ન્યાયસુધા · અધ્યાય 2.3

ન્યાયસુધા:
અવિદ્યામ્ અવિદ્યકલ્પિતમવિદ્યમાનાર્થમ્ ।
આયાન્તિ તમઃ ।
ઇવશબ્દઃ કિઞ્ચિદર્થઃ ।
ઉશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
યે કેવલં વિદ્યાયામેવ રતા ઇત્યુક્ત્યા લબ્ધસ્યાર્થસ્ય કથનમ્ ,તસ્યા નૈવ નિન્દકા ઇતિ ।
અન્યથા વિદ્યયામૃતમશ્નુત ઇત્યનેન વિરોધઃ સ્યાત્ ।
તતઃ અવિદ્યાનિરાકરણાભાવે દોષસદ્ભાવાત્ ।
સહેતિ સમુચ્ચયનિયમં દ્યોતયતિ ।
દોષજ્ઞાનાદતીત્યૈતામ્ ઇત્યનેન અવિદ્યયા દુષ્ટત્વેન જ્ઞાતયા મૃત્યું તામેવાવિદ્યાં તત્કાર્યં દુઃખાદિકં ચાતીત્ય તીર્ત્વા
ઇત્યર્થો જ્ઞાયતે ।
યદ્યપિ તત્ત્વજ્ઞાનં ન સ્વપક્ષપ્રમાણમાત્રેણ ભવતિ, યાવત્પરપક્ષપ્રમાણં ન નિરાક્રિયતે ।
સત્પ્રતિપક્ષસ્ય પ્રમાણસ્ય નિર્ણયાનઙ્ગત્વાત્ ।
અતસ્તત્ત્વજ્ઞાનં કામયમાનેનાવશ્યં સ્વપક્ષસાધનમિવ પરપક્ષનિરસો ઽપિ વિધેય એવેત્યુપપત્તિસિદ્ધો ઽયમર્થઃ ।
તથાપ્યાગમાવષ્ટમ્ભેન પ્રત્યવતિષ્ઠમાનસ્તથૈવ બોધનીય ઇત્યાશયવતા મન્ત્રાવુદાહૃતાવિતિ સર્વમનવદ્યમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના ।
કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપદવાક્યાથર્વિવૃતૌ દ્વિતીયે ઽધ્યાયે ઽયં સમયચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
અધ્યય 2, પદ 3
*8,471*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,3....: ...આધિકરણ =======]
॥ અથ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વિયદધિકરણમ્ ॥
"ન વિયદશ્રુતેઃઽ; ઇત્યાદિ પાદપ્રતિપાદ્યં સસઙ્ગતિકં દર્શયતિ- અથેતિ ॥
અથાશેષસમામ્નાયવિરોધાપાકૃતિં પ્રભુઃ ।
કરિષ્યન્નધિદૈવાધિભૂતજીવપરાત્મનામ્

ન્યાયસુધા:
પ્રભુઃ સૂત્રકારઃ, અનેન વ્યાચિખ્યાસિતતયા બુદ્ધિસન્નિહિતેન તૃતીયેન પાદેન વૈદિકાનાં વચનાનાં પરસ્પરં અવિરોધં વિરોધાભાવં, દર્શયતીતિ પ્રતિપાદ્યકથનમ્ ।
અસ્યાન્તર્ભાવલક્ષણાં સઙ્ગતિં દર્શયિતુમુક્તમ્- અશેષેતિ ॥
અશેષાશ્ચ તે સમામ્નાયવિરોધાશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
કરિષ્યન્ ઇત્યધ્યાયોપક્રમસમયાપેક્ષયા ।
સૂત્રકૃતા ખલુ સર્વાનપિ વેદવિરોધાન્પરિહર્તું દ્વિતીયો ઽયમધ્યાય આરબ્ધઃ ।
વૈદિકાનાં વચનાનાં પરસ્પરવિરોધો ઽપિ તદન્તર્ભૂત એવેત્યતસ્તદપાકરણમિહ સઙ્ગતમેવેતિ ।
આનન્તર્યલક્ષણાં સઙ્ગતિં દર્શયિતુમથેત્યુક્તમ્ ।
અવસરપ્રાપ્તૌ પ્રાધાન્યાદ્યુક્તિવિરોધપરિહારસ્ય પ્રાથમ્યે તત્પ્રપઞ્ચાત્મકત્વેન સમયવિરોધપરિહારસ્ય તદાનન્તર્યે સતિ શ્રુતીનાં પરસ્પરવિરોધપરિહારસ્ય ભવત્યયમવસર ઇતિ ।
નન્વેવં તર્હ્યસ્ય પાદસ્ય ચતુર્થપાદાદ્ભેદો ન સ્યાત્ ।
તત્રાપિ વેદવચસાં પરસ્પરવિરોધસ્ય અપાક્રિયમાણત્વાદિત્યત ઉક્તમ્- અધિદૈવેતિ ॥
અધિદૈવાનિ અવ્યક્તાદ્યભિમાનિદેવતાઃ ।
અધિભૂતાનિ કાર્યકારણોપેતાનિ વિયદાદિભૂતાનિ ।
*8,474*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદ્યપિ પાદદ્વયે વેદવાક્યાનાં પરસ્પરવિરોધ એવ નિરસ્યતે ।
તથાપિ વિષયભેદાદ્ભેદો ભવિષ્યતિ ।
ઇહાધિદૈવાદિવિષયવાક્યાનાં ચતુર્થે ત્વધ્યાત્મવિષયાણામિતિ ।
નચૈવમસ્ય પાદસ્યાનેકવિષયત્વેનાનેકત્વાપત્તિઃ ।
અધ્યાત્મેતરવિષયત્વેનૈકત્વોપપત્તેઃ ઇતિ ।
અત્રાપિ ક્રમનિયમે હેતુમાચાર્ય એવ વક્ષ્યતિ ।
*8,475*
નનુ ચ વેદવાક્યાનાં પરસ્પરવિરોધપરિહારઃ કિમર્થઃ ।
મિથો વિરુદ્ધાનાં પ્રામાણ્યાનિશ્ચયાત્તત્પ્રામાણ્યનિશ્ચયાર્થ ઇતિ ચેન્ન ।
એવં સત્યસ્ય તર્કશાસ્ત્રત્વપ્રસઙ્ગેન મીમાંસાત્વવ્યાઘાતાદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
બ્રહ્મણો ઽશેષજગત્કારણત્વનિશ્ચયો હ્યશેષજગત્સ્વરૂપનિર્ણયે તસ્ય કાર્યત્વાદિનિર્ણયે ચ સતિ સ્યાન્નાન્યથા ।
નચ તદ્વિષયાણાં વાક્યાનાં મિથો વ્યાઘાતે તત્સ્વરૂપનિર્ણયો ભવતિ ।
અતો ઽધિદૈવાદિવસ્તુતત્ત્વાવધારણાર્થ એવાયં મિથો વિરોધપરિહારઃ ।
તદિદમપ્યુક્તમ્- સ્વરૂપનિર્ણયાયૈવેતિ ॥
સ્વરૂપનિર્ણયાયૈવ વચનાનાં પરસ્પરમ્ ।
પાદેનાનેનાવિરોધં દર્શયત્યમિતદ્યુતિઃ

ન્યાયસુધા:
નનુ કિં કતિપયવચનાનામન્યોન્યવિરોધઃ પરિહ્રિયતે ઉત સર્વેષામ્ ।
નાદ્યઃ ।
વૈયર્થ્યાત્ ।
તત્રૈવ વચનાન્તરવિરોધસદ્ભાવેનાનિર્ણયતાદવસ્થ્યાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વેદવાક્યાનામનન્તત્વેન જ્ઞાતુમશક્યત્વાદિત્યત ઉક્તમ્- અમિતદ્યુતિરિતિ ॥
સર્વજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
*8,476*
એતત્પાદાધિકરણપૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તયુક્તીઃ સઙ્ગૃહ્યાહ- અનુભૂતીતિ ॥
અનુભૂતિયુક્તિબહુવાગ્વૈલોમ્યં ચ તતો ઽધિકમ્ ।
એતત્ સર્વં સતઃ સામ્યં દ્વારવૈયર્થ્યમેવ ચ

દૃષ્ટયુક્તયનુસારિત્વમુક્તાન્યાર્થાવિરોધતઃ ।
પ્રસિદ્ધનામસ્વીકારે બહુવાક્યાનુવતિર્તા

લોકદૃષ્ટાનુસારિત્વં જીવસામ્યમનાદિતા ।
તત્ર તત્ર પરિજ્ઞાનં ગુણસામ્યશ્રુતી તથા

ઉત્પત્તિમત્ત્વં સ્વગુણાનનુભૂત્યલ્પકલ્પને ।
નાનાશ્રુતિશ્ચ વૈચિતૃયં યુક્તયઃ પૂર્વપક્ષગાઃ

વ્યવસ્થાનુપપત્તિશ્ચ સ્વાતન્ત્ર્યમનુસારિતા ।
મુખ્યતા શક્તિમત્ત્વં ચ વૈરૂપ્યં સર્વસઙ્ગ્રહઃ

ગત્યાદિરીશશક્તિશ્ચ સર્વમાનવિરોધિતા ।
અભીષ્યાસિદ્ધિસુવ્યક્તી શાસ્ત્રસિદ્ધિવિર્પર્યયઃ ।
વિશેષકારણં ચેતિ સિદ્ધાન્તસ્યૈવ સાધકાઃ

*8,477*
ન્યાયસુધા:
॥ ઓં ન વિયદશ્રુતેઃ ઓં ॥
અત્રાધિકરણે ઽનાદિર્વાયમાકાશ ઇત્યાદિશ્રુતીનાં ગૌણત્વમાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત ઇત્યાદિશ્રુતીનાં મુખ્યત્વમુપાદાય વિયત ઉત્પત્તિઃ સમર્થિતા ।
તત્ર વિયત્પદં નાકાશમાત્રપરં કિન્નામ ।
અથ હ વાવ નિત્યાનિ પુરુષઃ પ્રકૃતિરાત્મા કાલ ઇત્યાદિશ્રુતિવિગાનવિષયાણાં પરમાત્માતિરિક્તાનાં પ્રકૃત્યાદીનામુપલક્ષણાર્થં જ્ઞાતવ્યમિત્યાશયવાનાહ- પ્રકૃતિરિતિ ॥
ન વિયદશ્રુતેઃ

પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ કાલો દેવાસ્તદભિમાનિનઃ ।
મહદાદ્યાશ્ચ જાયન્તે ... ॥ મનુવ્_2,3.9અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પ્રકૃતિઃ અચેતના પુરુષો જીવઃ તદભિમાનિનઃ પ્રકૃત્યાદ્યભિમાનિનઃ ।
મહદાદ્યા ઇતિ મહદહઙ્કારમનોબુદ્ધીન્દ્રિયભૂતસૂક્ષ્મતન્માત્રાણ્યુચ્યન્તે ।
પ્રકૃતસ્યોત્પત્ત્યસમ્ભવસ્ય નેતિ પ્રતિષેધે લબ્ધમર્થમાહ- જાયન્ત ઇતિ ॥
અયમભિસન્ધિઃ ।
ન તાવત્પ્રકૃત્યાદયો જન્મરહિતા એવાભ્યુપગ(મ્યત)તા ઇતિ યુક્તમ્ ।
"પ્રતિજ્ઞાહાનિરવ્યતિરેકાચ્છબ્દેભ્યઃઽ"યાવદ્વિકારસ્તુ વિભાગો લોકવત્ઽ; ઇત્યુક્તાનાં પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદીનામત્રાપિ સામ્યાત્ ।
અન્યથા તેષામનૈકાન્તિકત્વાપાતાત્ ।
નાપ્યવિગીતજન્માનઃ ।
શ્રુતિવિગાનસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
નચાધિકરણાન્તરં તત્પરમસ્તિ ।
તસ્માદત્રૈવ વિયત્પદેન તેષામુપલક્ષણં યુક્તમ્ ।
માતરિશ્વપ્રભૃતિષુ પુનરધિકાશઙ્કાનિરાસાયાયધિકરણાન્તરારમ્ભ ઇતિ ।
*8,479*
ઇહાકાશસ્યોક્તં જન્મ ઘટાદેરિવાભૂત્વાભવનલક્ષણમિતિ કેચિદાસ્થિતાઃ ।
તત્ નિરાકરિષ્યન્સ્વમતં તાવદાહ- પરાધીનેતિ ॥
... પરાધીનવિશેષિતા ।
ઇદં સર્વં સસર્જેતિ જનિમત્ત્વમિહોદિતમ્ ॥ મનુવ્_2,3.9દ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
"આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃઽ"સ ઇદં સર્વમસૃજતઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિં, વિભક્તત્વાદિયુક્તિં ચાશ્રિત્ય યદિહાધિકરણે વિયતો જનિમત્ત્વમુદિતં તત્પરાધીનાતિશયલાભલક્ષણં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
અપૂર્વવિશેષોપજનને હિ વિશિષ્યાકારોપજનો ઽવશ્યમ્ભાવી વિશિષ્યાકારશ્ચ વસ્તુસ્વરૂપાભિન્ન ઇતિ તસ્યૈવાસાવુપજનો ભવતિ ।
દેવદત્તઃ શરીરી જાતો વિદ્વાન્ જાત ઇતિ, ઘટઃ સંયુક્તો જાતો વિભક્તો જાત ઇતિ ચાવસ્થિતસ્વરૂપ એવ વસ્તુનિ વિશેષાવાપ્તિમાત્રેણ જનનવ્યવહારો દૃશ્યત એવ ।
નનુ પરિણામવાદે ઘટાદેરપ્યેષૈવોત્પત્તિર્યદવસ્થિતસ્વરૂપસ્યૈવ મૃદાદેરપ્યાકારાન્ત(રાવાપ્તિઃ)રતાપત્તિઃ ।
પરૈરપિ પરિણામવાદ એવાઙ્ગીકૃતો નારમ્ભવાદઃ ।
અતો વિવાદાભાવાદ્વયર્થો ઽયમારમ્ભઃ ।
યથા ન વ્યર્થસ્તથાઽચાર્ય એવ વિવાદવિષયં સ્પષ્ટયિષ્યતિ ।
અત્ર"ઇદં સર્વં સસર્જઽ; ઇતિ શ્રુ(ત્યાદ્યુદા)ત્યુદાહરણં શ્રુત્યાદાવપ્યેવમેવ જન્મ વ્યાખ્યેયમિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ ।
યચ્ચ વિયત્પદં પ્રકૃત્યાદ્યુપલક્ષણપરમિત્યાભિપ્રેતં તત્રોક્તરીત્યોપપત્તિસૂચનાર્થં ચેતિ ।
*8,481*
પરોક્તરીત્યા ઘટાદિવદભૂત્વાભવનલક્ષણૈવોત્પત્તિર્વિયતઃ શ્રુતિસૂત્રવિવક્ષિતા કિન્ન સ્યાદિતિ ચેદત્ર પૃચ્છામઃ ।
આકાશશબ્દેન કિં વિવક્ષિતં પરેષાં (કિં) વૈશેષિકાદિવદવકાશમાત્રમુત બાહ્યાનામિવ મૂર્તાભાવઃ ।
આદ્યં દૂષયતિ- અવકાશમાત્રમિતિ ॥
અવકાશમાત્રમાકાશઃ કથમુત્પદ્યતે ઽન્યથા
ન્યાયસુધા:
અન્યથા પરાધીનવિશેષાપ્તિર્જન્મેત્યનઙ્ગીકૃત્યાભૂત્વાભવનં જન્મેત્યઙ્ગીકારે ઽવકાશમાત્રમાકાશ ઇતિ ચાઙ્ગીકારે કથમસાવુત્પદ્યતે ।
તસ્યોત્પત્તિર્નોપપદ્યત ઇતિ યાવત્ ।
સોપાદાના હિ સર્(વાર્)વસૃષ્ટિર્દૃષ્ટા ન ચાકાશોત્પત્તાવુપાદાનમસ્તિ ।
નચ બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વમુપપદ્યત ઇતિ પ્રકૃત્યધિકરણે (નિષ્ઠઙ્કિતમ્) નિર્દિષ્યમ્ ।
યસ્ય ચોત્પત્તિસ્તસ્ય પ્રાગભાવેન ભાવ્યમ્ ।
ન ચાકાશસ્ય પ્રાગભાવઃ સમ્ભવતિ ।
અનુપપન્નપ્રતીતિકત્વાત્ ।
અભાવો હિ પ્રતીયમાનો ઽસ્યાત્રેતિ પ્રતીયતે ન તુ નિરાશ્રયઃ ।
નચાકાશાભાવસ્યાશ્રયપ્રતીતિરુપપદ્યતે ।
યદેવેહેતિ નિર્દિશ્યતે તસ્યૈવાકાશત્વાત્ ।
ઉપાદાનાશ્રિતાભાવવાદે ઽપિ તદભાવાન્નાભાવપ્રતીત્યુપપત્તિઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ ।
"અભાવો હિ પ્રદેશસ્ય ન હ્યત્રાભાવ ઇત્યપિઽ; ઇતિ ।
અનવકાશરૂપં બ્રહ્મૈવાકાશસ્ય પૂર્વાવસ્થા પ્રાગભાવશ્ચોચ્યત ઇત્યપિ બ્રહ્મણો ઽનુપાદાનત્વેન પ્રત્યુક્તમ્ ।
પ્રતિયોગ્યાશ્રય એવાભાવાશ્રયઃ ।
નચાકાશસ્યાશ્રયો ઽસ્તીતિ તદભાવો ઽપિ નિરાશ્રયો ઽસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
નિરાશ્રયત્વે કાર્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
કિઞ્ચ પ્રતીતાવાકાશઃ સ્વાશ્રય ઇત્યતસ્તદભાવો ઽપ્યાકાશાશ્રયઃ પ્રતીયેતેતિ વિરુદ્ધમાપદ્યતે ।
પ્રકૃતિરાકાશસ્ય કારણમિતિ કશ્ચિત્ ।
તન્મતે પ્રકૃતેરજન્મપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ તત્ર પરાધીનવિશેષાવાપ્તિર્જન્માઙ્ગીક્રિયતે ।
તદાસમ્ભાવિતોત્પત્તિકે વિયદાદાવપ્યેવમેવાઙ્ગીકરણીયમિતિ ।
*8,483*
દ્વિતીયે ઽપિ કિં પ્રદેશરૂપમાકાશમઙ્ગીકૃત્યેદમુચ્યતે ઉતાનઙ્ગીકૃત્ય ।
પ્રથમે યસ્ય કસ્યચિન્મૂર્તદ્રવ્યાભાવસ્યોત્પત્તિર્વા સર્વસ્ય વા વિવક્ષિતા ।
નાદ્યઃ ।
તસ્યાઃ પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધત્વેનાધિકરણાનારમ્ભકત્વાત્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- યદીતિ ॥
યદ્યનાકાશતા પૂર્વં કિં મૂર્તનિબિડં જગત્

*8,484*
ન્યાયસુધા:
સર્વસ્યાપિ મૂર્તાભાવસ્ય સૃષ્ટાવુત્પત્ત્યઙ્ગીકારે પ્રલયે ઽવશ્યં તદભાવો ઽભ્યુપગમઃ સ્યાત્ ।
અત્યન્તાસતો જન્માસમ્ભવાત્ ।
યદિ ચ સૃષ્ટેઃ પૂર્વં પ્રલયે ઽનાકાશતા સર્વસ્ય મૂર્તદ્રવ્યાભાવસ્યાભાવઃ અઙ્ગીક્રિયતે ।
તર્હિ કિં તદા મૂર્તનિબિડં જગદઙ્ગીક્રિયતે ।
એતદેવ સ્પષ્ટયતિ- મૂર્તેતિ ॥
મૂતર્સમ્પૂર્ણતા ચૈવ યદ્યનાકાશતા ભવેત્
ન્યાયસુધા:
યદ્યુક્તલક્ષણાકાશાભાવઃ પ્રલયે ભવેત્તદા મૂર્તસમ્પૂર્ણતા ભવેદેવ ।
અભાવાભાવસ્ય ભાવાનતિરેકાત્ ।
તદ્વયાપ્તત્વાદ્વા ।
ચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
સૃષ્ટયુત્તરકાલં મૂર્તમાત્રં ચ ન સ્યાત્ ।
એવં ચ સર્ગપ્રલયવિપરિવર્તઃ સ્યાત્ ।
અધિકા ચ પ્રલયે મૂર્તસમ્પૂર્તેરાપત્તિઃ ।
મૂર્તદ્રવ્યાભાવ એવાકાશો ન તતો ઽતિરિક્તો ઽસ્તીતિ દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- મૂર્તદ્રવ્યાણીતિ ॥
મૂર્તદ્રવ્યાણિ ચાકાશે સ્થિતાન્યેવ હિ સર્વદા

ન્યાયસુધા:
તદભાવશ્ચેતિ ચાર્થઃ ।
યો મૂર્તદ્રવ્યાણિ તદભાવાંશ્ચાઙ્ગીકરોતિ તેનાવશ્યં તદતિરિક્તાકાશો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય એવ ।
યસ્માત્તાનિ સર્વદાઽકાશે સ્થિતાનિ તેનેતિ યોજના ।
*8,485f.*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
એકસ્મિન્ પતત્રિણિ પતતિ દ્વિતીયેન પતત્રિણા કુત્ર પતિતવ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
યત્રાસૌ નાસ્તિ તત્રેતિ ચેત્તર્હિ યેનાધિકરણેનૈક્ય પતત્રિણો ઽભાવઃ પરસ્ય ચ ભાવો વિશિષ્યતે તદર્થાન્તરમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
સ એવ પ્રદેશરૂપ આકાશ ઇતિ કથં તદનભ્યુપગમઃ ।
કિઞ્ચેહ પક્ષી નેહ પક્ષીતિ મૂર્તતદભાવાશ્રયતયા પ્રદેશઃ સાક્ષિસિદ્ધઃ કથમપહ્નોતું શક્યતે ।
અપિ ચ કિં મૂર્તદ્રવ્યસ્ય પ્રાગભાવ આકાશઃ કિંવા પ્રધ્વંસો યદ્વાત્યન્તાભાવઃ અથવાન્યોન્યાભાવઃ ।
ન પ્રથમદ્વિતીયૌ ।
સૃષ્ટયુત્તરકાલે નિરાકાશત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવયોરુપાદાનનિષ્ઠત્વેન તત્રાકાશબુદ્ધેરન્યત્ર તદભાવસ્ય ચાપત્તેઃ ।
ન તૃતીયઃ ।
ક્વચિત્કદાચિન્મૂર્તસદ્ભાવે તદત્યન્તાભાવાનુપપત્તેઃ ।
નચતુર્થઃ ।
ઘટાન્યોન્યાભાવો હિ પટસ્તન્નિષ્ઠો વેતિ તત્રાકાશબુદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
મૂર્તદ્રવ્યસંસર્ગાભાવમાત્રમાકાશ ઇતિ ચેત્તર્હિ ઉત્પતતઃ પતત્રિણઃ કેન સંસર્ગો યેન તદભાવસ્યાકાશત્વં સ્યાદિત્યવશ્યાશ્રયણીયઃ પ્રદેશ ઇતિ ।
તદેવમાકાશસ્યાભૂત્વાભવનરૂપોત્પત્તિરુયક્તેતિ સિદ્ધમ્ ।
*8,487*
અસ્ત્વેવં પરકૃતમપવ્યાખ્યાનમ્ ।
કસ્તર્હ્યાકાશશબ્દાર્થઃ કા ચ તસ્ય પરાધીનવિશેષાપ્તિરિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અત આકાશશબ્દોક્તસ્તદ્દેવો ઽત્ર વિનાયકઃ ।
દેહોત્પત્ત્યા સમુત્પન્ન ઇતિ શ્રુત્યાભિધીયતે

ન્યાયસુધા:
પરકીયવ્યાખ્યાનસ્યાયુક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
તદ્દેવો ભૂતાકાશાભિમાનીતિ વિનાયકસ્યાકાશશબ્દવાચ્યત્વોપપાદનમ્ ।
અત્રાત્મન આકાશ ઇત્યાદિશ્રુતૌ ।
દેહોત્પત્ત્યેતિ પરાધીનવિશેષા(વા)પ્તેર્વિવરણમ્ ।
વાક્યદ્વયમેતદિત્યતો ઽત્રેતિ શ્રુત્યેતિ ચ યુજ્યતે ।
શ્રુતેર્વિષયાન્તરં ચાહ- ભૂતમપીતિ ॥
*8,487f.*
ભૂતમપ્યસિતં દિવ્યદૃષ્ટિગોચરમેવ તુ ।
ઉત્પદ્યતે ... ॥ મનુવ્_2,3.13અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ભૂતમપ્યાકાશશબ્દોક્તં તચ્ચ ઘટાદિવદુત્પદ્યત ઇતિ શ્રુત્યાભિધીયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
કુતો ભૂતાકાશસ્યોત્પત્તિમત્ત્વમિત્યત ઉક્તમ્- અસિતમિતિ ॥
રૂપિત્વાદિત્યર્થઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ ।
"આકાશો નીલિમોદેતિઽ; ઇતિ ।
તથા સતિ ચાક્ષુષત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યત
ઉક્તમ્- દિવ્યેતિ ॥
તુશબ્દેનાનુદ્ભૂતત્વવિશેષં સૂચયતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
કિં ચાક્ષુષત્વમાત્રમાપાદ્યમુતાસ્મદાદીન્પ્રતિ ।
આદ્યે ત્વિષ્યાપાદનમ્ ।
દિવ્યદૃષ્ટિગોચરત્વાભ્યુપગમાત્ ।
દ્વિતીયે તુ ભૂતાદિશરીરેષુ વ્યાપ્તિભઙ્ગઃ ।
તત્રાનુદ્ભૂતાદિકલ્પને ઽત્રાપિ તત્સમાનં શ્રુતિપ્રામાણ્યાદિતિ ।
*8,489*
નન્વાકાશસ્યાભૂત્વાભવનલક્ષણામુત્પત્તિમધુનૈવ નિરાકૃત્યાત્ર પુનસ્તદઙ્ગીકારે કથં પૂર્વોત્તરવ્યાઘાતો ન ભવેદિત્યત આહ- અવ્યાકૃતમિતિ ॥
... અવ્યાકૃતં હિ ગગનં સાક્ષિગોચરમ્
ન્યાયસુધા:
યતો ઽવ્યાકૃતમેવ ગગનં નોત્પદ્યત ઇત્યુક્તં ન તુ ભૂતમતો ન વિરોધઃ ।
તસ્યાનુત્પત્તૌ હેત્વન્તરમપ્યાહ- નિત્યં હિ તદિતિ ॥
નચૈતદસિદ્ધમ્ ।
વિનાશકારણાભાવાત્ ।
નહિ કારણાન્તરમનપેક્ષ્યેશ્ચરેચ્છા વિનાશહેતુર્દૃષ્ટા ।
ઉત્પત્તિશ્રુતેસ્તદપિ કલ્પનીયમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યા ભૂતતદભિમાનિવિષયત્વેન સાવકાશત્વાત્ ।
અવશ્યં ચૈતદેવમ્ ।
આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત ઇત્યાદેર્ભૂતપ્રકરણત્વાત્ ।
નન્વવ્યાકૃતાકાશે પ્રમાણમેવ નાસ્તિ ।
કસ્યાનુત્પત્તિરુચ્યત ઇત્યત ઉક્તમ્- સાક્ષીતિ ॥
તત્કથમિત્યત આહ- પ્રદેશ ઇતિ ॥
પ્રદેશ ઇતિ વિજ્ઞેયં નિત્યં નોત્પદ્યતે હિ તત્

ન્યાયસુધા:
નન્વેતદેવ ભૂતાકાશમિતિ ચેન્ન ।
રૂપિત્વારૂપિત્વવ્યાકૃતત્વાવ્યાકૃતત્વપરિચ્છિન્નત્વાપરિચ્છિન્નત્વશ્રુતીનાં સત્ત્વાત્ ।
કિઞ્ચોત્પત્ત્યનુત્પત્તિશ્રુત્યોર્વિરોધો ઽપ્યાકાશદ્વૈતમવગમયતિ ।
વ્યવસ્થયાવિરોધોપપત્તાવનુત્પત્તિશ્રુતેરૌપચારિકત્વકલ્પનાયોગાત્ ।
નચ પ્રદેશસ્યોત્પત્તિરુપપદ્યત ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ।
નનુ સૂત્રકૃતૈવ ગૌણ્યસમ્ભવાદિત્યુક્તમ્ ।
વ્યાખ્યાતં તદ્ભાષ્યકૃતા ।
વિવૃતં ચાસ્માભિઃ ।
*8,491*
નન્વવ્યાકૃતાકાશસ્યોત્પત્ત્યભાવે મા ભૂદાકાશઃ સમ્ભૂત ઇતિ વિરોધઃ ।
ઇદં સર્વમસૃજતેત્યાદિશ્રુતિવિરોધસ્તુ ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
તસ્યાભૂત્વાભવનલક્ષણોત્પત્ત્યસમ્ભવે ઽપિ પરાધીનવિશેષાપ્તિરૂપોત્પત્તિસદ્ભાવાદિત્યાહ- તથાપીતિ ॥
તથાપિ પૂર્વસમ્બન્ધપરતન્ત્રવિશેષયુક્ ।
ખમેવોત્પત્તિમન્નામ શ્રુતિશબ્દવિવક્ષિતમ્

ન્યાયસુધા:
મૂર્તસમ્બન્ધશ્ચાસૌ પરતન્ત્રવિશેષશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
યદનાદિત્વેનોક્તં તદેવ સ્વમિત્યર્થઃ ।
ઇદં સર્વમસૃજતેતિ શ્રુતિવાક્યં શ્રુતિશબ્દઃ ।
*8,492*
એવં શ્રૌતા(સૌત્રા)કાશોત્પત્તિં વ્યાખ્યાયોપલક્ષિતપ્રકૃત્યાદ્યુત્પત્તિં વ્યાખ્યાતિ- પ્રકૃતિરિતિ ॥
પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ કાલ ઇત્યેતે ચ સમસ્તશઃ ।
ઈશાધીનવિશેષેણ જન્યા ઇત્યેવ કીર્તિતાઃ

ન્યાયસુધા:
ઇત્યેતે ચ એતદાદયશ્ચ ।
ઈશ્વરાધીનવિશેષેણૈવ નાભૂત્વાભાવિત્વેનેત્યર્થઃ ।
કાલસ્ય ત્વભૂત્વાભવનમપ્યસ્તીત્યાશયેનાહ- કાલેતિ ॥
કાલપ્રવાહ એવૈકો નિત્યો નતુ વિશેષવાન્
ન્યાયસુધા:
વિશેષવાન્ ક્ષણલવાદિરૂપઃ ।
ઉપપાદિતં ચૈતત્પ્રાગેવ ।
*8,493*
પ્રાક્ પરિગણિતાનાં પ્રકૃત્યાદીનામીશ્વરાધીનવિશેષાવાપ્તિરેવ જન્મેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કસ્ય કીદૃશી વિશેષાવાપ્તિરિત્યતઃ પ્રકૃત્યાદિત્રયાભિમાનિદેવતાયાઃ પરાધીનવિશેષાવાપ્તિં વિશદયતિ- પુરુષેતિ ॥
પુરુષાવ્યક્તકાલાનાં રમૈવૈકાભિમાનિની

સિસૃક્ષુત્વવિશેષં તત્ સાક્ષાદ્ ભગવદિચ્છયા ।
પ્રાપ્તૈવ સૃષ્ટેત્યુદિતા ... ॥ મનુવ્_2,3.17અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યસ્માત્પુરુષાદીનાં રમાભિમાનિની ।
સા ચૈકૈવ દેહદેહ્યાદિભેદરહિતા ।
તત્તસ્માત્સાક્ષાદ્ભગવદિચ્છયા સિસૃક્ષુત્વવિશેષં પ્રાપ્તૈવ સૃષ્ટેત્યુદિતા ।
નતુ વિનાયકાદ્યભિમાનિવદ્દેહોત્પત્તિમતીત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ ભગવત્યા ઇચ્છાનિ નિત્યા તથાપિ (તદીય)વ્યક્તિરૂપસ્યેશ્વરા(પરા)ધીનત્વાભિપ્રાયેણેદમુક્તમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
પ્રકૃતેઃ પરાધીનવિશેષાવાપ્તિં વિવૃણોતિ- પ્રધાનમિતિ ॥
... પ્રધાનં વિકૃતેરપિ

ન્યાયસુધા:
પ્રધાનમપિ વિકૃતેરીશ્વરાધીનાયાઃ કારણાદિદં સર્વમસૃજતેત્યાદૌ સૃષ્ટમિત્યુદિતમિત્યર્થઃ ।
યથોક્તમ્ ।
"વિકારો ઽવ્યક્તજન્મ હિઽ; ઇતિ ।
*8,494*
પુરુષાણાં પરાધીનવિશેષાવાપ્તિં સ્પષ્ટયતિ- પુમાંસ ઇતિ ॥
પુમાંસો દેહસમ્બન્ધાત્ સૃષ્ટિમન્ત ઇતીરિતાઃ

ન્યાયસુધા:
કાલપ્રવાહસ્ય પ્રવાહિજન્મ મહદાદીનાં ચોપચયાવાપ્તિર્વિશેષલાભ ઇતિ સ્પષ્ટત્વા(ન્નાત્રો)ન્નોક્તમ્ ।
એતેન"જ્ઞો ઽત એવઽ"તથા પ્રાણાઃઽ; ઇત્યદિકમપિ વ્યાખ્યાતં વેદિતવ્યમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વિયદધિકરણમ્ ॥
*8,494*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,3.ઇઇ: માતરિશ્વાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં માતરિશ્વાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ ઓં ॥
અતીતાધિકરણે વિયદાદિવિષયાણાં ઉત્પત્ત્યનુત્પત્તિશ્રુતીનાં વ્યવસ્થયા વિરોધઃ પરિહૃતઃ ।
ઇદાનીં"તેજોબન્નાન્યાકાશ ઇતિ તાન્યનિત્યાનિ વાયુર્વાવ નિત્યઃઽ; ઇતિ શ્રુતૌ વ્યવસ્થિતનિત્યત્વાનિત્યત્વવન્તમપ્યાકાશમનિત્યપક્ષે નિક્ષિપ્ય વાયોનિર્ત્યત્વાભિધાનાદાકાશદેવતાયા વિનાયકસ્યેવ વાયુદેવતાયાઃ સ્વરૂપેણ નિત્યત્વં દેહોત્પત્ત્યાદિના જન્માદિમત્ત્વમિતિ વ્યવસ્થાનુપપત્તેર્મુખ્યૈવાનુત્પત્તિરિત્યધિકાશઙ્કયા પૂર્વપક્ષિતે વ્યવસ્થાતિદેશેનૈવ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
તત્ર કીદૃશી વાયૌ શ્રુતીનાં વ્યવસ્થા ।
યયાધિકાશઙ્કાપરિહારઃ સ્યાદિત્યતસ્તાં દશર્યતિ-
એવમિતિ ॥
*8,495*
એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ

એવં પ્રળયકાલે ઽપિ પ્રતિભાતપરાવરઃ

મુખ્યાવાયુર્નિત્યસમઃ શરીરોત્પત્તિકારણાત્ ।
પરાધીનવિશેષેણ જનિમાનેવ શબ્દિતઃ

ન્યાયસુધા:
યથા વિયદનાદિ જન્મવચ્ચોક્તમેવમિત્યથર્ઃ ।
પ્રતિભાતપરાવરઃ શરીરાભાવે ઽપિ પ્રતિભેનૈવ જ્ઞાનેન વિષયીકૃતાતીતાનાગતો યતસ્તસ્માન્નિત્યસમ ઇતિ શબ્દિતઃ ।
શરીરોત્પત્તિકારણાત્પરાધીનવિશેષેણેત્યેતયોર્હેતુહેતુમદ્ભાવઃ ।
એવશબ્દસ્ય પરાધીનવિશેષેણૈવેત્યન્વયઃ ।
મુખ્યવાયુરિત્યનેન ભૂતપ્રકરણે ઽપિ ન ભૂતવાયુવિષયમિદં સૂત્રમ્ ।
તત્રાધિકાશઙ્કાભાવાત્ ।
અત એવ નાવાન્તરાભિમાનિવિષયમ્ ।
કિન્નામ તત્પરમાભિમાનિવિષયમેવેતિ સૂચયતિ ।
સ્વરૂપાતિરિક્તસ્ય પ્રતિભજ્ઞાનસ્યાપ્યનુપપ્લવાદાકાશદેવતાતો વિશેષો યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
*8,496*
યદુક્તમત્ર પ્રકરણે પરાધીનવિશેષાવાપ્તિરેવ જનિર્નાભૂત્વાભવનમિતિ તદુપપત્ત્યન્તરેણોપપાદયન્નધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- નૈવેતિ ॥
નૈવ કિઞ્ચિત્ તતો જન્મવર્જિતં પરમાદૃતે ।
પરાધીનવિશેષત્વે જન્મનઃ સ્થૂલતાભવઃ

પૂર્વશબ્દવિલોપશ્ચ યદિ જન્મેતિ કીર્ત્યતે ।
રમાયા નૈવ જન્માસ્તિ ચૈતન્યસ્યાપિ કેવલમ્

પ્રધનસ્ય ચ વેદસ્ય ...
*8,496f.*
ન્યાયસુધા:
ઇતિ સિદ્ધમિતિ શેષઃ ।
એતચ્ચ જન્મનઃ પરાધીનવિશેષલાભ(સ્વરૂપ)ત્વ એવાઙ્ગીકૃતે સિદ્ધયતિ ન ત્વભૂત્વાભવનરૂપત્વ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વવ્યાકૃતાકાશસ્યાભૂત્વાભવનાનુપપત્તેરસ્તુ તત્ર પરાધીનવિશેષાવાપ્તિજર્ન્મશબ્દાર્થઃ ।
અન્યત્ર ત્વભૂત્વાભવનમેવાઙ્ગીક્રિયતે ચેત્કો દોષઃ ।
બાધકભાવાભાવાભ્યામનેકાર્થત્વકલ્પનાવિરોધાદિત્યત આહ- સ્થૂલતેતિ ॥
ઉપાદાનધર્મિણો ધર્મ્યન્તરાત્મના પરિવર્તઃ સ્થૂલતાભાવઃ ।
અત એવ પૂર્વશબ્દવિલોપશ્ચ પૂર્વશબ્દનિવૃત્તૌ શબ્દાન્તરપ્રવૃત્તિશ્ચેત્યર્થઃ ।
ઉદાહૃતં ચૈતત્પ્રકૃત્યધિકરણે ।
અભૂત્વાભવનં યદિ જન્મેતિ કીર્ત્યત ઇત્યુક્તે ઽસદનુવાદઃ સ્યાત્ ।
પરિણામવાદિભિઃ ક્વાપ્યભૂત્વાભવનાનભ્યુપગમાત્ ।
અતો વિમતિપદં દર્શયિતું સ્થૂલતેત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તર્હિ રમાયા જીવચૈતન્યસ્યાપિ પ્રધાનસ્ય વેદસ્ય ચૈવંવિધં જન્મ નૈવાસ્તીત્યતઃ પરમેશ્વરાદૃતે સર્વં જનિમદિતિ ન સિદ્ધયેત્ ।
તથાચ"ઇદં સર્વમસૃજતઽ; ઇત્યાદિપ્રતિજ્ઞાહાનિઃ"આત્મા વાઽ; ઇત્યાદિશબ્દવિરોધો વિભક્તત્વહેતોરનૈકાન્ત્યં ચ સ્યાત્ ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
"એષ ચેતનયા યુક્તો જીવ ઇત્યભિધીયતેઽ; ઇત્યાદિવચનાજ્જીવશબ્દો ભૂતાદિસઙ્ઘાતે વર્તતે ।
તસ્ય ચોક્તવિધોત્પત્તિરસ્ત્યેવેત્યતઃ કેવલં ચૈતન્યસ્યેત્યુક્તમ્ ।
નહિ ક્ષીરં દધિજાતમિતિવદિદં દ્રવ્યં રમાદિત્વેન પરિ(ણતમિ)વૃત્તમિત્યત્ર પ્રમાણમસ્તિ ।
કિન્તુ"દ્વાવેતૌ નિત્યમુક્તૌ નિત્યૌ સર્વગતૌઽ,"અજો નિત્યઃઽ,"અજામેકામ્ઽ,"યાવદ્બ્રહ્મ વિષ્ઠિતં તાવતી વાક્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો ઽનાદિત્વમેવાવગતમ્ ।
*8,498*
નનુ વેદસ્ય કીદૃશી પરાધીનવિશેષાપ્તિર્યેન ભવત્પક્ષે પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિકં ન સ્યાદિત્યત આહ- વેદસ્યાપીતિ ॥
... વેદસ્યાપીશ્વરેચ્છયા ।
વ્યક્તિર્નામ વિશેષો ઽસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
નિયતવિશિષ્યાનુપૂર્વીકત્વેનાર્થબોધકત્વશક્ત્યાવિર્ભાવો વ્યક્તિઃ ।
કાલપ્રવાહસ્ય નાસ્તિત્વે દોષો વક્ષ્યતે ।
મહદાદિસૂક્ષ્મરૂપનિત્યતા ચ શ્રુત્યા(દિપ્ર)પિ પ્રસિદ્ધા ।
અતો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદ્યનિસ્તાર ઇત્યાશયવાનુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
... તસ્માત્ તદ્વશતૈવ હિ

ઉત્પત્તિરત્ર કથિતા ...

ન્યાયસુધા:
તદ્વશતા પરમેશ્વરવશત્વવિશેષલાભઃ ।
અત્ર શ્રુતિસૂત્રયોઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં માતરિશ્વાધિકરણમ્ ॥
જોસ્હિ-8
*8,501*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,3.ઇઇઇ: અસમ્ભાવાધિકરણ =======]
। અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અસમ્ભવાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અસમ્ભવસ્તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ ઓં ॥
અસમ્ભાવ્યમાનજન્મનોર્ગગનપવનયોરુત્પત્તાવુક્તાયામિદમાશઙ્કયતે ।
સદજાયતેત્યાદિશ્રુતેર્બ્રહ્મણો ઽપિ જન્માસ્તિ ।
નચ શ્રુત્યાદિવિરોધઃ ।
સ્વરૂપોત્પત્ત્યભાવે ઽપિ પરાયત્તવિશેષાવાપ્તિરૂપોત્પત્તિસમ્ભવાદ્ગગનપવનવદિતિ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થમિદમધિકરણમારબ્ધમ્ ।
એતચ્ચાયુક્તમિવાભાતિ ।
અસમ્ભવ ઇત્યનુત્પત્તિમાત્રપ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
તસ્ય ચ પરેણાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
નન્વવધારણાર્થસ્ય તુશબ્દસ્ય પ્રયોગાન્નાયં દોષઃ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ તત્ર હેતોરનભિધાનાદયુક્તમેવ ।
નન્વનુપપત્તેરિત્યુક્તમ્ ।
સત્યમ્ ।
કિં તસ્યાર્થો ન હ્યસતઃ સદુત્પત્તેરદૃષ્ટત્વાદનુપપત્તેરિતિ ।
નચૈતત્સર્વથાપ્યુત્પત્ત્યભાવમુપપાદયિતુમલમ્ ।
કારણવિશેષપ્રતિષેધાત્ ।
મૈવમ્ ।
પ્રસક્તકારણનિરાસાદન્યસ્યાપ્રસઙ્ગાત્કારણાભાવસ્યૈવ સિદ્ધેરિતિ સ્થિતે વિભવાદનુપપત્તેરિત હેતું પ્રકારાન્તરેણ વ્યાચક્ષાણાઃ સૂત્રાર્થમાહ- સ્વતન્ત્રત્વાદિતિ ॥
અસંભવસ્ તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ

... સ્વતન્ત્રત્વાત્ પરાત્મનઃ ।
નૈવોત્પત્તિઃ કથમપિ ન સ્વતન્ત્રં તતો ઽપરમ્ ॥ મનુવ્_2,3.23બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
કથમપીતિ ॥
સ્વરૂપતો વિશેષતશ્ચેત્યર્થઃ ।
કુતઃ પરમાત્મનઃ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ચેન્મૈવમ્ ।
કિં સ્વતન્ત્રમેવ વસ્તુ નાઙ્ગીક્રિયતે કિંવાતો ઽન્યત્સ્વતન્ત્રમઙ્ગીકૃત્ય તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં નિરાક્રિયતે ।
નાદ્યઃ ।
અનવસ્થિતેરસમ્ભવાચ્ચ ।
દ્વિતીયં પ્રત્યાહ- નેતિ ॥
પ્રમાણાભાવાત્ ।
ભાવે વા તદેવાસ્માભિઃ પરમાત્મતયાઙ્ગીકરિષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
*8,503*
કેચિદિદં સૂત્રમન્યથા વ્યાચક્ષતે ।
પ્રાગ્ગુણિનાં વિયદાદીનામુત્પત્તિરુક્તા ।
ઇદાનીં રૂપાદીનાં ગુણાનાં દિક્કાલાદેશ્ચોત્પત્તિરુચ્યતે ।
સતો ગુણાદેરસમ્ભવો નોપપદ્યતે ।
પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિનાનુપપત્તેરિતિ ।
તદસત્ ।
વિયત્પદેનૈવ સર્વસ્યોપલક્ષણાત્ ।
અભ્યધિકાશઙ્કાભાવાચ્ચ ।
વિયત્પદસ્ય સજાતીયભૂતમાત્રોપલક્ષકત્વં ન્યાય્યમ્ ।
વિજાતીયગુણાદ્યુપલક્ષકત્વમયુક્તમિતિ ચેન્ન ।
સઙ્ગતિરેષા નાભ્યધિકા શઙ્કા ।
રૂપાદીનામુત્પત્ત્યશ્રવણાદિતિ ચેન્ન ।
પ્રતિજ્ઞાદિભ્યસ્તદવગતેઃ ।
સઙ્કોચસ્તત્ર કલ્પ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
બાધકાનુપન્યાસાદિતિ ।
*8,505*
અન્યે ત્વેવં વ્યાકુર્વતે ।
બ્રહ્મણ એવાસમ્ભવો ન તુ તદ્વયતિરિક્તસ્ય ।
પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિપ્રસઙ્ગેનાનુપપત્તેરિતિ ।
એતદપ્યસત્ ।
પૂર્વેણૈવાસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્ ।
વિયન્માતરિશ્વનોરુત્પત્તિપ્રતિપાદનમુપલક્ષણાર્થમિતિ જ્ઞાપયિતુમેતદિતિ ચેન્ન ।
પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદ્યુપન્યાસેનૈવ તજ્જ્ઞાપનસિદ્ધેઃ ।
સમાનન્યાયોપલક્ષણસ્ય મીમાંસાયાં સર્વત્ર પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
અન્યથાતિદેશે ઽભ્યધિકાશઙ્કાભ્યૂહનવૈયર્થ્યાદિત્યુક્ત એવ સૂત્રાર્થઃ ।
એતદેવ જ્ઞાપયિતું ભગવતાઽચાર્યેણ પ્રાગેવ"નૈવ કિઞ્ચિદ્ઽ; ઇત્યુપસંહૃતમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અસમ્ભવાધિકરણમ્ ॥
*8,506*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,3.xઇઇઇ: વ્યતિરેખાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વ્યતિરેકાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં વ્યતિરેકો ગન્ધવત્તથા ચ દર્શયતિ ઓં ॥
અત્ર યોગિનાં સ્વરૂપેણૈવાનેકત્વમુપપદ્યતે ।
તસ્ય ચ અવિરોધશ્ચન્દનવદિત્યુક્તાર્થોપપાદકતયા સઙ્ગતૌ સ્થિતાયાં અસમ્ભવસ્તુ સતો ઽનુપપત્તેરિતિ યદીશ્વરસ્ય સર્વસ્વાતન્ત્ર્યમુક્તં તદુપપાદકત્વેનાપિ સઙ્ગતિં જ્ઞાપયંસ્તથા સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અચ્છેદ્યસ્યાપીતિ ॥
વ્યતિરેકો ગન્ધવત્

તથા ચ દર્શયતિ

અચ્છેદ્યસ્યાપિ જીવસ્ય વિભાગં બહુધા હરિઃ ।
કૃત્વા ભોગાન્ પ્રદાયૈવ ચૈક્યમાપાદયેત્ પુનઃ

અત ઈશવશં સર્વં ચેતનાચેતનં જગત્

ન્યાયસુધા:
ભોગાંશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઐક્યમેવેત્યેવશબ્દાન્વયઃ ।
ઐક્યં એકરૂપત્વમ્ ।
સ્વરૂપૈક્યસ્ય વિભાગે ઽપિ સત્ત્વાત્ ।
સર્વમીશવશમ્ ।
તથાચ સ એવ સ્વતન્ત્ર ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
*8,507*
નન્વન્યૈશ્છૈત્તુમશક્યં છિત્વા તેષામપિ ભાગાનાં ભોગશક્તિં પ્રદાય યદિ પુનરેકતામાપાદયતિ હરિસ્તર્હિ તત્ર તસ્ય સામર્થ્યં જ્ઞાયતામ્ ।
કાર્યસ્ય કારણશક્તિં વિનાનુપપત્તેઃ ।
સર્વં જગદીશવશમિતિ તુ કથમિત્યત આહ- અવિભાગમિતિ ॥
અવિભાગં વિભાગાય યદા નયતિ કેશવઃ ।
કિમશક્યં પરેશસ્ય તદેતિ હ્યભિધીયતે ॥ મનુવ્_2,3.25ચ્-f ॥
*8,507f.*
ન્યાયસુધા:
યથા લોકે કિઞ્ચિદદ્ભતં કાર્યં કૃતવતસ્તથાભૂતે ઽન્યત્રાપિ કાર્યશક્તિઃ સમ્ભાવ્યતે ।
તથાત્યન્તાઘટિતમિદં ઘટયતો જગન્નાથસ્ય સર્વત્રાપિ શક્તિસમ્ભાવના યુક્તૈવેતિ ભાવઃ ।
નન્વત્ર સૂત્રે જીવસ્યાનેકત્વાપત્તિમાત્રમુચ્યતે નતુ તસ્યાઃ પરમેશ્વરાયત્તત્વમ્ ।
તત્કથમનેન તસ્ય સર્વૈશ્વર્યાવગતિરિત્યત આહ- ઇતિ હીતિ ॥
"તં યથા યથેશ્વરઃ પ્રકુરુતે તથા તથા ભવતિ ।
સો ઽચિન્ત્યઃ પમરો ગરીયાન્ઽ"અચિન્ત્યયેશશક્ત્યૈવ હ્યેકો ઽવયવવિવર્જિતઃ ।
આત્માનં બહુધા કૃત્વા ક્રીડતે યોગસમ્પદઃઽ; ઇતિ સૂત્રોપાત્તાભ્યાં શ્રુતિભ્યાં યસ્માદેવમભિધીયતે તસ્માત્સૂત્રેણાપ્યેવમેવમભિધીયતે ।
પ્રતિજ્ઞાપ્રમાણયોરેકાર્થતાયા આવશ્યકત્વાદિતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં વ્યતિરેકાધિકરણમ્ ॥
*8,508*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,3.xઇવ્: પૃથગુપદેશાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પૃથગુપદેશાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં પૃથગુપદેશાત્ ઓં ॥
અત્ર જીવાત્મનઃ પરમાત્મનાઽત્યન્તિકો ભેદઃ સમર્થ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
યથા હિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈર??ણાવધૃત(દેવદત્ત)સિંહ(દેવદત્ત)ભેદસ્ય પુંસઃ સિંહો દેવદત્ત ઇતિ વાક્યશ્રવણે ઽપિ ન સિંહદેવદત્તસ્વરૂપૈક્યપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ।
કિન્નામ ગૌણ એવાયં પ્રયોગ ઇત્યધ્યવસ્યતિ ।
તથા અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ઇત્યાદિભિઃ વ્યતિરેકો ગન્ધવત્ ઇત્યન્તૈઃ સૂત્રૈઃ જીવાત્મપરમાત્મભેદસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણબલેનોપપાદિતત્વાત્તત્ત્વમસ્યાદિશ્રુતિશતેનાપિ ન તદભેદપ્રતિપત્તિરુત્પત્તુમલમ્ ।
કિન્તુ ગૌણાર્થ એવ શ્રુતય એવ ઇતિ નિશ્ચયો ભવેત્ ।
અતઃ પ્રાપકભાવાન્નેદમધિકરણમારમ્ભણીયમિત્યતો ઽધિકાશઙ્કાં દશર્યન્પૂર્વપક્ષયતિ- એવં સ્થિતે ઽપીતિ ॥
પૃથગુપદેશાત્

એવં સ્થિતે ઽપિ જીવૈક્યં કેચિદાહુઃ પરાત્મના ।
તદ્ યો ઽહમિતિપૂર્વાભિઃ શ્રુતિભિશ્ચાનુમાબલાત્

*8,509*
ન્યાયસુધા:
એવમતીતગ્રન્થોક્તન્યાયેન જીવાત્મપરમાત્મનોર્ભેદે નિશ્ચિતે ઽપીત્યર્થઃ ।
સ્મૃતિભિન્નેતિ ચાર્થો ઽનુમાનબલાચ્ચેતિ વા સમ્બન્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદ્યપિ ભેદઃ પ્રાક્ સમર્થિતસ્તથાપિ જીવઃ પરમાત્મનાભિન્ન એવ ।
"તદ્યો ઽહં સો ઽસૌ યો ઽસૌ સો ઽહમ્ઽ; ।
તત્ત્વમસિ ।
"અહં બ્રહ્માસ્મિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
"અહં હરિઃ સર્વમિદં જનાર્દનો નાન્યત્તતઃ કારણકાર્યજાતમ્ ।
ઈદૃઙ્મનો યસ્ય ન તસ્ય ભૂયો ભવોદ્ભવા દ્વન્દ્વગદા ભવન્તિઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ ।
નચૈતાઃ શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ચ ગૌણાર્થા યોજ્યાઃ ।
ઉપક્રમાદિબલેન તાત્પર્યાવધારણાત્ ।
બલવદ્બાધકાભાવાચ્ચ ।
ઉપન્યસ્તાનિ તુ પ્રમાણાન્યાવિદ્યકમિથ્યાભેદવિષયતયાપિ સમ્ભવન્તિ ।
તથા ચાનુમાનમ્ ।
વિમતો ભેદો મિથ્યા ભેદત્વાચ્ચન્દ્રભેદવદિતિ ।
નચ"અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિઽ; ઇતિ મુક્તાવપિ ભેદોક્તિર્બાધિકા ।
તસ્યા અવાન્તરવિષયત્વોપપત્તેઃ ।
નચ પરમમુક્તૌ ભેદે પ્રમાણમસ્તિ ।
"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્ ।
વિભેદજનકે જ્ઞાને નાશમાત્યન્તિકં ગતે ।
આત્મનો બ્રહ્મણો ભેદમસન્તં કઃ કરિષ્યતિ ।
અવિમુક્તેસ્તુ ભેદસ્સ્યાજ્જીવસ્ય પરમસ્ય ચ ।
તતઃ પરં ન ભેદો ઽસ્તિ ભેદહેતોરભાવતઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિરમૃતયો ઽપવદન્તિ ચ પરમમુક્તૌ જીવપરભેદમિત્યેવં કેચિદ્વાદિનો વદન્તિ ।
અતો યુક્તસ્તન્નિરાકરણાયાધિકરણારમ્ભ ઇતિ ।
*8,511*
એવં પૂર્વપક્ષયિત્વા સિદ્ધાન્તયત્સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ન તદિતિ ॥
ન તદ્ યુક્તં યતો વિષ્ણુઃ પૃથગેવાભિધીયતે
ન્યાયસુધા:
તત્ જીવસ્ય પરમાત્મૈક્યમ્ ।
ન યુક્તમ્ ।
કિન્તુ પૃથગેવ જીવાત્મપરમાત્માનૌ ।
કુતઃ ।
યતો વિષ્ણુર્જીવાજ્જીવશ્ચ વિષ્ણોઃ
"ભિન્નો ઽચિન્ત્યઃ પરમો જીવસઙ્ઘાત્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિ(સ્મૃતિ)ભિઃ પૃથગેવ અભિધીયતે તસ્માદિત્યર્થઃ ।
નન્વેતાઃ શ્રુતિસ્મૃતયો ઽવિદ્યાકલ્પિતભેદવિષયતયાન્યથાસિદ્ધાઃ ન તાત્વિકભેદસિદ્ધયૈ પ્રભવન્તીત્યુક્તમિતિ ચેત્ ।
મા ત્વરિષ્ઠાઃ ।
નિરાકરિષ્યામઃ શ્રુત્યાદેઃ અતત્ત્વાવેદકત્વમિત્યાશયવાનકલ્પિતભેદવિષયાં શ્રુતિમુદાહરતિ- પ્રજ્ઞેતિ ॥
પ્રજ્ઞાનેત્રો ઽલોક ઇતિ મુક્તૌ ભેદો ઽભિધીયતે
ન્યાયસુધા:
"એષ બ્રહ્મૈષ પ્રજાપતિરિન્દ્રઃઽ; ઇત્યાદિના વિશ્વપ્રપઞ્ચમનૂદ્ય સર્વં તત્પ્રજ્ઞાનેત્રમિતિ તસ્ય પ્રજ્ઞાખ્યબ્રહ્મનેતૃકત્વમભિધાય નેતૃનેતવ્યભાવસ્ય કલ્પિતત્વાદિત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં પ્રજ્ઞાનેત્રો ઽલોક ઇતિ શ્રુત્યા મુક્તાવપિ જીવપરયોર્ભેદો ઽભિધીયતે ઽલોકો મુક્તો ઽપિ પ્રજ્ઞાનેત્રો બ્રહ્મનેતૃક ઇતિ ।
નીયતે ઽનેનેતિ નેત્રમ્ ।
દામ્નીત્યદિસૂત્રાત્ ।
પ્રજ્ઞા ચ બ્રહ્મ ।
"પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મઽ; ઇતિ વાક્યશેષાત્ ।
નચાત્ર લોક ઇતિ પદં છેદ્યમ્ ।
જનભુવનદેહરૂપસ્ય લોકસ્ય પ્રાગેવ બ્રહ્મનેતૃકત્વસ્યોક્તત્વેન પુનરુક્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ નેતૃનેતવ્યયોરભેદઃ ક્વચિદસ્તિ ।
નચાવાન્તરમુક્તિવિષયેયં શ્રુતિઃ ।
તત્ર લોકાતીતતાયોગાત્ ।
દેહેન્દ્રિયાદિવૈકલ્યં ખલ્વલોકત્વમ્ ।
પરમમુક્તૌ ચાનુવર્તમાનો ભેદો નાવિદ્યાકલ્પિતો ભવિતુમર્હત્યતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*8,513*
નનુ મુ(ક્તૌ ભેદાભાવેને)ક્તાવભેદે ઽનેકાઃ શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ચ સન્તિ ।
તત્કથમેકાકિનીયં શ્રતિર્મુક્તૌ ભેદસાધનાયાલમિત્યતો બહ્વીઃ શ્રુતિસ્મૃતીરત્રોદાહરતિ- એતમિતિ ॥
*8,514*
એતમાનન્દમિત્યન્યા પરમં સામ્યમિત્યપિ

ન્યાયસુધા:
"એતમાનન્દમયાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્યઽ; ઇત્યન્યા શ્રુતિર્મુક્તસ્ય પરસ્માદ્ભેદમાહ ।
સામીપ્યપ્રાપ્તેરભિધાનાત્ ।
નચેયમવાન્તરમુક્તિઃ ।
"અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્યઽ; ઇતિ વિદેહત્વવચનાત્ ।
"તદા વિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિઽ; ઇત્યપિ શ્રુતિર્મુક્તૌ જીવસ્ય બ્રહ્મણો ભેદમાચષ્ટે ।
સામ્યસ્ય ભેદસમાનાશ્રયત્વાત્ ।
પુણ્યપાપાઞ્જનાખ્યવિદ્યાવિધૂનનાભિધાનાદસ્યાપિ પરમમુક્તિવિષયત્વં જ્ઞાયતે ।
ઇદં જ્ઞાનમપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમાગતાઃ ।
સર્ગે ઽપિ નોપજાયન્તે પ્રળયે ન વ્યથન્તિ ચ

ન્યાયસુધા:
ઇદં જ્ઞાનમિતિ ભગવદ્વાક્યે ઽપિ મમ સાધર્મ્યમાગમા ઇતિ ભેદો જ્ઞાયતે ।
સર્ગપ્રલયયોરપ્યુપજનનવ્યથાભાવોક્ત્યા પરમમુક્તિત્વં ચ ।
ઉપસમ્પદ્ય તજ્જ્યોતિઃ સ્વરૂપેણાભિપદ્યતે ।
તત્ર પર્યેતિ જક્ષંશ્ચ ક્રીડન્નપિ સદા સુખી

આચક્ષ્વ મે મોક્ષં ધીરા યં પ્રવદન્તિ તમ્ ।
ઇત્યક્ત આહ વાગ્દેવી પરં મોક્ષં પ્રજાપતેઃ

ન્યાયસુધા:
ઉપસમ્પદ્યત ઇત્યનેન"પરઞ્જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે ।
સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષન્ક્રીડન્રમમાણઃઽ; ઇત્યેતાં શ્રુતિમર્થતો ઽનુવદતિ ।
અત્રાપિ સામીપ્યપ્રાપ્ત્યાદિના ભેદો ઽવગમ્યતે ।
"અસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ; ઇત્યુક્ત્યા પરમમોક્ષત્વં ચ ।
શાખાં શાખાં મહાનદ્યઃ સંયાન્તિ પરિતઃસ્રવાઃ ।
ધાનાપૂપા માંસકામાઃ સદા પાયસકર્દમાઃ

યસ્મિન્નગ્નિમુખા દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સહમરુદ્ગણાઃ ।
ઈજિરે ક્રતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈસ્તદક્ષરમુપાસતે

પ્રવિશન્તિ પરં દેવં મુક્તાસ્તત્રૈવ ભોગિનઃ ।
નિર્ગચ્છન્તિ યથાકામં પરેશેનૈવ ચોદિતાઃ

*8,514f.*
ન્યાયસુધા:
શાખાં શાખામિતિ મહાભારતવાક્યે ભેદાવભાસઃ સ્ફુટ એવ ।
તસ્ય ચ પરમમોક્ષવિષયતાપ્રદર્શનાર્થમાચક્ષ્વેત્યાદિપૂર્વવાક્યાર્થસઙ્ગ્રહકથનમ્ ।
ઇત્યુક્તે પ્રજાપતિનેતિ પૃષ્ટે ।
તસ્ય મધ્યે પુણ્યગન્ધઃ સહસ્રશાખો વિમલો વિભાતિ ।
તસ્ય વેતસસ્ય શાખાં શાખામાશ્રિત્ય ધાનાપૂપવત્યઃ માંસકામવત્યઃ ।
અર્શઆદિભ્યો ઽચ્ ।
પાયસં કર્દમસ્થાનીયં યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ ।
યસ્મિન્ લોકે ।
ઈજિરે યજન્તે ચ ।
તદક્ષરં પરમં બ્રહ્મ ।
તત્રૈવ પરમેશ્વરાન્તર એવ ।
*8,515*
ભેદદૃષ્ટયાભિમાનેન નિઃસઙ્ગેનાપિ કમર્ણા ।
કર્તૃત્વાત્ સગુણં બ્રહ્મ પુરુષં પુરુષર્ષભમ્

સ સઙ્ગત્ય પુનઃ કાલે કાલેનેશ્વરમૂર્તિતા ।
જાતે ઽગુણવ્યતિકરે યથાપૂર્વં પ્રજાયતે

ન્યાયસુધા:
ભેદદૃષ્ટયેતિ ભાગવતવાક્યસ્યાયમર્થઃ ।
"આદ્યઃ સ્થિરચરાણાં યો વેદગર્ભઃ સહર્ષિભિઃ ।
યોગેશ્વરૈઃ કુમારાદ્યૈઃ સિદ્ધૈર્યોગપ્રવર્તકૈઃ ।
સ જીવેશ્વરાદિભેદજ્ઞાનેનાભિમાનેનેશ્વરબહુમાનેન નિવૃત્તકર્મણા ચ જગત્કર્તૃત્વાત્સાર્વજ્ઞાદિગુણોપેતં પરમપુરુષાખ્યં પરં બ્રહ્મ સઙ્ગત્યમુક્તઃ સન્પ્રવિશ્ય પુનઃ કાલાખ્યપરમેશ્વરમૂર્ત્યા સૃષ્ટિકાલે જાતે સત્યગુણવ્યતિરેકે સત્ત્વાદિગુણવિક્રિયાહીને વિષ્ણુલોકે પૂર્વવત્સર્વમુક્તાધિપતિર્જાયત ઇતિ ।
અત્ર તુ ભેદઃ સ્ફુટ એવ ।
હિરણ્યગર્ભમુક્તિત્વાદેવ પરમમુક્તિત્વં ચ સિદ્ધમ્ ।
ઋચાં ત્વઃ પોષમાસ્તે ચ પરેણ પ્રેરિતાઃ સદા
ન્યાયસુધા:
"ઋચાં ત્વઃ પોષમાસ્તે પુપુષ્વાન્ગાયત્રં ત્વો ગાયતિ શક્વરીષુ ।
બ્રહ્મા ત્વો વદતિ જાતવિદ્યાં યજ્ઞસ્ય માત્રાં વિમિમીત ઉ ત્વઽ; ઇતિ મન્ત્રસ્યાયમર્થઃ ।
મુક્તિસ્થાને ત્વઃ કશ્ચિદ્ બ્રહ્મા ઋચાં પોષં પુપુષ્પ્વાનાસ્તે ઋચઃ પુષ્યાઃ કુર્વન્નાસ્તે ।
ત્વો બ્રહ્મા શક્વરીષુ ઋક્ષ્વારૂઢં ગાયત્રં સામ ગાયતિ ।
ત્વો બ્રહ્મા જાતવિદ્યાં પૌરુષેયવિદ્યાં વદતિ ।
ત્વો બ્રહ્મા યજ્ઞસ્ય વિષ્ણોર્માત્રામંશમેવ વિમિમીતે ધ્યાયતીતિ ।
અત્રાપિ ભેદઃ સ્ફુટ એવાવભાસતે ।
બ્રહ્મબાહુલ્યશ્રવણાત્પરમમોક્ષત્વં ચ ।
નચાસ્ય ઋત્વિગ્વિષયત્વમ્ ।
બ્રહ્મણો જાતવિદ્યાવાદિત્વસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ચતુર્ણામપિ પાદાનાં હોત્રાદિભિન્નવિષયત્વે તૃતીયપાદે ત્વ ઇતિ ચ વ્યર્થં સ્યાત્ ।
ચશબ્દો વાક્યશેષસમુચ્ચયે ।
પરેણ પ્રેરિતાઃ સદેત્યનેન"સ વા એષ બ્રહ્મનિષ્ઠ ઇદં શરીરં મર્ત્યમતિમૃજ્ય બ્રહ્માભિસમ્પદ્ય બ્રહ્મણા(ઽભિ)પશ્યતિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતીઃ ।
"યથેષ્યં પરિવર્તન્તે તસ્યૈવાનુગ્રહેરિતાઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતીશ્ચોપાદત્તે ।
યત્કામસ્તત્ સૃજત્યદ્ધૈષાત્મના તત્ સૃજત્યપિ

*8,516*
ન્યાયસુધા:
યત્કામ ઇત્યનેન"ન હાસ્ય કર્મ ક્ષીયતે ઽસ્માદ્ધયેવાત્મનો યદ્યત્કામયતે તત્તત્સૃજતઽ; ઇતિ શ્રુતિરુપાદીયતે ।
મુક્તો યદ્યત્કામયતે તત્તદ્વસ્તુ તત્કર્મ સૃજતે ।
કથમ્ ।
યત્સૃજતે તદસ્માદાત્મન એવ પરમેશ્વરાનુગ્રહદ્વારૈવેત્યર્થઃ ।
અદ્ધૈવેતિ હ્યેવશબ્દાર્થઃ ।
અત્રેશ્વરાજ્જીવસ્ય ભેદઃ સ્પષ્ટ એવ ।
કર્માક્ષયવચનાત્પરમમુક્તિત્વં ચ ।
સહૈવ બ્રહ્મણા કામાન્ ભુઙ્કતે નિસ્તીર્ણતદ્ગુણઃ
ન્યાયસુધા:
સહૈવેત્યનેન"સો ઽશ્નુતે સર્વાન્કામાન્સહ બ્રહ્મણા વિપશ્ચિતઃઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
બ્રહ્મણા બ્રહ્માત્મકામતયા સર્વાન્કામાન્સહ યૌગપદ્યેન ભુઙ્ક્ત ઇતિ વ્યાખ્યાનં તુ શ્રૌતાક્ષરાનનુગુણં તત્સિદ્ધાન્તાનનુગુણં ચ ।
નિસ્તીર્ણેત્યનેન"તીર્ણો હિ તદા સર્વાન્શોકાન્હૃદયસ્ય ભવતિઽ; ઇતિ શ્રુતિર્ગૃહ્યતે ।
તદા સર્વાન્ શોકાંસ્તીર્ણો મુક્તો હૃદયસ્ય બ્રહ્મણઃ શેષભૂતો ભવતીત્યર્થઃ ।
હૃદયનત્વાદ્ હૃદયં બ્રહ્મ ।
તદ્ગુણા હૃદ્ગુણા દુઃખાદ્યાઃ ।
અત્ર સર્વશોકતરણાત્પરમમુક્તિત્વમવગમ્યતે ।
દુઃખાદીંશ્ચ પરિત્યજ્ય ...
ન્યાયસુધા:
દુઃખાદીંશ્ચ પરિત્યજ્યેત્યનેન"જ્યોતિર્મયેષુ દેહેષુ સ્વેચ્છયા વિશ્વમોક્ષિણઃ ।
ભુઞ્જતે સુસુખાન્યેવ ન દુઃખાદીન્કદાચનઽ; ઇત્યાદિ(કં) બ્રહ્મવૈવર્તવાક્યં ગૃહ્યતે ।
અત્ર બહુવચનેન ભેદો દુઃખાદ્યભાવેન પરમમુક્તિત્વં ચાવ(સીયતે)ભાસતે ।
... જગદ્વયાપારવર્જિતઃ

ભુઙ્ક્તે ભોગાન્ સહૈવોચ્ચાન્ ...

ન્યાયસુધા:
જગદ્વયાપારેત્યનેન સ્વાધિકાનન્દસમ્પ્રાપ્તૌ સૃષ્ટયાદિવ્યાપૃતિષ્વપિ ।
મુક્તાનાં નૈવ કામઃ સ્યાદન્યાન્કામાંસ્તુ ભુઞ્જતેઽ; ઇતિ વારાહવચનં ગૃહ્યતે ।
અત્ર ચૈશ્વર્યમર્યાદયા ભેદો ગમ્યતે ।
સ્વપક્ષસાધનમુપસંહરતિ- ઇત્યાદીતિ ॥
... ઇત્યાદ્યાગમમાનતઃ ।
મુક્તસ્ય ભેદાવગતેઃ કથમેવ હ્યભિન્નતા ॥ મનુવ્_2,3.38બ્-દ્ ॥
જીવેશયોર્ ...
ન્યાયસુધા:
મુક્તસ્ય પરબ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
*8,519*
ઇદાનીં પરપક્ષં નિરાકરિષ્યન્યદુક્તં શ્રુતિભિશ્ચાનુમાબલાદિત શ્રુતિસાચિવ્યેન અનુમાનમ્, તત્તાવન્નિરાકર્તુમુપક્રમતે- નાનુમા ચેતિ ॥
... નાનુમા ચ તદભેદં પ્રમાપયેત્
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દઃ સ્વપક્ષસાધનપરપક્ષનિ(રસન)રાસસમુચ્ચયાર્તઃ ।
પ્રમાપયેત્ પ્રમિતં કુર્યાત્ ।
યદ્વા જીવેશ્વરાભેદે પરોપન્યસ્તસમસ્તપ્રમાણનિરસનપ્રતિજ્ઞેયમ્ ।
તથાચ શ્રુતિસ્મૃતી ચેતિ ચાર્થઃ ।
*8,520*
તત્કથમિત્યતો ઽનુમાનં તાવદનુવદતિ- મિથ્યૈવેતિ ॥
મિથ્યૈવ ભેદો વિમતો ભેદત્વાચ્ચન્દ્રભેદવત્ ।
ઇતિ ચેત્ ... ॥ મનુવ્_2,3.39ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
ભેદો મિથ્યેત્યેતાવત્યુક્તે ચન્દ્રભેદાદિના સિદ્ધસાધનં સ્યાદિત્યોત વિમત ઇત્યુક્તમ્ ।
જીવબ્રહ્મણોર્ભેદ ઇતિ યાવત્ ।
સ્તમ્ભકુમ્ભાદિભેદસ્ય પક્ષતુલ્યત્વાન્ન તત્ર ભેદત્વહેતોર્વ્યભિચારઃ શઙ્કનીય ઇતિ જ્ઞાપનાર્થં વા ।
યાવાન્કશ્ચિદ્વિમતો ભેદઃ સ સર્વો ઽપીતિ ।
ભેદગ્રહણં (વિ)સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
સાધ્યાવધારણેનાસિદ્ધયાદ્યાભાસોદ્ધારં સૂચયતિ ।
ભેદમિથ્યાત્વસિદ્ધાવભેદ એવ વાસ્તવઃ સિદ્ધયતીતિ ભાવઃ ।
*8,521*
દૂષયિતું પૃચ્છતિ- સાધ્યેતિ ॥
... સાધ્યધર્મો ઽયં સન્નસન્ વા નવોભયમ્

ન્યાયસુધા:
અયં જીવબ્રહ્મભેદસ્ય મિથ્યાત્વલક્ષણઃ ।
સન્નિતિ સ્વમતાનુસારેણ ।
નનુ મિથ્યાત્વં સચ્ચેત્તદ્યસ્ય તદપિ સત્સ્યાત્ ।
નહિ સમ્ભવતિ નાસ્તિ ધર્મી ધર્મશ્ચાસ્તીતિ ।
તથાચ વૈપરી(ત્યમેવ)ત્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
મિથ્યાત્વં ખલ્વત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં તચ્ચ બુદ્ધિદ્વારેણૈવ ।
અત્યન્તાસતો ઽપિ પ્રતીતિરઙ્ગીક્રિયતે ।
તથાચ મિથ્યાત્વમસ્તીત્યસ્ય તત્પ્રતિયોગિકો ઽત્યન્તાભાવઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
નચાત્ર કો ઽપિ વિરોધઃ ।
અસન્વેતિ માધ્યમિકમતાનુરોધેન ।
નહિ પ્રતિવાદિન્યાશ્વાસો ઽસ્તિ ।
યેનાસૌ સ્વમતમતિપ(તી)ત્ય ન વદેદિતિ નિશ્ચિનુમઃ ।
ઉભયં નવેતિ પ્રતિવાદિમતાનુસારેણ ।
સદાદિપક્ષદૂષણસામ્યાદિતિ બ્રૂમઃ ।
યદ્વોભયં (વેતિ) ચેતિ તૃતીયઃ પક્ષઃ ।
નેતિ ચતુર્થઃ ।
ઉભયં ન વેત્યર્થઃ ।
*8,524*
આદ્યં દૂષયતિ- યદીતિ ॥
યદિ સન્નપસિદ્ધાન્તઃ ...
ન્યાયસુધા:
યદ્યયં સાધ્યધર્મઃ સન્નિત્યુચ્યતે તદા માયાવાદિનો ઽપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
નહિ જીવબ્રહ્મણોર્ભેદસ્ય મિથ્યાત્વં બ્રહ્મ, યેન તસ્ય સત્ત્વે ઽપિ સદદ્વૈતવાદિનો નાપસિદ્ધાન્તઃ સ્યાત્ ।
બ્રહ્મણો નિર્વિકલ્પકત્વાત્ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- સ એવેતિ ॥
... સ એવાસન્નિતીરિતે
ન્યાયસુધા:
અપસિદ્ધાન્ત એવ ।
મિથ્યાત્વસ્યાસત્ત્વે (અપિ) સત્ત્વમેવ જીવબ્રહ્મભેદસ્ય સ્યાત્ ।
નચાસત્ પ્રમાણવિષય ઇતિ તેષાં પક્ષઃ ।
અનેન સદસત્ત્વપક્ષો ઽપિ નિરસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
અન્તિમમપાકરોતિ- નોભયં ચેદિતિ ।
નોભયં ચેન્ન સિદ્ધં તદ્ ...
ન્યાયસુધા:
તદુભયવિલક્ષણત્વં ચ જીવબ્રહ્મભેદમિથ્યાત્વે ઽન્યત્ર વા ક્વાપિ ન સિદ્ધમ્ ।
*8,525*
નન્વનેન કિમુક્તં સ્યાત્ ।
અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમિતિ ચેન્ન ।
સદસદ્વૈલક્ષણ્યસ્ય પક્ષવિશેષણત્વાભાવાત્ ।
મિથ્યાત્વમેવ પક્ષવિશેષણમુપન્યસ્તં તદ્ધર્મ એવ સદસદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
નચ વિમતં બુદ્ધિમત્કર્તૃપૂર્વકમિતિવદ્વિશેષણેનાપિ પ્રસિદ્ધેન ભાવ્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
યદ્ધિ વ્યાપકકોટિનિવિષ્યં વિવાદપદં ચ તસ્ય પ્રસિદ્ધતાવશ્યમ્ભાવિની ।
અન્યથા વ્યાપ્તિગ્રહણપક્ષ(ત્વ)યોરસમ્ભવાત્ ।
અસ્તિ ચ બુદ્ધિમત્ત્વસ્યાપિ વ્યાપકોટિ(ટૌ) નિવેશાદિ ન તુ સદસદ્વૈલક્ષણ્યસ્યેતિ ।
ઉચ્યતે ।
યો હ્યર્થઃ પ્રમાણસાધ્યઃ સ સમ્ભાવિતપ્રકારેષ્વન્યતમપ્રકારવાનુપલબ્ધઃ ।
ઇદં ચ જીવબ્રહ્મભેદસ્ય મિથ્યાત્વં ન સદાદિપ્રકારવદઙ્ગીકર્તું શક્યં પ્રકારત્રયસ્યાપસિદ્ધાન્તપરાહતત્વાત્ ।
ચતુથર્સ્યાપ્રામાણિકત્વાત્ ।
ન હ્યપ્રામાણિકેન પ્રકારેણ પ્રકારવત્કિઞ્ચિદ્ભવતિ ।
અતો વ્યાપકાનુપલબ્ધિબાધિતં જીવબ્રહ્મણોર્ભેદસ્ય મિથ્યાત્વં ન સાધયિતું શક્યમિતિ સમુદાયાર્થો વિવક્ષિત ઇતિ ન કાચિદનુપપત્તિઃ ।
અનેનૈવાભિપ્રાયેણ ટીકાપિ નેતવ્યેતિ ।
*8,526*
દૂષણાન્તરમાહ- ઇતિ માનસ્યેતિ ॥
... ઇતિ માનસ્ય દૂષણમ્

*8,526f.*
ન્યાયસુધા:
મીયત ઇતિ માનમ્ ।
કૃત્યલ્લુટો બહુલમિતિ વચનાત્ ।
મિથ્યાશબ્દાર્થં વિકલ્પ્યાપ્યેવં દૂષણમભિધાનીયમિત્યર્થઃ ।
તથાહિ ।
કિં મિથ્યેત્યસત્ત્વમુચ્યતે ।
કિંવાનિર્વાચ્યત્વમ્ ।
આદ્યે ઽપસિદ્ધાન્તઃ ।
દ્વિતીયે ઽપ્રસિદ્ધવિશેષણતા પક્ષસ્યેતિ ।
સત્ત્વાભાવો મિથ્યાપદાર્થ ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્યૈવાસત્ત્વ(શબ્દાર્થ)પદાર્થત્વેનાપસિદ્ધાન્તાનિસ્તારાદિતિ ।
*8,528*
દોષાન્તરમાહ- ઇતીતિ ॥
માનસ્ય લિઙ્ગસ્ય ।
ભેદત્વહેતુરપિ સન્નસન્વા સદસન્વા અનિર્વાચ્યો વેતિ વિકલ્પ્યાદ્યે ઽદ્વૈતવાદિનો ઽસિદ્ધિઃ ।
દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવિકલઃ ।
દ્વિતીયતૃતીયયોર્દ્વયોરપિ ।
ચતુર્થે દ્વૈતવાદિન ઇતિ દૂષણમભિધાતવ્યમિત્યર્થઃ ।
નચ સદસદાદૌ ભેદત્વસામાન્યમસ્તિ ।
યેન ધૂમવત્ત્વવદયં હેતુઃ સ્યાત્ ।
*8,530*
જીવો બ્રહ્મણો ન ભિદ્યતે આત્મત્વાદ્બ્રહ્મવદિત્યાદાવનુમાનાન્તરે ઽપ્યેવમેવ વિકલ્પ્ય દૂષણાન્તરમભિધાતવ્યમિત્યાહ- ઇતિ માનસ્યેતિ ॥
યદ્વાદ્વૈતવાદિપ્રયુક્તેષુ વિરુદ્ધવિષયેષુ સર્વેષ્વપિ અનુમાનેષ્વેવં સાધ્યં હેતું ચ વિકલ્પ્ય દોષો વક્તવ્ય ઇત્યતિદિશતિ- ઇતીતિ ॥
*8,531*
ન સિદ્ધં તદિત્યયુક્તમ્ ।
પક્ષીકૃતે ભેદે વા પ્રપઞ્ચે વાવિદ્યાયાં વા શક્તિરજતાદૌ વાનિર્વચનીયત્વસ્ય પ્રમાણેન સાધયિતું શક્યત્વાદિત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચ માનાન્તરેણૈતચ્છક્યં સાધયિતું ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
યદા ભેદમિથ્યાત્વસ્ય સત્ત્વાદિવિકલ્પેન દૂષણાભિધાનં તદાન્તરશબ્દો વિશેષવચનઃ ।
યદા તુ મિથ્યાશબ્દાર્(થર્ં)થવિક(લ્પ્ય)લ્પેન દૂષણાભિધાનં તદાન્યન્માનં માનાન્તરમ્ ।
એતત્ અનિર્વાચ્યત્વમ્ ।
ક્વચિત્ ઇત્યુક્તસ્થલેષુ ।
*8,532*
તત્કથમિતિ ચેદિત્થમ્ ।
કસ્યચિત્પદાર્થસ્યાનિર્વાચ્યત્વે પ્રત્યક્ષં વા પ્રમાણમુચ્યતે અનુમાનં વાઽગમો વાર્ઽથાપત્તિર્વોપમાનં વાભાવો વેતિ મનસિ વિકલ્પાન્નિધાય પરાઙ્ગીકારપ્રાચુર્યાનુરોધેનાનુમાનં તાવદપાકરોતિ- અનુમાનેન ચેદિતિ ॥
અનુમાનેન ચેત્ સૈવ હ્યનવસ્થા ભવિષ્યતિ

ન્યાયસુધા:
વિમતમનિર્વાચ્યં બાધ્યત્વાદિત્યાદ્યનુમાનેન શુક્તિરજતાદેરનિર્વાચ્યત્વં સાધ્યતે ચેદનવસ્થા ભવિષ્યતિ ।
કથમ્ ।
સૈવ હિ અપ્રસિદ્ધવિશેષણતાપરિહારાર્થાનુમાનપરમ્પરાદ્વારિકા પ્રસિદ્ધૈવેત્યર્થઃ ।
યદત્ર વક્તવ્યં તત્પ્રથમસૂત્ર એવાસ્માભિરભિહિતમ્ ।
આગમમપાકરોતિ- નચેતિ ॥
નચાગમસ્તદર્થો ઽસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
તદર્થો ઽનિર્વચનીયાર્થઃ ।
અનુપલમ્ભાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ કથં નાસ્તિ ।
નાસદાસીન્નોસદાસીત્તદાનીમિત્યાગમસ્ય વિદ્યમાનત્વાદિત્યત આહ- નાસદિતિ ॥
*8,533*
... નાસદાસીન્ન તદ્ વદેત્
ન્યાયસુધા:
ઇત્યાગમ ઇતિ શેષઃ ।
તત્ અનિર્વાચ્યં વસ્તુ ।
અયં ભાવઃ ।
પદસમન્વયબલેન પ્રતીતઃ પદાર્થસંસર્ગો હિ વાક્યાર્થો નાપરઃ ।
અન્યથાર્ઽથાપત્ત્યાદેરપ્યાગમાન્તર્ભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્ર ચ પ્રલયે સદાદ્યભાવમાત્રં વાક્યાત્પ્રતીયતે ન પુનરનિર્વાચ્યં વસ્તુ ।
તતો નાયમાગમો ઽનિર્વાચ્યાર્થ ઇતિ ।
મા ભૂદયમાગમો ઽનિર્વચનીયાર્થઃ ।
તથાપ્યેતદ્વચનબલેનાનિર્વચનીયાર્થઃ સેત્સ્યતિ ।
તથાહિ ।
અત્ર તાવત્પ્રલયે સદસદભાવ; પ્રતિપાદ્યતે ।
તત્સામર્થ્યાત્તદા વિદ્યમાનસ્યાર્થસ્ય સત્ત્વાસત્ત્વપ્રતિષેધાવગતૌ પરિશેષાદનિર્વાચ્યત્વાવગતેઃ ।
નચ તદા વસ્તુમાત્રાભાવઃ ।
પુનઃ સૃષ્ટયનુપપત્તેઃ ।
અભાવસ્યાઙ્ગીકાર્યત્વાચ્ચ ।
*8,534*
પરિશેષશ્ચાર્થાપત્તિરનુમાનં વેત્યાશઙ્કતે- પરિશેષાદિતિ ॥
પરિશેષાદનિર્વાચ્યં યદિ સિદ્ધયેત્ ...
ન્યાયસુધા:
પરિશેષાદનિર્વાચ્યં વસ્તુ સિદ્ધયેદિત યદ્યુચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્ર બ્રૂમઃ ।
ભવેદિદં યદ્યત્ર સદસચ્છબ્દૌ પ્રતીતાર્થૌ સ્યાતામ્ ।
નચૈવમ્ ।
પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષપઞ્ચમહાભૂતપરત્વાત્ ।
"ન સત્તન્નાસદુચ્યતેઽ; ઇત્યાદૌ તત્ર પ્રયોગાત્ ।
કુત એતદિતિ ચેત્પ્રતીતાર્થત્વે ઽનિષ્યપ્રસઙ્ગાદિતયાશયવાનાહ- પરાત્મન ઇતિ ॥
... પરાત્મનઃ

અનિર્વાચ્યત્વમેવ સ્યાત્ ...
ન્યાયસુધા:
તર્હિ સત્ત્વેનાઙ્ગીકૃતસ્ય પરમાત્મન એવાનિર્વાચ્યત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કુત ઇત્યત આહ- પરિશિષ્યો હીતિ ॥
... પરિશિષ્ટો હ્યસૌ તદા
ન્યાયસુધા:
સદસત્પ્રતિષેધસામર્થ્યાત્સર્વકાર્ય(પ્ર)લયે ઽવશિષ્યસ્ય ખલ્વનિર્વાચ્યત્વમેવેષ્યવ્યમ્ ।
અસૌ પરમાત્મા યસ્માત્તદા પ્રલયવેલાયામલીનતયાવશિષ્યસ્તસ્માત્તસ્યાનિર્વાચ્યત્વં ભવેદિતિ ।
નચ વાચ્યં યદ્યપિ પ્રલયે પરમાત્મા વિદ્યત એવ ।
તથાપિ તમ આસીદિત્યદિસન્નિહિતવાક્યાત્તમો ઽવિદ્યાખ્યં બુદ્ધિસન્નિહિતમિતિ તદુપક્તાયાં બુદ્ધૌ પરિશેષપ્રમાણમપિ તમસ એવ અનિર્વાચ્યતામાધાસ્યતીતિ ।
આનીદવાતમિતિ વાક્યેન બ્રહ્મણો ઽપિ બુદ્ધિસન્નિધાનાત્ ।
સત્યં જ્ઞાનમિતિ તસ્ય સત્યત્વાવગમાદપવાદ ઇતિ ચેન્ન ।
આસીદિતિ તમસો ઽપિ સત્ત્વાવગમાદપવાદઃ સ્યાત્ ।
સાંવ્યાવહારિકં સત્ત્વં તદિતિ ચેત્ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ તથા કિન્ન સ્યાત્ ।
કિઞ્ચાસ્મિન્વ્યાખ્યાને તદાનીમિતિ વ્યર્થં સદા તમસો ઽનિર્વાચ્યત્વાત્ ।
અન્યપરં વાક્યમિતિ ચેત્ ।
તથાપ્યસન્નાસીદિતિ વ્યર્થમેવ ।
પ્રાપ્ત્યભાવાત્ ।
*8,537*
"ન તં વિદાથ ય ઇમા જજાનાન્યદ્યુષ્માકમન્તરં બભૂવ ।
નીહારેણ પ્રાવૃતા જલ્પ્યા ચાસુતૃપ ઉક્થશાસશ્ચરન્તિ ।
ત ઇમે સત્યાઃ કામા અનૃતા પિધાનાઽ; ઇત્યાદ્યાગમસ્તર્હ્યજ્ઞાનસ્યાનિર્વાચ્યત્વે પ્રમાણમિત્યત આહ- નચેતિ ॥
નચાન્ય આગમસ્તત્ર ...
ન્યાયસુધા:
તત્રાનિર્વાચ્યે ઽર્થે માનમિતિ શેષઃ ।
અન્યાનૃતશબ્દાભ્યામનિર્વચનીયાજ્ઞાનાભિધાનાત્કથં નેત્યતો ઽનિર્વાચ્યત્વં નિર્વક્તિ- સદસદિતિ ॥
... સદસત્પ્રતિયોગિનિ

ન્યાયસુધા:
સદસતી પ્રતિયોગિની યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
યન્ન સન્નાપ્યસત્તદ્ધયનિર્વાચ્યમ્ ।
નચાત્ર તત્પ્રતિપાદકઃ શબ્દો ઽસ્તિ ।
અનૃતાદિશબ્દસ્ય ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનાદિતિ ।
*8,539*
પ્રત્યક્ષં પ્રતિક્ષિપતિ- નચેતિ ॥
ન ચ પ્રત્યક્ષમાત્રાસ્તિ ...
ન્યાયસુધા:
નહીદમનિર્વાચ્યમિતિ કશ્ચિલ્લૌકિકઃ પરીક્ષકો વા ચક્ષુરાદિનેક્ષતે ।
બાધોત્તરકાલં મિથ્યૈવ રજતં પ્રત્યભાદિત્યનુવાદાત્કથં નેક્ષત ઇતિ ચેન્ન ।
મિથ્યાશબ્દસ્યાસદર્થત્વાત્ ।
*8,541*
અર્થાપત્તિમપાકરોતિ- નચેતિ ॥
... નચાર્થાપત્તિરિષ્યતે
ન્યાયસુધા:
અનુમાનાત્પૃથક્ પ્રામાણિકૈરિતિ શેષઃ ।
અનુમાનં ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણતયા નિરસ્તમિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ નાસ્ત્યસાવનુપપદ્યમાનો ઽર્થો યેન કસ્યચિદર્થસ્યાનિર્વાચ્યતાપત્તિઃ સ્યાત્ ।
*8,542*
અથ મતમ્ ।
યદિ વિયદાદિવિશ્વં વા શુક્તિરજતાદિકં વા સત્સ્યાત્તદા ન બાધ્યેત ।
સતો બાધાયોગાત્ ।
નહિ (સંશ્ચિદાત્મા) સન્નાત્મા બાધ્યતે ।
યદિ વાસત્સ્યાત્તર્હિ ન પ્રતીયેત ।
અસતઃ પ્રતીત્યયોગાત્ ।
નહિ નરિ શૃઙ્ગં ભાતિ ગવીવ ।
અતો બાધપ્રતીત્યોરનુપપત્ત્યાનિર્વાચ્યત્વં ગમ્યત ઇત્યત આહ- બાધેતિ ॥
બાધાયોગાત્ સત ઇતિ ...
ન્યાયસુધા:
અર્થાપત્તિર્નેષ્યત ઇતિ વર્તતે ।
એકદેશોત્કીર્તનેનોક્તં સર્વમુપાત્તં વેદિતવ્યમ્ ।
સતો બાધાયોગાદિત્યાદ્યુક્તાર્થાપત્તિર્નાનિર્વાચ્યત્વં ગમયિતુમલમિત્યથર્ઃ ।
વિયદાદેઃ સત્ત્વે શુક્તિરજતાદેશ્ચાસત્ત્વે ઽનુપપત્ત્યભાવાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ યદિ વિયદાદિકં સત્સ્યાત્તદા બાધો ન સ્યાદિત્યુક્તમિત્યત આહ- બાધાભાવત ઇતિ ॥
... બાધાભાવત એવ હિ ।
ઇષ્ટાપત્તિઃ ... ॥ મનુવ્_2,3.44દ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
વિયદાદેર્વિશ્વસ્ય બાધાભાવત એવ, સત્ત્વે બાધો ન સ્યાદિતીષ્યાપાદનમેતત્ ।
નેહ નાનાસ્તીતિ શ્રૌતનિષેધાત્મા બાધો ઽસ્તીતિ ચેન્ન ।
તસ્ય પ્રા(ઙ્નિષિ)ગેવ નિષિદ્ધત્વાત્ ।
તદિદમાહ હિશબ્દેન ।
અનેનાક્ષેપકાસિદ્ધિશ્ચોક્તા ભવતિ ।
*8,543*
વિમતં બાધ્યં દૃશ્યત્વાદ્ ભ્રાન્તિવદિતિ વિયદાદૌ બાધઃ પ્રમિત ઇત્યત આહ- નહતિ ॥
... ન હિ ભ્રાન્તાવપિ બાધો ઽવગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
તસ્માદ્દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલ ઇત્યર્થઃ ।
કથમિતિ ચેત્ ।
વક્તવ્યં (હિ ક) તર્હિ કસ્ય બાધ સતિ ।
કિં જ્ઞાનસ્યોત વિષયસ્ય ।
નાદ્યઃ ।
અધિષ્ઠાનજ્ઞાનનાશ્યત્વલક્ષણસ્ય પરાભિમતસ્ય બાધસ્ય તત્ર સ્વભાવભઙ્ગુરે ઽભાવાત્ ।
અન્યથા પ્રમિતેરપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
પરમતે જ્ઞાનસ્ય સાક્ષિત્વેન વિનાશાયોગાચ્ચ ।
દ્વિતીયં પ્રતિષેધતિ- વિષયસ્યેતિ ॥
વિષયસ્ય કુતો બાધો વિદ્યમાનં હિ બાધ્યતે
ન્યાયસુધા:
ન કુતો ઽપીત્યર્થઃ ।
કુતો નેતિ ચેત્ ।
વિષયઃ કો ઽભિમતઃ કિં શુક્ત્યાદિઃ કિં વા રજતાદિઃ ।
આદ્યે હેતુમાહ- વિદ્યમાનં હીતિ ॥
નહિ વન્ધ્યાસુતો વધ્યો યજ્ઞદત્તો હિ વધ્યતે

ન્યાયસુધા:
"ન હિ ભ્રાન્તૌઽ; ઇત્યતો મણ્ડૂકપ્લુત્યા નેત્યનુવર્તતે ।
વિદ્યમાનં યથાર્થજ્ઞાનોદયાનન્તરમપ્યનુવર્તમાનં નહિ બાધ્યતે ।
તથા સત્યાત્મનો ઽપિ બાધપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયે (યુક્તિમા)હેતુમાહ- વિદ્યમાનં હીતિ ॥
યત્પૂર્વં વિદ્યમાનં તદેવ કેનચિન્નાશ્યતે (નત્વવિ)નાવિદ્યમાન્ ।
શુક્તિરજતાદિકં ચાવિદ્યમાનમિતિ તસ્ય નાશ્યત્વાયોગાત્તદ્વિષયો બાધઃ સુતરામયુક્ત ઇતિ ।
અસતો નાશ્યત્વં નાસ્તિ કિન્તુ વિદ્યમાનસ્યૈવેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તાવાહ- નહીતિ ॥
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
શુક્તિરજતં ન નાશ્યમસત્ત્વાત્ ।
યદસત્તન્ન નાશ્યં યથા વન્ધ્યાસુતઃ ।
યદ્વા યન્નાશ્યં ન તદસદ્યથા યજ્ઞદત્ત ઇતિ ।
*8,545*
સ્યાદેતત્ ।
બાધાનભ્યુપગમે લૌકિકવૈદિકવ્યવહારવિરોધો ઽપસિદ્ધાન્તશ્ચ સ્યાદિત્યતઃ સર્વથાઙ્ગીકર્તવ્યે બાધે તદ્દૃષ્ટાન્તેન વિયદાદેરપિ બાધાયોગાત્સત્ત્વાનુપપત્તિરિત્યત આહ- બાધેતિ ॥
બાધાયોગઃ સત ઇતિ વ્યાપ્તિરેષા ક્વ દૃશ્યતે
ન્યાયસુધા:
ક્વેત્યાક્ષેપે ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
સત્યમઙ્ગીક્રિયત એવ બાધો ઽસ્માભિઃ ।
કિન્ત્વન્યથાવિજ્ઞાતસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાનગોચરત્વલક્ષણઃ ।
સ તુ ભ્રાન્તાવિવ વિયદાદાવપ્યસ્ત્યેવ ।
ક્ષણિકત્વબ્રહ્મપરિણામત્વાદિરૂપેણ વિજ્ઞાતસ્ય સ્થાયિત્વાદિરૂપેણાવગમાત્ ।
અધિષ્ઠાનયાથાત્મ્યજ્ઞાનનાશ્યત્વસ્યૈવ પ્રાઙ્નિરસ્તત્વાત્ ।
તત્સાધને સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્ ।
નચ તેન વિયદાદૌ સત્ત્વપ્રતિક્ષેપઃ સમ્ભવતિ ।
યત્સત્તન્ન બાધ્યત ઇતિ વ્યાપ્તેરનવગતત્વાત્ ।
સ (તો ઽપ્યા)ત્યસ્યાપ્યાત્મનો ઽન્યાકારેણ વિદિતસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાનગોચરત્વસ્યોભયસિદ્ધત્વાત્ ।
નચાર્થાપત્તેઃ પૃથક્ પ્રમાણત્વે કિં વ્યાપ્ત્યેતિ વાચ્યમ્ ।
નહિ વયમનુપપદ્યમાનર્સ્થસ્યોપપાદકેનાર્થેન વ્યાપ્તેરભાવં ચોદયામઃ ।
કિન્તુ સત્ત્વસ્ય બાધાભાવેન બાધસ્ય વા સત્ત્વાભાવેન ।
નહિ બાધ એવાનુપપદ્યરમાનો ઽર્થઃ ।
કિન્તુ પ્રતીતત્વે સતિ બાધઃ ।
તસ્ય ચાન્યથાનુપપત્તિં વ્યુત્પાદયતા સર્વથાસત્ત્વે બાધો ન સ્યાદિતિ પ્રસઙ્ગો વા બાધાત્સન્ન ભવતીત્યનુમાનં વા વાચ્યમ્ ।
તદુભયં ચ વ્યાપ્ત્યપેક્ષમેવ ।
યદા તુ પ્રમાણદ્વયવિરોધો ઽર્થાપત્તિસ્તદા સ્પષ્ટ એવ વ્યાપ્ત્યભાવો દોષ ઇતિ ।
નનુ બાધાયોગાદિતિ પઞ્ચમી કિમર્થા ।
ઉચ્યતે ।
સતો બાધાયોગાદ્બાધ્યમાનમિદં ન સદિત્યનુમાને વ્યાપ્તિરેષા ક્વ દૃશ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાયતે ।
યદ્વાસ્મદભિમતબાધાભ્યુપગમે બાધાયોગાત્સત ઇત્યાદિકં નોપપદ્યત ઇતિ નઞો ઽનુવૃત્ત્યા વ્યાખ્યા ।
કુત ઇત્યાશઙ્કાયાં વ્યાપ્તિરિત્યાદિકં વ્યાખ્યેયમ્ ।
*8,548*
એવં વિનાશલક્ષણં બાધં સિદ્ધવત્કૃત્ય શક્તિરજતાદૌ વિયદાદૌ ચ બાધસ્યાસિદ્ધિરભિહિતા ।
ઇદાનીં તામેવ વિવરિતું બાધસ્વરૂપં પરં પૃચ્છતિ- કશ્ચેતિ ॥
કશ્ચાયં બાધ ઉદ્દિષ્ટો ...
ન્યાયસુધા:
યો ઽયં વિયદાદેઃ શુક્તિરજતાદેશ્ચ સત્ત્વાભાવસિદ્ધયર્થં બાધ ઉદ્દિષ્યો ઽયં કઃ ।
કિં (વિ)જ્ઞાનેન વિનાશઃ કિંવા નિવૃત્તિર્યદ્વા નાસીન્નાસ્તિ ન ભવિષ્યતીતિ કાલત્રયસત્તાનિષેધ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ વિનાશનિવૃત્ત્યોઃ કો ભેદઃ ।
ઉચ્યતે ।
કેચિત્ખલુ માયાવાદિનો વદન્તિ ।
અધિષ્ઠાનયાથાત્મ્યજ્ઞાનેન સવિલાસાવિદ્યા વિનશ્યતિ ।
યાવન્તિ જ્ઞાનાનિ તાવત્યો હ્યવિદ્યા ઇતિ ।
તન્મતરીત્યા વિનાશ ઇત્યુક્તમ્ ।
અપરે ત્વેકૈકાવિદ્યા તદવસ્થાવિશેષા એવ રજતાદ્યુપાદાનાનિ ભવન્તીતિ મન્વાના અધિષ્ઠાનતત્ત્વજ્ઞાનેન, સહ કાર્યૈરવિદ્યા તિરોધત્ત ઇતિ ।
તત્સમયાનુસારેણ નિવૃત્તિરિતિ ।
*8,549*
યદ્વાવિદ્યાયા વિદ્યયા વિનાશો ભવતિ ।
કાર્યં તુ રજતાદિકમુપાદાનવિનાશે સ્વયમેવ વિલીયત ઇતિ પરેષાં મતમ્ ।
તદુભયાનુસારેણેદં કલ્પદ્વયમ્ ।
અથવાલૌકિકરજતોત્પાદવાદિનાં મતમનુસૃત્ય વિનાશ ઇતિ ।
માયાવાદિનાં તુ મતમનુરુદ્ધય નિવૃત્તિરિતિ ।
યદિ વા, વિનાશ ઇતિ માયાવાદિનાં મતમ્ ।
વિવેકાગ્રહાત્પ્રવૃત્તસ્ય વિવેકગ્રહે સતિ નિવૃત્તિરિતિ પ્રાભાકરમતમિતિ ।
*8,550*
આદ્યં દૂષયતિ- નહીતિ ॥
... નહિ નાશો ઽસતો ભવેત્
ન્યાયસુધા:
અસત ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
અસદેવ રજતં પ્રત્યભાદિત્યુત્તરાનુભવબલાદસદેવ તાવચ્છુક્તિરજતમ્ ।
નચાસતઃ શશવિષાણવદ્વિનાશઃ સમ્ભવતિ ।
સ્વરૂપનિવૃત્તિર્હિ વિનાશઃ ।
નચાસતઃ સ્વરૂપમસ્તિ ।
વ્યાઘાતાત્ ।
નાપિ વિયદાદેર્વિનાશઃ સમ્ભવતિ ।
નિત્યત્વાત્ ।
ઘટાદેરપિ મુદ્ગરાભિઘાતાદિનૈવ વિનાશો નાધિષ્ઠાનતત્ત્વજ્ઞાનેનેતિ પૂર્વોક્તં સ્મારયિતુમેતદુક્તમિતિ હિશબ્દઃ ।
જોસ્હિ-9
*8,551*
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- નિવૃત્તિશ્ચેતિ ॥
નિવૃત્તિશ્ચાપ્રવૃત્તસ્ય કથમેવોપપદ્યતે

ન્યાયસુધા:
તિરોભાવાદિરૂપા નિવૃત્તિઃ ખલ્વાવિર્ભાવાદિરૂપપ્રવૃત્તિમતો ભવેત્ ।
સદ્ધર્મશ્ચાવિર્ભાવઃ ।
શુક્તિરજતાદિકં ચાસદિત્યુક્તમ્ ।
અતઃ અપ્રવૃત્તસ્ય તસ્ય નિવૃત્તિશ્ચ કથમેવોપપદ્યતે ।
યદ્વા અવિદ્યાયા પ્રવૃત્તસ્ય તદુપાદાનકસ્ય હિ વિદ્યયા નિવૃત્તિરુક્તરૂપોપપદ્યતે ।
નચ શક્તિરજતાદિકમવિદ્યોપાદાનકમ્ ।
અસત્ત્વાત્ ।
અતઃ અપ્રવૃત્તસ્ય નિવૃત્તિશ્ચ કથમેવોપપદ્યતે ।
એતેન વિયદાદાવપિ બાધાસિદ્ધિરુક્તા વેદિતવ્યા ।
પ્રાભાકરં પ્રતિ રજતાર્થિતાભાવાદિનાપ્રવૃત્તસ્ય પુરુષસ્ય નિવૃત્તિર્નોપપદ્યત ઇતિ તત્રાવ્યાપ્તેર્નેદં બાધલક્ષણમિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
*8,552*
તૃતીયં દૂષયિતુમનુવદતિ- નાસીદિતિ ॥
નાસીદસ્તિ ભવિષ્યચ્ચ તદિતિ જ્ઞાનમેયતા ।
યદિ બાધસ્ ... ॥ મનુવ્_2,3.47અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદેતાવન્તં કાલં પ્રત્યભાત્તન્નાસીન્નાસ્તિ ન ભવિષ્યતીતિ ત્રૈકાલિકસત્ત્વનિષેધરૂપજ્ઞાનવિષયતા (યદિ) બાધ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યેવંવિધં જ્ઞાનં બાધ ઇતિ વક્તવ્યં તથાપિ તસ્ય રજતાદિસમ્બન્ધિતાજ્ઞાપનાર્થં જ્ઞાનમેયતેત્યુક્તમ્ ।
દૂષયતિ- તદેતિ ॥
*8,553*
... તદાસત્ત્વં તેનૈવાઙ્ગીકૃતં પુનઃ

ન્યાયસુધા:
યદ્યેવં ત્રૈકાલિકસત્ત્વનિષેધલક્ષણો બાધો વિયદાદેઃ શુક્તિરજતાદેશ્ચાઙ્ગીક્રિયતે ।
તદા અસદ્વૈલક્ષણ્યમુરરીકુર્વતા તેનૈવ પુનરસત્ત્વમઙ્ગીકૃતં સ્યાત્ ।
સત્તાવિરહવ્યતિરેકેણ શશવિષાણાદીનામપ્યસત્ત્વસ્યાનિરૂપણાત્ ।
અપસિદ્ધાન્તપ્રસઙ્ગાન્નાયં બાધઃ પરેણાઙ્ગીકર્તું શક્યત ઇત્યાશયઃ ।
અસિદ્ધશ્ચાયં બાધો વિયદાદાવિતિ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
(નનુ) યદુક્તં શુક્તિરજતાદેરસત્ત્વાન્ન વિનાશાદિલક્ષણો બાધઃ સમ્ભવતીતિ ।
તદ(સત્)સિદ્ધમ્ ।
વિમતં નાસત્ પ્રતીયમાનત્વાત્, યત્પ્રતીયતે તન્નાસદ્યથા પટઃ, યચ્ચાસન્ન તત્પ્રતીયતે યથા શશવિષાણમિતિ પ્રમાણેનાસત્ત્વવિરહસ્ય નિશ્ચિતત્વાત્ ।
અત એવાસત્ત્વે ઽનુપપત્ત્યભાવાદર્થાપત્તેરન્યથૈવોપપત્તિરિત્યપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
પ્રતીતેરેવાનુપપત્તેઃ ।
યચ્ચોક્તં ત્રૈકાલિકસત્ત્વનિષેધે ઽસત્ત્વાઙ્ગીકારપ્રસઙ્ગ ઇતિ તદપ્યસત્ ।
પ્રતીતત્વેનાસત્ત્વાનુપપત્તૌ નિષેધસ્ય સત્ત્વોત્સારણમાત્ર એવ પર્યવસાનોપપત્તેઃ ।
યદપ્યત્રોક્તં સત્તાવિરહવ્યતિરેકેણાસત્ત્વં નામ દુર્નિરૂપમિતિ, તચ્ચાયુક્તમ્ ।
નિરુપાખ્યત્વમસત્ત્વમિતિ નિરૂપણાત્ ઇતિ ચેન્ન ।
અસતઃ પ્રતીત્યભાવે ખલ્વિદં સર્વં સ્યાત્ ।
નચૈવમ્ ।
અસતઃ પ્રતીતિં નિરાકુર્વતા ત્વયૈવ તસ્યા અઙ્ગીકાર્યત્વાદિત્યાશયવાનાહ- પ્રતીતિરિતિ ॥
પ્રતીતિર્નાસત ઇતિ વદન્નઙ્ગીકરોતિ તામ્
ન્યાયસુધા:
વદન્નિત્યુપલક્ષણમ્ ।
જાનન્નિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અસતઃ પ્રતીતિર્નાસ્તીતિ નિષેધં કુર્વતા કુતો ઽસતઃ પ્રતીતિરઙ્ગીકાર્યેત્યત આહ- નિષેધો હીતિ ॥
નિષેધો હ્યપ્રતીતસ્ય કથઞ્ચિન્નોપપદ્યતે

*8,553f.*
ન્યાયસુધા:
પ્રતીતિર્નાસત ઇતિ કિમસતઃ પ્રતીતિર્નિષિધ્યતે કિંવા પ્રતીતેરસદ્વિષયત્વમ્ ।
આદ્યે પ્રતિષેધવિષયતયા, દ્વિતીયે પ્રતિષેધ્યનિવિષ્યતયાવશ્યમસતઃ પ્રતીતિરઙ્ગીકરણીયા ।
તસ્માત્કથઞ્ચિદુક્તપ્રકારદ્વયેનાપ્રતીતસ્ય સમ્બન્ધી નિષેધો નોપપદ્યતે ।
ન હ્યપ્રતીતે ભૂતલે ઘટે વા ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ પ્રતિષેધો દૃષ્ટઃ ।
તદનેન વિમતો ઽસત્પ્રતીતિમાંસ્તત્સમ્બન્ધિનિષેધકર્તૃત્વાત્તદ્વયવહર્તૃત્વાદ્વા સમ્મતવદિતિ પ્રમાણં સૂચિતં ભવતિ ।
અવશ્યં ચ પ્રામાણિકં પરીક્ષકેણાભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
મનસ્યભ્યુપગમો વાચિ નિષેધ ઇતિ સ્વક્રિયાવિરોધો વાનેન સૂચિત ઇતિ ।
*8,555*
એવમર્થાપત્તિં નિરસ્યોપમાનં ચ નિરસ્યતિ- નચેતિ ॥
ન ચોપમા ભવેદત્ર ...
ન્યાયસુધા:
અત્ર અનિર્વચનીયાર્થસદ્ભાવે ।
પ્રમાણમિતિ શેષઃ ।
તસ્યાઃ સાદૃશ્યાદિનિયતવિષયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અભાવમપાકરોતિ પ્રત્યક્ષદિતિ
... પ્રત્યક્ષાત્ સત્ત્વમેવ ચ
ન્યાયસુધા:
વિયદાદૌ શુક્તિરજતાદૌ વા પ્રત્યક્ષેણાનુપલમ્ભેન વા સત્ત્વાસત્ત્વયોરભાવસિદ્ધાવનિર્વચનીયાર્થસિદ્ધિરિતિ વક્તવ્યમ્ ।
નચ તદ્યુક્તમ્ ।
યતો વિયદાદૌ પ્રત્યક્ષાત્સત્ત્વમેવ નિશ્ચીયતે ।
ચશબ્દાચ્છુક્તિરજતાદાવસત્ત્વં ચ નિશ્ચીયત ઇતિ ગૃહ્યતે ।
પ્રત્યક્ષં વિપરીતમનુપલમ્ભશ્ચાસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
*8,556*
એવમનુમાનાદીનાં પ્રત્યેકં દૂષણમભિધાય સાધારણં દૂષણમાહ- પ્રત્યક્ષાદિતિ ॥
પ્રત્યક્ષેણ ગગનાદૌ સત્ત્વમેવ શુક્તિરજતાદૌ ત્વસત્ત્વમેવ નિશ્ચીયતે ।
સદ્ગગનમ્, અસ્તિ મે ઽજ્ઞાનમ્, અસદેવ રજતં પ્રત્યભાદિતિ સર્વલોકસાક્ષિણઃ સાક્ષાત્કારિપ્રત્યક્ષસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
અતસ્તદનિર્વાચ્યતાયામાશઙ્કયમાનાન્યનુમાનાદીનિ પ્રત્યક્ષાપહૃતવિષયાણીતિ"નોભયં ચેન્ન સિદ્ધં તત્ઽ; ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદ્વા જીવેશ્વરયોર્ભેદો મિથ્યા ભેદત્વાદિત્યાદ્યનુમાનસ્ય દૂષણાન્તરમાહ- પ્રત્યક્ષાદિતિ ॥
જીવેશ્વરભેદસ્યાવધાર્યત ઇતિ શેષઃ ।
તતઃ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધત્વેન કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વં જીવેશ્વરભેદમિથ્યાત્વાદિસાધકાનુમાનસ્યેતિ ભાવઃ ।
*8,557*
સ્યાદેતત્ ।
ઈશ્વરસ્તાવન્ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વસ્યાભ્યુપગતત્વાત્ ।
નાપિ સર્વે જીવાઃ ।
પરાત્મનાં પરાત્માનં પ્રતિ પ્રત્યક્ષત્વસ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
નચાપ્રત્યક્ષવસ્તુભેદઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધો દૂરે તત્સત્યત્વમિત્યત આહ- શાસ્ત્રેતિ ॥
શાસ્ત્રગમ્યપરેશાનાદ્ ભેદઃ સ્વાત્મન ઈયતે

ન્યાયસુધા:
ઈયતે પ્રત્યક્ષેણેતિ શેષઃ ।
ઉક્તં તાવન્નૈક એવ ભેદો ઽનેકત્ર વ્યાસજ્ય વર્તતે કિન્ત્વેકપ્રતિયોગિકો ઽપરધર્મિક ઇતિ ।
તત્પ્રત્યક્ષતાયાં ચ ધર્મિણ એવ પ્રત્યક્ષતોપયુજ્યતે ।
પ્રતિયોગિનસ્ત્વવગમમાત્રં, તથા લોકે દર્શનાત્ ।
તત્રેશ્વરસ્યાત્માન્તરાણાં ચાપ્રત્યક્ષત્વેન તદ્ધર્મિકસ્ય ભેદસ્ય પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાતુમશક્યત્વે ઽપિ પરમેશ્વરપ્રતિયોગિકઃ સ્વાત્મધર્મિકો ભેદઃ પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાતું શક્યત એવ ।
સ્વાત્મનઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
પરેશાનસ્ય ચ શાસ્ત્રેણાવગતત્વાત્ ।
યસ્તુ શાસ્ત્રેણેશ્વરં ન જાનાતિ તેન મા વિમાયિ તત્પ્રતિયોગિકઃ સ્વાત્મનો ભેદઃ ।
શાસ્ત્રાદ્વિદિતેશ્વરસ્યૈવ પ્રત્યક્ષં તતઃ સ્વાત્મનો ભેદે પ્રમાણમુક્તમિતિ ।
તથાપિ કથમનુમાનસ્ય કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વં ભેદગ્રાહકસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાબલ્યાનિરૂપણાદિત્યત આહ- અનુભૂતીતિ ॥
*8,559*
તતાપિ કથમનુમાનસ્ય કાલાત્યયાપદિષ્ટત્વં ભેદગ્રાહકસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાબલ્યાનિરૂપણાદિત્યત આહ અનુભૂતીતિ ।
અનુભૂતિવિરોધેન કથમેકત્વમુચ્યતે
ન્યાયસુધા:
અત્રાનુભૂતિશબ્દેન સાક્ષી ગૃહ્યતે ।
ઉચ્યતે અનુમીયતે ।
પરાર્થાનુમાનપ્રયોગસ્ય વચનાત્મકત્વાદુચ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
અનુમાનેનેત્યધ્યાહારો વા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સાક્ષિપ્રત્યક્ષં ખલુ સ્વાત્મનઃ પરમાત્મભેદગ્રાહકમિષ્યમ્ ।
તચ્ચાનુમાનતઃ પ્રબલમેવ ।
તત્સ્વરૂપપ્રામાણ્યયોર્ધર્મિકોટિનિવિષ્યસ્ય જીવસ્ય ચ ગ્રાહકત્વેનોપજીવ્યત્વાત્ ।
અતસ્તદ્વિરોધેન કારણેન જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં નાનુમાતું શક્યત ઇતિ ।
અસ્તુ સાક્ષિપ્રત્યક્ષમનુમાનાત્પ્રબલં તસ્યેશ્વરાત્સ્વાત્મનો ભેદગ્રાહકત્વં તુ કુતો નિશ્ચિતં યેનાનુમાનં બાધિતવિષયં સ્યાદિત્યત આહ- કિઞ્ચિદિતિ ।
કિઞ્ચિત્કર્તા ચ દુઃખીતિ સર્વૈરેવાનુભૂયતે

સર્વજ્ઞો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વશક્તિરિતિ શ્રુતઃ
*8,559f.*
ન્યાયસુધા:
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
અલ્પજ્ઞો ઽલ્પશક્તિશ્ચેત્યપિ પૂર્વાર્ધે ગ્રાહ્યમ્ ।
તથા સર્વકર્તા નિર્દુઃખ ઇત્યપરાર્ધે ।
અનુભૂયતે સ્વાત્મેતિ શેષઃ ।
શ્રુતઃ"યઃ સર્વજ્ઞઃઽ,"પરાસ્ય શક્તિઃઽ,"સ હિ સર્વસ્ય કર્તાઽ,"નિરનિષ્યઃઽ; ઇત્યાદાવિતિ શેષઃ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
યો હિ યમર્થમવ(ધિ)ગમ્ય તદ્વિરુદ્ધધર્માણં યમધ્યક્ષીકરોતિ સ તસ્માત્તસ્ય ભેદં પ્રત્યક્ષતઃ પશ્યત્યેવેતિ સર્વસાક્ષિકમ્ ।
યદ્યપિ ભેદઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્તથાપિ પ્રતિયોગિનો વૈધર્મ્યદશર્નં પ્રત્યક્ષસાચિવ્યમાચરતીતિ ન દોષઃ ।
દૃષ્ટં હિ રત્નતત્ત્વસાક્ષાત્કારે શાસ્ત્રીયલક્ષણજ્ઞાનસ્ય સાચિવ્યમ્ ।
તદિહાપિ શાસ્ત્રાવગતસાર્વજ્ઞાદિમદીશ્વરઃ પુરુષઃ સ્વાત્મનં તદ્વિરુદ્ધાલ્પજ્ઞત્વાદિધર્મવન્તં સાક્ષિણાનુભવંસ્તતઃ સ્વાત્મનો ભેદં કથં નાધ્યક્ષીકુર્યાદિતિ ।
અસ્ત્વેકસ્ય જીવસ્યેશ્વરાદ્ભેદઃ સાક્ષિસિદ્ધઃ ।
તથાપિ તં વિહાયાન્યત્રેશ્વરાભેદાનુમાને ન પ્રત્યક્ષબાધ ઇત્યત ઉક્તમ્- સર્વૈરેવેતિ ॥
એકપ્રત્યક્ષબાધાભાવે ઽપિ તત્તત્પ્રત્યક્ષબાધો દુષ્પરિહર ઇતિ ભાવઃ ।
*8,560*
નનુ જીવં પક્ષીકૃત્યેશ્વરાભેદસાધને ભવેદેયં પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
નચૈવમનુમીયતે ।
કિન્ત્વીશ્વરં પક્ષીકૃત્ય જીવાભેદ ઇત્યત આહ- અનુભૂતાદ્ધીતિ ॥
અનુભૂતાદ્ધિ ભેદેન શ્રુતિરેષા વદત્યમુમ્

*8,560f.*
ન્યાયસુધા:
ઈશ્વરં પક્ષીકુર્વતા હિ તત્સિદ્ધિરવશ્યં વક્તવ્યા ।
નચ પ્રત્યક્ષાદિના સ સિદ્ધયતીતિ શ્રુતિરેવ તદ્ગ્રાહિકા ગ્રાહ્યા ।
એષા(હિ) ચ ધર્મિપ્રમાણભૂતા"યઃ સર્વજ્ઞઃઽ; સત્યાદિકા શ્રુતિઃ અનુમીશ્વરમલ્પજ્ઞત્વાદિનાનુભૂતાજ્જીવાદ્ભેદેનવદતિ ।
તસ્માત્પ્રત્યક્ષબાધાભાવે ઽપ્યુપજીવ્યશ્રુતિવિરોધેન કાલાત્યયાપદિષ્યતા દુષ્પરિહરૈવ ।
સદાવગતાલ્પજ્ઞત્વાદિમઞ્જીરસ્વરૂપં પ્રતિ સાર્વજ્ઞાદિમદીશ્વરસ્વરૂપં પ્રતિપાદયન્તી શ્રુતિસ્તતસ્તં ભિન્નમેવ પ્રતિપાદયતિ ।
અનુભવસ્યાપલપિતુમશક્યત્વાત્ ।
અનેનૈવોભયપક્ષીકારો ઽપિ પરાસ્તઃ ।
ઉપજીવ્યપ્રત્યક્ષશ્રુતિબાધિતત્વાદિતિ ।
*8,561*
એવમનુમાનં નિરાકૃત્યેદાનીં તદ્યો ઽહમિત્યાદિશ્રુતિં નિરાકરોતિ- ઉપજીવ્યેતિ ॥
ઉપજીવ્યવિરુદ્ધં તુ કથમૈક્યં શ્રુતિર્વદેત્
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
દુષ્યં હ્યનુમાનમપ્રા(ણમેવ ભ)ણં ભવતિ ।
શ્રુતેસ્તુ પ્રતીતાર્થપ્રચ્યાવનમાત્રમિતિ ।
ઐક્યં જીવેશ્વરયોઃ ।
શ્રુત્યા હિ યદિ જીવમનૂદ્ય તસ્યેશ્વરૈક્યં બોધ્યતે તદા જીવગ્રાહકં સાક્ષિપ્રત્યક્ષમુપજીવ્યં સ્યાત્ ।
તચ્ચ ભેદગ્રાહકમિત્યુક્તમિત્યુપજીવ્યવિરોધઃ ।
યદિ ચેશ્વરાનુવાદેન તસ્ય જીવાભેદો વિધીયતે તદા યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિકં શ્રુત્યન્તરમેવોપજીવ્યં ભવેત્ ।
તચ્ચ ભેદગ્રાહકમિત્યુક્તત્વાદુપજીવ્યવિરોધ એવ ।
યદિ ચોભયાનુવાદેનાભેદમાત્રબોધ્યં તદોભયમુપજીવ્યમિત્યુપજીવ્યપ્રમાણવિરોધઃ સ્ફુટ એવ ।
યદ્યપ્યેતત્સર્વં પ્રથમસૂત્ર એવોક્તમ્ ।
તથાપિ પ્રપઞ્ચનાર્થં પુનરારભ્યત ઇત્યદોષઃ ।
*8,562*
નનૂપજીવ્યવિરોધેનોપજીવકં બાધ્યત ઇત્યત્ર કિં નિયામકમ્ ।
યેન પ્રત્યક્ષાગમવિરોધાદનુમાનાગમયોરપ્રામાણ્યમુક્તમ્ ।
ઉચ્યતે ।
ઇહ હિ ભેદાભેદવિષયોરુપજીવ્યોપજીવકયોરુભયોરપિ પ્રામાણ્યમેવ વાપ્રામાણ્યમેવ વા ।
એકસ્ય પ્રામાણ્યમપરસ્યાપ્રામાણ્યં વા ।
તત્રાપ્યુપજીવકસ્ય પ્રામાણ્યમુપજીવ્યસ્યાપ્રામાણ્યં વા ।
ઉપજીવ્યસ્ય પ્રામાણ્યમુપજીવકસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ પક્ષાઃ સમ્ભવતિ ।
તત્ર ન તાવત્પ્રથમઃ ।
વિરુદ્ધયોઃ પ્રામાણ્યાનુપપત્તેઃ ।
ઉપપત્તૌ વા વસ્તુનો દ્વરૂપ્યાપત્તેઃ ।
ભ્રાન્તિબાધવ્યવસ્થાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
નચ ભેદાભેદાભ્યામુપપત્તિઃ ।
નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
અસાર્વત્રિકત્વાચ્ચ ।
નચાનૈકાન્તવાદેન નિસ્તારઃ ।
દ્વયોરપિ સાવધારણત્વાસમ્ભવાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ વસ્તુનો નિસ્સ્વભાવત્વાપત્તેઃ ।
નચાનિર્વાચ્યતાસ્વીકારેણ નિર્વાહઃ ।
બ્રહ્મણ્યપિ સમ્ભવાદિતિ પક્ષદ્વયમતિસ્ફુટદોષત્વાદનિરાકૃત્ય તૃતીયં દૂષયતિ- અપ્રામાણ્યમિતિ ॥
અપ્રામાણ્યં યદા ભેદવાચકસ્ય ભવિષ્યતિ

સ એવ ધર્મિણો ગ્રાહી તદભેદઃ કથં ભવેત્
ન્યાયસુધા:
ભેદવાચકસ્યાગમસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ।
ભેદગ્રાહિણઃ પ્રત્યક્ષસ્યેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં તદા સ એવેત્યત્રાપિ વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
ધર્મિણો જીવસ્યેશ્વરસ્ય ચ ।
ઇતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
કથં બોધ્ય ઇતિ શેષઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદ્યજ્ઞાનાદિવિશિષ્યસ્ય જીવસ્ય સાર્વજ્ઞાદિવિશિષ્યસ્ય પરમાત્મનો ગ્રાહકં પ્રત્યક્ષમાગમવાક્યં વાપ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
તદા જીવેશ્વરયોરસિદ્ધૌ તત્ત્વમસ્યાદ્યાગમૈરનુમાનૈશ્ચ તદભેદબોધનં ન સ્યાત્ ।
નિર્વિષયત્વાત્ ।
તથાચ કસ્ય વિરોધાત્પ્રત્યક્ષાદેરપ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
જ્ઞાપકશ્ચાયમર્થો ન કારકઃ ।
અખણ્ડાર્થબોધનમપિ લૌકિકવાક્યન્યાયમનુસૃત્ય પશ્ચાલ્લક્ષણયા પરેણાભ્યુપગતમ્ ।
ન પુનરેવમેવ ।
અલૌકિકપ્રકારસ્ય બોધાનઙ્ગત્વાત્ ।
તસ્માદુપજીવકવિરોધેનોપજીવ્યસ્યાપ્રામાણ્યાયોગાત્પરિશેષતશ્ચતુર્થપ્રકાર એવ ચ સિદ્ધયતીતિ ।
*8,567f.*
ભવેદેવોપજીવકાદુપજીવ્યં બલવત્તદ્વિરોધે ચોપજીવકસ્યાપ્રામાણ્યમ્ ।
કિન્નામાસ્તિ તત્ર વિશેષઃ ।
અનેકપ્રકારો હ્યુપજીવ્યોપજીવકભાવઃ ।
ક્વચિદ્ધર્મિગ્રાહક(તયેતિ)ત્વેન ।
ક્વચિત્સાધ્યગ્રાહકતયા ।
ક્વચિત્તદ્ગ્રહણોપયુક્તતયા ।
ક્વાપિ સ્વરૂપગ્રહણેન ।
કુત્રચિત્પ્રામાણ્યોપપાદનેન ।
ક્વચિદ્વયાપ્ત્યાદ્યઙ્ગપ્રતિપાદકત્વેનેતિ ।
તત્ર સર્વત્રોપજીવ્યવિરુદ્ધમુપજીવકં બાધ્યત એવ ।
આશ્રયાદિહીનસ્યોત્થાનવિરહાપત્તેઃ ।
યત્ર પુનઃ પ્રતિષેધકસ્યોપજીવકસ્ય પ્રતિષેધ્યસમર્પકમુપજીવ્યં ભવતિ ।
તદા નાયં ન્યાયઃ ।
ચોપજીવકેનૈવોપજીવ્યસ્ય બાધઃ ।
નિષેધાર્થમેવ તેન તદુપજીવનાત્ ।
દૃષ્ટં હીદં રજતમિતિ જ્ઞાનસ્ય નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનેન બાધ્યત્વાત્ ।
તદિહાપિ યદુક્તમભેદપ્રમાણયોરનુમાનાગમયોરુપજીવ્યાભ્યાં પ્રત્યક્ષાગમાભ્યાં વિરોધાદપ્રામાણ્યમિતિ તદયુક્તમ્ ।
પ્રત્યક્ષાગમયોરનુમાનાગમૌ પ્રતિ નિષેધ્યસમર્પકતયોપજીવ્યત્વાત્ ।
ભેદનિષેધો હિ ન તત્પ્રાપ્તિં સમ્ભવતિ ।
તેનાત્રોપજીવકવિરોધિનોરુપજીવ્યયોઃ પ્રત્યક્ષાગમયોરેવાપ્રામાણ્યમુચિતમિત્યતો યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદેરાગમસ્ય તાવદપ્રામાણ્યમપાકરોતિ- અપ્રામાણ્યમિતિ ॥
*8,568*
ભેદવાચકસ્ય ભેદકસાર્વજ્ઞાદિવિશિષ્યપરમાત્મપ્રતિપાદકસ્યાગમસ્ય ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સમુત્થાનવતા ખલ્વનુમાનેનાગમેન વા વિરોધિના યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદ્યાગમસ્યાપ્રામાણ્યસ્યેષ્યવ્યમ્ ।
અસ્યાપ્રામાણ્યે ત્વનુમાનાદેરુત્થાનમેવ દુર્લભમ્ ।
દૂરે તદ્બાધનમ્ ।
પરમાત્મલક્ષણસ્ય ધર્મિણસ્તદેકગમ્યત્વાત્ ।
નિરાશ્રયસ્યાનુમાનાદેઃ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિરિતિ ।
નન્વેવં તર્હિ નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનવિરોધેન ઇદં રજતમિત જ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યં ન સ્યાત્ ।
ન ન સ્યાત્ ।
નહિ નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનં
રજતાવિશિષ્યં વસ્તુ ધર્મીકૃત્યોત્પદ્યતે કિન્તુ સ્વરૂપમાત્રમ્ ।
સર્વમપિ હિ, જ્ઞાનં ધર્મિણિ પ્રમાણં પ્રકારે તુ વિપર્યયઃ (ધર્મિણ્યભ્રાન્તમખિલં જ્ઞાનમિચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
વિપર્યયં પ્રકારે તુ વદન્તિ રજતાદિકેઽ; ઇતિ સાયણશિક્ષાભાષ્યે વાર્તિકસારવચનમ્ ।
અત્રાપિ તૃતીયાધ્યાયે ચતુથર્પાદે"તથાન્યેપ્યાહુઃ સર્વં જ્ઞાનં ધર્મિણિ પ્રમાણં પ્રકારે તુ વિપર્યય ઇતિ) ।
તદત્રાપીદં રજતમિતિ જ્ઞાનમિદમંશે પ્રમાણમિતિ તત્સિદ્ધમિદમાકારમાશ્રિત્ય પ્રવૃત્તેન બાધકપ્રત્યયેન વિરોધાદ્રજતાંશે પૂર્વજ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યં યુજ્યત એવ ।
*8,570*
નન્વનેનૈવ ન્યાયેનાભેદાનુમાનાગમવિરોધેન યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતેરપ્રામાણ્યં શક્યોપપાદનમ્ ।
ઇયમપિ શ્રુતિર્બ્રહ્મસ્વરૂપમાત્રે પ્રમાણમિતિ તન્માત્રમુપજીવ્યાનુમાનાગમાભ્યાં સાર્વજ્ઞાદિભેદકધર્મવૈશિષ્યયાંશે ઽપ્રમાણીકરિષ્યતે ।
તથાચ યદ્ધર્મિગ્રાહકં ન તદ્વિરોધો ઽનુમાનાદેઃ ।
યચ્ચ વિરોધિ ન તદ્ધર્મિપ્રમારમિત્યત આહ- યદિતિ ॥
યત્ સ્વરૂપગ્રહે માનં તદ્ધર્મે ન કથં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યચ્છતિવાક્યં બ્રહ્મસ્વરૂપગ્રહણાર્થં માનમઙ્ગીક્રિયતે ।
તદ્ધર્મે સાર્વજ્ઞાદિધર્મવૈશિષ્યયાકારે કથં ન માનં ભવેત્ ।
*8,570f.*
અયમભિસન્ધિઃ ।
શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનં હીદમંશે પ્રમાણં રજતવૈશિષ્યયાંશે ત્વપ્રમાણમિતિ યુક્તમ્ ।
વૈશિષ્યયાંશસ્ય બાધકપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્ ।
ઇદમાકારસ્યોત્તરત્રાપ્યનુવૃત્તેઃ ।
ઇદં ન રજતમિતિ બાધકજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ન પુનર્નેદં રજતં ચેતિ ।
નચાયમત્ર ન્યાયઃ ।
સ્વરૂપવદ્વિશિષ્યાંશે ઽપિ બાધકાભાવાત્ ।
નચાભેદાનુમાનાગમૌ બાધકૌ ।
અન્યોન્યાશ્રયત્વાત્ ।
બાધિતત્વેન શ્રુતેરપ્રામાણ્યે સત્યુપજીવ્યવિરોધરહિતસ્યાનુમાનાદેર્બાધકત્વં સતિ ચ તસ્મિંસ્તદ્વિરોધિન્યાઃ શ્રુતેરપ્રામાણ્યમિતિ ।
કથં ચાનુમાનાદેઃ શ્રુતિબાધકત્વમ્ ।
નતાવદ્વિરોધિત્વમાત્રેણ ।
વૈપરીત્યસ્યાપિ સુવચત્વાત્ ।
નાપિ વિરોધ્યુત્તરજ્ઞાનત્વેન શુક્તિરૂપ્યમિતિ જ્ઞાનાનન્તરં રજતમિદમિતિ જ્ઞાનસ્ય દર્શનાત્ ।
અનુત્તરવિરોધિજ્ઞાનં બાધકમિદં તુ સોત્તરમિત્યપિ ન ।
કદાચિદનુત્તરસ્યાપિ રજતજ્ઞાનસ્ય સમ્ભવાત્ ।
કિન્તુ યાવચ્છક્તિ પરીક્ષિતમુત્તરં વિરોધ્યપરીક્ષિતસ્ય પૂર્વસ્ય બાધકં ભવતિ ।
નચૈવમત્રાસ્તીતિ ।
*8,572*
ન કેવલં બાધકાભાવસામ્યાદયં વિભાગો ન યુક્તઃ કિં તર્હીત્યત આહ- એકેતિ ॥
એકવિજ્ઞાનવિજ્ઞપ્ત્યા દ્વયં માનં ભવિષ્યતિ ।
ન ચેદેકમમાનં તદ્ દ્વયમપ્યત્ર નો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
એકવિધમેવેદં યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતિજનિતં વિજ્ઞાનં, ન પુનઃ શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનમિવ સ્વરૂપમાત્રે પ્રમાણં વિશિષ્યાકારે ત્વપ્રમાણમિત્યનેકવિધમિત્યેવં પરીક્ષાસહકૃતસાક્ષિરૂપવિજ્ઞપ્ત્યાપીદં જ્ઞાનદ્વયં ધર્મધર્મિદ્વયગર્ભં વિશિષ્યાકારં પ્રત્યપિ માનં ભવત્યેવ ।
વક્ષ્યતે ચાયમર્થઃ પ્રપઞ્ચેન ।
યદ્વા દ્વયં પ્રતીતિદ્વયં સ્વરૂપવદ્ધર્મે ઽપીતિ યોજ્યમ્ ।
*8,573f.*
અથવા યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતેર્બ્રહ્મસ્વરૂપમાત્રે પ્રામાણ્યમપ્રામાણ્યં તુ સાર્વજ્ઞાદિવિશિષ્યાકાર ઇતિ વદતઃ કો ઽભિપ્રાયઃ ।
કિં શુક્તિરજતાદિજ્ઞાનમિવૈકમેવેદં જ્ઞાનં વિષયભેદેન પ્રમાણમપ્રમાણં ચેતિ ।
કિંવા જ્ઞાનદ્વયમેતત્ તત્રૈકં પ્રમાણમપરં ચાપ્રમાણમિતિ ।
આદ્યં દૂષયતિ- યદિતિ ॥
પૂર્વ એવાભિપ્રાયઃ ।
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- એકેતિ ।
એકમેવેદં વિજ્ઞાનમિતિ સાક્ષિવિજ્ઞપ્ત્યા નાનેકત્વં કલ્પ્યમિતિ શેષઃ ।
અન્યથા સ્તમ્ભો ઽયમિત્યાદાવપિ જ્ઞાનદ્વયકલ્પનાપત્તિઃ ।
તથાચ સામાનાધિકરણ્યં ન કેનાપિ જ્ઞાયેત ।
*8,574*
અસ્તુ વેદં જ્ઞાનદ્વયં તથાપિ નૈકસ્યાપ્રામાણ્યં વક્તું શક્યતે ।
સ્વરૂપજ્ઞાનસ્યેવ ધર્મજ્ઞાનસ્યાપ્યબાધિતત્વાદિત્યાહ- દ્વયમિતિ ॥
જ્ઞાનદ્વયમપીત્યર્થઃ ।
ધર્મજ્ઞાનમપીતિ(ચ) વક્તવ્યે દ્વયમિતિ વચનં ન્યાયસામ્યસૂચનાર્થમ્ ।
એવં બાધાભાવપરીક્ષિતત્વસામ્યે ઽપિ શ્રૌતમેકં જ્ઞાનદ્વયં વાઙ્ગીકૃત્યાંશતઃ પ્રામાણ્યપ્રામાણ્યે વદતો ઽતિપ્રસઙ્ગમાહ- નચેદિતિ ॥
તચ્છ્રૌતં જ્ઞાનં દ્વયં વિશિષ્યાકારં પ્રતિ પ્રમાણં ન ચેત્તદાત્ર વિષયે એકં સ્વરૂપાંશં પ્રત્યપિ પ્રમાણં ન ભવેત્ ।
અવિશેષાત્ ।
તથાચ પુનરનાશ્રયયોરનુમાનાગામયોરનુત્થાનમેવ ।
યદ્વા તદ્વિજ્ઞાનમત્ર વિષયે એકં વિશિષ્યાકારં પ્રતિ પ્રમાણં ચેત્તદા દ્વયં પ્રત્યપિ નો ભવેત્ ।
વિશિષ્યાકારવત્સ્વરૂપે ઽપિ પ્રમાણં ન ભવેત્ ।
અવિશેષાદિતિ યાવત્ ।
જ્ઞાનદ્વયાઙ્ગીકારવાદે ત્વત્ર જ્ઞાનદ્વયે તદ્વિશિષ્યવિષયં જ્ઞાનં પ્રમાણં ન ચેત્તર્હિ જ્ઞાનદ્વયમપિ પ્રમાણં ન ભવેત્ ।
વિશિષ્યજ્ઞાનમિવ સ્વરૂપજ્ઞાનમપ્યપ્રમાણં સ્યાદવિશેષાદિતિ ।
*8,575*
એવમભેદાનુમાનાગમૌ પ્રતિ યઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ શ્રુતેર્નિષેધ્યસમર્પકત્વેનોપજીવ્યત્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।
તથાપિ નાનુમાનાગમયોરુપજીવ્યપ્રમાણવિરોધો ઽસ્તિ ।
યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધબ્રહ્મસ્વરૂપમાત્રાશ્રયણેન પ્રવૃત્તત્વાત્ ।
નહિ સાર્વજ્ઞાદિવિશિષ્યાકારમવલમ્બ્યાનુમાનાદિના પ્રવર્તિતવ્યમિત્યત્ર નિયામકમસ્તિ ।
તતો વિરુદ્ધાકારસ્યાનુપયોગિતયાનુપજીવનાદુપજીવ્યસ્ય ચ સ્વરૂપમાત્રસ્યાવિરોધિત્વાન્નોપજીવ્યપ્રમાણવિરોધો ઽનુમાનાદેઃ પ્રમાણવિરોધસ્તુ કથઞ્ચિત્સ્યાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નુપસંહરતિ- ધર્મીતિ ॥
ધર્મિગ્રાહિવિરોધસ્તુ તસ્માન્માનસ્ય દૂષણમ્
ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ, પ્રમાણમાત્રવિરોધાદ્વયવચ્છિનત્તિ ।
ધર્મિગ્રાહિણ્યા શ્રુત્યા વિરોધઃ ।
માનસ્ય અભેદપ્રમાણસ્યાનુમાનાગમરૂપસ્ય ।
અયમાશયઃ ।
પરમાણવઃ સાવયવા ઇત્યાદેરનુમાનસ્ય વાક્યસ્ય ચ કથમુપજીવ્યવિરોધઃ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
પરમાણુત્વસ્યાનુપયોગિનો ઽનુપજીવ્યત્વં કિન્તુ સ્વરૂપમાત્રસ્યેતિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
નૈવં યુક્તમ્ ।
નિરવયત્વાદિના વિના પરમાણોર્ધર્મીકરણાસમ્ભવાત્ ।
સ્વરૂપમાત્રધર્મીકરણે સિદ્ધાર્થતાપત્તિરિતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
નહિ બ્રહ્માપિ સાર્વજ્ઞાદિના વિના શક્યં ધર્મીકર્તુમ્ ।
સ્વરૂપમાત્રધર્મીકરણે સિદ્ધસાધનાત્ ।
આરોપિતેન સાર્વજ્ઞાદિના વ્યાવૃત્તસ્ય ધર્મીકરણે કો દોષઃ ।
યો ઽયં સ્થાણુઃ સ પુરુષ ઇતિવદિતિ ચેન્ન ।
આરોપિતેન નિરવયવત્વાદિના વ્યાવૃત્તસ્ય તત્રાપિ ધર્મીકરણસમ્ભવાત્ ।
નિરવયવત્વાદિગ્રાહકં પ્રમાણતયાવધૃતમ્ ।
નારોપિતં ઇતિ ચેત્ ।
તુલ્યમત્રાપિ ।
શ્રુતેરપિ પ્રામાણ્યનિશ્ચયાત્ ।
તદેવં પ્રમાણસિદ્ધેન નિરવયવત્વાદિના વિશિષ્યસ્યૈવ યથા ધર્મીકરણં તથાત્રાપિ સાવર્જ્ઞાદિના પારમાર્થિકેનૈવ વિશિષ્યસ્યૈવ ધર્મીકરણમિત્યતો ધર્મિગ્રાહકવિરોધો દુષ્પરિહર ઇતિ ।
*8,576f.*
સ્યાદેતત્ ।
યથા ખલ્વભેદપ્રમાણયોરનુમાનાગમયોરુપજીવ્યવિરોધાન્નાભેદસાધકત્વં તથોદાહૃતાયા ભિન્નો ઽચિન્ત્ય ઇત્યાદિભેદશ્રુતેરપ્યુપજીવ્યવિરોધાન્ન ભેદસાધકત્વં સમ્ભવતિ ।
તાદાત્મ્યપ્રતિયોગિકઃ પ્રતિષેધો હિ ભેદો નામ ।
નચાપ્રાપ્તે તાદાત્મ્યે તત્પ્રતિષેધબોધનં યુક્તમિત્યભેદપ્રાપકં પ્રમાણમુપજીવ્ય પ્રવૃત્તા ભેદશ્રુતિઃ કથં નોપજીવ્યવિરુદ્ધા ।
કિઞ્ચ નિર્ભેદં સ્વરૂપમાશ્રિત્ય તસ્ય ભેદો બોધનીયઃ ।
તથાચ કથં નોપજીવ્યવિરોધઃ ।
યથોક્તમ્"અભેદં નોલ્લિખન્તી ધીર્ન ભેદોલ્લેખનક્ષમા ।
તથાચાદ્યે પ્રમા સા સ્યાન્નાન્ત્યે સ્વાપેક્ષ્યવૈશસાત્ઽ; ઇત્યત આહ- નેતિ ॥
*8,577*
નોપજીવ્યો હ્યભેદો ઽત્ર ક્વચિદ્ ભેદશ્રુતેર્બલાત્

ન્યાયસુધા:
હિશબ્દો યુક્તિસૂચકઃ ।
અભેદ ઇતિ તદ્ગ્રાહકમ્ ।
અત્ર ક્વચિદિતિ ।
ધર્મિત્વાદાવિત્યર્થઃ ।
તદયમર્થઃ ।
ભેદશ્રુતેર્હિ ન ધર્મિસમર્પકત્વેનાભેદજ્ઞાનોપજીવકત્વં તાવત્ ।
જીવેશ્વરસ્વરૂપસ્યૈવ ધર્મિત્વાત્ ।
નાપિ સ્વરૂપપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વેન ।
પ્રત્યક્ષેણૈવ તત્સિદ્ધેઃ ।
અતો નિષેધ્યપ્રાપકતયૈવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
નચ તદ્વિરોધો ઽપ્રામાણ્યમાવહતિ ।
નિષેધશાસ્ત્રાપલાપપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પ્રમાણપ્રાપ્તસ્યાયં પ્રતિષેધઃ ।
કિન્તુ તત્ત્વમસ્યાદિશ્રુતિતાત્પર્યાપરિજ્ઞાનપ્રાપ્તસ્યૈવ ।
યદપિ નિર્ભેદં સ્વરૂપમાદાય ભેદો બોદ્ધવ્ય ઇતિ તત્રાપિ ન યયોર્ભેદો બોધનીયસ્તયોરભેદ આશ્રયણીયઃ ।
કિન્તુ સ્વગતભેદં વસ્તુ ધર્મિતયોપાદાય તસ્યાન્તતો ભેદો બોધ્યતે ।
અતો જીવેશભેદશ્રુતેસ્તદભેદોપજીવનાભાવાદનપેક્ષત્વલક્ષણાદ્બલાદ્યુક્તં ભેદસાધકત્વમિતિ શેષઃ ।
*8,581*
કિઞ્ચ તિષ્ઠતુ તાવદ્યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતેરુપજીવ્યત્વમ્ ।
તથાપ્યભેદાનુમાનાગમબાધકત્વં ભવેદેવ ।
ઇયં ખલુ શ્રુતિઃ સાર્વજ્ઞાદિવિશિષ્યમીશ્વરં પ્રતિપાદયન્તી ન કિઞ્ચિદપેક્ષતે ।
અનુમાનાગમૌ તુ સાપેક્ષૌ ।
સાપેક્ષનિરપેક્ષયોશ્ચ નિરપેક્ષસ્ય પ્રાબલ્યાદિત્યાશયવાનાહ- નોપજીવ્યો હીતિ ॥
અત્ર ભેદાભેદપ્રમાણયોર્મધ્યે ।
ભેદશ્રુતેઃ ભેદકધર્મવિશિષ્યધર્મિશ્રુતેઃ ।
અભેદ ઇત્યભેદપ્રમાણમ્ ।
અનપેક્ષત્વોપલક્ષણમેતત્ ।
અતો બલાદભેદપ્રમાણબાધકત્વમિતિ શેષઃ ।
*8,582*
સ્યાદેતત્ ।
યઃ સર્વજ્ઞ ઇત્યાદિશ્રુતિર્ન જીવભેદકધર્મવિશિષ્યં બ્રહ્મ પ્રતિપાદયતિ ।
કિન્ત્વનુવદત્યેવ ।
અતો નાનુમાનાદેસ્તદ્બાધ ઇત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચ માનાન્તરોપેયં બ્રહ્મ તદ્ ભવતિ ક્વચિત્
ન્યાયસુધા:
ઉપેયં જ્ઞેયમ્ ।
તદિતિ સાર્વજ્ઞાદ્યુપેતમ્ ।
ક્વચિદિતિ ભ્રાન્તિપ્રતિપન્નમપિ ન ભવતીતિ સૂચયતિ ।
ન તાવત્સાર્વજ્ઞાદિવિશિષ્યં બ્રહ્મ શ્રીતિવ્યતિરિક્તપ્રમાણગમ્યમ્ ।
શાસ્ત્રૈકયોનિત્વસ્ય સમર્થિતત્વાત્ ।
નાપિ ભ્રાન્તિપ્રતિપન્નમ્ ।
ક્વચિત્પ્રમિતસ્યૈવાન્યત્રારોપાત્ ।
નચ પ્રમાણેન ભ્રાન્ત્યા વાપ્રાપ્તસ્યાનુવાદઃ સમ્ભવતિ ।
અતો નેયં શ્રુતિરનુવાદિની ।
કિન્નામ પ્રતિપાદયત્યેવોક્તરૂપં બ્રહ્મેતિ ।
નનુ તથાપિ નોપજીવ્યપ્રમાણવિરોધો ઽનુમાનાદેઃ ।
શ્રુત્યુપજીવને હિ સઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તદ્વયતિરિક્તપ્રમાણોપજીવનાદિત્યત આહ- નચેતિ ॥
વસ્તુવ્યવહિતો વહ્નિરધૂમસ્થલે પ્રત્યક્ષાદ્યવેદ્યો ઽપિ ક્વચિદ્દેશે પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વાવગમ્યતે ।
પ્રાક્ પતનોત્પત્તેરગમ્યમપિ ગુરુત્વં ક્વચિત્કાલે ઽનુમાનેન ગમ્યતે ।
નચૈવં બ્રહ્મ ક્વચિન્માનાન્તરોપેયમ્ ।
યેન તદુપજીવ્યાનુમાનાદિપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
*8,583*
અસ્તુ વા બ્રહ્મ પ્રમાણાન્તરવેદ્યમ્ ।
તથાપ્યભેદાનુમાનાદેરુપજીવ્યપ્રમાણવિરોધો દુષ્પરિહરઃ ।
શ્રુતિવત્તસ્યાપિ પ્રમાણસ્ય ભેદપ્રત્યાયકત્વાદિત્યભિપ્રાયવાનાહ- યેનેતિ ॥
યેન માનેન ચાપેયં ભેદસ્તેનાવગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
ઉપેયં બ્રહ્મેતિ શેષઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- સ(સાર્)વજ્ઞેતિ ॥
સર્વજ્ઞાનમયૈવેશો યદ્યુપેયઃ કથઞ્ચન ।
સર્વજ્ઞથ્વગુણેનૈવ તયા ભેદો ઽવગમ્યતે

ન્યાયસુધા:
ધર્માદિકં કસ્યચિત્પ્રત્યક્ષં પ્રમેયત્વાદ્ઘટવદિત્યાદિકયા સા(સર્)વજ્ઞસાધકતયાનુમયા ।
સર્વકર્તૃત્વાદ્યનુમાનોપલક્ષણં ચૈતત્ ।
એવેતિ પ્રત્યક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
કથઞ્ચનેત્યભ્યુપગમવાદો ઽયમિતિ સૂચયતિ ।
સર્વજ્ઞત્વેત્યુપલક્ષણમ્ ।
તયૈવેત્યન્વયઃ ।
ઈશ્વરે તાવત્પ્રત્યક્ષં શઙ્કાર્હમેવ ન ભવતિ ।
અતો ઽનુમાનમેવ વક્તવ્યમ્ ।
પ્રતિપક્ષાદિના પરાહતસ્યાપિ તસ્ય કથઞ્ચિચ્છઙ્કાર્હત્વાત્ ।
અનુમાનં ચ કિઞ્ચિત્કેનચિદ્વિશિષ્યમેવ પ્રતિપાદયતિ ।
નતુ નિષ્કૃષ્ટં વસ્તુ ।
નચ જીવાદિસાધારણધર્મવિશિષ્યાથર્સિદ્ધાવીશ્વરઃ સિધ્યતિ ।
તસ્માદ્ભેદકધર્મવૈશિષ્યયેનૈવ તત્સિદ્ધિવર્ક્તવ્યા ।
તથાચાનુમાનાદેરુપજીવ્યવિરોધો વજ્રલેપાયિતઃ ।
યદ્યપ્યનુમાનં સ્વતઃ શ્રુતિતો દુર્બલં તથાપિ ઉપજીવ્યતયા બાધકં ભવત્યેવેતિ ।
*8,584*
તદનેનેશ્વરગ્રાહિકાયાઃ શ્રુતેર્ભેદકધર્મવિશ્ટિ તસ્મિન્પ્રામાણ્યમુપપાદિતમ્ ।
ઇદાનીં જીવગ્રાહકસ્ય પ્રત્યક્ષસ્યેશ્વરભેદક(વિ)ધર્મિણિ જીવે પ્રામાણ્યં સમર્થ્યતે ।
તથાહિ ।
ભવતુ શ્રુતિરદુઃખિત્વસાર્વજ્ઞાદિમદીશ્વરે પ્રમાણમ્ ।
તથાપિ નાભેદાનુમાનાગમયોરુપજીવ્યપ્રમાણવિરોધેનાપ્રામાણ્યમ્ ।
દુઃખિત્વાદિરૂપે હિ જીવસ્ય તાત્ત્વિકે સતિ તથા સ્યાન્ન ચૈવમ્ ।
અહં દુઃખીત્યાદેરનુભવસ્ય મિથ્યાનુભવત્વાત્ ।
અન્તઃકરણગતો હિ દુઃખાદિરનર્થઃ સ્વરૂપતો મિથ્યાભૂતો જપાકુસુમારુણિમેવ સ્ફટિકે ચૈતન્યે ચકાસ્તિ ।
નચ ભ્રાન્તિપ્રતિપન્નેન(ન્નભે)ભેદકેન વસ્તુ ભિદ્યત ઇતિ અત આહ- નેતિ ॥
ન દુઃખાનુભવઃ ક્વાપિ મિથ્યાનુભવતાં વ્રજેત્
ન્યાયસુધા:
ક્વાપીતિ ।
સર્વથેત્યર્થઃ ।
ભવેદેતદ્યદ્યહં દુઃખીત્યાદ્યનુભવો મિથ્યાનુભવઃ સ્યાન્ન ચ તથા ।
અપિ તુ પ્રમાણમેવ ।
યદ્યપિ દુઃખાદિકમન્તઃકરણગતં, તથાપિ સ્વરૂપેણ સદેવ ।
જીવાત્મનશ્ચ તદ્ભોક્તૃત્વેન તદ્વત્ત્વં તાત્ત્વિકમેવ ।
અલ્પશક્તિત્વપારતન્ત્ર્યાદિકં તુ સ્વરૂપગતમેવેત્યાશયઃ ।
*8,585*
કુત ઇત્યત આહ- નહીતિ ॥
ન હિ બાધઃ ક્વચિદ્ દૃષ્ટો દુઃખાદ્યનુભવસ્ય તુ

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે નૈવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
અસઞ્જાતબાધભ્રમેષુ વ્યભિચારપરિહારાય ક્વચિદિત્યુક્તમ્ ।
નહિ કદાચિત્કુત્રચિત્કશ્ચિન્નાહં દુઃખી કિન્ત્વન્તઃકરણગતેનૈવ મિથ્યાદુઃખેન દુઃખિતયાઽત્માનમમનિ(ષી)ષમિતિ બાધકપ્રત્યયવાન્દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ"વિમુક્તશ્ચ વિમુચ્યતેઽ"તત્ત્વમસિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિરેવાસ્યાનુભવસ્ય બાધિકાસ્તીતિ કથં ન દુઃખાનુભૂતિર્ભ્રાન્તિઃ ।
અત્ર હિ દુઃખાદ્યુપપ્લવરહિતમેવાસ્યાત્મનસ્તાત્ત્વિકં રૂપમિતિ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યત આહ- યદીતિ ॥
યદિ દુઃખાનુભૂતિશ્ચ ભ્રાન્તિરિત્યવસીયતે ।
અદુઃખિતાશ્રુતિઃ કેન ન ભ્રાન્તિરિતિ ગમ્યતે

*8,585f.*
ન્યાયસુધા:
અવસીયતે શ્રુતિમાશ્રિત્યેતિ શેષઃ ।
કેન કારણેન ।
ભ્રાન્તિઃ સ્વરૂપતો ઽર્થતશ્ચ ।
ગમ્યતે અભ્યુપગમ્યતે ।
અનુભવમાશ્રિત્યેતિ શેષઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
ભવેદેષા શ્રુતિરસ્યાનુભવસ્ય બાધિકા ।
યદિ નિશ્ચિતપ્રમાણભાવા ભવેત્ ।
નચ તથા ।
ધર્મિગ્રાહકાનુભવવિરોધેનાસ્માભિઃતદપ્રામાણ્યસ્ય પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ ।
પરસ્ય ચ તત્પરિહારાયાદ્યાપિ સમુદ્યતત્વાત્ ।
તથાચ સતિ શ્રુતિપ્રામાણ્યનિશ્ચયે ઽનુભવસ્ય ભ્રાન્તિત્વં તસ્મિંશ્ચ સતિ શ્રુતિપ્રામાણ્યનિશ્ચય ઇતિ પરસ્પરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નન્વનુભવવિરોધેન શ્રુત્યપ્રામાણ્યાભિધાને ઽપિ સમાનમેતત્ ।
ન સમાનમ્ ।
અનુભવસ્યાનપેક્ષત્વાત્ શ્રુતેસ્તદપેક્ષત્વાત્ ।
અન્યથા સર્વત્ર ધર્મિગ્રાહકવિરોધોચ્છેદાપ(ત્તે)ત્તિરિતિ ।
*8,586*
નનુ તર્હિ નેદં રજતમિત્યસ્યાપિ રજતમિદમિતિ જ્ઞાનં પ્રતિ બાધકત્વમયુક્તં સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્ય સાક્ષિણા પરીક્ષયા નિશ્ચિતત્વાત્ ।
ઇદં રજતમિતિ જ્ઞાનસ્ય તદભાવાત્ ।
પરીક્ષિતપ્રામાણ્યેનોપજીવકેનોપજીવ્યસ્યાતથાભૂતસ્ય બાધોપગમાત્ ।
ઉપજીવ્યોપજીવકન્યાયસ્ય તદન્યવિષયત્વાત્ ।
પ્રામાણ્યસન્દેહે ખલુ ન્યાયાનુસરણમ્ ।
નિશ્ચિતે તુ પ્રામાણ્યે કિમનેન ।
વક્ષ્યતિ ચૈતદાચાર્યઃ ।
એવં તર્હિ શ્રુતેરપિ પ્રામાણ્યં પરીક્ષાસહકૃતેન સાક્ષિણા નિશ્ચિતમિત્યનુભવબાધકત્વમુપપત્સ્યત ઇત્યાશયવાનાશઙ્કતે- શ્રુતીતિ ॥
*8,588*
એવં તર્હિ શ્રુતેરપિ પ્રામાણ્યં પરીક્ષાસહકૃતેન સાક્ષિણા નિશ્ચિતમિત્યનુભવબાધકત્વમુપપત્સ્યત ઇત્યાશયવાનાશઙ્કતે શ્રુતીતિ ।
*8,589*
શ્રુતિસ્વરૂપમર્થશ્ચ માનેનૈવાવસીયતે
ન્યાયસુધા:
સ્વરૂપમર્થશ્ચેતિ વિવક્ષાભેદેન પ્રામાણ્યમેવોક્તમ્ ।
જીવસ્ય નિર્દુઃખબ્રહ્માત્મતાપ્રતિપાદકશ્રુતિસ્વરૂપમસ્યાઃ શ્રુતેઃ સો ઽર્થ ઇત્યુભયત્ર ફલતો ઽર્થભેદાભાવાત્ ।
એતદેવ હિ પ્રામાણ્યમપિ ।
માનેન સાક્ષિણા ।
પરિહરતિ- તચ્ચેદિતિ ॥
તચ્ચેન્માનં ગૃહીતં તે કિં દુઃખાનુભવે ભ્રમઃ

ન્યાયસુધા:
ત ઇત્યવ્યયં તૃતીયાર્થે ।
તે મત ઇત્યધ્યાહારો વા ।
કિં કિન્નિમિત્તમ્ ।
દુઃખાનુભવે ભ્રમ ઇતિ ।
દુઃખાનુભવસ્ય ભ્રમત્વમિતિ(ઇતિ) યાવત્ ।
અઙ્ગીક્રિયત ઇતિ શેષઃ ।
તત્ સાક્ષિલક્ષણં માનં દુઃખાનુભવવિષયે ભ્રમઃ કુતો ઽઙ્ગીક્રિયત ઇતિ વા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સાક્ષિણા શ્રુતિપ્રામાણ્યં નિશ્ચિતમિતિ ન પરેણાઙ્ગીકર્તું શક્યતે ।
તથા સતિ તત્પ્રામાણ્યસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઇષ્યતે તદિતિ ચેન્ન ।
તથા સત્યહં દુઃખીતિ દુઃખાદિવિષયો ઽપિ સ એવેતિ તત્રાપિ તસ્ય પ્રામાણ્યમેવ ગ્રાહ્યં સ્યાન્ન ભ્રમત્વમ્ ।
નચેત્ શ્રુતિપ્રામાણ્યગ્રહણે ઽપિ ભ્રમઃ સ્યાદિતિ ।
જોસ્હિ-10
*8,591*
નન્વેકત્ર પ્રામાણ્યે વિષયાન્તરે ઽપિ પ્રામાણ્યેન ભાવ્યં તત્રાપ્રામાણ્યે ચાન્યત્રાપિ અપ્રામાણ્યેન ભવિતવ્યમિતિ કુત એતત્ ।
મા હિ ભૂદેકસ્ય ચક્ષુરાદેરયં નિયમ ઇત્યત આહ- નચેતિ ॥
ન ચ બાધવિશેષો ઽસ્તિ યદબાધિતમેવ તત્

*8,591f.*
ન્યાયસુધા:
ભેદેદેવૈકસ્યાપિ ક્વચિત્પ્રામાણ્યે પરત્રાપ્રામાણ્યમ્ ।
કારણવિશેષાત્ ।
સ ચોત્પત્તૌ દોષો જ્ઞપ્તૌ બાધઃ ।
દોષો ઽપિ બાધોન્નેય એવ ।
યથોક્તમ્ ।
"બલવત્પ્રમાણતશ્ચૈવ જ્ઞેયા દોષા ન ચાન્યથાઽ; ઇતિ ।
તતો બાધ એવ વિશેષઃ ।
નચ દુઃખાદિવિષયસ્ય સાક્ષ્યનુભવસ્ય બાધરૂપો વિશેષો ઽસ્તિ ।
યેનાસૌ શ્રુતિપ્રામાણ્યે પ્રમાણભૂતો ઽપિ દુઃખાદૌ ભ્રમઃ સ્યાત્ ।
યત્ યસ્માદેવં તત્ તસ્માત્ શ્રુતિપ્રામાણ્યમિવ તત્ આત્મનો દુઃખિત્વાદિકમપ્યબાધિતમેવ સત્યમેવાઙ્ગીકાયર્મિતિ ।
યદ્વા યદ્યસ્માદેવં ત(ત્ત)સ્માત્કિં દુઃખાનુભવે ભ્રમ ઇતિ પૂર્વે(ણૈવ)ણ સમ્બન્ધઃ ।
*8,593*
નન્વેતત્ શ્રુતિપ્રામાણ્યં દુઃખાદિકં ચ સાક્ષિગૃહીતમેવ ।
નચોભયત્ર પ્રામાણ્યં સાક્ષિણો યુક્તમ્ ।
પરસ્પરવિરોધાત્ ।
તત એકત્રાપ્રામાણ્યાવશ્યમ્ભાવે દુઃખાદાવેવ તદિતિ ગ્રાહ્યમ્ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યસ્યાપૌરુષેયત્વાદિપરીક્ષાસહકૃતેન ગૃહીતત્વાત્ ।
અતો મિથ્યૈવ દુઃખિત્વાદિકમિત ચેન્ન ।
દુઃખાદાવપિ સજાતીયવિજાતીયસંવાદરૂપપરીક્ષાસદ્ભાવાત્ ।
એવં તર્હિ સન્દેહાન્ન દુઃખાદિસત્યતાનિશ્ચયો ભવતાં યુક્ત ઇતિ ન શ્રુતેરનુભવબાધો વક્તું શક્યત ઇત્યત આહ- અબાધિતમેવેતિ ॥
તદ્ દુઃખં સત્યમેવેત્યવધારયતો ઽયમભિસન્ધિઃ ।
સત્યમ્ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યં દુઃખાદિકં ચ સાક્ષિગૃહીતમેવ ।
નચૈકત્રાપિ બાધકમસ્તીત્યુભયમપિ પ્રમાણં સાક્ષી ।
નચ વિરોધઃ ।
અદ્વૈતસત્તામન્તરેણાપિ શ્રુતિપ્રામાણ્યસત્તાયાઃ સમ્ભવાત્ ।
નહ્યપૌરુષેયત્વાદિયુક્તયો વિષયવિશેષનિયતપ્રામાણ્યનિશ્ચયે (સાક્ષિણઃ) સાચિવ્યમાચરન્તિ ।
કિન્તુ પ્રામાણ્યમાત્રનિશ્ચયે ।
ઉપક્રમાદ્યાસ્તુ તત્ર તત્રાભાસીકૃતા એવ ।
નચ દુઃખસત્તામન્તરેણ તત્ર પ્રામાણ્યસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ ।
નચ દુઃખસત્તયા શ્રુતિપ્રામાણ્યમાત્રસ્ય વિરોધો ઽસ્તિ ।
વિષયાન્તરે ઽપિ તસ્ય સમ્ભવાત્ ।
અતઃ સત્યમેવ દુઃખાદિકમિતિ ।
*8,594*
શ્રુતિરનુભવસ્ય બાધિકા ન ભવતિ ।
કિન્તુ ધર્મિગ્રાહકતયા પ્રબલેનાનુભવેનૈવ બાધ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન કેવલં ધમિર્ગ્રાહકતયાનુભવ(સ્ય)પ્રાબલ્યમ્ ।
કિન્નામ શ્રુતિસ્વરૂપપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વેનાપીત્યાશયવાનાહ- શ્રુતીતિ ॥
અર્થ ઇત્યર્થવત્ત્વં પ્રામાણ્યમિતિ યાવત્ ।
સ્વરૂપતઃ પ્રામાણ્યતશ્ચાવસિતા હિ શ્રુતિરભિપ્રેતસિદ્ધયે પ્રયોક્તવ્યા નાન્યથા ।
શ્રતિસ્વરૂપં તત્પ્રામાણ્યં ચ માનેનૈવ સાક્ષિલક્ષણેનાવસીયતે નાન્યેન ।
યદ્યપિ શ્રતિસ્વરૂપં શ્રોત્રવેદ્યં તથાપિ શ્રોત્રજનિતતદ્વૃત્તિપ્રામાણ્યં યાવન્ન સાક્ષિણા ગૃહ્યતે તાવન્ન તત્ સિદ્ધયતીત્યતઃ શ્રુતિસ્વરૂપાવસાયો ઽપિ સાક્ષિણ્યેવાયતતે ।
યદ્વા શ્રુતિશબ્દે(નૈ)ન તજ્જનિતં જ્ઞાનમુચ્યતે ।
તત્ર પૃચ્છામઃ ।
તસ્ય સાક્ષિણઃ પ્રામાણ્યં ભવતાપ્યભ્યુપગતં ન વેતિ ।
નેતિ પક્ષે શ્રુતિસ્વરૂપાદ્યસિદ્ધેર્ન તદ્વિરોધેન દુઃખાદ્યનુભવસ્ય ભ્રમત્વં વક્તું યુક્તમ્ ।
આદ્યં દૂષયતિ- તચ્ચેદિતિ ॥
તત્ સાક્ષિ(સ્વ)રૂપં પ્રમાણં ત્વયા ગૃહીતં ચેત્તદા દુઃખાનુભવસ્ય ભ્રમત્વં કિં (કથં) ન કથઞ્ચિત્ ।
શ્રુતિવિરોધેન ખલુ તદુચ્યતે ।
સા તુ સ્વરૂપપ્રામાણ્યગ્રાહકતયોપજીવ્યેનાનુભવેન બાધિતા કથં તદ્બાધનાય પ્રભવતીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
શ્રુતિસ્વરૂપપ્રામાણ્યયોઃ સાક્ષિણઃ પ્રામાણ્યમઙ્ગીક્રિયતે ।
દુઃખાદૌ તુ વિષયાન્તરે શ્રુતિવિરોધેનાપ્રામાણ્યમાશ્રીયતે ।
તત્કથમુક્તદોષ ઇત્યત આહ- નચેતિ ॥
બાધસ્ય બાધકત્વેન અભિમતાયાઃ શ્રુતેઃ વિશેષો બાધ્યતયાભિમતાત્સાક્ષિણો ઽતિશયો નાસ્તિ ।
અસ્તિ ચોક્તવક્ષ્યમાણરીત્યા સાક્ષિણ એવ વિશેષ ઇતિ ।
શિષ્યં સ્પષ્ટમ્ ।
*8,595*
કિઞ્ચાહં દુઃખીત્યાદિસાક્ષિણો ભ્રમત્વં વદન્પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિં સર્વત્રાપિ સાક્ષિણો ભ્રમત્વમઙ્ગીક્રિયતે ।
ઉત ક્વચિત્પ્રામાણ્યમપિ ।
આદ્યે દોષમાહ- શ્રુતિસ્વરૂપમિતિ ॥
માનેન સાક્ષિણૈવ ।
તથાચ તસ્ય ભ્રાન્તિત્વે તન્ન સિદ્ધયેદિતિ ભાવઃ ।
પરમાર્થતો મા સૈત્સીદિતિ ચ ન વાચ્યમ્ ।
તત્ત્વાવેદકત્વસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અથ શ્રુતિસ્વરૂપાદિવિષયે તન્માનત્વં સ્વીક્રિયત ઇતિ દ્વિતીયમનૂદ્યોત્તરમાહ- તચ્ચેદિતિ ॥
એકત્ર પ્રામાણ્યે પરત્રાપિ પ્રામાણ્યમઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યેતત્કુત ઇત્યતો ઽવિશેષાદિત્યાહ- નચેતિ ॥
પૂર્વવદ્વયાખ્યાનમ્ ।
એવં સાક્ષિણઃ પ્રમાણાન્તરસાધારણરૂપતા(ત્વ)મુપેત્ય બાધકાભાવેનાહં દુઃખીત્યાદેભ્રંમત્વં નોપપદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં સાક્ષિણો યથાર્થત્વનિયમાચ્ચ ન દુઃખાદિવિષયે ભ્રમત્વશઙ્કોપપદ્યતે ।
કિં બાધકગવેષણાદિનેત્યાશયવાન્સાક્ષિણો યથાર્થત્વનિયમં વિપક્ષે બાધકેન સમર્થયતે- બાધ ઇતિ ॥
*8,596*
અનુભૂતે સાક્ષિપ્રતીતે ઽર્થે યદિ બાધઃ પ્રવર્તેત સાક્ષી યદિ કુત્રચિદયથાર્થઃ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
અયથાત્વર્થસ્ય બાધોન્નેયત્વાદેવમુક્તમ્ ।
તદા કથં સ્તમ્ભો ઽયં કુમ્ભો ઽયમિતિ પદાર્થાનાં નિર્ણય ઈયતે ઉપેયતે ।
એતદેવ પ્રપઞ્ચયતિ- કો ઽપીતિ ॥
કો ઽપિ હ્ય્ અર્થો ન નિશ્ચેતું શક્યતે ભ્રમવાદિના

ન્યાયસુધા:
ભ્રમવાદિના સાક્ષિણઃ ક્વચિદ્ભ્રમત્વં વદતા ।
(યદિ) સાક્ષી ક્વચિદયથાર્થઃ સ્યાત્તદા પદાર્થનિર્ણયો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
યથાઽહુરન્યે ઽપિ ।
"જ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારિત્વે વિશ્વાસઃ કિન્નિબન્ધનઃઽ; ઇતિ ।
*8,597*
નનુ ચ નિર્ણયો નિશ્ચય ઇતિ ચાવધારણાત્મકં જ્ઞાનમુચ્યતે ।
તચ્ચ સ્તમ્ભકુમ્ભાદિષ્વર્થેષુ તત્તત્કારણસામગ્રીવશાદેવોત્પદ્યતે ।
નિર્ણાયકાભાવસહકૃતસમાનધર્મદર્શનાદિના હ્યનવધારણાત્મકં જ્ઞાનં સંશયપદવેદનીયં જન્યતે ।
તદ્વિલક્ષણયા ચ સામગ્ષા અવધારણજ્ઞાનમ્ ।
તત્ર કઃ સાક્ષિણો યાથાર્થ્યનિયમસ્યોપયોગઃ ।
કિઞ્ચ તદભાવેનાપનેષ્યતે ।
ઉચ્યતે ।
ન સ્તમ્ભો ઽયમિત્યેકાકારપ્રતિનિયતં જ્ઞાનં ઇહ(હિ) નિર્ણયાદિશબ્દૈરભિધીયતે ।
અપિ તર્હિ તદનન્તરભાવી વસ્તુતથાત્વાશ્વાસઃ ।
તથાહિ ।
વક્તારો ભવન્તિ ।
સ્તમ્ભ ઇતિ (ચ) પ્રતીયતે ભવતિ ચાયં સ્તમ્ભ ઇતિ વા વસ્તુતત્ત્વં તુ ન વિદ્મ ઇતિ વેતિ ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
એકાકારપ્રતિનિયતેષ્વપિ જ્ઞાનેષ કેષાઞ્ચિદ્ભ્રમત્વસ્ય કેષાઞ્ચિદભ્રમત્વસ્ય બહુલમુપલબ્ધત્વેનેદાનીં જાયમાનેપ્યે(ષ્વે)કાકારનિયતે જ્ઞાને વસ્તુતથાત્વવિશ્વાસાયોગાત્ ।
*8,599*
ભવતુ વસ્તુતથાત્વાશ્વાસો વસ્તુદર્શનપૃષ્ઠભાવી નિર્ણયઃ ।
સો ઽપિ તસ્ય દશર્નસ્ય ભ્રમત્વાભ્રમત્વનિર્ણયમેવાપેક્ષતે ।
યદિ જ્ઞાનં ભ્રમઃ સ્યાત્તદા વસ્ત્વતથાભૂતમિત્યવસીયતે ।
યદિ ત્વભ્રમસ્તદા તથાભૂતમિતિ ।
એવંચ કિં સાક્ષિણો યાથાર્થ્યનિયમેનોપનીયતે, કિંચ તસ્ય ભ્રમત્વેનાપનીયત ઇત્યત આહ- ભ્રમત્વમિતિ ॥
ભ્રમત્વમભ્રમત્વં ચ યદૈવાનુભવોપગમ્ ।
એકસ્ય ભ્રમતા તત્ર પરસ્યાભ્રમતા કુતઃ ॥ મનુવ્_2,3.62ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સત્યં પ્રત્યયાનાં ભ્રમત્વાભ્રમત્વનિર્ણયાયત્તો વસ્તુનિર્ણય ઇતિ ।
સૈવ તત્ર પ્રત્યયેષ્વેકસ્ય સ્તમ્ભાદૌ પુરુષાદિપ્રત્યયસ્ય ભ્રમતાપરસ્ય સ્તમ્ભાદિપ્રત્યયસ્યાભ્રમતા ચ કુતો નિર્ણેતવ્યા ન કુતો ઽપિ ।
કુતો યદા યતઃ ।
પ્રત્યયાનાં ભ્રમત્વમભ્રમત્વ ચ અનુભવોપગં સાક્ષિણૈવાધ્યવસેયમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
કરણદોષબાધકપ્રત્યયાધીનં પ્રત્યયાનાં ભ્રમત્વમભ્રમત્વં ચ સંવાદાયત્તં ભવિષ્યતિ ।
તત્કથં તદનવધારણમિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નુક્તમર્થં સ્પષ્ટમાચષ્ટે- ભ્રમત્વમિતિ ॥
*8,600*
ભ્રમત્વમભ્રમત્વં ચ સર્વં વેદ્યં હિ સાક્ષિણા ।
સ ચેત્ સાક્ષી ક્વચિદ્ દુષ્યઃ કથં નિર્ણય ઈયતે

ન્યાયસુધા:
પ્રત્યયાનાં ભ્રમત્વમભ્રમત્વં તદવધારણોપયુક્તં ચ સર્વં કરણદોષાદિકં સાક્ષિણા નિશ્ચેયમ્ ।
અનિશ્ચિતસ્ય ભ્રમત્વાદ્યવધારણાપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ ચેત્સાક્ષી ક્વચિત્ દુષ્યઃ અયથાર્થઃ સ્યાત્તદા કથં કારણદોષાદેર્ભ્રમત્વાદેર્વસ્તુતથાત્વાદેર્વા નિણર્ય ઈયતે ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રત્યયાનાં ભ્રમત્વાવધારણં કા(ક)રણદોષાદ્યાયત્તં તથાપિ સાક્ષિણો યાથાર્થ્યનિયમાભાવે ન સિદ્ધયેત્ ।
નહિ તત્સ્વરૂપેણોપયુક્તમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્તુ નિશ્ચિતમેવ તન્નિશ્ચયશ્ચ સાક્ષાત્કારપરમ્પરયા વા સાક્ષિણ્યાયતતે ।
સ હિ કા(ક)રણદોષાદિકં સ્વયમેવ (વા) તદ્ગ્રાહકપ્રામાણ્યગ્રહણેન વા નિશ્ચિત્ય ભ્રમત્વં નિશ્ચિનોતિ ।
તતશ્ચ તસ્ય ક્વચિદયથાર્થત્વે ઽવિશ્વસનીયત્વાપત્ત્યા ન નિર્ણયઃ સ્યાત્ ।
અભ્રમત્વનિશ્ચયસ્તુ ન સંવાદાધીનઃ ।
તથા સત્યનવસ્થાદિદોષાઃ પ્રાદુષ્યુરિત્યુક્તમ્ ।
કિન્તુ કેવલસાક્ષિણ્યાયત્તઃ ।
વિપર્યયશઙ્કાનિરાસે તુ સંવાદસ્યાનુપ્રવેશઃ ।
નચ સંવાદો ઽપ્યનિશ્ચિતો ઽઙ્ગમ્ ।
તન્નિશ્ચયશ્ચ સાક્ષ્યધીન એવ ।
તસ્ય ચ ક્વચિદયથાર્થત્વે તદુભયનિર્ણયો ઽપિ ન ભવેદિતિ ।
*8,602*
નનુ સાક્ષિણો યથાર્થત્વનિયમે ઽપિ પ્રત્યયાનાં ભ્રમત્વાભ્રમત્વનિર્ણયો નોપપદ્યતે ।
નહિ યાથાર્થ્યં સ્વરૂપેણૈવોપયુક્તમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્તુ નિશ્ચિતમેવ ।
નચ તન્નિશ્ચયોપાયો ઽસ્તિ ।
અતસ્તદનિશ્ચયાત્કા(ક)રણદોષાદેર્ભ્રમત્વાદેઃ સ્તમ્ભત્વાદેરનિશ્ચય એવેત્યત આહ- વિશેષા ઇતિ ॥
વિશેષા સર્વ એવૈતે સાક્ષિપ્રત્યયગોચરાઃ
ન્યાયસુધા:
વિશિષ્યન્તે એતૈરિતિ વિશેષાઃ કા(ક)રણદોષોપાદયઃ ।
સાક્ષિપ્રત્યક્ષગોચરા એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સાક્ષિયાથાર્થ્યસ્ય સાક્ષિણૈવ ઉ(નિશ્ચયો)પપત્તેઃ ।
અસ્યાર્થસ્ય ચ વક્ષ્યમાણવ્યવહારાન્યથાનુપપત્તિસિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ ।
*8,603*
યદિ સાક્ષી ક્વચિદ્વયભિચરેત્તદા તેનાવિશ્વસનીયેન કા(ક)રણદોષાદિનિશ્ચયો ન સ્યાત્ ।
તદભાવે ચ પ્રત્યયાનાં ભ્રમત્વાદિ ન નિશ્ચીયેત ।
તથાચ વસ્તુનિર્ણયો ન સ્યાત્ ।
કારણાભાવે કાર્યા(કાર્યોદયા)યોગાદિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર મા ભૂદેતત્સર્વમિતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ હાનોપાદાનાદિસર્વવ્યવહાવિલોપપ્રસઙ્ગાત્ ।
કથમ્ ।
સર્વવ્યવહારાણામતત્કાર્યત્વાદિત્યાહ- ઊરીકૃત્ય ચેતિ ॥
ઊરીકૃત્ય ચ તાન્ સર્વાન્ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે
ન્યાયસુધા:
નિશ્ચિત્યેત્યર્થઃ ।
ચો ઽવધારણે ।
તાન્સર્વાન્કા(ક)રણદોષા(દી)ન્ ઊરીકૃત્ય વ્યવહાર પ્રવર્તત ઇતિ ગૌણં સમાનકર્તૃકત્વમ્ ।
યદ્વોરીકૃત્ય કારણતયોપાદાય કારણીકૃત્વેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તથાહિ ।
ઇદં રજતમિતિ ભ્રાન્ત્યા પ્રવૃત્તઃ કા(ક)રણદોષં બાધકપ્રત્યયં (ચા)વાવધાર્ય તસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વં નિશ્ચિત્ય નેદં રજતં કિન્તુ શુક્તિરેવેતિ વસ્તુ વ્યવસ્થાપ્ય જહાતિ ।
તથા જલમેદદિતિ પ્રતીત્ય તસ્ય પ્રત્યયસ્યાપાતત એવાન્યથાત્વશઙ્કાયાં સંવાદં નિવેશ્ય તત્સ્વરૂપપ્રામાણ્યે ગૃહીત્વા(ચ) અભ્રમત્વં નિશ્ચિત્ય જલમેતદ્ભવત્યેવેત્યવધાર્ય તદુપાદત્ત ઇતિ ।
*8,604*
નનુ નાયમસ્તિ નિયમો યદુક્તરીત્યાર્ઽથતથાત્વાધ્યવસાયપૂર્વક એવ વ્યવહાર ઇતિ ।
તત્સન્દેહાદિનાપિ(દપિ) વ્યવહારદર્શનાદિત્યત આહ- સાક્ષિણ ઇતિ ॥
સાક્ષિણો વ્યવસાયી તુ વ્યવહારો ઽભિધીયતે

ન્યાયસુધા:
વ્યવસાયી નિરશઙ્કો ઽવિસંવા(દિવ્ય)દી ચ વ્યવહારો ઽસ્માભિરુક્તરીત્યા સાક્ષિણઃ કાર્યો ઽભિધીયતે ન તુ વ્યવહારમાત્રમ્ ।
નચ વિશિષ્યો વ્યવહારો ઽર્થતથાત્વાધ્યવસાયપૂર્વકતાં વ્યભિચરતીતિ ।
અસ્તુ વ્યવહારવિલોપઃ કિન્નશ્છિન્નમિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નુક્તાપ્રસઙ્ગાનાં વિપર્યયપર્યવસાનમાહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માત્ સર્વપ્રસિદ્ધસ્ય વ્યવહારસ્ય સિદ્ધયે ।
સાક્ષી નિર્દોષ એવૈકઃ સદાઙ્ગીકાર્ય એવ નઃ

ન્યાયસુધા:
યસ્માત્સાક્ષિણઃ ક્વચિદયથાર્થત્વે ઽવિશ્વસનીયત્વાપત્ત્યા કા(ક)રણદોષાદ્યનિશ્ચયપ્રસઙ્ગેન જ્ઞાનાનાં ભ્રમત્વાભ્રમત્વનિર્ધારણાભાવસક્ત્યાર્ઽથતથાત્વનિર્ણયાભાવાનુષઙ્ગેણ નિશ્શઙ્કો ઽવિસંવાદી વ્યવહારો લુપ્યેત ।
નચ તલ્લોપો ઽઙ્ગીકર્તું શક્યઃ ।
સવર્લોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
તથાવિધસ્ય (ચ) લૌકિકૈઃ પરીક્ષકૈશ્લોલ્લઙ્ઘનાયોગાત્ ।
પ્રમિતાર્થાનનુમતાવુન્મત્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્સર્વલોકપ્રસિદ્ધસ્ય નિશ્શઙ્કસ્યાવિસંવાદિનો વ્યવહારસ્ય કાયર્ભૂતસ્ય સિદ્ધયે વસ્તુતથાત્વાતથાત્વનિશ્ચયઃ કારણ(કરણી)ભૂતો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તત્સિદ્ધયે કા(ક)રણદોષાદિનિશ્ચયદ્વારા સાક્ષિણા જ્ઞાનાનાં ભ્રમત્વાભ્રમત્વનિર્ણયો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તત્સિદ્ધયે (ચ) સાક્ષિણો વિશ્વસનીયત્વં તત્સિદ્ધયે ચ સાક્ષી સદા નિર્દેષો યથાર્થ એવ ન પરીક્ષકાણામઙ્ગીકાર્ય ઇતિ ।
નન્વેવં તર્હિ પ્રાભાકરાદિદિશા સર્વેષામપિ પ્રત્યયાનાં યથાર્થત્વનિયમો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- એક એવેતિ ॥
એકસ્યૈવ યાથાર્થ્યનિયમેન સર્વસ્યોપપત્તૌ કિમપ્રામાણિકેન પ્રમાણવિરુદ્ધેન સર્વપ્રત્યયયાથાર્થ્યનિયમેનેતિ ભાવઃ ।
*8,605*
કિમતો યદ્યેવં સાક્ષી નિયમેનાર્થાવ્યભિચારીત્યત આહ- શુદ્ધ ઇતિ ॥
શુદ્ધઃ સાક્ષી યદા સિદ્ધો દુઃખિત્વં વાર્યતે કથમ્
ન્યાયસુધા:
દુઃખિત્વં તેન પ્રતીતં જીવસ્યેતિ શેષઃ ।
તતશ્ચ કિમિત્યત આહ- ઉપજીવ્યેતિ ॥
ઉપજીવ્યપ્રમાણં તદ્ ભેદગ્રાહકમેવ હિ
ન્યાયસુધા:
શ્રુત્યનુમાનયોરુપજીવ્યપ્રમાણં તત્ તસ્માત્ ભેદગ્રાહકં ભેદપ્રમાપકમ્ ।
તથા ચોપજીવ્યવિરોધાદભેદશ્રુત્યાદેરપ્રામાણ્યમિતિ ભાવઃ ।
તતો ઽપિ કિમિત્યતઃ સૂત્રાર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો જીવેશયોર્ભેદઃ શ્રુતિસામર્થ્યસુસ્થિરઃ

ન્યાયસુધા:
શ્રુતિઃ"ભિન્નો ઽચિન્ત્યઃઽ; ઇત્યાદિકા ।
સામર્થ્યમપ્રતિ(સત્પ્રતિ)પક્ષત્વમ્ ।
॥ ઓં તદ્ગુણસારત્વાત્તુ તદ્વયપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્ ઓં ॥
યદ્યેવં જીવેશ્વરયોર્ભેદ એવ પારમાર્થિકો વ્યવસ્થિતસ્તદા તત્ત્વમસીત્યાદ્યદ્વૈતશ્રુતીનામહં હરિરિત્યાદિસ્મૃતીનાં ચ કા ગતિઃ ।
નહિ તાસામનુમાનવત્સર્વથાપ્રામાણ્યં યુક્તમ્ ।
અપૌરુષેયત્વેનાપ્તોક્તત્વેન ચ તત્કારણાભાવાદિત્યાશઙ્કાપરિહારાય સૂત્રમ્ ।
તદ્ગુણસારત્વાત્તુ તદ્વયપદેશઃ પ્રાજ્ઞવદિતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- તથાપીતિ ॥
તદ્ગુણસારત્વાત્ તુ તદ્વ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્

તથાપિ તુ ચિદાનન્દપૂર્વાસ્તત્સદૃશા ગુણાઃ ।
સારસ્વરૂપમસ્યાપિ મુક્તાવપ્યવશિષ્યતે

અતો ઽભેદવદેવૈતાઃ શ્રુતયઃ પ્રવદન્તિ હિ ।
પૌરાણાનિ ચ વાક્યાનિ સાદૃશ્યાભેદસંશ્રયાત્

*8,606*
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ જીવબ્રહ્મણોર્ભેદ એવ તથાપ્યભેદવદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
તં ચ વક્ષ્યામઃ ।
તત્સદૃશઃ પરમાત્મગુણસદૃશાઃ ।
સાર ઇત્યનુવાદેન સ્વરૂપમિતિ વ્યાખ્યાનમ્ ।
અસ્ય જીવસ્ય ।
કુતઃ ।
મુક્તાવપિ કૈવલ્યે ઽપ્યવશિષ્યતે યતઃ ।
અભેદવત્ અભેદમિવ"તત્ર તસ્યેવઽ; ઇત્યત્રોપસઙ્ખયેયમેતત્ ।
શિષ્યપ્રયોગાત્ ।
યદ્વાભેદ ઇતિ તત્પ્રતિપાદકમુપલક્ષ્યતે ।
અત એવેતિ સમ્બન્ધઃ ।
એતાઃ પરોદાહૃતાઃ ।
હીતિ મુખ્યે બાધકં સૂચયતિ ।
અત એવેત્યસ્યૈવ વિવરણં સાદૃશ્યેતિ ।
સાદૃશ્યમેવાભેદઃ સાદૃશ્યાભેદઃ ।
સિંહો દેવદત્ત ઇત્યાદિવદ્ગૌણો ઽયં વ્યપદેશ ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
અદ્વૈતવાદિભિઃ ખલુ તત્ત્વંપદયોર્વિરુદ્ધસ્વાર્થૈકદેશત્યાગેનૈકદેશલક્ષણયા સામાનાધિકરણ્યમાત્રં મુખ્યમઙ્ગીકૃતમ્ ।
તતો વરં પદદ્વયસ્ય મુખ્યાર્થત્વમભ્યુપગમ્ય સામાનાધિકરણ્યમાત્રસ્ય ગૌણત્વમભ્યુપગન્તુમ્ ।
તાત્પર્યલિઙ્ગાનિ ચ તત્ર તત્રાન્યથા નીતાનિ ।
*8,610*
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ સૌત્રમભેદાગમવ્યાખ્યાનમિત્યાશયવાનુક્તાનુવાદેનાર્થાન્તરમપ્યાહ- સાદૃશ્યાચ્ચેતિ ॥
સાદૃશ્યાચ્ચ પ્રધાનત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યાદપિચાભિદામ્ ।
આહુરીશેન જીવસ્ય ... ॥ મનુવ્_2,3.69અ-ચ્ ॥
*8,611*
ન્યાયસુધા:
પ્રધાનત્વાદપીત્યન્વયઃ ।
આહુઃ શ્રુતયઃ ।
પૌરાણાનિ (ચ) વાક્યાનીતિ વર્તતે ।
ઉક્તાનુવાદઃ પ્રતિપત્તિસૌકર્યાર્થઃ ।
પ્રધાનત્વં વૈશિષ્યયમ્ ।
તત્ત્વમસીત્યાદિવ્યપદેશઃ સાદૃશ્યાદ્ગૌણ ઇત્યુક્તમ્ ।
નાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટેત્યાદિ નિર્દેશસ્તુ સ્વાતન્ત્ર્યપ્રાધાન્યાભ્યાં લાક્ષણિકઃ ।
દ્રષ્ટૃપદેન તત્રારોપિતવૈશિષ્યયં સ્વાતન્ત્ર્યં ચોપલક્ષ્યતે ।
તથાચ દ્રષ્ટા વિશિષ્યઃ સ્વાતન્ત્ર્યશ્ચાન્યો નાસ્તિ ઇત્યર્થઃ સમ્પદ્યતે ।
યદ્વા તત્ત્વમસીત્યાદિનિર્દેશો ઽપિ પ્રાધાન્યસ્વાતન્ત્ર્યાભ્યાં લાક્ષણિકો વ્યાખ્યાયતે ।
તથાહિ ।
તચ્છબ્દેન તદીયે સ્વાતન્ત્ર્યપ્રાધાન્યે લક્ષ્યેતે ।
પુનસ્તાભ્યાં તદ્વિષયતા લક્ષ્યતે ।
તતશ્ચ તત્પ્રધાનકસ્તત્તન્ત્રશ્ચેતિ વાક્યાર્થો ભવતિ ।
એતદપ્યુપલક્ષણમ્ ।
અતત્ત્વમસીત્યાદિવ્યાખ્યાનાન્તરમપ્યત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
તુશબ્દો હિ સૌત્રો ઽવધારણાર્થસ્તેન ચ સાદૃશ્યાતિરિક્તો ઽર્થો નિવર્ત્યતે ।
તત્કથમર્થાન્તરવર્ણનમિત્યતો ઽન્યથા વ્યાચષ્ટે- નેતિ ॥
... ન સ્વરૂપાભિદાં ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
ક્વચિત્ પ્રદેશે ।
સ્વરૂપાભિદાં નાહુરિતિ તુશબ્દાર્થઃ ।
નતુ પ્રાધાન્યાદિનિવૃત્તિરિતિ ।
અસ્ત્વેવં જીવસ્ય બ્રહ્મૈક્યં મુક્તસ્ય તત્કથં વ્યાખ્યેયમ્ ।
નચ તદપ્યુક્તન્યાયેનેતિ યુક્તમ્ ।
તથા સતિ યત્ર ત્વસ્યેત્યાદિવિશેષોક્ત્યનુપપત્તેરિત્યત આહ- સ્થાનૈક્યમિતિ ॥
સ્થાનૈક્યમૈકમત્યં ચ મુક્તસ્ય તુ વિશિષ્ટતે
ન્યાયસુધા:
ઈશેનેતિ વર્તતે ।
ન કેવલમુક્તનિમિત્તત્રયં કિન્નામૈતન્નિમિત્તદ્વયં વિશિષ્યતે ।
અતો વિશેષણાભેદોક્તિરુપપદ્યતે ।
તત્ર સ્થાનૈક્યેનૈક્યવ્યપદેશો લાક્ષણિકઃ ।
સ્થાનગતસ્યૈકસ્ય સ્થાનિષુ પ્રયોગાત્ ।
ઐકમત્યનિમિત્તે તુ પ્રયોગે લક્ષિતલક્ષણા ।
વિષયૈક્યાન્મત્યૈક્યં તતશ્ચ મતિમતામિતિ ।
*8,616*
કિઞ્ચ યત્સાદૃશ્યં સજ્જીવમાત્રસાધારણતયોક્તં તત્સંસારિણ્યનભિવ્યક્તં મુક્તે તુ વ્યક્તમિતિ તદભિપ્રાયેણાપિ વિશેષતો ઽભેદોક્તિર્યુક્તેત્યાશયવાનાહ- સાદૃશ્યં ચેતિ ॥
સાદૃશ્યં ચ વિશેષેણ ...
ન્યાયસુધા:
મુક્તસ્યેશેનેતિ વર્તતે ।
નનુ સાદૃયાદિકં જડેષ્વપિ વિદ્યતે ।
તત્કથં તેષાં"સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ; ।
"ભૂતાનિ વિષ્ણુર્ભુવનાનિ વિષ્ણુર્વનાનિ વિષ્ણુર્ગિરયો દિશશ્ચઽ; ઇત્યાદૌ ક્વચિદેવ પરમાત્મૈક્યવ્યપદેશો ન પુનર્જીવત્પ્રાચુર્યેણેત્યત આહ- જડાનામિતિ ॥
... જડાનાં દ્વયમેવ તુ
ન્યાયસુધા:
તત્પ્રધાનકં તત્તન્ત્રત્વમેવ ।
જડાનાં ત્વિતિ સમ્બન્ધઃ ।
સાદૃશ્યસ્યાપિ તૃતીયસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્કથં દ્વયમેવેત્યત આહ- ભવેદિતિ ॥
ભવેત્ સાદૃશ્યમત્યલ્પં તૃતીયં પરમાત્મના

*8,616f.*
ન્યાયસુધા:
જડાનામિતિ વર્તતે ।
સત્યમસ્તિ સાદૃશ્યં કિન્તુ તત્સત્વા(ત્તા)દિનૈવ ।
નતુ જીવવદાનન્દાદિના ।
અતો દ્વયસ્યૈવ સત્ત્વાદુપપન્નાપ્રચુરોક્તિઃ ।
નન્વાનન્દાદિના સાદૃશ્યં જીવેષ્વપિ નાસ્તિ ।
કેષાઞ્ચિજ્જીવાનામતદ્રૂપતાભ્યુપગમાદિતિ ચેન્મા ભૂત્ ।
નહિ જીવમાત્રં પ્રતિ તત્ત્વમસીત્યુચ્યતે ।
તસ્ય વેદાનધિકારિત્વાત્ ।
કિન્તુ ભોક્ષયોગ્યં પતીત્યદોષઃ ।
અત્ર સ્થાનૈક્યં ચ ક્ષીરાબ્ધ્યાદિસ્થિતભગવદ્રૂપાપેક્ષયોક્તમિતિ ન જીવજડસાધારણમ્ ।
જડાભેદવ્યાખ્યાનેન પ્રાજ્ઞવદિતિ દૃષ્ટાન્તો ઽપિ વ્યાખ્યાતો ભવતિ ।
*8,617*
સૂત્રે પ્રાજ્ઞવદિત્યુક્તમ્ ।
તસ્યા(યમર્)થઃ ।
પ્રાજ્ઞે યથાભેદવ્યપદેશો ઽમુખ્યસ્તથેતિ ।
તત્ર પ્રતિયોગિવિશેષાનુક્તેર્વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યાદિરખિલો ઽપ્યભેદવ્યપદેશો નિત્યત્વાદિસાદૃશ્યેનામુખ્ય ઇતિ જ્ઞાયેત ।
તન્મા વિજ્ઞાયીત્યાશયવાનાહ- ઈશેતિ ॥
*8,618*
ઈશરૂપક્રિયાણાં ચ ગુણાનામપિ સર્વશઃ ।
તથૈવાવયવાનાં તત્સ્વરૂપૈક્યં તુ મુખ્યતઃ

ન્યાયસુધા:
રૂપાણિ મત્સ્યાદીનિ ।
ક્રિયાઃ સૃષ્ટયાદ્યાઃ ।
ગુણા જ્ઞાનાદયઃ ।
સવર્શ ઇતિ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ ।
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
એવશબ્દસ્ય મુખ્યત ઇત્યેનાન્વયઃ ।
અવયવા હસ્તાદ્યાઃ ।
તત્સ્વરૂપૈક્યમ્ ઈશ્વરસ્વરૂપેણૈ(પૈ)ક્યં તત્પ્રતિપાદકં વાક્યમિતિ યાવત્ ।
મુખ્યત એવ વ્યાખ્યેયમિતિ શેષઃ ।
તુશબ્દો જડવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
તથાચ જડવિશેષ એવાયં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
નચૈવં સાધ્યસમત્વદોષઃ ।
જીવમાત્રાભેદવાદિનં પ્રત્યક્ષસ્યાધિકરણસ્યારબ્ધત્વાદિતિ ।
કુત એતદિતિ ચેત્(ન) ।
તત્ર ભેદદર્શને પ્રત્યવાયસ્યોક્તત્વાદિત્યાહ- યથેતિ ॥
યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ ।
એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્તાનેવાનુવિધાવતિ ।
ઇતિ શ્રુતેર્ ... ॥ મનુવ્_2,3.72અ-એ ॥
ન્યાયસુધા:
પર્વતેષુ દુર્ગે શિખરે વૃષ્ટમુદકં યથાધો (વિ)ધાવત્યેવં પારમેશ્વરાન્ધર્માસ્તતઃ પૃથક્ પશ્યંસ્તાનેવ તદ્દર્શનમન્વેવાવિલમ્બેન નરકં વિધાવતીત્યર્થઃ ।
*8,620*
નન્વીશ્વરધર્માણાં ભેદાભેદૌ ભવતામ્ ।
તથા ચાત્યન્તાભેદોક્તિરમુખ્યેતિ સૌત્રો દૃષ્ટાન્તો ઽસઙ્કુચિતવૃત્તિર્ભવિષ્યતિ ।
ઇયં ચ શ્રુતિરત્યન્તભેદદર્શનનિન્દાપરા ભવત્વિત્યત આહ- નોભયં ચેતિ ॥
... નોભયં ચ ભેદાભેદાખ્યમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
ઇષ્યતે સૂત્રકૃતેતિ શેષઃ ।
ભેદાભેદૌ નેષ્યતે ઇતિ વક્તવ્યે ભેદાભેદાખ્યમુભયમિતિ વચનં વક્ષ્યમાણશ્રુતિવ્યાખ્યાનાનુસારેણેતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
કુતો નેષ્યત ઇત્યત આહ- એકમેવેતિ ॥
એકમેવાદ્વિતીયં નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

ઇતિ શ્રુતાવિવેત્યસ્માદ્ ભેદાભેદનિરાકૃતિઃ
ન્યાયસુધા:
એકમ્ અભિન્નમ્ ।
એકમપિ ઘટાદિકમવયવભેદવદુપલબ્ધમત એવેત્યુક્તમ્ ।
અદ્વિતીયં સમાધિકરહિતમ્ ।
ઇહ બ્રહ્મણિ કિઞ્ચન ગુણાદિકમિતિ નાનાભૂતં નાસ્તિ ।
યસ્ત્વિહ બ્રહ્મણિ વિદ્યમાનં ગુણાદિકં નાના ભિન્નં, ઇવ શબ્દાદભિન્નં ચ પશ્યતિ ।
સ મૃત્યોરનન્તરં મૃત્યું નરકમાપ્નોતિ ।
ઇતિ શ્રુતાવિવેત્યસ્માચ્છબ્દાત્ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
એવશબ્દાચ્ચ ભેદાભેદનિરાકૃતિઃ કૃતા જ્ઞાયતે ।
અતો નેષ્યત ઇતિ યોજના ।
ઇવશબ્દપ્રયોગાત્કથમેતલ્લભ્યત ઇત્યત આહ- ઇવેતિ ॥
ઇવોભયે ચ સાદૃશ્ય ઇતિ વાક્ શબ્દનિર્ણયે

ન્યાયસુધા:
ઉભયે યદુક્તં પૂર્વપદેન તત્પ્રતિયોગિનિ દ્વિતીયે વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ નાનો(ક્ત્વા)ક્ત્યા પ્રયુક્ત ઇવશબ્દો ઽનાના (સં)ગૃહ્ણાતીતિ ભેદાભેદાખ્યમુખ્યં નિરાકૃતં ભવતિ ।
વાગસ્તીતિ શેષઃ ।
શબ્દનિર્ણયો નામ ગ્રન્થવિશેષઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં પૃથગુપદેશાધિકરણમ્ ॥
*8,622*
[======= જ્ન્ય્સ્_2,3.xવિઇઇ: અંશાધિકરણ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અંશાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અંશો નાનાવ્યપદેશાદન્યથા ચાપિ તાશકિતવાદિત્વમધીયત એકે ઓં ॥
કેચિદિદમેવં વ્યાચક્ષતે ।
જીવઃ પરમાત્મનોંઽશઃ ।
અંશત્વં ચ નારમ્ભકત્વમ્ ।
પરમાત્મનો ઽનારબ્ધત્વાત્ ।
નાપિ ખણ્ડત્વમ્ ।
અચ્છેદ્યત્વાત્ ।
નચ પ્રદેશત્વમ્ ।
પ(ઘ)ટાદિવદનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિન્નામ ભિન્નાભિન્નત્વમ્ ।
અત્ર ભેદ ઔપાધિકો ઽભેદસ્તુ સ્વાભાવિકઃ ।
ઉપાધિશ્ચ અનાદ્યનિર્વાચ્યાવિદ્યેત્યેકે ।
અન્યે તુ સત્યમેવાન્તઃકરણાદિકમિતિ ।
કુત એતત્ ।
"દ્વા સુપર્ણાઽ"નિત્યો નિત્યાનામ્ઽ; ઇત્યાદિનાનાવ્યપદેશાત્ ।
અન્યથા ચાપિ"તત્ત્વમસિઽ"અહં બ્રહ્માસ્મિઽ; ઇત્યાદ્યભેદવ્યપદેશાત્ ।
નચૈકસ્યૈવ જીવસ્ય બ્રહ્મણા ભેદાભેદૌ કિન્તુ સર્વેષામ્ ।
યતો બ્રહ્મદાશા બ્રહ્મકિતવા ઇત્યેકે બ્રહ્મરરો દાશકિતવાદિત્વમધીયત ઇત્યાદિ ।
તદિદમયુક્તમ્ ।
તથાહિ ।
કો ઽયમભેદઃ ।
કિં મુખ્ય એવોતામુખ્યઃ ।
સાદૃશ્યાદિલક્ષણઃ ।
આદ્યં નિરાકરોતિ- ભેદસ્યેતિ ॥
*8,623*
અંશો નાનાવ્યપદેશાદ્ અન્યથા ચાપિ દાશકિતવાદિત્વમ્ અધીયત એકે

ભેદસ્ય મુક્તૌ વચનાદપિ તત્પક્ષનિગ્રહઃ

ન્યાયસુધા:
મુક્તાવપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્પક્ષો મુખ્યાભેદપક્ષઃ ।
જીવસ્યૌપાધિક એવ પરમાત્મનો ભેદઃ ।
અભેદસ્તુ સ્વાભાવિક ઇતિ વદતા મુક્તૌ ભેદાભાવો (વાચ્યઃ) ।
તત્રાવિદ્યાયા અન્તઃકરણાદેશ્ચાભાવાત્ ।
નચ તદ્યુજ્યતે ।
મુક્તાવપિ જીવબ્રહ્મભે(ણોર્ભે)દસ્ય પ્રાગુદાહૃતાભિઃ શ્રુતિસ્મૃતિભિરભિહિતત્વાત્ ।
અતઃ પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદસ્ય પક્ષસ્ય હેયત્વમેવ ।
દ્વિતીયં નિરાચષ્ટે- ચેતનત્વાદીતિ ॥
ચેતનત્વાદિસાદૃશ્યં યદ્યભેદ ઇતીષ્યતે ।
અઙ્ગીકૃતં તદસ્માભિર્ન સ્વરૂપૈકતા ક્વચિત્ ॥ મનુવ્_2,3.75ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
સાદૃશ્યમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
તત્પ્રધાન(ક)ત્વાદ્યપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અભેદો ઽઙ્ગીકૃતશ્ચેત્કથં તત્પક્ષનિગ્રહ ઇત્યુક્તમિત્યત(મત) આહ- નેતિ ॥
ક્વચિદિતિ સંસારે મુક્તૌ વે(ચે)ત્યર્થઃ ।
*8,625*
ન કેવલં યુક્તિવિરુદ્ધો જીવબ્રહ્મણોર્ભેદાભેદાઙ્ગીકારઃ કિં તર્હિ શ્રુતિવિરુદ્ધો ઽપીત્યાહ- ન કેનચિદિતિ ॥
ન કેનચિદભેદો ઽસ્તિ ભેદાભેદો ઽપિવા ક્વચિત્ ।
સમુદાયમૃતે વિષ્ણોઃ સ્વગુણાદીન્ વિનાપિ વા

ઇતિ શ્રુતેર્ન તસ્યાસ્તિ ભેદાભેદો ઽપિ કેનચિત્
*8,625f.*
ન્યાયસુધા:
ભેદેન સહિતો ઽભેદો ભેદાભેદઃ ।
ક્વચિદપીતિ સમ્બન્ધઃ ।
વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
ઋતેયોગે દ્વિતીયાપ્યુપસઙ્ખયાતવ્યા ।
શ્રૌતપ્રયોગાત્ ।
અપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ ।
સ ચ વ્યવસ્થિતો વિકલ્પઃ ।
સમુદાયમૃતે(ન) કેનચિદ્ભેદાભેદો(દો ઽસ્તિ) નાસ્તિ ।
સ્વગુણાદીન્વિનાભેદો નાસ્તીતિ ।
કેનચિદપીત્યન્વયઃ ।
એતેન જીવબ્રહ્મણોર્ભેદાભેદૌ દ્વાવપિ સ્વાભાવિકૌ ।
નતુ ભેદો ઽવિદ્યાદ્યુપાધિનિબન્ધનઃ ।
અતો મુક્તાવપિ ભેદસદ્ભાવાન્નાસ્માકં મુક્તભેદવચનવિરોધ ઇતિ વદન્યાદવપ્રકાશો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
ક્વચિત્કેનચિદિતિ વિશેષશ્રુતિવિરોધાદિતિ ।
*8,628*
યદ્યેવં જીવબ્રહ્મણોર્ન ભેદાભેદૌ કથં તર્હિ સૌત્રં ભેદાભેદશ્રુત્યુદાહરણમિત્યતઃ સ્વમતેન સૂત્રતાત્પર્યમાહ- અભેદેતિ ॥
અભેદશ્રુતયો ઽંશત્વાત્ ...
ન્યાયસુધા:
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
ભેદશ્રુતયશ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અંશત્વાદેવ હિ ઉપપદ્યન્ત ઇતિ શેષઃ ।
દિનાનાવિધસમ્બન્ધવ્યપદેશહેતુમભિધાયાન્યથા ચાપીત્યાદિનાર્ઽથાપત્તિરપ્યુચ્યતે ।
તથાહિ ।
જીવબ્રહ્મણોર્ભેદમભેદં ચ વદન્ત્યઃ શ્રુતયસ્તાવદ્વિદ્યન્તે ।
તાશ્ચ જીવસ્ય બ્રહ્માંશત્વાદેવ હિ ઉપપદ્યન્તે નાન્યથા ।
યદિ જીવો બ્રહ્મણો ઘટ ઇવ પટાદત્યન્તભિન્નઃ સ્યાત્તદાભેદશ્રુતય ઉપરુધ્યેરન્ ।
યદિ વા બ્રહ્માભિન્નઃ સ્યાત્તર્હિ ભેદશ્રુતયો બાધ્યેરન્ ।
નચ ભેદાભેદાશ્રયણેન શ્રુતિદ્વયસામઞ્જસ્યં વાચ્યમ્ ।
ન કેનચિદિત્યુદાહૃતશ્રુતિવિરોધાત્ ।
અતો ભેદાભેદશ્રુત્યન્યથાનુપપત્ત્યા જીવો બ્રહ્માં(ણોં)શો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યેવ સૂત્રાર્થ ઇતિ ।
એતદર્થં ચ ન કેનચિદિત્યાદ્યેકવાક્યતયા વા યોજ્યમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"યતો ભેદેન તસ્યાયમભેદેન ચ ગીયતે ।
અતશ્ચાંશત્વમુદ્દિષ્યં ભેદાભેદૌ ન મુખ્યતઃઽ; ઇતિ ।
*8,629*
પરમાત્માંશત્વં ચેદુપગતં કથં તર્હિ ન ભેદાભેદાઙ્ગીકારઃ ।
પ્રકારાન્તરેણાંશત્વસ્ય નિર્વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
મત્સ્યાદિષુ પરમેશ્વરાંશેષ્વભેદસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાચ્ચેત્યત આહ- સાદૃશ્યં ચેતિ ॥
... સાદૃશ્યં ચાંશતાસ્ય તુ

ન્યાયસુધા:
અસ્ય જીવસ્ય પરમેશ્વરાંશતા તુ તત્સાદૃશ્યમ્ ।
ચશબ્દાત્તદધીનસત્તાદિમત્ત્વં ચેત્યર્થઃ ।
એતેન પુંસ્ત્વાદિવદિત્યનેનૈવેદં ગતાર્થમધિકરણમિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
યદ્વા ચશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
સત્યમ્ ।
મત્સ્યાદિષ્વભેદનિમિત્તકોંઽશશબ્દઃ ।
તથાપિ મુખ્યાંશસાદૃશ્યં તત્સત્તયૈવ સત્તાવત્ત્વલક્ષણમેવ જીવસ્યાંશત્વં ગૌણો ઽયમંશશબ્દ ઇતિ ઇતિ યાવત્ ।
અંશશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વં તત્ર મત્સ્યાદ્યાઃ સ્વરૂપાંશા એવ જીવાઃ ભિન્નાંશા એવેત્યત્ર અસમ્ભાવનાનિરાસાય(દીનાં સ્વરૂપાંશત્વં જીવાનાં ત્વતથાભૂતાંશત્વમિત્યેતત્કુત ઇત્યતો ઽત્ર) આગમવાકયં પઠતિ- અંશસ્ત્વિતિ ॥
*8,630*
અંશસ્તુ દ્વિવિધો જ્ઞેયઃ સ્વરૂપાંશો ઽન્ય એવ ચ ।
વિભિન્નાંશો ઽલ્પશક્તિઃ સ્યાત્ કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યમાત્રયુક્

અંશિનો યત્તુ સામર્થ્યં યત્ સ્વરૂપં યથા સ્થિતિઃ ।
સ એવ ચેત્ સ્વરૂપાંશઃ પ્રાદુર્ભાવા હરેર્યથા

ન્યાયસુધા:
દ્વિવિધ એવ ન ત્વેકવિધ એવેત્યન્વયઃ ।
કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યમાત્રયુગિતિ પુરોવદુભયથા વ્યાખ્યેયમ્ ।
સામર્થ્યં સૃષ્ટયાદિકર્તૃત્વાદિલક્ષણમ્ ।
સ્વરૂપં પૂર્ણાનન્દાદિકમ્ ।
સ્થિતિઃ સર્વગતત્વાદિપરિમાણમ્ ।
સ એવ ચેત્ તત્સામર્થ્યાદિયુક્તશ્ચેદંશસ્તદાસૌ તત્સ્વરૂપાંશો જ્ઞાતવ્યઃ ।
પ્રાદુર્ભાવા ઇતિ તસ્યૈવોદાહરણમ્ ।
એવં જીવા યથેત્યાદ્યસ્યાપ્યુદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનેન પ્રકાશાદિવન્નૈવં પર ઇત્યસ્ય તાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
*8,633*
મત્સ્યાદીનાં જીવાનાં ચ પરમેશ્વરાંશત્વાસામ્યે ઽપિ નૈકપ્રકારતા કિન્તુ મત્સ્યાદ્યાઃ સ્વરૂપાંશા એવ જીવા વિભિન્નાંશા એવેત્યત્રાસમ્ભાવનાનિરાસાય પ્રકાશવદિતિ સૂત્રકૃતા દૃષ્ટાન્તા દત્તાઃ ।
તે ચાયુક્તા ઇવ પ્રતીયન્તે ઉભયત્ર ભેદાભેદસામ્યા(સદ્ભાવા)દિત્યાશઙ્કાનિરાસા(યર્)થં ભાષ્યમ્"અભિમાનિદેવતાપેક્ષયૈતદ્ઽ; ઇતિ ।
તદવિસ્પષ્ટમિત્યતઃ સૌત્રાન્દૃષ્ટાન્તાન્સ્પષ્ટયતિ- સૂર્યેતિ ॥
સૂર્યમણ્ડલમાન્યેકસ્તત્પ્રકાશાભિમાનવાન્ ।
સૂર્યો ઽથ સપ્તમાબ્ધેશ્ચ બાહ્યોદસ્ય ચ વારિપઃ

કઠિનત્વેન મેર્વાદેઃ પૃથિવ્યા અપિ દેવતા ।
ધરાદેવ્ય્ ... ॥ મનુવ્_2,3.81અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સૂર્યમણ્ડલમાન્યંશી સૂર્યસ્તત્પ્રકાશાભિમાનવાંસ્તદંશશ્ચૈક એવ ।
યથેતિ સર્વત્રાન્વીયતે ।
અથશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
બાહ્યોદસ્યાભિમાન્યંશી વારિપઃ સપ્તમાબ્ધેરભિમાની તદંશશ્ચૈક એવ ।
પૃથિવ્યાઃ પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણાયા અભિમાનિન્યંશિભૂતા (દેવતા) ધરાદેવી મેર્વા(દેર)દ્યભિમાનિની દેવતાપ્યંશરૂપૈકૈવ ।
મેરુહિમવદાદેઃ પુરુષા અભિમાનિનઃ પુરાણેષુ (પ્ર)સિદ્ધા ઇત્યત ઉક્તમ્- કઠિણત્વેનેતિ ॥
યત્કઠિનં(ણં) સા પૃથિવીતિ શ્રુતેર્ધરાદેવ્યેવ સર્વસ્યાઃ પૃથિવ્યા અભિમાનિની ।
અવાન્તરાભિમાનિનસ્ત્વન્યે ઇતિ ।
અનેન સ્વરૂપાંશો નિદર્શિતઃ ।
દાર્ષ્યાન્તિકં દર્શયતિ- એવમેવેતિ ॥
... એવમેવૈકો ભગવાન્ વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
નાનાવતારરૂપેણ સ્થિતઃ પૂર્ણગુણઃ સદા ॥ મનુવ્_2,3.81ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
ભગવાન્વિષ્ણુરંશી નાનાવતારરૂપેણ સ્થિતોંઽશશ્ચૈક એવેતિ યોજના ।
અવ્યયઃ સદા પૂર્ણગુણ ઇત્યાગામિસૂત્રાનુસારેણાભેદોપપાદનમ્ ।
વિભિન્નાંશદૃષ્ટાન્તવિવરણપૂર્વકં દાર્ષ્યાન્તિકં વિવૃણોતિ- વિણ્મૂત્રેતિ ॥
વિણ્મૂત્રાક્ષ્યાદિમાનિન્યો યથાપભ્રષ્ટદેવતાઃ ।
સૂર્યાદિભ્યસ્તથૈવાયં સંસારી પરમાત્ પૃથક્

*8,635*
ન્યાયસુધા:
અપભ્રષ્ટનામકા દેવતા અંશરૂપાઃ સૂર્યાદિભ્યઃ સૂર્યવરુણપૃથિવીભ્યોંઽશિભ્યો વ્યુત્ક્રમેણ યથા પૃથક્ ।
જીવાંશાનામંશિનઃ પરમેશ્વરાત્પૃથક્ત્વં યુક્તિતઃ સમર્થયિતું સૂત્રમ્ અનુજ્ઞાપરિહારૌ દેહસમ્બન્ધાજ્જ્યોતિરાદિવદિતિ ।
અત્રાપિ દૃષ્ટાન્તાનામસઙ્ગતિમાશઙ્કયાભિમાનિવિષયતયા વ્યાખ્યાતિ- દેહેતિ ॥
અનુજ્ઞાપરિહારૌ દેહસમ્બન્ધાજ્ જ્યોતિરાદિવત્

દેહદોષૈશ્ચ દુષ્ટત્વાદપભ્રષ્ટાખ્યદેવતાઃ ।
અન્યાઃ સૂર્યાદિદેવેભ્યો હ્યનુગ્રાહ્યાશ્ચ તૈઃ સદા

એવમેવ પરાદ્ વિષ્ણોઃ પૃથક્ સંસારિણો મતાઃ ।
અનુગ્રાહ્યાશ્ચ તેનૈવ તત્પ્રસાદાચ્ચ મોક્ષિણઃ

ન તુ મત્સ્યાદિરૂપાણામનુગ્રાહ્યત્વમિષ્યતે

ન્યાયસુધા:
પરદેહગતદોષૈઃ ।
દેવતાત્વં ત્વન્તર્ધાનાદિશક્તિયોગઃ ।
ચશ(બ્દૌ)બ્દો હેત્વોઃ સમુચ્ચયે ।
હિ યસ્માદનુગ્રાહ્યાશ્ચ તૈઃ સૂર્યાદિભિસ્તત્પ્રસાદાયત્તપ્રતિબન્ધનિવૃત્તિત્વાચ્ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનુગ્રાહ્યશ્ચેત્યાદૌ યત ઇતિ શેષઃ ।
દેહદોષલિપ્તત્વાદિત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
નન્વનુજ્ઞાદિહેતુત્રયં સ્વરૂપાંશેષુ મત્સ્યાદિષ્વસ્તીત્યનૈકાન્તિકં ન જીવાંશાનાં પરમેશ્વરાદ્ભેદં સાધયિતુમલમિત્યત આહ- નત્વિતિ ॥
અનુગ્રાહ્યત્વમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
નેષ્યતે"નૈવ તે જાયન્તેઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિબલેનેતિ શેષઃ ।
*8,637*
અત્રૈવ સૂત્રમ્- અસન્તતેશ્ચાવ્યતિકરઃઽ; ઇતિ ।
તજ્જીવાંશાનાં પરમેશ્વરાદ્ભેદમેવ સાધયત્પ્રતીયતે ।
નતુ મત્સ્યાદીનામભેદમપિ ।
અત ઉ(તદુ)પલક્ષણત્વેન વ્યાચષ્ટે- ગુણૈરિતિ ॥
અસન્તતેશ્ ચાવ્યતિકરઃ

ગુણૈરશેષૈઃ પૂર્ણત્વાન્મુખ્યાભેદો ઽપરૈર્નચ

ન્યાયસુધા:
મત્સ્યાદિરૂપાણામિતિ વર્તતે ।
મુખ્યાભેદાએંઽશિના ।
અપરૈર્જીવૈરીશ્વરસ્યાભેદો ન ચ તેષામપરિપૂર્ણગુણત્વાચ્ચેતિ ।
અનુજ્ઞાપરિહારાવિત્યેતદપ્યેવમુપલક્ષણતયા વ્યાખ્યેયમ્ ।
તદર્થં વા નતુ મત્સ્યાદિરૂપાણામિતિ વાક્યં યોજ્યમ્ ।
*8,638*
॥ ઓં આભાસ એવ ચ ઓં ॥
એવમંશસ્યાપિ જીવસ્યેશ્વરાદ્ભેદઃ પ્રમાણૈસ્સમર્થિતઃ ।
યસ્ત્વંશત્વાદભેદં સાધયેત્તસ્યાંશશબ્દવાચ્યત્વમાત્રત્વં ચેદ્ધેતુસ્તદાનૈકાન્તિકત્વમુક્તમેવ ।
મુખ્યાંશત્વં ચેદ્ધેતુસ્તદાસિદ્ધિરિતિ પ્રતિપાદયદાભાસ એવ ચેતિ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અંશેતિ ॥
આભાસ એવ ચ

અંશાભાસાશ્ચ સર્વે ઽપિ પરસ્યાંશા ન મુખ્યતઃ
ન્યાયસુધા:
સર્વે ઽપિ જીવાઃ ।
જીવાનામંશાભાસત્વં શ્રુત્યન્તરેણ દ્રઢયતિ- યથેતિ ॥
યથૈષા પુરુષે ચ્છાયા એતસ્મિન્નેતદાતતમ્

ન્યાયસુધા:
તથૈતસ્મિન્પુરુષોત્તમે એતજ્જીવજાતમાતતમેતદેવાસ્ય તદંશત્વમિતિ ભાવઃ ।
નન્વેતત્ શ્રુતિવિરુદ્ધં"પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ; ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે ઽનન્તાસનશ્વેતદ્વીપવૈકુણ્ઠેષુ દ્યુશબ્દવાચ્યેષ્વવસ્થિતરૂપત્રયવદ્ભૂતશબ્દવાચ્યાનાં જીવાનામપિ પરમપુરુષપાદત્વાભિધાનાત્ ઇત્યાશઙ્કય વિશેષશ્રુતિબલેન પાદશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વકલ્પનં ન્યાય્યમિત્યાશયવાનાહ- નત્વિતિ ॥
ન તુ પુમ્પાદવત્ પાદા જીવા એતે પરાત્મનઃ ।
પૂર્ણાસ્તસ્ય ગુણા એવ પ્રાદુર્ભાવતયા સ્થિતાઃ ।
એવં જગાદ પરમશ્રુતિર્નારાયણં પરમ્

ન્યાયસુધા:
પુંપાદવત્ પુરુષસ્યામૃતપાદત્રયમિવ ।
કુતઃ ।
પૂર્ણાઃ ।
નારાયણં પ્રાદુર્ભાવરૂપમ્ ।
જીવાંશેભ્યઃ પરં વિલક્ષણમ્ ।
જગાદ ।
*8,639*
અધિદૈવાદિસ્વરૂપનિર્ણયાય પાદો ઽયમારબ્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કીદૃશો ઽત્ર નિર્ણયો જાત ઇત્યતસ્તં બુદ્ધયારોહાય પિણ્ડીકૃત્યાહ- અક્ષય ઇતિ ॥
અક્ષયો ભગવાન્ વિષ્ણુર્લક્ષ્મ્યાવાસો લયે સ્થિતઃ
ન્યાયસુધા:
દેહાદિક્ષયરહિત એવ પ્રલયે સ્થિતઃ ।
અનેન"અસમ્ભવસ્તુ સતો ઽનુપપત્તેઃઽ,"નાત્મા શ્રુતેર્નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃઽ; ઇત્યધિકરણતાત્પર્યમુક્તં ભવતિ ।
લક્ષ્મ્યાવાસ ઇતિ ।
દેવ્યા અપિ પ્રલયે ઽવસ્થાનોક્ત્યા વિયત્પ(દેનોપ)દોપલક્ષિતાયાસ્તસ્યા ન જીવવજ્જનનમિતિ ।
વિયદાદિપદોપાદાનેન તદભિમાનિત્વદશાયામેવ બ્રહ્માદીનાં દેહાદ્યુત્પત્તિર્ન મુક્તાવિતિ સૂચિતમ્ ।
તત્સૂચયતિ- મુક્તૈરિતિ ॥
મુક્તૈઃ સદા ચિન્ત્યમાનો બ્રહ્માદ્યૈસ્તારતમ્યગૈઃ

ન્યાયસુધા:
તથાપિ સૃષ્ટિ(પ્ર)લયક્રમસમર્થનેન સૂચિતં તારતમ્યં તુ તત્રાપિ નાપૈતીત્યાશયેનોક્તમ્- તારતમ્યગૌરિતિ ॥
વિપર્યયેણ તુ ક્રમો ઽત્ર ઇતિ સૃષ્ટિક્રમવિપર્યયેણ (પ્ર)લયે ક્રમો ઽભિહિતઃ ।
તત્ર કઃ સૃષ્ટૌ ક્રમ ઇત્યતસ્તં દર્શયન્વિયદધિકરણતાત્પર્યમાહ- પ્રકૃતિરિતિ ॥
પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ કાલો વેદાશ્ચેતિ ચતુષ્યયમ્ ।
નિત્યં સ્વરૂપતો વિષ્ણોર્વિશેષાવાપ્તિમાત્રતઃ ।
ઉત્પત્તિમાદિતિ પ્રોક્તં લક્ષ્મીસ્તદભિમાનિની

*8,640*
ન્યાયસુધા:
તતો જાતઃ પુમાન્ નામ બ્રહ્માસ્યાં વાસુદેવતઃ ।
સૂત્રાત્મા પ્રાણનામા ચ દેવ્યૌ પ્રકૃતિમાનિની

તતો રૂપં મહાન્ નામ બ્રહ્મણો ઽહઙ્કૃતિઃ શિવઃ ।
બ્રહ્મણો બુદ્ધિનામ્નોમા તત ઇન્દ્રો મનો ઽભિધઃ ।
સ્કન્દશ્ચ તત એવાન્યે સર્વે દેવાઃ પ્રજજ્ઞિરે

ન્યાયસુધા:
તદભિમાનિની લક્ષ્મીશ્ચૈવમિત્યર્થઃ ।
તતઃ કઃ સૃષ્ટૌ ક્રમ ઇત્યતસ્તં દર્શયન્વિયદધિકરણતાત્પર્યમાહ- પ્રકૃતિરિતિ ॥
તદભિમાનિની લક્ષ્મીશ્ચૈવમિત્યર્થઃ ।
તતઃ તદનન્તરમ્ ।
પ્રાણનામા સઙ્કર્ષણાત્ ।
દેવ્યૌ સરસ્વતીભારત્યૌ ।
પ્રકૃતિમાનિની મહત્તત્ત્વરૂપાત્ ।
તતઃ અહઙ્કારાત્ ।
તત એવ ઇન્દ્રસ્કન્દાભ્યામ્ ।
અન્યે તત્ત્વાભિમાનિનઃ ।
અત્રોપલક્ષિતાનામપ્યધિકાશઙ્કાનિરાસાય"તથા પ્રાણઃઽઇત્યાદિના નિર્ણયઃ કરિષ્યત ઇત્યદોષઃ ।
સૃષ્ટિપ્રલયયોઃ ક્રમવિપયર્યસમર્થનાય તાત્પર્યમાહ- તત્રેતિ ॥
તત્ર પૂર્વતનઃ શ્રેયાન્ ગુણૈઃ સર્વૈઃ સમસ્તશઃ
ન્યાયસુધા:
સમસ્તશઃ સમસ્તેષુ ।
"તેજો ઽતઃઽ,"તદભિધ્યાનાત્ઽ; ઇત્યાદેસ્તાત્પર્યમાહ- તેભ્યશ્ચેતિ ॥
તેભ્યશ્ચ ભગવાન્ વિષ્ણુસ્ ...
ન્યાયસુધા:
શ્રેયાનિતિ વર્તતે ।
સમસ્તશ ઇતિ પઞ્ચમ્યન્તમત્ર વા સમ્બદ્ધયતે ।
સર્વસ્ય જન્મલયૌ પરમેશ્વરાયત્તાવિત્યુક્તમ્ ।
"પરાત્તુ તચ્છતેઃઽ; ઇત્યાદિના પ્રવૃત્તિશ્ચ ।
તત્તાત્પર્યમાહ- તદધીના ઇતિ ॥
... તદધીના ઇમે સદા

જન્મસ્થિતિલયાજ્ઞાનનિયતિજ્ઞાનસંસૃતિઃ ।
મોક્ષશ્ચ ... ॥ મનુવ્_2,3.93અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ઇમે જન્માદ્યા મોક્ષાન્તા ભાવાઃ ।
એતેષામિતિ વક્ષ્યમાણમત્રાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવે ઽપિ નપુંસકત્વાભાવશ્છાન્દસઃ ।
યુવોરનાકાવિતિ યથા ।
મુક્તૌ જન્માભાવે ઽપિ સ્થિત્યાદૌ ભગવદધીનત્વમસ્ત્યેવેત્યાહ- તદધીનત્વમિતિ ॥
... તદધીનત્વમેતેષાં નૈવ હીયતે

મુક્તાવપિ ...
*8,641*
ન્યાયસુધા:
એતેષાં બ્રહ્માદીનામ્ ।
પરમપ્રમેયમાહ- સ એવેતિ ॥
... સ એવૈકઃ સ્વતન્ત્રઃ પૂર્ણસદ્ગુણઃ
ન્યાયસુધા:
ઉપસંહરતિ- ઇતીતિ ॥
ઇતિ શ્રુત્યુપપત્તિભ્યાં પાદે ઽસ્મિન્ પ્રભુણોદિતમ્