃ કાર્યમત્યન્તમવશ્યં ભાવિ સાધનમ્ ।
ચિન્ત્યતે પ્રથમં તત્ર ... ॥ મનુવ્_4,1.2અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સમન્વયાવિરોધાભ્યાં પ્રથમદ્વિતીયાધ્યાયપ્રતિપાદિતાભ્યાં, પરબ્રહ્માદિરૂપે વસ્તુનિ સિદ્ધે સતિ, સાધને સાધનવિષયે તૃતીયાધ્યાયે, અશેષેષુ મોક્ષસાધનેષુ, વિચારિતેષુ સત્સુ, ફલપ્રતિપાદનસ્યાવસરપ્રાપ્તિઃ ।
જિજ્ઞાસિતેષ્વર્થેષ્વન્યેષાં વિચારિતત્વાદસ્યૈવાવશિષ્ટત્વાત્ ।
અતો મોક્ષલક્ષણં ફલમાત્રાધ્યાયે નિગદ્યતે ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
*12,1f.*
પાદચતુષ્યયપ્રતિપાદ્યં સઙ્ગતિં ચ લાઘવાયૈકત્રૈવ વક્ષ્યતિ ।
તતશ્ચ ફલવિષયે ઽસ્મિન્નધ્યાયે કર્મનાશાખ્યં ફલં પ્રથમપાદે નિગદ્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
તસ્યાપવાદમાહ- વિશેષત ઇતિ ॥
તત્ર(અત્ર) ચતુર્થસ્ય પ્રથમપાદે, પ્રથમં કૈશ્ચિત્સૂત્રૈઃ સાધનમેવ ચિન્ત્યતે ।
કથમ્ ।
વિશેષતઃ પરમાદરેણ, નિત્યશો નૈરન્તર્યેણ ચ કાર્યમિતિ ।
કુતઃ ।
યતો મોક્ષસિદ્ધાવત્યન્તમવશ્યંભાવિ ।
*12,2*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
તૃતીયે અધ્યાયે યાનિ સાધનાનિ વિચારિતાનિ તેષ્વેવ કેષાઞ્ચિત્પરમાદરનૈરન્તર્યાભ્યામનુષ્ઠેયત્વમત્રાદૌ પ્રતિપાદ્યતે ।
તથાનુષ્ઠાન એવ મોક્ષસ્ય ભાવાદન્યથાભાવાત્ ।
એતજ્જ્ઞાપના(યૈવ)ય તૃતીયે ઇદમનુક્તવાત્રેદમુચ્યતે ।
તત્રાનુક્તયા હિ તતો વૈલક્ષણ્યં જ્ઞાયતે ।
ફલલક્ષણે ચોક્ત્યા ફલાન્તરઙ્ગત્વમ્ ।
અધ્યાયાદિવ્યવસ્થા ચ પ્રાયિકત્વાદુપપદ્યત ઇતિ ।
*12,11*
॥ ઓં આવૃત્તિરસકૃદુપદેશાત્ ઓં ॥
અધિકરણોત્થાનકારણં દર્શયતિ- શ્રવણાદીતિ ॥
આવૃત્તિર્ અસકૃદુપદેશાત્

... શ્રવણાદિસકૃત્ક્રિયા

આવૃત્તિર્વેતિ સન્દેહે ...

ન્યાયસુધા:
પ્રથમં તત્રેતિ વર્તતે ।
શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્ય ઇતિ દર્શનાથ શ્રવણાદિકં વિધીયતે ।
તસ્ય શ્રવણાદેર્જ્યોતિષ્યોમાદિવત્સકૃત્ક્રિયા વા વ્રીહ્યાવઘાતાદિવદાવૃત્તિર્વેતિ સન્દેહે સતિ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
સકૃત્ક્રિયેતિ પૂર્વપક્ષે ચ સતીત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
ઇદમધિકરણમારભ્યત ઇતિ શેષઃ ।
પૂર્વપક્ષબીજં ચ ન્યાયવિવરણે સ્પષ્ટમવગન્તવ્યમ્ ।
સૂત્રં વ્યાખ્યાતિ- કર્તવ્યેતિ ॥
... કર્તવ્યાઽવૃત્તિરેવ હિ ।
ઉપદેશો ઽતત્ ત્વમસીત્યાદિર્હ્યસકૃદેવ યત્ ॥ મનુવ્_4,1.3બ્-દ્ ॥
*12,12*
ન્યાયસુધા:
શ્રવણાદીનામિતિ વર્તતે ।
હિશબ્દો તત્ત્વમસીત્યુપદેશસ્ય પ્રસિદ્ધત્વં દ્યોતયતિ ।
યદિ હિ શિષ્યેણાવૃત્તિર્ન કર્તવ્યા તદા ગુરોરસકૃદુપદેશો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
તેન જ્ઞાયતે કર્તવ્યા શ્રવણાવૃત્તિરિતિ ।
*12,13*
અનેન શ્રવણાવૃત્તેઃ કર્તવ્યતા સિદ્ધા ।
ત્રયાણામપ્યાવૃત્તિં સાધયલ્લિઙ્ગાચ્ચેતિ સૂત્રં પઠિત્વા તદભિપ્રેતાનિ લિઙ્ગાન્યાગમવાક્યેનૈવ દર્શયતિ- લિઙ્ગાદિત્યાદિના ॥
લિઙ્ગાચ્ ચ

લિઙ્ગાલ્લાતવ્યતઃ પૂર્વમૃજોબર્રહ્મત્વતઃ શતાત્ ।
શુશ્રાવોગ્રતપા નામ યોગ્યો રુદ્રપદસ્ય યઃ

સાર્દ્ધં પરાર્દ્ધં વિષ્ણોસ્તુ ગુણાન્ ભક્તયા સદોદ્યતઃ ।
તત્ત્રિભાગમુપાસાં ચ ચક્રે સમ્ભૃતમાનસઃ

ન્યાયસુધા:
લાતવ્ય આદાતવ્યઃ શિષ્યૈરુપાસિતવ્યઃ ।
તસ્માત્ ।
બ્રહ્મત્વત ઇતિ ષષ્ઠીબહુવચનાન્તાત્તસિઃ ।
બ્રહ્મત્વાનાં શતાત્પૂર્વમિતિ ઋજોર્વિશેષણમ્ ।
યસ્યૈતસ્માદ્બ્રહ્મકલ્પાદારભ્ય બ્રહ્મકલ્પાનાં શતે ગતે બ્રહ્મત્વં ભવિષ્યતિ તસ્માદિતિ યાવત્ ।
સાર્ધં પરાર્ધમિત્યત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા ।
તત્ત્રિભાગં તસ્ય શ્રવણકાલસ્ય, તૃતીયભાગં કાલમ્ ।
ઉપાસાં મનનનિદિધ્યાસનરૂપામ્ ।
સમ્ભૃતમાનસ ઇતિ ઉપાસિતવ્ય એવાર્થે ધૃતચિત્તઃ ।
*12,14*
દશમન્વન્તરં શક્રપદયોગ્યો ગરુત્મતઃ ।
પદયોગ્યાત્ સુમનસઃ સુનન્દો નામ ચાશૃણોત્ ।
ઉપાસાં ચક્ર ઉદ્યુક્તો મન્વન્તરચતુષ્યયમ્

સૂર્યાચન્દ્રમસોશ્ચૈવ પદયોગ્યૌ સુતેજસૌ ।
સુરૂપઃ શાન્તરૂપશ્ચ મન્વન્તરચતુષ્યયમ્ ।
અશૃણ્વતાં સુમનસો મન્વન્તરમુપાસતામ્

તતઃ પ્રોક્તાસ્તુ તે સર્વે ભક્તયોગ્રતપઆદયઃ ।
અપશ્યન્ પરમં વિષ્ણું તત્પ્રસાદેધિતાઃ સદા ।
ઇત્યુક્તં વિષ્ણુના સાક્ષાદ્ ગ્રન્થે સત્તત્વસઞ્જ્ઞિતે

ન્યાયસુધા:
દશ મન્વન્તરાણિ યસ્મિન્કાલે સ તથોક્તઃ ।
ગરુત્મતઃ પદયોગ્યાદિત ।
ગરુત્મતો યત્પદં તત્ર યોગ્યાદિત્યર્થઃ ।
સુતેજસાવેવ સુપ્રજ્ઞાવેવ ન તુ મન્દૌ ।
અશૃણ્વતાં અશૃણુતામ્ ।
વ્યત્યયો બહુલમિતિ દ્વિવિકરણતા ।
સુમનસ એવ ।
મન્વન્તરં મન્વન્તરાવચ્છિન્નં કાલમ્ ।
ઉપાસતામુપાસાતામ્ ।
છાન્દસો વણર્વિકારઃ ।
નન્વત્ર શ્રવણાદિકાલબાહુલ્યમેવ પ્રતીયતે ।
ન પુનરાવૃત્તિઃ ।
શ્રુતસ્યૈવ વાક્યસ્ય પુનઃ શ્રવણમિત્યાદિરૂપા હિ સેતિ ।
મૈવમ્ ।
એકેન વાક્યેનાવગતસ્ય તત્ત્વસ્ય પુનઃ પુનસ્તેનાન્યેન અવગતિઃ શ્રવણાવૃત્તિઃ ।
એવમેકયા યુક્તયાનુસંહિતસ્ય ભૂયો ભૂયઃ તયાન્યથા વાનુસન્ધાનં મનનાવૃત્તિરિત્યભિપ્રેતત્વાત્ ।
નન્વેવં ચેત્સર્વવેદાન્તપ્રત્યયમિત્યનેનૈવ ગતમેતત્ ।
સત્યમ્ ।
તસ્યૈવાત્યન્તાવશ્યકત્વપ્રદર્શનાય પુનરારમ્ભ ઇત્યુક્તમેવ ।
એવમુત્તરત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આવૃત્ત્યધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.ઇઇ: આત્મોપગમાધિકરણમ્ =======]
*12,18*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં આત્મોપગમાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ ઓં ॥
એતત્સૂત્રં વ્યાખ્યાતુમાત્મશબ્દાર્થં તાવદાહ- આત્મેતિ ॥
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ

આત્મેતિ નામ કથિતં સાક્ષાન્નારાયણસ્ય હિ
ન્યાયસુધા:
યસ્માદાત્મેતિ નામ સાક્ષાત્ મુખ્યયા વૃત્ત્યા નારાયણસ્ય કથિતમ્ ।
મુખ્યે ચ સમ્ભવત્યમુખ્યં ન યુજ્યતે ।
તસ્માદત્ર સૂત્રે ઽપિ આત્મા જનાર્દનઃ આત્મશબ્દોદિતો જનાર્દન ઇતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ ।
*12,20*
કિં તદાત્મશબ્દસ્ય ભગવન્નામત્વકથનમિત્યત આહ- આત્મેતિ ॥
આત્મા બ્રહ્મ મહાંસ્તારઃ પરમેશઃ શુચિશ્રવાઃ

વિષ્ણુર્નારાયણો ઽનન્ત ઇતિ શ્રીપતિરીર્યતે ।
ઇતિ પિઙ્ગશ્રુતિશ્ચૈવ તથૈવ પરમશ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
ઇતિ નામભિઃ ।
પૈઙ્ગિશ્રુતિઃ આત્મશબ્દં ભગવન્નામત્વેનાહ ।
ચશબ્દઃ શ્રુત્યન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
શ્રુતિરેવ ન તુ માનુષપ્રણીતમભિધાનમિત્યેવશબ્દઃ ।
તેન"ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા પુરુષઃઽ; ઇત્યાદિવિરોધો નાશઙ્કનીયઃ ।
ઓમાત્મેતિ પરમશ્રુતિઃ ।
ઓમાત્મા ભગવાન્ વિષ્ણુરાત્માનન્દો ઽક્ષરઃ સ્વરાટ્ ।
વિશ્વત્રાતા નૃસિંહો ઽજો નારાયણ ઉરુક્રમઃ

અનસૂયા તથૈવાત્રેર્જજ્ઞે પુત્રાનકલ્મષાન્ ।
દત્તં દુર્વાસસં સોમમાત્મેશબ્રહ્મસમ્ભવાન્

ઇતિ ભાગવતે ચૈવ તસ્માદાત્મા જનાર્દનઃ
ન્યાયસુધા:
આત્માનન્દેતિ સમસ્તમેકં નામ ।
અનસૂયેતિ ભાગવતે ચાત્મશબ્દસ્ય ભગવત્યેવ પ્રયોગો ઽસ્તિ ।
તથૈવેતિ તત્ર પ્રકૃતેન સમુચ્ચયાર્થઃ ।
જજ્ઞે જનયામાસ ।
અન્તર્ણીત(ણિજર્થો ઽત્ર)ણ્યર્થો વાત્ર જનિઃ ।
આત્મેશબ્રહ્મસમ્ભવાન્ વિષ્ણુશિવબ્રહ્મસમ્ભવાન્ ।
સહ ભવન્તીતિ સમ્ભવાઃ ।
અત્ર દત્તદૂર્વાસસૌ વિષ્ણુશિવાવેવ ।
સોમો બ્રહ્મણા સહભૂતઃ ।
તદ્ધર્મો ઽન્યયોરપ્યુપચારાદુચ્યતે ।
છત્રિણ ઇતિ યથા ।
*12,25*
અસ્ત્વાત્મશબ્દો વિષ્ણુપરસ્તથાપિ કઃ સૂત્રાર્થ ઇત્યત આત્મેતીતિ પ્રતિજ્ઞાંશં વ્યાખ્યાતિ(ચષ્ટે) તસ્માદિતિ ।
તસ્માદુપાસ્યો વિષ્ણુરિતિ જ્ઞાતવ્યઃ સજ્જનૈઃ સદા

ન્યાયસુધા:
યસ્માદાત્મશબ્દો વિષ્ણુપરસ્તસ્માત્ ।
અયં પ્રતિજ્ઞાર્થઃ ।
આત્મા વિષ્ણુઃ આત્મેતિ સજ્જનૈઃ સદા જ્ઞાતવ્યઃ ઉપાસ્યો ધ્યેયશ્ચ ।
હેત્વંશં વ્યાચષ્ટે- તથૈવેતિ ॥
તથૈવોપાસતે સન્તસ્તથૈવોપદિશન્તિ ચ
ન્યાયસુધા:
અનેનાત્મ(ત્મેતિ)શબ્દસ્યાઽવૃત્તિસ્તુશબ્દશ્ચાવધારણાર્થ ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
સતામેવોપાસનોપદેશૌ ભાષ્યોદાહૃતાભ્યાં શ્રુતિભ્યાં સિદ્ધૌ ।
ઉપગચ્છન્તીત્યેતજ્જ્ઞાનાર્થમુપાસનાર્થં ચ ।
તત્ર જ્ઞાનાર્થત્વં સ્પષ્ટમિત્યેક એવાર્થો વ્યાખ્યાતઃ ।
અત એવ પ્રાક્ જ્ઞાતવ્ય ઉપાસ્યશ્ચેત્યુક્તમ્ ।
*12,27*
નન્વનેન વિષ્ણુર્વિષ્ણુરિત્યુપાસ્ય ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
તતશ્ચ કિમનેન કૃતં સ્યાત્ ।
ન હ્યવિષ્ણુત્વેનોપાસ્તિરત્ર પ્રસક્તેત્યત આહ- આદાનેતિ ॥
આદાનાર્થત્વતશ્ચાયમાત્મશબ્દઃ પતિં વદેત્
ન્યાયસુધા:
અયં સૂત્રગત આત્મશબ્દઃ પતિં ચ વદેત્ ।
કથમ્ ।
આદાનાથર્ત્વત આદાનકર્તૃત્વાર્થત્વાત્ ।
આઙ્પૂર્વાત્ દાઞઃ આતો મનિન્નિતિ મનિન્ પ્રત્યયઃ આકારલોપો દસ્ય તશ્ચ નિર્વચનત્વાત્ ।
તથા ચોક્તં"યચ્ચાપ્નોતિ યદાદત્તઃઽ; ઇત્યાદિ ।
પતિર્હિ સ્વીયતયા ભૃત્યાનાદત્તે ।
*12,28*
તતઃ કિમિત્યતઃ સૂત્રાર્થં વિવૃણોતિ- સ્વામીતિ ॥
સ્વામી મે વિષ્ણુરિત્યેવ નિત્યદોપાસ્યમઞ્જસા

ન્યાયસુધા:
અત્ર સૂત્રે દ્વાવાત્મશબ્દૌ ।
એકોનુવાદાર્થો દ્વિતીયો વિધ્યથર્ઃ ।
આત્માત્મેત્યુપાસ્ય ઇતિ દ્વાવપિ વિષ્ણુવિષયૌ ।
તત્રાદ્યો ઽવિવક્ષિતાવયવાર્થઃ સંજ્ઞાત્વેન વર્તતે ।
દ્વિતીયો વિવક્ષિતાવયવાર્થઃ સ્વામિનં વદતિ ।
તથા ચાત્મા વિષ્ણુરાત્મેતિ સ્વામીત્યુપાસ્ય ઇતિ સૂત્રાર્થો ભવતીત્યર્થઃ ।
અઞ્જસા પરમાદરેણ ।
નન્વેતદાનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યેત્યનેનૈવ ગતમ્ ।
સત્યમ્ ।
સર્વથોપાસ્યત્વસ્ય જ્ઞાપનાય પુનર્વચનમ્ ।
તદિદમુક્તં નિત્યદૈવાઞ્જસેતિ ।
*12,29*
અસ્ય સર્વથોપાસ્યત્વે કિં પ્રમાણમિત્યત આહ- સ્વામીતિ ॥
સ્વામી વિષ્ણુરિતિ ધ્યાનં વિશેષણવિશેષ્યતઃ ।
કર્તવ્યં સર્વથૈવૈતન્ન કથઞ્ચન વિસ્મરેત્

ઇતિ સત્તત્ત્વવચનં ષાડ્ગુણ્યવચનં પરમ્ ।
મમ સ્વામી હરિર્નિત્યં સર્વસ્ય પતિરેવ ચ ।
ઇતિ ધ્યેયઃ સર્વદૈવ ભગવાન્ વિષ્ણુરવ્યયઃ

ન્યાયસુધા:
વિશેષણવિશેષ્યત ઇતિ સ્વામિત્વં વિશેષણં વિષ્ણુર્વિશેષ્ય ઇતિ વિશેષણવિશેષ્યભાવેનૈવ ।
નતુ તટસ્થં સ્વામિત્વં નિર્ગુણસ્ય વિષ્ણોરુપલક્ષણમિત્યેવમિત્યર્થઃ ।
કથઞ્ચન આધિવ્યાધિસત્વે ઽપિ ।
પરમ્ ઉપરિતનમ્ ।
મમ સ્વામીત્યનેન પ્રસક્તમલ્પત્વં નિવારયતિ- સર્વસ્યેતિ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં આત્મોપગમાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.ઇઇઇ: પ્રતીકાધિકરણમ્ =======]
*12,30*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પ્રતીકાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં ન પ્રતીકે ન હિ સઃ ઓં ॥
મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યાદિશ્રુતિપ્રાપ્તં મનઃપ્રભૃતિપ્રતીકાનાં બ્રહ્મત્વેનોપાસનમત્ર પ્રતિષિધ્યતે ।
તત્ર પ્રતીક ઇત્યધિકરણસપ્તમીતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
પ્રતીકાધિકરણસ્ય ચોપાસનં બ્રહ્મણો યુક્તમેવ ।
અતો ઽન્યથા પ્રતિજ્ઞાં વ્યાખ્યાતિ- પ્રતીકેતિ ॥
ન પ્રતીકે ન હિ સઃ

પ્રતીકવિષયત્વેન ન કાર્યા વિષ્ણુભાવના
ન્યાયસુધા:
ઇત્થમ્ભૂતલક્ષણે તૃતીયા ।
ઇદં મનઆદિકં વિષ્ણુરિત્યેવંરૂપોપાસના ન કાર્યેત્યર્થઃ ।
ન હિ સ ઇતિ હેતું વ્યાચષ્ટે- પ્રતીકમિતિ ॥
પ્રતીકં નૈવ વિષ્ણુર્યન્ ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માત્પ્રતીકં, બ્રહ્મણઃ પ્રતિમાત્મકં, મનઃપ્રભૃતિ, સ વિષ્ણુર્નૈવ તસ્માદિતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
નન્વસઙ્ગતો ઽયં હેતુઃ ।
પ્રતીકસ્ય વિષ્ણોશ્ચાભેદાભાવો હ્યભેદસ્ય તત્પ્રમિતેશ્ચ નિવારકો ન ત્વભેદભાવનામાત્રસ્યેત્યત આહ- મિથ્યેતિ ॥
... મિથ્યોપાસા હ્યનથર્દા

ન્યાયસુધા:
નહિ સ વિષ્ણુઃ પ્રતીકમ્ ।
અતસ્તયોરભેદભાવના મિથ્યોપાસના ।
સા ચાનર્થસ્યૈવ હેતુઃ ।
અતો ન કર્તવ્યેત્યેવં હેતુહેતુમદ્ભાવઃ
સૂત્રકૃતો ઽભિપ્રેતો ન પુનઃ સાક્ષાત્ ।
અતો નાસઙ્ગતિઃ ।
*12,31*
મિથ્યોપાસનસ્યાનર્થહેતુત્વં કુત ઇત્યતસ્તદુપપાદનપૂર્વકમિમમેવ સૂત્રાભિપ્રાયં સ્પષ્ટમાચષ્ટે- યો ઽન્યથેત્યાદિના ભગવન્પ્રભુરિત્યન્તેન ॥
યો ઽન્યથા સન્તમાત્મેશમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા

યો ઽન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણેશાપહારિણા

*12,32*
ન્યાયસુધા:
યો ઽન્યથૈવ સ્થિતં વિષ્ણુમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણ બ્રહ્મચારિણા

ન્યાયસુધા:
અન્યથાસન્તં પ્રતીકભિન્નત્વાદિપ્રકારં સન્તમ્ ।
આત્મનાં જીવાનામ્ ઈશમ્ ।
અન્યથા પ્રતીકત્વાદિના ।
પ્રતિપદ્યતે જાનાતિ ધ્યાયતિ ચ ।
ચોરત્વસ્યૈવ વિવરણં આત્માપહારિણેતિ ।
અભેદે ખલ્વેકાવશેષઃ સ્યાત્ ।
તત્ર પ્રતીકાવશેષે ધ્યાતે સ્ફુટં પરમાત્માપહારિત્વમ્ ।
પ્રતીકપ્રવિલયે ઽપ્યૈશ્વર્યાપલાપાત્પરમાત્માપહારિત્વમેવ ।
આત્માનં પરમાત્માનમ્ ।
એતાનિ ત્રીણિ વાક્યાનિ વિષ્ણોઃ પ્રતીકતાધ્યાને બાધકાનિ ।
પ્રતીકસ્ય વિષ્ણુત્વધ્યાને તુ ન બાધકમિત્યતઃ સ્વાત્મનમિતિ વાક્યં પઠિતમ્ ।
સ્વાત્માનં પ્રતિમાં વાપિ દેવતાન્તરમેવ વા ।
ચેતનાચેતનં વાન્યદ્ ધ્યાયેદ્ યઃ કેશવસ્ત્વિતિ ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચારેણેશાપહારિણા

ન્યાયસુધા:
યો ઽન્યદિતિ ત્રીણ્યુભયાર્થે ।
યો ઽન્યદ્ વિષ્ણુરિતિ ધ્યાયેજ્જાનીયાદ્ વા હરિં તથા ।
અન્ધે તમસિ મજ્જેત્ સ યત્ર નૈવોત્થિતિઃ ક્વચિત્

યો ઽન્યદ્ વિષ્ણુરિતિ ધ્યાયેદ્ વિષ્ણુરન્યદિતિ સ્મ વા ।
અન્યથા ધ્યાનદોષેણ મહાતમસિ મજ્જતિ

યો ઽન્યદ્ વિષ્ણુરિતિ ધ્યાયેદ્ વિષ્ણુરન્યદિતિ સ્મ વા ।
મહાતમસિ મગ્નસ્ય તસ્ય નૈવોત્થિતિઃ ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
યત્ર પતિતસ્ય ।
અન્યથાધ્યાનમેવ દોષો ઽન્યથાધ્યાનદોષઃ ।
યત્કિઞ્ચિદિત્યાદીનિ પ્રથમાર્થ એવ કૈમુત્યાર્થાનિ ।
યત્કિઞ્ચિદન્યથા સંસ્થમન્યથા ધ્યાતમઞ્જસા ।
ધ્યાતુર્મહાદોષકરં કિમુ સર્વેશ્વરો હરિઃ

*12,33*
ન્યાયસુધા:
યત્કિઞ્ચિદન્યથા સંસ્થમન્યથા જ્ઞાતમઞ્જસા ।
મહાદોષકરં વિષ્ણુઃ કિમુ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

યત્કિઞ્ચિદન્યથા સંસ્થમન્યથા જ્ઞાતમઞ્જસા ।
અનર્થકારણં લોકે કિમુ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ

ન કિઞ્ચિદન્યથા જ્ઞેયં ધ્યેયં વા તેન કુત્રચિત્ ।
કિમુ સર્વોત્તમો વિષ્ણુર્જ્ઞેયો નીચતયા ક્વચિત્

તસ્માદ્ વસ્તુ યથારૂપં જ્ઞેયં ધ્યેયં ચ સર્વદા ।
કારણં પુરુષાર્થસ્ય નાન્યથા ભવતિ ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
યત્કિઞ્ચિદ્ગઙ્ગોદકાદિકમન્યથાસંસ્થં પવિત્રં સત્ અન્યથાપવિત્રં ધ્યાતં ધ્યાતુરઞ્જસા મહાદોષકરં કિમુ સર્વેશ્વરો હરિરપ્રકૃષ્ટતયા ધ્યાતઃ ।
તેન અનર્થપ્રસઙ્ગેન ।
ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તિબલતો ન પ્રતીકતા ।
ધ્યેયા વિષ્ણોઃ ક્વચિદ્ યસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનમનર્થદમ્

ઇત્યભિપ્રેત્ય ન હિ સ ઇત્યાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ
ન્યાયસુધા:
ઇતિ શ્રુતિપુરાણોક્તિબલતો મિથ્યાજ્ઞાનમનર્થપદં પ્રતીયતે યસ્માત્તસ્માદ્વિષ્ણોઃ પ્રતીકતા ન ધ્યેયેતિ પરમ્પરયા હેતુહેતુમદ્ભાવમભિપ્રેત્ય ભગવાન્સૂત્રકારો ન હિ સ ઇતિ હેતુમાહ ।
અતો નાસઙ્ગતિરિત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ દ્વિરૂપસ્યાપિ ધ્યાનસ્ય સામ્યાત્ બલત ઇત્યુક્તમ્ ।
ધ્યાનસ્યાપિ જ્ઞાનવિશેષત્વાત્સઙ્કીર્ણોક્તિઃ ।
*12,36*
એવં તર્હિ મનો બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુતીનાં કો ઽર્થ ઇત્યત આહ- પ્રતીકેતિ ॥
પ્રતીકસંસ્થિતત્વેન ધ્યેયો વિષ્ણુર્નચાન્યથા

ન્યાયસુધા:
વ્યત્યયો બહુલં, સપ્તસુ પ્રથમા, ષટ્સુ દ્વિતીયા, ઇત્યાદિસ્મરણાદ્વિભક્તિવ્યત્યયેનાધિકરણાર્થતયા શ્રુતયો વ્યાખ્યેયા ઇતિ ભાવઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં પ્રતીકાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.ઇવ્: બ્રહ્મદૃષ્ટ્યધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં બ્રહ્મદૃષ્ટયધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં બ્રહ્મદૃષ્ટિરુત્કર્ષાત્ ઓં ॥
અત્ર બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ કર્તવ્યેત્યુચ્યતે ।
કુત્રેત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સન્નિધાનાત્પ્રતીક ઇતિ પ્રાપ્નોતિ ।
તચ્ચ યોગ્યતાવિરહાન્નિરાકૃતમ્ ।
અતઃ સાકાઙ્ક્ષં પ્રતિજ્ઞાવાક્યં વ્યાખ્યાતિ- બ્રહ્મેતિ ચેતિ ॥
બ્રહ્મદૃષ્ટિર્ ઉત્કર્ષાત્

બ્રહ્મેતિ ચ સદા ધ્યેયો ભગવાન્ વિષ્ણુરઞ્જસા
ન્યાયસુધા:
અત્ર ચશબ્દં પ્રયુઞ્જાનેનાત્મેત્યનેન વ્યવહિતેનાપ્યસ્ય યોગ્યતયાન્વયઃ ।
આત્મશબ્દશ્ચ પ્રથમાન્તઃ પ્રકૃતઃ, સપ્તમ્યન્તેન ચેહાર્થઃ ।
અર્થવશાદ્વિભક્તિવિપરિણામઃ ।
અતઃ સપ્તમ્યન્તો ઽત્ર અનુવર્તત ઇતિ સૂચિતમ્ ।
ભગવાન્વિષ્ણુર્બ્રહ્મેતિ ધ્યેય ઇતિ તાત્પર્યકથનં, નાક્ષરાર્થઃ ।
નન્વેતત્ ભૂમ્નઃ ક્રતુવજ્જ્યાયસ્ત્વમિત્યનેનૈવ ગતમિત્યતઃ સદાઞ્જસેત્યુક્તમ્ ।
ઉત્કર્ષાદિતિ હેતુઃ ।
તત્ર ન જ્ઞાયતે કસ્યોત્કર્ષ ઇતિ ।
અતો વ્યાચષ્ટે- ઉત્કૃષ્ટ ઇતિ ॥
ઉત્કૃષ્ટો બ્રહ્મશબ્દાર્થઃ ...
ન્યાયસુધા:
યત ઇતિ વક્ષ્યમાણમિહાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
ઉત્કર્ષાદુત્કર્ષસ્ય બ્રહ્મશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાદિતિ સૂત્રકૃતોત્કર્ષસ્ય બ્રહ્મશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વમુક્તમ્ ।
અનુવ્યાખ્યાનકૃતા તૂત્કર્ષવાન્ બ્રહ્મશબ્દાભિધેય ઇત્યભિહિતમ્ ।
ફલતસ્ત્વેક એવાર્થઃ ।
કથમુત્કર્ષો બ્રહ્મશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમિત્યત આહ- પૂર્ણત્વમિતિ ॥
*12,38*
... પૂર્ણત્વં બ્રહ્મતા યતઃ

ન્યાયસુધા:
વૃદ્ધયર્થાત્ બૃહતેરન્યેભ્યો ઽપિ દૃશ્યન્ત ઇતિ મનિન્પ્રત્યયઃ દૃશિગ્રહણસામર્થ્યાદ્ધાતોરમાગમશ્ચ ।
વૃદ્ધિઃ પૂર્ણત્વમિત્યેક એવાર્થઃ ।
બ્રહ્મતા બ્રહ્મશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
પૂર્ણત્વમેવ ચોત્કર્ષઃ ।
હેતુહેતુમદ્ભાવશ્ચ ભાષ્ય એવ સમર્થિતઃ ।
*12,40*
બ્રહ્મત્વસ્ય સર્વથાર ધ્યેયત્વે કિં પ્રમાણમિત્યત આહ- આધિવ્યાધીતિ ॥
આધિવ્યાધિનિમિત્તેન વિક્ષિપ્તમનસો ઽપિ તુ ।
ધ્યેયૈવ બ્રહ્મતા નિત્યં વિષ્ણોર્ભક્તયા નિરન્તરમ્ ।
ઇતિ પ્રકાશિકાયાં ચ વચનં વિષ્ણુનેરિતમ્

ન્યાયસુધા:
આધિવ્યાધીતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ ।
તચ્ચ તન્નિમિત્તં ચ, તેન ।
કૃત્યાનાં કર્તરિ વેતિ ષષ્ઠી ।
ચશબ્દેન ભાષ્યોદાહૃતાનિ વચનાનિ સમુચ્ચિનોતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં બ્રહ્મદૃષ્ટયધિકરણમ્ ॥
*12,43*
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.વ્: આત્મોપગમાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં આત્મોપગમાધિકરણાન્યથાવ્યાખ્યાનનિરાકરણમ્ ॥
"આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચઽ,"ન પ્રતીકે ન હિ સઃઽ"બ્રહ્મદૃષ્ટિરુત્કર્ષાત્ઽ; ઇતિ ત્રિસૂત્રીમેકે ઽન્યથા વ્યાચક્ષતે ।
તથાહિ ।
પરમાત્મા કિમહમિતિ ગ્રહીતવ્યઃ ।
કિં વા મદન્ય ઇતિ સંશયે નાહમિતિ ગ્રાહ્ય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
કુતઃ ।
અપહતપાપ્મત્વાદિગુણો હિ પરમાત્મા ।
તદ્વિપરીતગુણશ્ચ શારીરઃ ।
અતઃ કથં તયોરભેદો ભવેત્ ।
ઈશ્વરસ્ય ચ સંસાર્યાત્મત્વે ઈશ્વરાભાવસ્તતઃ શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ ।
સંસારિણો ઽપીશ્વરત્વે ઽધિકાર્યભાવાચ્છાસ્ત્રાનર્થક્યમેવ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરોધશ્ચ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
આત્મેત્યેવ પરમેશ્વરઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
તથાહિ ।
પરમેશ્વરપ્રક્રિયાયાં જાબાલા આત્મત્વેનૈવૈનમુપગચ્છન્તિ ।
"ત્વં વાહમસ્મિ ભગવો દેવતે અહં વૈ ત્વમસિ દેવતેઽ; ઇતિ ।
તથાન્યે ઽપિ"અહં બ્રહ્માસ્મિઽ; ઇત્યેવમાદય આત્મત્વોપગમા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
ગ્રાહયન્તિ ચાત્મત્વેનૈવેશ્વરં વેદવાક્યાનિ ।
"એષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃઽ,"તત્ત્વમસિઽ; ઇત્યાદીનિ ।
"અથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽ; ઇત્યાદિકા શ્રુતિરપવદતિ ચ ભેદદર્શનમ્ ।
યત્તૂક્તં વિરુદ્ધગુણયોરન્યોન્યાત્મત્વં ન સમ્ભવતીતિ તદસત્ ।
વિરુદ્ધગુણતયા મિથ્યાત્વાત્ ।
ન ચેશ્વરાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
નહીશ્વરસ્ય સંસારિત્વં પ્રતિપાદ્યતે કિં તર્હિ સંસારિત્વાપોહેનેશ્વરત્વમ્ ।
નચાધિકાર્યભાવઃ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધશ્ચ ।
પ્રાક્ પ્રબોધાત્સંસારિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
તદ્વિષયત્વાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદિવ્યવહારસ્ય ।
પ્રબોધે તુ પ્રત્યક્ષાદ્યભાવ એવ ।
તથા સત્યદ્વૈતશ્રુતેરપ્યભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
ઇષ્યમેવૈતત્ ।
તસ્માદાત્મેત્યેવેશ્વરે મનો દધીતેતિ પ્રથમસૂત્રાર્થઃ ।
*12,44f.*
મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યેવમાદિષુ પ્રતીકોપાસનેષુ સંશયઃ કિં તેષ્વપ્યાત્મગ્રહઃ કર્તવ્યો ન વેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
તેષ્વપ્યાત્મગ્રહ એવ યુક્તઃ ।
કસ્માત્ ।
બ્રહ્મણ આત્મત્વાત્, પ્રતીકાનામપિ બ્રહ્મવિકારત્વાત્ બ્રહ્મત્વે સત્યાત્મત્વોપપત્તેરિતિ ।
બ્રૂમઃ ।
ન પ્રતીકેષ્વાત્મમતિં બધ્નીયાત્ ।
નહિ સ ઉપાસકઃ પ્રતીકાનિ યત્તાન્યાત્મત્વેનાકલયેત્ ।
યત્પુનર્બ્રહ્મવિકારત્વાત્પ્રતીકાનાં બ્રહ્મત્વં તતશ્ચાત્મત્વમિતિ તદસત્ ।
પ્રતીકાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિકારસ્વરૂપોપમર્દેન હિ નામાદિજાતસ્ય બ્રહ્મત્વમેવાશ્રિતં ભવતિ ।
સ્વરૂપોપમર્દે ચ નામાદીનાં કુતઃ પ્રતીકસ્વરૂપત્વમાત્મગ્રહો વા ।
કિઞ્ચ યથા રુચકસ્વસ્તિકયોર્નેતરાત્મત્વમ્ ।
દ્વયોરપિ વિકારત્વાત્ ।
તથા પ્રતીકાત્મનોરપિ ।
સુવર્ણાત્મનેવ બ્રહ્માત્મનૈકત્વે પ્રતીકાભાવપ્રસઙ્ગમવોચામ ।
અતો ન પ્રતીકેષ્વાત્મદૃષ્ટિઃ કર્તવ્યેતિ દ્વિતીયસૂત્રાર્થઃ ।
*12,46*
તેષ્વેવોદાહરણેષ્વન્યઃ સંશયઃ ।
કિમાદિત્યાદિદૃષ્ટયો બ્રહ્મણિ કાર્યાઃ કિંવા બ્રહ્મદૃષ્ટિરાદિત્યાદિષ્વિતિ ।
સામાનાધિકરણ્યસ્યોભયથોપપત્તેઃ ।
તત્રાનિયમો નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાત્ ।
અથવાદિત્યાદિદૃષ્ટય એવ બ્રહ્મણિ કર્તવ્યાઃ ।
એવં હિ બ્રહ્મોપાસિતં ભવતિ ।
બ્રહ્મોપાસનં ચ ફલવદિતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
બ્રહ્મદૃષ્ટિરેવાદિત્યાદિષુ સ્યાત્ ।
કસ્માત્ ।
ઉત્કર્ષાત્ ।
એવમુત્કર્ષેણાદિત્યાદયો દૃષ્ટા ભવન્તિ ।
તથા ચ લૌકિકો ન્યાયો ઽનુગતો ભવતિ ।
ક્ષત્તરિ ખલુ રાજદૃષ્ટિઃ ક્રિયતે ન તુ રાજ્ઞિ ક્ષત્તૃષ્ટિર્વિપર્યયે પ્રત્યવાયપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્તુ ફલવત્ત્વયા બ્રહોપાસનં યુક્તમિતિ તદયુક્તમ્ ।
આદિત્યાદ્યુપાસનસ્યાપિ ફલવત્ત્વોપપત્તેઃ ।
બ્રહ્મૈવ ચ સર્વાધ્યક્ષત્વાત્ફલં દાસ્યતિ ।
ઇદમેવ ચ બ્રહ્મોપાસનં યદાદિત્યાદિષુ તદ્દૃષ્ટિઃ પ્રતિમાદિષ્વિવ વિષ્ણ્વાદીનામિતિ તૃતીયસૂત્રા(સ્યા)ર્થ ઇતિ ।
*12,48*
તત્ર તાવત્પ્રથમસૂત્રસ્યાપવ્યાખ્યાનં દૂષયતિ- નેતિ ॥
નાત્મેતિ સૂત્રમીશસ્ય જીવત્વપ્રતિપાદકમ્

ન્યાયસુધા:
અત્ર પ્રતિપત્તિર્નામ પ્રમિતેરેવ પરસ્યાભિમતા ।
પ્રતીકદશર્નમિત્યાશઙ્કય નિરાકરણાત્ ।
અતો જીવત્વેન પ્રતિપત્તવ્યત્વસ્ય પ્રતિપાદકમિતિ, જીવત્વસ્ય પ્રતિપાદકમિતિ ચૈક એવાર્થઃ ।
*12,50*
કુતો નેત્યતઃ પદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વાદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય પ્રથમં પદાર્થં નિરાકરોતિ- આત્મશબ્દમિતિ ॥
આત્મશબ્દં યતો હેતું કૃત્વા જીવં ન્યવારયત્ ।
સ્વશબ્દાત્ પ્રાણભૃચ્ચૈવ નોક્ત ઇત્યેવ વેદરાટ્ ॥ મનુવ્_4,1.34ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સ્વશબ્દાદેવ પ્રાણભૃચ્ચ નોક્ત ઇતિ વેદરાડેવાત્મશબ્દં હેતું કૃત્વા જીવં ન્યવારયદ્યતસ્તસ્માદાત્મશબ્દોદિતો વિષ્ણુરેવ ન ચાપરો જીવ ઇતિ યોજના ।
*12,50f.*
એતદુક્તં ભવતિ ।
ભવેદયં સૂત્રાર્થો યદ્યાત્મશબ્દો જીવવાચી ભવેત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
સૂત્રકારવચનસામર્થ્યાદેવ તસ્ય તદ્વાચિત્વાભાવાવગમાત્ ।
તથા હિ ।
યસ્મિન્દ્યૌરિતિ વાક્યમુદાહૃત્ય કિમત્ર દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેન પ્રધાનમુચ્યતે ઉત જીવઃ કિંવા પરમાત્મેતિ સંશયે પ્રધાનાદૌ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
"દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્ઽ; ઇતિ ।
સ્વશબ્દાત્"તમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ; ઇતિ દ્યુભ્વાદ્યાયતને આત્મશબ્દશ્રવણાત્ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરમાત્મૈવેતિ ।
તતો"નાનુમાનમતચ્છબ્દાત્ઽ; ઇતિ પ્રધાનં નિરાકૃત્ય જીવનિરાકરણાર્થં સૂત્રિતમ્ ।
પ્રાણભૃચ્ચેતિ ।
તત્ર ચશબ્દો નેત્યસ્ય સ્વશબ્દાદિતિ હેતોશ્ચાનુકર્ષણાર્થઃ ।
તતશ્ચાત્મશબ્દાજ્જીવો ઽપિ નેત્યર્થઃ ।
યદેવમાત્મશબ્દં હેતું કૃત્વા જીવં નિવારિતવાન્સૂત્રકારઃ, તદન્યથાનુપપત્ત્યા જાનીમઃ સૂત્રકારસ્યાત્મશબ્દો ન જીવવાચીત્યભિપ્રેતમિતિ ।
તથાચ કથં સ્વાચરિતવિરુદ્ધમિદાનીમાચરેદિતિ ।
*12,51*
એતદેવ વિશદયતિ- યદીતિ ॥
યદ્યાત્મશબ્દો જીવે ઽપિ કથં સ વિનિવારયેત્ ।
આત્મશબ્દોદિતસ્તસ્માદ્ વિષ્ણુરેવ નચાપરઃ

ન્યાયસુધા:
જીવે ઽપિ વર્તત ઇતિ સૂત્રકૃતો ઽભિપ્રેતમિતિ શેષઃ ।
તર્હિ કથં સૂત્રકારો જીવમાત્મશબ્દેન વિનિવારયેત્ ।
નહિ ગન્ધવત્ત્વેન ઘટો નિવારયિતું શક્યતે ।
અથવા યદ્યાત્મશબ્દો જીવે ઽપિ વર્તેત તદા સ આત્મશબ્દઃ કથં જીવં નિવારયેત્ ।
પ્રત્યુત પ્રતિપાદયેદિતિ યોજના ।
*12,52*
આગમવાક્યમપ્યત્ર પઠતિ- આત્મેતિ ॥
આત્મબ્રહ્માદયઃ શબ્દાસ્તમૃતે વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।
ન વદન્તિ યતો નાપ્તા ક્વાપિ તૈર્ગુણપૂર્ણતા ।
નારાયણાધ્યાત્મગતમિતિ યદ્ વૈષ્ણવં વચઃ

ન્યાયસુધા:
અન્યાન્ન વદન્તિ કુતો યત આત્માદિશબ્દાઃ પૂર્તિવાચિનસ્તૈરન્યૈર્ગુણપૂર્ણતા ક્વાપ્યવસ્થાયાં ન પ્રાપ્તા ।
યત્કિઞ્ચિત્પૂર્ણતાર્થત્વે ચામુખ્યાર્થતાપાત ઇતિ ।
આત્મશબ્દો ઽપ્યાઙ્પૂર્વાત્તનોતેર્મનિન્ પ્રત્યયે ટિલોપે ચ સતિ નિષ્પન્નઃ પૂર્ણતાવચનઃ ।
યદ્યસ્માદેવં વચો ઽસ્તિ તસ્માદપીતિ પૂર્વેણૈવ અન્વયઃ ।
*12,53*
ઇદાનીં વાક્યાર્થં દૂષયતિ- યદીતિ ॥
યદિ જીવેશયોર્વેદપતિરૈક્યં ચ મન્યતે ।
આત્મશબ્દં કથં તસ્માન્નિવારયતિ યુક્તિતઃ

ન્યાયસુધા:
મન્યતે(અત્ર) તત્ર સૂત્રે તદા તસ્માત્ જીવાદાત્મશબ્દં કથં નિવારયતિ ।
કુત્ર નિવારિતવાનિત્યત ઉક્તમ્- યુક્તિત ઇતિ ॥
જીવનિરાકરણયુક્તિત્વેનોક્તત્વાદિતિ યાવત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
આત્મશબ્દશ્રવણાત્ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં ન જીવ ઇતિ આત્મશબ્દં જીવનિવારણે હેતું વદતા સૂત્રકારેણાત્મશબ્દો જીવાન્નિવારિત ઇતિ ગમ્યતે ।
નાયં પુરુષો વિષાણિત્વાદિતિ યથા ।
નહિ તત્રસ્થેન તન્નિરાસો યુજ્યતે ।
નાયં ગૌર્વિષાણિત્વાદિત્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રથમસૂત્રે ચ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરમેશ્વરો ન જીવ આત્મશબ્દાદિત્યાત્મશબ્દસ્ય પરમેશ્વરે પ્રવૃત્તિરભ્યુપગતા ।
અન્યથા તેન તત્સાધનાનુપપત્તેઃ ।
તત્ર યદિ જીવેશ્વરાવેકમેવ તત્ત્વમિતિ સૂત્રકારસ્ય મતં સ્યાત્ ।
તદા તેનાત્મશબ્દસ્તત્રૈવ વર્તતે, ન વર્તતે ચેત્યુક્તં ભવતિ ।
નચ વ્યાહતં સૂત્રકારો ભાષત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તસ્માન્ન જીવેશ્વરૈક્યં તસ્ય મતમિતિ ગમ્યત ઇતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરમેશ્વરો, ન જીવ ઇતિ, પ્રતિજ્ઞાદ્વયં ચ વ્યાહતમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*12,54*
સૂત્રાન્તરવિરોધં ચાહ- ભેદસ્યેતિ ॥
ભેદસ્ય વ્યપદેશં ચ સ્થિતિં ચાદનમેવ ચ ।
ભેદદાર્ઢ્યે હેતુમાહ સતાત્પર્યં જગત્પતિઃ

ન્યાયસુધા:
યદિ જગત્પતિઃ સૂત્રકારો જીવેશ્વરયોરૈક્યં મન્યતે તર્હિ કથં સ એવ"ભેદવ્યપદેશાત્ઽ; ઇતિ ભેદસ્ય વ્યપદેશં ચ"સ્થિત્યદનાભ્યાં ચઽ; ઇતિ સ્થિતિં ચાદનં ચ સતાત્પર્યં જીવેશભેદં દૃઢયિતું હેતુમાહ ।
ભેદસ્ય પ્રાગપિ પ્રતિપાદિતત્વાદ્દર્ઢ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્રાપ્યનેકપ્રમાણોપન્યાસાત્સતાત્પર્યમિતિ ।
*12,55*
ન કો ઽપ્યયં વિરોધો ઽસ્તિ ।
પરમાર્થતો જીવેશયોરેકત્વે ઽપિ હિ વ્યાવહારિકભેદો ઽસ્તિ તદપેક્ષયા તાનિ સૂત્રાણિ ।
ઇદં તુ પરમાર્થાપેક્ષયેતિ વ્યવસ્થોપપત્તેરિત્યાશયેન શઙ્કતે- વ્યાવહારિકેતિ ॥
વ્યાવહારિકભેદશ્ચેત્ ...
ન્યાયસુધા:
અત્ર વ્યાવહારિકશબ્દેન ભ્રાન્તિસિદ્ધો ઽભિપ્રેયતે ।
પ્રાક્ પ્રબોધાદિત્યુક્તાનુવાદત્વાત્ ।
જીવેશ્વરભેદો ભ્રાન્તિસિદ્ધ ઇતિ વદન્પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિમયમેવ ભેદો ભ્રાન્તિસિદ્ધઃ કિં વા ભેદમાત્રમિતિ ।
નાદ્યઃ ।
અપસિદ્ધાન્તાત્ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- ક્વેતિ ॥
... ક્વાસાવવ્યાવહારિકઃ
ન્યાયસુધા:
ભ્રાન્તેરભ્રાન્તિપૂર્વકત્વાત્ ।
જીવેશ્વરભેદસ્ય ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વે ક્વચિત્સત્યો ભેદો ઽઙ્ગીકર્તવ્યઃ ।
ક્વાસૌ ન ક્વાપિ ।
કુત્રાપિ ભેદસ્ય સત્યત્વાઙ્ગીકારે જીવેશભેદારોપો ઽપિ ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ ।
*12,57*
સ્યાદેતત્ ।
નાસ્ત્યેવ કો ઽપિ ભેદઃ સત્યઃ ।
તથાપિ જીવેશભેદભ્રાન્તિરુપપદ્યતે ।
ભ્રાન્તિર્હિ સંસ્કારમપેક્ષ્યતે ।
સંસ્કારશ્ચ જ્ઞાનમાત્રમ્ ।
અતઃ પૂર્વપૂર્વમસંસ્કારાદુત્તરોત્તરભ્રાન્ત્યુત્પાદઃ ।
અનાદિશ્ચાયં સંસાર ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
ભેદમાત્રસ્ય મિથ્યાત્વે પ્રમિતે ખલુ તદ્બલાદેષા કલ્પનોપપદ્યતે ।
ન ચૈવમ્ ।
સર્વો ઽપિ ભેદો ભ્રાન્ત ઇતિ હિ પ્રતિજ્ઞૈવ તાવદ્વયહતા ।
દૂરે પ્રમાણોપન્યાસ ઇત્યાશયવાન્સોપપત્તિકં તાવત્પૃચ્છતિ- વ્યાવહારિકમિતિ ॥
વ્યાવહારિકમિત્યેવ વચનં વ્યાવહારિકમ્

ઉત નેતિ વિકલ્પે તુ ...
ન્યાયસુધા:
ભેદમાત્રમિતિ શેષઃ ।
તિષ્ઠતુ તાવદન્યદિત્યેવાર્થઃ ।
ઇતિ વિકલ્પે તુ પક્ષદ્વૈતે (દ્વયે)(દ્વૈધે) સમ્ભવતિ કં પક્ષમવલમ્બ્ય ઇતિ શેષઃ ।
અત્ર સર્વત્ર વચનશબ્દેન તદર્થો લક્ષ્યતે ।
સર્વો ઽપિ ભેદો ભ્રાન્તિકલ્પિત ઇતિ વાક્યાર્થો ભ્રાન્તિકલ્પિતો ઽથ પરમાર્થ ઇતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
*12,58*
આદ્યં શઙ્કતે- યદીતિ ॥
... યદિ સ્યાદ્ વ્યાવહારિકમ્
*12,59*
ન્યાયસુધા:
એતદ્વચનમિતિ વર્તતે ।
અત્રાપિ પૃચ્છામો વાક્યાર્થો ઽયં બાધ્યો ન વેતિ ।
નેતિ પક્ષે ભ્રાન્તિકલ્પિતો ઽપિ ન ભવેત્ ।
કુત્રાપિ કદાપિ કેનાપ્યબાધ્યસ્ય ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વે બ્રહ્મણો ઽપિ તથાત્વાપત્તેઃ ।
પ્રથમં શઙ્કતે- તસ્યેતિ ॥
તસ્યાપિ બાધ્યતા ચેત્ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
તસ્ય વચનસ્ય ન કેવલં ભ્રાન્તિકલ્પિતત્વં કિન્તુ બાધ્યતાપિ સ્યાચ્ચેદિત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ- ભેદ ઇતિ ॥
... ભેદઃ સ્યાત્ પારમાર્થિકઃ

ન્યાયસુધા:
સર્વો ઽપિ ભેદો ભ્રાન્ત ઇતિ વાક્યાર્થસ્ય ભ્રાન્તત્વે બાધ્યત્વે ચ સકલ(લો)ભેદઃ પારમાર્થિકઃ સ્યાત્ ।
*12,60*
દ્વિતીયમાશઙ્કતે- અવ્યાવહારિકત્વમિતિ ॥
અવ્યાવહારિકત્વં ચેદ્ ...
ન્યાયસુધા:
તસ્ય વચનસ્યેતિ વર્તતે ।
નિરાકરોતિ- ભેદ ઇતિ ॥
... ભેદો ઽયં સત્યતાં ગતઃ

ન્યાયસુધા:
તિષ્ઠતુ તાવદન્યઃ ।
વાક્યાર્થસ્ય સત્યત્વે તસ્ય બ્રહ્મણશ્ચ યો ભેદો, યશ્ચ પદાર્થાનામસત્યત્વે વાક્યાર્થસ્ય સત્યત્વાનુપપત્તેઃ પદાર્થાનાં પરસ્પરં વાક્યાર્થાદ્બ્રહ્મણશ્ચ ભેદઃ, સ તાવત્ સત્યતાં ગતઃ ।
ઉભયથાપિ વાક્યાર્થો વ્યાહત ઇત્યર્થઃ ।
*12,61*
સર્વો ઽપિ ભેદો ભ્રાન્ત ઇતિ વાક્યાર્થસ્ય ભ્રાન્તત્વે બાધ્યત્વે ચ સર્વસ્યાપિ ભેદસ્ય સત્યતા સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
તત્કુત ઇત્યતસ્તદુપપાદનાય વ્યાપ્તિં તાવદાહ- એકસ્યેતિ ॥
એકસ્યાસત્યતાયાં હિ દ્વયોરેવ વિરુદ્ધયોઃ ।
અન્યસ્ય સત્યતૈવ સ્યાદિતિ કેન નિવાર્યતે ॥ મનુવ્_4,1.41ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
યૌ દ્વાવેવ વિરુદ્ધૌ તયોર્મધ્યે એકસ્યાસત્યતાયાં સત્યામન્યસ્ય સત્યતા સ્યાદેવેતિ વ્યાપ્તિઃ કેન નિવાર્યતે ।
ઉપાધિવ્યભિચારયોરભાવાન્ન કેનાપિ ।
પુરોવર્તિનઃ પુરુષત્વે ઽસતિ સ્થાણુત્વમેવ ભવતીતિ નિયમો નાસ્તિ ।
વલ્મીકત્વસ્યાપિ સમ્ભવાત્ ।
અતો દ્વયોરેવ વિરુદ્ધયોરિત્યુક્તમ્ ।
દ્વયોરિતિ વિશેષણસ્યાસમર્થતાપરિહારાય વિરુદ્ધગ્રહણમ્ ।
યઃ પદાર્થો દ્વયોરેવ વિરુદ્ધયોરેકસ્ય અસત્યત્વવાન્ અસાવન્યસ્ય સત્યત્વવાનિત્યુક્તં ભવતિ ।
*12,62*
નિદર્શનમાહ- અનિત્યમિતિ ॥
અસત્યં નોક્તમિત્યુક્તે સત્યમુક્તમિતિ પ્રજાઃ ।
જાનન્ત્યુક્તં તુ નો સત્યમિત્યુક્તે ઽસત્યતામપિ

ન્યાયસુધા:
આપ્તેનોક્તમસત્યં નેત્યુક્તે સત્યુક્તં સત્યમિતિ પ્રજા જાનન્તિ ।
તથા વિપ્રલમ્ભકેનોક્તં સત્યં નો ઇત્યુક્તે તુ તસ્યાસત્યતામપિ જાનન્તિ ।
સત્યત્વાસત્યત્વયોર્દ્વયોરેવ વિરુદ્ધતા ।
તત્ર આપ્તોક્તે ઽર્થે ઽસત્યતાયામસત્યાં સત્યતાયાઃ સત્વમનાપ્તોક્તે ચ સત્યતાયામસત્યામસત્યતાયાઃ સત્વં ચ પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
ઇત્યુક્ત ઇતિ પ્રમિતત્વોપલક્ષણમ્ ।
પ્રજા જાનન્તીત્યનેન
આવિપાલાઙ્ગનમેષા વ્યાપ્તિઃ સિદ્ધા ન કેવલં પરીક્ષકાણામિતિ સૂચયતિ ।
*12,64*
નનુ સ્વપ્ને ઽત્ર ઘટ ઇતિ દૃષ્ટ્વા નાત્ર ઘટ ઇત્યપિ પશ્યતિ ।
તત્ર ઘટઃ તદભાવશ્ચ દ્વયમપિ મિથ્યા ।
અતો વ્યાપ્તિભઙ્ગ ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
ન સ્વપ્ને ઽપિ દ્વયં મિથ્યા ...
ન્યાયસુધા:
તત્કિં દ્વયમપિ સત્યમિત્યત આહ- તત્રેતિ ॥
... તત્રૈકં સત્યમેવ હિ
ન્યાયસુધા:
તત્ર ઘટતદભાવયોર્મધ્યે ।
યદાભાવસ્યાસત્યતા તદા ઘટઃ સત્ય એવ ।
યદા ચ ઘટસ્ય અસત્યતા તદાભાવઃ સત્ય એવેત્યથર્ઃ ।
તસ્માન્ન વ્યાપ્તિભઙ્ગ ઇતિ હિશબ્દાર્થઃ ।
કુતો ન દ્વયમપિ મિથ્યેત્યત આહ- ભાવેતિ ॥
*12,65*
ભાવાભાવાવુભૌ તત્ર કથં મિથ્યા ભવિષ્યતઃ

ન્યાયસુધા:
યો યસ્યાભાવો યશ્ચ યસ્યાભાવસ્ય પ્રતિયોગી તાવુભાવપ્યેકત્રૈકદૈવ ન મિથ્યેતિ વ્યાપ્તેઃ ।
સ્વપ્ને ઽપિ ઘટતદભાવૌ કથં તથા ભવિષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
વ્યાહતં ચ ભાવાભાવયોરુભયોરસત્ત્વવર્ણનમિત્યાશયેનાહ- ભાવસ્ય હીતિ ॥
ભાવસ્ય હિ નિષેધે તુ નાભાવસ્ય નિષેધનમ્
ન્યાયસુધા:
હિશબ્દો હેતૌ ।
ભાવસ્ય નિષેધે કૃતે તુ અભાવસ્યૈવ વિહિતત્વાત્ ।
પુનર્નાભાવસ્ય નિષેધનં કર્તું શક્યતે વ્યાઘાતાત્ ।
એવમભાવસ્ય નિષેધે કૃતે ઽભાવાભાવો ભાવ એવ તદ્વયપ્તો વેતિ ભાવસ્ય વિહિતત્વાત્ પુનર્ન ભાવસ્ય નિષેધનં યુક્તં વ્યાહતત્વાદિતિ ।
અસ્ત્વેવં વ્યાપ્તિસ્તતઃ કિમિત્યત આહ- સ્વવચ ઇતિ ॥
સ્વવાચો ઽસત્યતા ચેત્ સ્યાત્ તસ્માદ્ ભેદસ્ય સત્યતા

ન્યાયસુધા:
સ્વશબ્દેન પ્રતિવાદ્યુચ્યતે ।
તદ્વાગર્થસ્ય સકલભેદમિથ્યાત્વસ્ય ।
તસ્માત્ વ્યાપ્તિસદ્ભાવાત્ મિથ્યાત્વં સત્યત્વં ચ દ્વૌ વિરુદ્ધધર્મૌ ।
ભેદે તયોઃ, મિથ્યાત્વે ઽસતિ સત્યત્વં સત્સ્યાદેવોક્તવ્યાપ્તિબલાદિત્યર્થઃ ।
*12,70*
પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માજ્જીવેશયોર્ભેદ ઉક્તન્યાયેન ગમ્યતે
ન્યાયસુધા:
ભેદમિથ્યાત્વાસમ્ભવાજ્જીવેશયોઃ પારમાર્થિકભેદ એવોક્તન્યાયેન દ્યુભ્વાદિસૂત્રૈર્ગમ્યતે ।
તથાચ તદ્વિરોધાન્નેદમભેદં પ્રતિપાદયતિ સૂત્રમિતિ સિદ્ધમ્ ।
શ્રુતયસ્તુ પ્રાગેવ સમ્યગ્વ્યાખ્યાતાઃ ।
વિરુદ્ધગુણસત્યતા ચોપપાદિતા ।
પ્રત્યક્ષાદીનામતત્ત્વાવેદકત્વમપિ નિ(રસ્તં)રાકૃતમ્ ।
શ્રુતિમિથ્યાત્વસ્યાનિષ્ટત્વં ચ સમર્થિતમિત્યુક્ત એવ સૂત્રાર્થઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આત્મોપગમાધિકરણાન્યથાવ્યાખ્યાનનિરાકરણમ્ ॥
*12,71*
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.વિ: પ્રતીકાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પ્રતીકાધિકરણાન્યથાવ્યાખ્યાનિરાકરણમ્ ॥
એવં પ્રથમસૂત્રસ્યાપવ્યાખ્યાં પ્રત્યાખ્યાય દ્વિતીયસ્યાપિ પ્રત્યાખ્યાતિ- એતસ્માદિતિ ॥
એતસ્માદાત્મશબ્દો ઽયં પરમાત્માભિધા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
એતસ્માદુક્તન્યાયાદાત્મેતિ સૂત્રગતો ઽયમાત્મશબ્દઃ પરમાત્માભિધા પરમાત્મન એવાભિધાયકસ્તાવદ્ભવેત્ ।
તતઃ કિમિત્યત આહ- પ્રતીકેતિ ॥
પ્રતીકવિષયત્વેન વિષ્ણુદૃષ્ટિર્ન તદ્ ભવેત્
ન્યાયસુધા:
તત્ તસ્માત્પૂર્વસૂત્રગતસ્યાત્મશબ્દસ્ય પરમાત્મવાચિત્વાન્ન પ્રતીક ઇતિ પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્ય પ્રતીકવિષયત્વેન વિષ્ણુદૃષ્ટિઃ કર્તવ્યા ન ભવેદિત્યેવાર્થઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
ન પ્રતીક ઇત્યત્ર તાવદાત્મેતીત્યનુવર્તનીયં પૂર્વસૂત્રાત્ ।
અન્યથા પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્યાપરિપૂર્ણત્વાત્ ।
પૂર્વસૂત્રે ચાત્મશબ્દો વિષ્ણુવિષય ઇતિ સમર્થિતમ્ ।
તથાચ પ્રતીકવિષયાયા વિષ્ણુદૃષ્ટેરેવાયં પ્રતિષેધો વ્યાખ્યેયઃ ।
ન પ્રતીકેષુ જીવમતિં બધ્નીયાદિતિ તુ પ્રતિજ્ઞાવ્યાખ્યાને પ્રકૃતપરિત્યાગો ઽપ્રકૃતસ્વીકારશ્ચ પ્રસજ્યેયાતામિતિ ।
*12,72*
મનો બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુત્યર્થત્વેન યત્પ્રતીકસંસ્થિતત્વેનેત્યુક્તમ્ ।
તદપિ નોત્સૂત્ર(ત્રિત)મ્ ।
કિન્તુ પ્રતીક ઇતિ સપ્તમ્યન્તં પદમાવર્તતે ।
તત્રાદ્યં વિષયસપ્તમ્યન્તં નેત્યનેન સમ્બદ્ધયતે ।
દ્વિતીયમધિકરણસપ્તમ્યન્તં શ્રુતિવ્યાખ્યાનમ્ ।
ઉભયત્રાત્મેતીતિ પદદ્વયં પૂવર્સૂત્રાદનુવર્તત ઇત્યાશયવાન્પ્રસઙ્ગાદ્ દ્વિતીયં વ્યાખ્યાતિ- પ્રતીક ઇતિ ॥
પ્રતીકે વિષ્ણુરિત્યેવ તસ્માત્ કાર્યા હ્યુપાસના

*12,73*
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્પ્રતીકવિષયત્વેન વિષ્ણુદૃષ્ટિઃ કર્તવ્યા ન ભવેત્તસ્માદિતિ શ્રુત્યર્થ ઇતિ શેષઃ ।
હિશબ્દેન પ્રથમાદિવિભક્તેઃ સપ્તમ્યર્થવાચિત્વં શાબ્દિકાનાં પ્રસિદ્ધમિતિ દ્યોતયતિ ।
*12,74*
ઇતશ્ચ નાયં પ્રતિજ્ઞાર્થ ઇત્યાહ- નચેતિ ॥
ન ચ વિષ્ણુઃ પ્રતીકં યત્ તસ્માન્ ...
ન્યાયસુધા:
યસ્માદ્વિષ્ણુઃ પ્રતીકં, ચશબ્દાજ્જીવસ્ય ન ભવતિ, તસ્માત્પ્રતીકેષ્વાત્મેતિ જીવ ઇત્યુપાસના ન પ્રસક્તેતિ શેષઃ ।
અયમર્થઃ ।
પ્રાપ્તૌ સત્યાં હિ પ્રતિષેધો વક્તવ્યઃ ।
નચ પ્રતીકેષૂપાસકસ્ય આત્મદૃષ્ટિઃ પ્રસક્તા પ્રસઞ્જકાભાવાત્ ।
યત્તુ પ્રસઞ્જકમુક્તં બ્રહ્મણ આત્મત્વં પ્રતીકાનાં ચ બ્રહ્મવિકારત્વં તદુભયમપ્રામાણિકં પ્રમાણવિરુદ્ધં ચ ।
ન હ્યત્યન્તાભાસેન પ્રસક્તિર્ભવતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતઃ પ્રસક્તયભાવાત્પ્રતિષેધો ઽનર્થક ઇતિ ।
નહિ સ ઇતિ હેતુવ્યાખ્યાનં દૂષયતિ- નચ વિષ્ણુઃ પ્રતીકં યત્તસ્માદિતિ ॥
તચ્છબ્દો હિ પ્રકૃતપરામર્શે વર્તતે પ્રકૃતશ્ચાત્મા ।
આત્મશબ્દશ્ચ વિષ્ણુવાચ્યેવેતિ સમર્થિતમ્ ।
તથાચ હિ યસ્માત્સ વિષ્ણુઃ પ્રતીકં નૈવ તસ્માદિત્યેવાર્થઃ સમ્પદ્યતે ।
નહિ સ ઉપાસકઃ પ્રતીકાનીતિ વ્યાખ્યાને તુ પ્રકૃતપરિત્યાગેનાપ્રકૃતપરામર્શઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ।
॥ ઇતિ પ્રતીકાધિકરણાન્યથાવ્યાખ્યાનનિરાકરણમ્ ॥
*12,75*
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.વિઇ: બ્રહ્મદૃષ્ત્યધિકરણમ્ =======]
॥ અથ બ્રહ્મદૃષ્ટયધિકરણાન્યથાવ્યાખ્યાનનિરાકરણમ્ ॥
ઇદનીં બ્રહ્મદૃષ્ટિરિતિ સૂત્રસ્યાપવ્યાખ્યામણકરોતિ- નાત્મેતિ ॥
... નાત્મેત્યુપાસના ।
ઇતિ પક્ષો યદા બ્રહ્મદૃષ્ટિશ્ચાત્ર વિરુદ્ધયતે ॥ મનુવ્_4,1.47બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
નાત્મેત્યુપાસનેત્યેકદેશોત્કીર્તનેન"ન પ્રતીકે ન હિ સઃઽ; ઇતિ સમગ્રસૂત્રાર્થમનુવદતિ ।
પ્રતીકેષ્વાત્મેતિ જીવ ઇત્યુપાસના ન કાર્યા ।
નહિ સ ઉપાસકઃ પ્રતીકાનિ ઇતિ પક્ષો યદા ઇત્યેવં પૂર્વસૂત્રવ્યાખ્યાનં યદા તદાત્ર પ્રતીકેષુ બ્રહ્મદૃષ્ટિશ્ચ વિરુદ્ધયતે ।
ચશબ્દો ઽપવ્યાખ્યાનનિરાસસમુચ્ચયે ।
*12,76*
એતદ્વિવૃણોતિ- સ ઇતિ ॥
સ નેતિ યુક્તિસ્તત્રાપિ સમેત્યુક્તવિરુદ્ધતા

ન્યાયસુધા:
પ્રતીકાનામાત્મત્વેનોપાસનસ્યાકર્તવ્યત્વે ત્વયા યા તાદાત્મ્યાભાવલક્ષણા સ નેતિ યુક્તિરભિહિતા સા તત્રાપિ બ્રહ્મપ્રતીકયોરપિ સમેતિ હેતોઃ પ્રતીકેષુ બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ કર્તવ્યેતિ સૂત્રે વ્યાખ્યાયમાને સતિ ઉક્તયુક્તિવિરુદ્ધતા ભવતીતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રતીકેષુ બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ કર્તવ્યેતિ સૂત્રવ્યાખ્યાનમસત્ ।
પ્રતીકં બ્રહ્મતયા નોપાસ્યમ્ ।
અબ્રહ્મત્વાત્ ।
યદ્યન્ન ભવતિ ન તત્તત્વેનોપાસ્યમિતિ યુક્તિવિરુદ્ધત્વાત્ ।
ન ચેયં યુક્તિરપ્રમા ।
પ્રતીકાનામાત્મત્વેનોપાસનસ્ય અકર્તવ્યતાયાં પૂર્વસૂત્રે પરેણૈવોપન્યસ્તત્વાત્ ।
અન્યથાનૈકાન્ત્યેન સાધિકા ન સ્યાત્ ।
નચ બ્રહ્મપ્રતીકયોરભેદઃ બ્રહ્મણઃ સત્યત્વાત્ પ્રતીકાનાં કલ્પિતત્વાત્ ।
પારમાર્થિકભેદાભાવઃ તાવદસ્તીતિ ચેત્ ।
તર્હિ જીવપ્રતીકયોરપિ સ નાસ્તીત્યસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ ।
*12,77*
સ્યાદેતત્ ।
"નહિ સઃઽ; ઇતિ ન નિર્વિશેષણો હેતુઃ સૂત્રકારસ્યાભિ(પ્રેતો)મતો યેન બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ પ્રતીકેષૂક્તયુક્તિવિરુદ્ધા સ્યાત્ ।
કિં તૂપાસ્યસ્યોત્કર્ષપ્રાપ્ત્યભાવે સતીત્યનેન વિશિષ્યઃ ।
પ્રતીકાનાં બ્રહ્મત્વેનોપાસને તૂત્કર્ષપ્રાપ્તિરસ્તિ ।
અતો ઽતદ્ભાવે ઽપ્યુપાસના (કાર્યા)યુજ્યત ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદ્યપ્યુત્કર્ષમાત્રેણ હ્યતદ્ભવે ઽપ્યુપાસના
ન્યાયસુધા:
આદ્યે ઽપિશબ્દો ઽતિપ્રસઙ્ગસમુચ્ચયાર્થઃ ।
હિશબ્દસ્યોત્તરાર્ધેનાન્વયઃ ।
યદિ વિશિષ્યહેતું વ્યાખ્યાય પ્રતીકાનામતદ્ભાવે ઽબ્રહ્મત્વે ઽપ્યુત્કર્ષપ્રાપ્તિમાત્રેણ બ્રહ્મત્વેનોપાસનાઙ્ગીક્રિયતે ।
તદા આત્મત્વેનાપિ તદુપાસનમઙ્ગીકાર્યં નતુ નિરાકાર્યમ્ ।
કુત ઇત્યત આહ- ઉત્કર્ષ ઇતિ ॥
ઉત્કર્ષ આત્મનો ઽપિ સ્યાચ્ચેતનત્વાદચેતનાત્
ન્યાયસુધા:
યસ્માદ્બ્રહ્મવદાત્મનો ઽપિ પ્રતીકાદુત્કર્ષો ઽસ્તિ ।
કથમ્ ।
આત્મનશ્ચેતનત્વાત્ ।
અચેતનં ખલુ પ્રતીકમ્ ।
તસ્યાત્મત્વેનોપાસનાયામુત્કર્ષપ્રપ્તિઃ સ્યાદિતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગસ્ય વિપર્યયપયર્વસાનમાહ- તસ્માદિતિ ॥
તસમાદતત્ત્વં નોપાસ્યમિતિ વેદવિદો મતમ્

ન્યાયસુધા:
યસ્માદ્વિશિષ્યહેતૌ વ્યાખ્યાયમાને પૂર્વસૂત્રે ઽસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તત એવ પ્રતીકેષુ બ્રહ્મોપાસનવદાત્મોપાસનં ચ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માત્, અતત્ત્વં, યદ્યન્ન ભવતિ તત્તત્વેન નોપાસ્યમિતિ સામાન્યમેવ સૂત્રકારસ્યાભિમતમ્ ।
નતુ વિશેષણપ્રક્ષેપઃ ।
તથાચ બ્રહ્મદૃષ્ટિરિતિ પ્રતિજ્ઞા સ્વોક્તયુક્તિવિરુદ્ધૈવેતિ ।
અત્ર વ્યાપ્તેર્નિર્વિશેષણત્વાભિધાનસ્ય હેતોર્નિર્વિશેષણત્વ એવ તાત્પર્યમ્ ।
સ્પષ્ટત્વાર્થં તુ વ્યાપ્ત્યભિધાનમિતિ વાચ્યમ્ ।
*12,80*
પ્રતિજ્ઞાવ્યાખ્યાનમપાકૃત્ય ઉત્કર્ષાદિતિ હેતુવ્યાખ્યાનમપાકરોતિ- ઉત્કર્ષાદિતિ ॥
ઉત્કર્ષાદ્ બ્રહ્મતાધ્યાને યદિ સ્યાત્ ફલમઞ્જસા ।
બ્રહ્મણો નીચતાધ્યાનાદનર્થઃ કિં ન જાયતે

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મતાધ્યાને પ્રતીકાનામુત્કર્ષાદુત્કર્ષસ્ય દૃષ્ટત્વાદઞ્જસા ફલં પુરુષાર્થરૂપં ફલં યદિ સ્યાત્તદા, તદેવ બ્રહ્મણો નીચતાધ્યાનમિતિ, તસ્માદનર્થઃ કિં ન જાયતે, જાયત એવેતિ સમવ્યયફલત્વાદકાર્યમેવેદમિતિ ।
અભ્યુપગમ્યેદં સમવ્યયફલત્વમુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ ન પુરુષાર્થઃ કિં ત્વનર્થ એવેત્યાહ- અચેતનસ્યેતિ ॥
અચેતનસ્ય બ્રહ્મત્વધ્યાને તુષ્યિર્નહિ ક્વચિત્ ।
નીચસ્ય સ્વાત્મતાધ્યાને કુપ્યતિ બ્રહ્મ લોકવત્

ન્યાયસુધા:
તુષ્ટ્યયભાવાચ્ચ ન પુરુષાર્થલાભસ્તતઃ ।
ક્વચિદિત્યનેન યદચેતનં તદુપચિકીર્ષાલક્ષણતુષ્યિરહિતમિતિ વ્યાપ્તિં સૂચયતિ ।
નીચસ્ય પ્રતીકસ્ય સ્વાત્મતાધ્યાનાદ્બ્રહ્મ કુપ્યતિ ।
તતશ્ચાનર્થં પ્રયચ્છતિ ।
તત્ર દૃષ્ટાન્તો લોકવદિતિ ।
યથા લોકે શિલાદિકં રાજત્વાદિના ચિન્તિતં ન પ્રસીદતિ નાપિ પુરુષાર્થં પ્રયચ્છતિ ।
યથા ચ રાજા ચણ્ડાલત્વેન ધ્યાતઃ કુપ્યતિ અનર્થં ચ દદાતિ તથેત્યર્થઃ ।
અનેન પ્રતીકાનામચેતનત્વે ઽપિ બ્રહ્મૈવ સર્વાધ્યક્ષત્વાત્ફલં દાસ્યતીતિ ચ પ્રત્યુક્તમ્ ।
તસ્યાનેનોપાસનેન કુપિતત્વાત્ ।
*12,82*
ન વયં બ્રહ્મણિ પ્રતીકત્વોપાસનં બ્રૂમઃ ।
યેન બ્રહ્મ કુપિતમનર્થં પ્રયચ્છેત્ કિન્તુ પ્રતીકે બ્રહ્મત્વોપાસનમ્ ।
તતઃ પુરુષાર્થપ્રાપ્તિરિત્યત આહ- ચણ્ડાલ ઇતિ ॥
ચણ્ડાલો નૃપ ઇત્યુક્તે નૃપશ્ચણ્ડાલ ઇત્યપિ ।
કો વિશેષઃ પરિજ્ઞાતે નૃપેણ સ્યાત્ કથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
ચણ્ડાલમુદ્દિશ્ય ચણ્ડાલો નૃપ ઇત્યુક્તે તથા નૃપમુદ્દિશ્ય નૃપશ્ચણ્ડાલ ઇત્યુક્તે નૃપેણ પરિજ્ઞાતે સત્યનર્થપ્રાપ્તૌ કથઞ્ચન કો વિશેષઃ સ્યાન્ન કથઞ્ચિત્કો ઽપિ ।
અત્રોક્તશબ્દેન ધ્યાનમુપલક્ષ્યતે ।
અજ્ઞાતોપાસનો રાજા નાનર્થં કરોતીતિ નૃપેણ પરિજ્ઞાત ઇત્યુક્તમ્ ।
તથાચ પ્રતીકં બ્રહ્મેત્યુપાસને બ્રહ્મ પ્રતીકમિત્યુપાસને ચ સમ એવાનર્થ ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
*12,82f.*
નનુ ક્ષત્તરિ રાજદૃષ્ટિઃ ફલવતી, રાજ્ઞિ ક્ષત્તૃદૃષ્ટિરનર્થહેતુર્દૃષ્ટા ।
તત્કથમુભયસ્ય સામ્યમુચ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
તત્ર દૃષ્ટેરભાવાત્ ।
ઉક્તિમાત્રં તૂપચારેણ ।
સિંહો દેવદત્ત ઇતિ યથા ।
દૃષ્ટૌ તુ તત્રાપ્યનર્થસામ્યમેવેત્યાશયેનાહ- પુરત ઇતિ ॥
*12,83*
પુરતો નરદેવસ્ય ચણ્ડાલો યદિ પૂજ્યતે ।
રાજવત્ કિં ન કોપઃ સ્યાદ્ રાજ્ઞો લોકે હિ પશ્યતિ

ન્યાયસુધા:
રાજા યથા પૂજ્યતે તથા ।
તદા રાજ્ઞઃ કોપો ન સ્યાત્કિમ્ ।
લોકે ઽભિપશ્યતિ સતીતિ કોપાતિશયપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
પૂજયા દર્શનમુન્નીયત ઇત્યતઃ પૂજ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન કેવલં દૃષ્ટેરુન્નાયિકાયાં પૂજાયામેવ રાજકોપઃ કિન્તુ તાદૃશ્યામુક્તાવપીત્યાહ- રાજ્ઞસ્ત્વિતિ ॥
રાજ્ઞસ્તુ પુરતઃ પ્રોક્તે ચણ્ડાલં નૃપ ઇત્યપિ ।
આત્માનં સ ઇતિ પ્રોક્તમિતિવદ્ધયેવ કુપ્યતિ

ન્યાયસુધા:
નાજ્ઞાતા પ્રોક્તિઃ કોપજનનીત્યતો રાજ્ઞસ્તુ પુરત ઇત્યુક્તમ્ ।
ચણ્ડાલે નૃપ ઇતિ પ્રોક્તે ઽપિ પ્રકર્ષેણ ન મયોપચારેણોચ્યતે અપિ તુ વસ્તુત એવેત્યુક્તે ઽપિ રાજા કુપ્યત્યેવ હિ ।
આત્માનં પ્રતિ હિ સ ચણ્ડાલ ઇતિ પ્રોક્તં પ્રકર્ષેણોક્તમિતિવદિત્યત્ર યથા તથૈવેત્યર્થઃ ।
પૂજૈવ કોપકારણં ન દશર્નમિત્યશઙ્કાનિરાસાય વિવેકાર્થમયં શ્લોકઃ ।
*12,85*
એવમુદ્દેશવિધાનોક્તયા દ્વૈરૂપ્યમઙ્ગીકૃત્ય ફલતઃ સામ્યમુક્તમ્ ।
ઇદનીં તદપિ નાસ્તીત્યાહ- અભેદેનેતિ ॥
અભેદે નૈતયોર્ધ્યાને કો વિશેષો વચસ્યપિ

ન્યાયસુધા:
એતયોર્બ્રહ્મપ્રતીકયોરભેદેન ધ્યાને ઽઙ્ગીકૃતે ન કેવલમનથર્સામ્યં કિન્તુ વચસ્યાપિ કો વિશેષઃ ।
વચનદ્વયાર્થો ઽપ્યવિશિષ્ય એવેત્યર્થઃ ।
અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ- અયમિતિ ॥
અયં રાજા ત્વમિત્યુક્તે ચણ્ડાલે ઽથ નૃપે ઽપિ ચ ।
ચણ્ડાલ ઇતિ તુ પ્રોક્તે સમમેવ હિ દૂષણમ્ ॥ મનુવ્_4,1.54ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
વ્યક્તિભેદેન દૂષણપરિહારઃ સ્યાદિત્યતો ઽયમિત્યુક્તમ્ ।
દૂષણં નીચત્વલક્ષણમ્ ।
દ્વયોરભેદેન ધ્યાને દૂષણં સમ્ભવત્યેવ ।
નચૈવમ્ ।
પ્રતીકસ્ય હિ બ્રહ્મત્વં ભાવ્યતે ।
નતુ બ્રહ્મણઃ પ્રતીકત્વમિત્યત આહ- ધ્યાત ઇતિ ॥
ધ્યાતે ત્વેકસ્ય તદ્ભાવે તદ્ભાવો ઽન્યસ્ય કિં ન તત્
ન્યાયસુધા:
તત્તયોર્બ્રહ્મપ્રતીકયોરેકસ્ય પ્રતીકસ્ય તદ્ભાવે બ્રહ્મભાવે ધ્યાતે સત્યન્યસ્ય બ્રહ્મણસ્તદ્ભાવઃ પ્રતીકભાવઃ ધ્યાતો ન કિમ્ ।
*12,86*
એતદુક્તં ભવતિ ।
ભવેદયં પરિહારો યદિ પ્રતીક(સ્ય) સ્વરૂપોપમર્દેન તસ્ય બ્રહ્મત્વમુપાસ્યમિતિ પક્ષઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
પ્રતીકાભાવપ્રસઙ્ગસ્ય પરેણૈવોક્તત્વાત્ ।
ભેદાભેદાભિપ્રાયેણાયં પરિહાર ઇત્યપિ નાસ્તિ ।
નહિ ઘટો મૃદભિન્નો મૃદ્ઘટાદ્ભિન્નેતિ ભેદાભેદૌ કિન્નામ પરસ્પરમ્ ।
તસ્માદનુપમર્દિતસ્વરૂપસ્ય પ્રતીકસ્ય બ્રહ્મત્વે ધ્યાતે બ્રહ્મણો ઽપિ પ્રતીકત્વં ધ્યાતમેવેતિ યુક્તમુક્તમિતિ ।
નન્વસ્મિન્નુપાસને બ્રહ્મણા જ્ઞાતે ઽનર્થઃ સ્યાન્ન ત્વજ્ઞાતે ।
અતસ્તથોપાસનં કરિષ્યત ઇત્યત આહ- ન ચૈવેતિ ॥
નચૈવ તદવિજ્ઞાતં સર્વજ્ઞબ્રહ્મણા ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
તત્ ઉપાસનમ્ ।
બ્રહ્મણો ઽજ્ઞાને સર્વાધ્યક્ષં બ્રહ્મૈવ ફલં દાસ્યતીતિ રિક્તં વચઃ સ્યાત્ ।
*12,88*
નનુ શ્રુતિવિહિતમાચરતા કથં બ્રહ્મકોપેનાનર્થપ્રાપ્તિરિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નપવ્યાખ્યાનનિરાકરણમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદપેશલં સર્વમન્યસ્ય બ્રહ્મતાવચઃ
ન્યાયસુધા:
સર્વમિતિ શ્રુતિસૂત્રવ્યાખ્યાનરૂપમ્ ।
એતેન સાલગ્રામાદૌ વિષ્ણ્વાદિપ્રતિપત્તિરપિ પરાસ્તા વેદિતવ્યા ।
સૂત્રવ્યાખ્યાનમુપક્રમ્યાપવ્યાખ્યાનદૂષણમસઙ્ગતમિત્યતઃ સ્વોક્તદાર્ઢ્યાર્થમિતિ ભાવેનાહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદ્ યથોક્તમાર્ગેણ બ્રહ્મોપાસ્યં મુમુક્ષુભિઃ

*12,89*
ન્યાયસુધા:
પરકીયવ્યાખ્યાનસ્ય દૂષિતત્વાત્ ।
યથોક્તમાર્ગેણ અસ્મદુક્તં સૂત્રાર્થમનતિક્રમ્ય વર્તમાનેન માર્ગેણ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં બ્રહ્મદૃષ્ટયધિકરણાન્યથાવ્યાખ્યાનનિરાકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_4,1.વિઇઇ: ...ધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં તદધિગમાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોરશ્લેષવિનાશૌ તદ્વયપદેશાત્ ઓં ॥
નિવૃત્તા સાધનચિન્તા ।
પ્રતિબન્ધા(કા)નાં પૂર્વોત્તરાણામનન્તકર્મણાં ભાવાન્ન જ્ઞાનિનો મોક્ષઃ સમ્ભવતીત્યાશઙ્કાનિરાસાય કર્મનાશાખ્યં જ્ઞાનફલમિદાનીં નિરૂપ્યતે ।
તત્ર જ્ઞાનસામર્થ્યેનૈવ કર્મક્ષયો ભવતીતિ પ્રતીતિં નિરાકર્તું સૂત્રતાત્પર્યમાહ- તથેતિ ॥
તદધિગમ ઉત્તરપૂર્વાઘયોર્ અશ્લેષવિનાશૌ તદ્વ્યપદેશાત્

તથોપાસ્યાઞ્જસા દૃષ્ટં બ્રહ્મ પાપં ચ ભસ્મસાત્ ।
કરોતિ નિખિલં પૂર્વં પાશ્ચાત્ત્યસ્યાપ્યસઙ્ગતામ્ ।
કરોતિ ... ॥ મનુવ્_4,1.57અ-એ ॥
*12,90*
ન્યાયસુધા:
તથા ઉક્તપ્રકારેણ, અઞ્જસા આદરનૈરન્તર્યાભ્યાં, ઉપાસ્ય દૃષ્ટં, જ્ઞાનાત્ પૂર્વં, નિખિલં પાપં, ચશબ્દાદનિષ્યં પુણ્યં ચ, પાશ્ચાત્યસ્ય પાપસ્યાનિષ્યપુણ્યસ્ય ચ ।
અનેન"અતો ઽન્યદપીત્યેકેષામુભયોઃઽ; ઇતિ સૂત્રતાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
॥ ઓં ઇતરસ્યાપ્યેવમસંશ્લેષઃ પાતે તુ ઓં ॥
*12,90f.*
ઇદં સૂત્રં કેચિદ્બ્રહ્મવિદ એવાઘસ્યેવ પુણ્યસ્યા(સંશ્લે)શેષો વિનાશો ભવતિ, શરીરપાતે પ્રત્યાસન્ને સતીતિ વ્યાચક્ષતે, તદસત્ ।
અતો ઽન્યદપીત્યસ્ય પુનરુક્તતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
વ્યાખ્યાનવ્યાખ્યેયભાવસ્ય ચાનન્યગતિત્વાત્ ।
પૂર્વસૂત્ર એવાઘપદસ્થાને કર્મપદપ્રક્ષેપેણોપપત્તૌ સૂત્રાન્તરારમ્ભવૈયર્થ્યાત્ ।
અસ્માકં ત્વગ્નિહોત્રાદીત્યાદિસૂત્રાણિ પુણ્યે ઽપિ વિભાગસૂચનાર્થાનિ ।
જ્ઞાનોત્તરં પુણ્યાર્જનસ્યાભાવાદશ્લેષશબ્દો વિનાશાર્થો વ્યાખ્યાતવ્યઃ ।
તથાચ પ્રકૃતપરિત્યાગો ઽપ્રકૃતસ્વીકારશ્ચેત્યાશયવાનન્યથા સૂત્રતાત્પર્યમાહ- તદ્દ્વિષશ્ચેતિ ॥
ઇતરસ્યાપ્ય્ એવમ્ અસંશ્લેષઃ પાતે તુ

... તદ્દ્વિષશ્ચૈવં પુણ્યનાશો ઽપ્યસઙ્ગતા

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મદ્વિષશ્ચ ।
એવં જ્ઞાનિવત્ ।
દ્વેષપરિપૂર્તેઃ પૂર્વસ્ય પુણ્યસ્ય નાશો ભવત્યુત્તરસ્યાસઙ્ગતાપિ ।
અત્ર સૂત્રં યદેવ વિદ્યયેતિ હીતિ, તત્પુનરુક્તમ્ ।
એતદર્થસ્ય તચ્છ્રુતેરિતિ સૂત્રેણ પ્રાગુક્તત્વાદિત્યત આહ- યદેવેતિ ॥
યદેવ વિદ્યયેત્યત્ર પૂર્વોક્તાદ્ધિ વિશિષ્ટતે
ન્યાયસુધા:
અત્રોક્તં પ્રમેયમિતિ શેષઃ ।
અતો ન પુનરુક્તિદોષ ઇતિ હેરથર્ઃ ।
વક્ષ્યમાણો ઽર્થવિભાગઃ પ્રકરણવશાત્ પ્રસિદ્ધ ઇતિ વા ।
કથં વિશિષ્યત ઇત્યતઃ પૂર્વસૂત્રતાત્પર્યં તાવદાહ- પૂર્વમિતિ ॥
પૂર્વં સ્વર્ગાદિલબ્ધ્યર્થં વીર્યવત્ત્વેન ચોદિતમ્ ।
કર્મ વિદ્યાયુતં ... ॥ મનુવ્_4,1.58ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
સ્વર્ગાદીતિ મોક્ષેતરપુરુષાર્થગ્રહણમ્ ।
ઉત્તરસૂત્રતાત્પર્યમાહ- પશ્ચાદિતિ ॥
... પશ્ચાન્મોક્ષે વીર્યપ્રદં ત્વિતિ

ન્યાયસુધા:
પશ્ચાત્ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
વિદ્યાયુતં કર્મેતિ વર્તતે ।
વીર્યપદં આનન્દાતિશયપ્રદમ્ ।
ઇતિ ચોદિતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સકલકમર્ક્ષયે તદૈવ મુક્તિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
જીવન્મુક્તાનામુપલમ્ભાદિત્યાશઙ્કાપરિહારાયોક્તમ્- સૂત્રકારેણ અનારબ્ધકાર્યે એવ તુ પૂર્વે તદવધેઃ ઇતિ ॥
તર્હિ પ્રારબ્ધકર્મભાવાત્કથં મોક્ષ ઇત્યાશઙ્કય પુનઃ સૂત્રિતં- ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપરિત્વાથ સમ્પત્સ્યત ઇતિ ॥
એતદપિ ન બ્રહ્મવિન્માત્રવિષયમિત્યાશયવાન્ વ્યાચષ્ટે- તત ઇતિ ॥
ભોગેન ત્વ્ ઇતરે ક્ષપયિત્વાથ સંપદ્યતે

તતો ભોગેન પુણ્યં ચ ક્ષપયિત્વેતરત્ તથા ।
બ્રહ્મદ્વિડ્ બ્રહ્મદર્શી ચ તમોમોક્ષાવવાપ્નુતઃ

ન્યાયસુધા:
અનારબ્ધક્ષયાનન્તરમ્ ।
ઇતરત્પાપમ્ ।
*12,94*
પ્રારબ્ધકર્મણામનન્તત્વે ભોગેન ક્ષયો ન શક્ય(તે)ઇત્યાશઙ્કામાગમવાક્યેન પરિહરતિ- બ્રહ્મણામિતિ ॥
બ્રહ્માણં શતકાલાત્તુ પૂર્વમારબ્ધસઙ્ક્ષયઃ ।
બ્રહ્મણસ્ત્વેવ તાવત્ત્વં પઞ્ચાશદ્ બ્રહ્મણસ્તથા ।
રુદ્રસ્ય વિંશદેવ સ્યાદિન્દ્રસ્યાર્કાદિકે દશ

અન્યેષાં બ્રહ્મમાત્રસ્ય ત્વન્ત આરબ્ધસઙ્ક્ષયઃ ।
બ્રહ્મણૈવ સહાતશ્ચ પરં નારાયણં વ્રજેત્ ।
ઇતિ સત્તત્ત્વવચનં સ્વયં ભગવતોદિતમ્