न्यायसुधा · अध्याय 2.3

न्यायसुधा:
अविद्याम् अविद्यकल्पितमविद्यमानार्थम् ।
आयान्ति तमः ।
इवशब्दः किञ्चिदर्थः ।
उशब्दो ऽवधारणार्थः ।
ये केवलं विद्यायामेव रता इत्युक्त्या लब्धस्यार्थस्य कथनम् ,तस्या नैव निन्दका इति ।
अन्यथा विद्ययामृतमश्नुत इत्यनेन विरोधः स्यात् ।
ततः अविद्यानिराकरणाभावे दोषसद्भावात् ।
सहेति समुच्चयनियमं द्योतयति ।
दोषज्ञानादतीत्यैताम् इत्यनेन अविद्यया दुष्टत्वेन ज्ञातया मृत्युं तामेवाविद्यां तत्कार्यं दुःखादिकं चातीत्य तीर्त्वा
इत्यर्थो ज्ञायते ।
यद्यपि तत्त्वज्ञानं न स्वपक्षप्रमाणमात्रेण भवति, यावत्परपक्षप्रमाणं न निराक्रियते ।
सत्प्रतिपक्षस्य प्रमाणस्य निर्णयानङ्गत्वात् ।
अतस्तत्त्वज्ञानं कामयमानेनावश्यं स्वपक्षसाधनमिव परपक्षनिरसो ऽपि विधेय एवेत्युपपत्तिसिद्धो ऽयमर्थः ।
तथाप्यागमावष्टम्भेन प्रत्यवतिष्ठमानस्तथैव बोधनीय इत्याशयवता मन्त्रावुदाहृताविति सर्वमनवद्यम् ।
॥ इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।
कृतायां टीकायां विषमपदवाक्याथर्विवृतौ द्वितीये ऽध्याये ऽयं समयचरणः पर्यवसितः ॥
अध्यय 2, पद 3
*8,471*
[======= ज्न्य्स्_2,3....: ...आधिकरण =======]
॥ अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वियदधिकरणम् ॥
"न वियदश्रुतेःऽ; इत्यादि पादप्रतिपाद्यं ससङ्गतिकं दर्शयति- अथेति ॥
अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः ।
करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम्

न्यायसुधा:
प्रभुः सूत्रकारः, अनेन व्याचिख्यासिततया बुद्धिसन्निहितेन तृतीयेन पादेन वैदिकानां वचनानां परस्परं अविरोधं विरोधाभावं, दर्शयतीति प्रतिपाद्यकथनम् ।
अस्यान्तर्भावलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमुक्तम्- अशेषेति ॥
अशेषाश्च ते समाम्नायविरोधाश्चेति विग्रहः ।
करिष्यन् इत्यध्यायोपक्रमसमयापेक्षया ।
सूत्रकृता खलु सर्वानपि वेदविरोधान्परिहर्तुं द्वितीयो ऽयमध्याय आरब्धः ।
वैदिकानां वचनानां परस्परविरोधो ऽपि तदन्तर्भूत एवेत्यतस्तदपाकरणमिह सङ्गतमेवेति ।
आनन्तर्यलक्षणां सङ्गतिं दर्शयितुमथेत्युक्तम् ।
अवसरप्राप्तौ प्राधान्याद्युक्तिविरोधपरिहारस्य प्राथम्ये तत्प्रपञ्चात्मकत्वेन समयविरोधपरिहारस्य तदानन्तर्ये सति श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारस्य भवत्ययमवसर इति ।
नन्वेवं तर्ह्यस्य पादस्य चतुर्थपादाद्भेदो न स्यात् ।
तत्रापि वेदवचसां परस्परविरोधस्य अपाक्रियमाणत्वादित्यत उक्तम्- अधिदैवेति ॥
अधिदैवानि अव्यक्ताद्यभिमानिदेवताः ।
अधिभूतानि कार्यकारणोपेतानि वियदादिभूतानि ।
*8,474*
इदमुक्तं भवति ।
यद्यपि पादद्वये वेदवाक्यानां परस्परविरोध एव निरस्यते ।
तथापि विषयभेदाद्भेदो भविष्यति ।
इहाधिदैवादिविषयवाक्यानां चतुर्थे त्वध्यात्मविषयाणामिति ।
नचैवमस्य पादस्यानेकविषयत्वेनानेकत्वापत्तिः ।
अध्यात्मेतरविषयत्वेनैकत्वोपपत्तेः इति ।
अत्रापि क्रमनियमे हेतुमाचार्य एव वक्ष्यति ।
*8,475*
ननु च वेदवाक्यानां परस्परविरोधपरिहारः किमर्थः ।
मिथो विरुद्धानां प्रामाण्यानिश्चयात्तत्प्रामाण्यनिश्चयार्थ इति चेन्न ।
एवं सत्यस्य तर्कशास्त्रत्वप्रसङ्गेन मीमांसात्वव्याघातादिति ।
उच्यते ।
ब्रह्मणो ऽशेषजगत्कारणत्वनिश्चयो ह्यशेषजगत्स्वरूपनिर्णये तस्य कार्यत्वादिनिर्णये च सति स्यान्नान्यथा ।
नच तद्विषयाणां वाक्यानां मिथो व्याघाते तत्स्वरूपनिर्णयो भवति ।
अतो ऽधिदैवादिवस्तुतत्त्वावधारणार्थ एवायं मिथो विरोधपरिहारः ।
तदिदमप्युक्तम्- स्वरूपनिर्णयायैवेति ॥
स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् ।
पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः

न्यायसुधा:
ननु किं कतिपयवचनानामन्योन्यविरोधः परिह्रियते उत सर्वेषाम् ।
नाद्यः ।
वैयर्थ्यात् ।
तत्रैव वचनान्तरविरोधसद्भावेनानिर्णयतादवस्थ्यात् ।
न द्वितीयः ।
वेदवाक्यानामनन्तत्वेन ज्ञातुमशक्यत्वादित्यत उक्तम्- अमितद्युतिरिति ॥
सर्वज्ञ इत्यर्थः ।
*8,476*
एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीः सङ्गृह्याह- अनुभूतीति ॥
अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततो ऽधिकम् ।
एतत् सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च

दृष्टयुक्तयनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः ।
प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवतिर्ता

लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता ।
तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा

उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ।
नानाश्रुतिश्च वैचितृयं युक्तयः पूर्वपक्षगाः

व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता ।
मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः

गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता ।
अभीष्यासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिविर्पर्ययः ।
विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधकाः

*8,477*
न्यायसुधा:
॥ ओं न वियदश्रुतेः ओं ॥
अत्राधिकरणे ऽनादिर्वायमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वमात्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता ।
तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम ।
अथ ह वाव नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थं ज्ञातव्यमित्याशयवानाह- प्रकृतिरिति ॥
न वियदश्रुतेः

प्रकृतिः पुरुषः कालो देवास्तदभिमानिनः ।
महदाद्याश्च जायन्ते ... ॥ मनुव्_2,3.9अ-च् ॥
न्यायसुधा:
प्रकृतिः अचेतना पुरुषो जीवः तदभिमानिनः प्रकृत्याद्यभिमानिनः ।
महदाद्या इति महदहङ्कारमनोबुद्धीन्द्रियभूतसूक्ष्मतन्मात्राण्युच्यन्ते ।
प्रकृतस्योत्पत्त्यसम्भवस्य नेति प्रतिषेधे लब्धमर्थमाह- जायन्त इति ॥
अयमभिसन्धिः ।
न तावत्प्रकृत्यादयो जन्मरहिता एवाभ्युपग(म्यत)ता इति युक्तम् ।
"प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यःऽ"यावद्विकारस्तु विभागो लोकवत्ऽ; इत्युक्तानां प्रतिज्ञाहान्यादीनामत्रापि साम्यात् ।
अन्यथा तेषामनैकान्तिकत्वापातात् ।
नाप्यविगीतजन्मानः ।
श्रुतिविगानस्य दर्शितत्वात् ।
नचाधिकरणान्तरं तत्परमस्ति ।
तस्मादत्रैव वियत्पदेन तेषामुपलक्षणं युक्तम् ।
मातरिश्वप्रभृतिषु पुनरधिकाशङ्कानिरासायायधिकरणान्तरारम्भ इति ।
*8,479*
इहाकाशस्योक्तं जन्म घटादेरिवाभूत्वाभवनलक्षणमिति केचिदास्थिताः ।
तत् निराकरिष्यन्स्वमतं तावदाह- पराधीनेति ॥
... पराधीनविशेषिता ।
इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम् ॥ मनुव्_2,3.9द्-f ॥
न्यायसुधा:
"आत्मन आकाशः सम्भूतःऽ"स इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिश्रुतिं, विभक्तत्वादियुक्तिं चाश्रित्य यदिहाधिकरणे वियतो जनिमत्त्वमुदितं तत्पराधीनातिशयलाभलक्षणं प्रतिपत्तव्यम् ।
अपूर्वविशेषोपजनने हि विशिष्याकारोपजनो ऽवश्यम्भावी विशिष्याकारश्च वस्तुस्वरूपाभिन्न इति तस्यैवासावुपजनो भवति ।
देवदत्तः शरीरी जातो विद्वान् जात इति, घटः संयुक्तो जातो विभक्तो जात इति चावस्थितस्वरूप एव वस्तुनि विशेषावाप्तिमात्रेण जननव्यवहारो दृश्यत एव ।
ननु परिणामवादे घटादेरप्येषैवोत्पत्तिर्यदवस्थितस्वरूपस्यैव मृदादेरप्याकारान्त(रावाप्तिः)रतापत्तिः ।
परैरपि परिणामवाद एवाङ्गीकृतो नारम्भवादः ।
अतो विवादाभावाद्वयर्थो ऽयमारम्भः ।
यथा न व्यर्थस्तथाऽचार्य एव विवादविषयं स्पष्टयिष्यति ।
अत्र"इदं सर्वं ससर्जऽ; इति श्रु(त्याद्युदा)त्युदाहरणं श्रुत्यादावप्येवमेव जन्म व्याख्येयमिति ज्ञापनार्थम् ।
यच्च वियत्पदं प्रकृत्याद्युपलक्षणपरमित्याभिप्रेतं तत्रोक्तरीत्योपपत्तिसूचनार्थं चेति ।
*8,481*
परोक्तरीत्या घटादिवदभूत्वाभवनलक्षणैवोत्पत्तिर्वियतः श्रुतिसूत्रविवक्षिता किन्न स्यादिति चेदत्र पृच्छामः ।
आकाशशब्देन किं विवक्षितं परेषां (किं) वैशेषिकादिवदवकाशमात्रमुत बाह्यानामिव मूर्ताभावः ।
आद्यं दूषयति- अवकाशमात्रमिति ॥
अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यते ऽन्यथा
न्यायसुधा:
अन्यथा पराधीनविशेषाप्तिर्जन्मेत्यनङ्गीकृत्याभूत्वाभवनं जन्मेत्यङ्गीकारे ऽवकाशमात्रमाकाश इति चाङ्गीकारे कथमसावुत्पद्यते ।
तस्योत्पत्तिर्नोपपद्यत इति यावत् ।
सोपादाना हि सर्(वार्)वसृष्टिर्दृष्टा न चाकाशोत्पत्तावुपादानमस्ति ।
नच ब्रह्मण उपादानत्वमुपपद्यत इति प्रकृत्यधिकरणे (निष्ठङ्कितम्) निर्दिष्यम् ।
यस्य चोत्पत्तिस्तस्य प्रागभावेन भाव्यम् ।
न चाकाशस्य प्रागभावः सम्भवति ।
अनुपपन्नप्रतीतिकत्वात् ।
अभावो हि प्रतीयमानो ऽस्यात्रेति प्रतीयते न तु निराश्रयः ।
नचाकाशाभावस्याश्रयप्रतीतिरुपपद्यते ।
यदेवेहेति निर्दिश्यते तस्यैवाकाशत्वात् ।
उपादानाश्रिताभाववादे ऽपि तदभावान्नाभावप्रतीत्युपपत्तिः ।
तथाच श्रुतिः ।
"अभावो हि प्रदेशस्य न ह्यत्राभाव इत्यपिऽ; इति ।
अनवकाशरूपं ब्रह्मैवाकाशस्य पूर्वावस्था प्रागभावश्चोच्यत इत्यपि ब्रह्मणो ऽनुपादानत्वेन प्रत्युक्तम् ।
प्रतियोग्याश्रय एवाभावाश्रयः ।
नचाकाशस्याश्रयो ऽस्तीति तदभावो ऽपि निराश्रयो ऽस्त्विति चेन्न ।
निराश्रयत्वे कार्यत्वानुपपत्तेः ।
किञ्च प्रतीतावाकाशः स्वाश्रय इत्यतस्तदभावो ऽप्याकाशाश्रयः प्रतीयेतेति विरुद्धमापद्यते ।
प्रकृतिराकाशस्य कारणमिति कश्चित् ।
तन्मते प्रकृतेरजन्मप्रसङ्गः ।
अथ तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्माङ्गीक्रियते ।
तदासम्भावितोत्पत्तिके वियदादावप्येवमेवाङ्गीकरणीयमिति ।
*8,483*
द्वितीये ऽपि किं प्रदेशरूपमाकाशमङ्गीकृत्येदमुच्यते उतानङ्गीकृत्य ।
प्रथमे यस्य कस्यचिन्मूर्तद्रव्याभावस्योत्पत्तिर्वा सर्वस्य वा विवक्षिता ।
नाद्यः ।
तस्याः प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेनाधिकरणानारम्भकत्वात् ।
द्वितीयं दूषयति- यदीति ॥
यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत्

*8,484*
न्यायसुधा:
सर्वस्यापि मूर्ताभावस्य सृष्टावुत्पत्त्यङ्गीकारे प्रलये ऽवश्यं तदभावो ऽभ्युपगमः स्यात् ।
अत्यन्तासतो जन्मासम्भवात् ।
यदि च सृष्टेः पूर्वं प्रलये ऽनाकाशता सर्वस्य मूर्तद्रव्याभावस्याभावः अङ्गीक्रियते ।
तर्हि किं तदा मूर्तनिबिडं जगदङ्गीक्रियते ।
एतदेव स्पष्टयति- मूर्तेति ॥
मूतर्सम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत्
न्यायसुधा:
यद्युक्तलक्षणाकाशाभावः प्रलये भवेत्तदा मूर्तसम्पूर्णता भवेदेव ।
अभावाभावस्य भावानतिरेकात् ।
तद्वयाप्तत्वाद्वा ।
चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।
सृष्टयुत्तरकालं मूर्तमात्रं च न स्यात् ।
एवं च सर्गप्रलयविपरिवर्तः स्यात् ।
अधिका च प्रलये मूर्तसम्पूर्तेरापत्तिः ।
मूर्तद्रव्याभाव एवाकाशो न ततो ऽतिरिक्तो ऽस्तीति द्वितीयं निराकरोति- मूर्तद्रव्याणीति ॥
मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा

न्यायसुधा:
तदभावश्चेति चार्थः ।
यो मूर्तद्रव्याणि तदभावांश्चाङ्गीकरोति तेनावश्यं तदतिरिक्ताकाशो ऽङ्गीकर्तव्य एव ।
यस्मात्तानि सर्वदाऽकाशे स्थितानि तेनेति योजना ।
*8,485f.*
इदमुक्तं भवति ।
एकस्मिन् पतत्रिणि पतति द्वितीयेन पतत्रिणा कुत्र पतितव्यमिति वाच्यम् ।
यत्रासौ नास्ति तत्रेति चेत्तर्हि येनाधिकरणेनैक्य पतत्रिणो ऽभावः परस्य च भावो विशिष्यते तदर्थान्तरमङ्गीकरणीयम् ।
स एव प्रदेशरूप आकाश इति कथं तदनभ्युपगमः ।
किञ्चेह पक्षी नेह पक्षीति मूर्ततदभावाश्रयतया प्रदेशः साक्षिसिद्धः कथमपह्नोतुं शक्यते ।
अपि च किं मूर्तद्रव्यस्य प्रागभाव आकाशः किंवा प्रध्वंसो यद्वात्यन्ताभावः अथवान्योन्याभावः ।
न प्रथमद्वितीयौ ।
सृष्टयुत्तरकाले निराकाशत्वप्रसङ्गात् ।
प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरुपादाननिष्ठत्वेन तत्राकाशबुद्धेरन्यत्र तदभावस्य चापत्तेः ।
न तृतीयः ।
क्वचित्कदाचिन्मूर्तसद्भावे तदत्यन्ताभावानुपपत्तेः ।
नचतुर्थः ।
घटान्योन्याभावो हि पटस्तन्निष्ठो वेति तत्राकाशबुद्धिप्रसङ्गात् ।
मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावमात्रमाकाश इति चेत्तर्हि उत्पततः पतत्रिणः केन संसर्गो येन तदभावस्याकाशत्वं स्यादित्यवश्याश्रयणीयः प्रदेश इति ।
तदेवमाकाशस्याभूत्वाभवनरूपोत्पत्तिरुयक्तेति सिद्धम् ।
*8,487*
अस्त्वेवं परकृतमपव्याख्यानम् ।
कस्तर्ह्याकाशशब्दार्थः का च तस्य पराधीनविशेषाप्तिरित्यत आह- अत इति ॥
अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवो ऽत्र विनायकः ।
देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याभिधीयते

न्यायसुधा:
परकीयव्याख्यानस्यायुक्तत्वादित्यर्थः ।
तद्देवो भूताकाशाभिमानीति विनायकस्याकाशशब्दवाच्यत्वोपपादनम् ।
अत्रात्मन आकाश इत्यादिश्रुतौ ।
देहोत्पत्त्येति पराधीनविशेषा(वा)प्तेर्विवरणम् ।
वाक्यद्वयमेतदित्यतो ऽत्रेति श्रुत्येति च युज्यते ।
श्रुतेर्विषयान्तरं चाह- भूतमपीति ॥
*8,487f.*
भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु ।
उत्पद्यते ... ॥ मनुव्_2,3.13अ-च् ॥
न्यायसुधा:
भूतमप्याकाशशब्दोक्तं तच्च घटादिवदुत्पद्यत इति श्रुत्याभिधीयत इति सम्बन्धः ।
कुतो भूताकाशस्योत्पत्तिमत्त्वमित्यत उक्तम्- असितमिति ॥
रूपित्वादित्यर्थः ।
तथाच श्रुतिः ।
"आकाशो नीलिमोदेतिऽ; इति ।
तथा सति चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इत्यत
उक्तम्- दिव्येति ॥
तुशब्देनानुद्भूतत्वविशेषं सूचयति ।
इदमुक्तं भवति ।
किं चाक्षुषत्वमात्रमापाद्यमुतास्मदादीन्प्रति ।
आद्ये त्विष्यापादनम् ।
दिव्यदृष्टिगोचरत्वाभ्युपगमात् ।
द्वितीये तु भूतादिशरीरेषु व्याप्तिभङ्गः ।
तत्रानुद्भूतादिकल्पने ऽत्रापि तत्समानं श्रुतिप्रामाण्यादिति ।
*8,489*
नन्वाकाशस्याभूत्वाभवनलक्षणामुत्पत्तिमधुनैव निराकृत्यात्र पुनस्तदङ्गीकारे कथं पूर्वोत्तरव्याघातो न भवेदित्यत आह- अव्याकृतमिति ॥
... अव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम्
न्यायसुधा:
यतो ऽव्याकृतमेव गगनं नोत्पद्यत इत्युक्तं न तु भूतमतो न विरोधः ।
तस्यानुत्पत्तौ हेत्वन्तरमप्याह- नित्यं हि तदिति ॥
नचैतदसिद्धम् ।
विनाशकारणाभावात् ।
नहि कारणान्तरमनपेक्ष्येश्चरेच्छा विनाशहेतुर्दृष्टा ।
उत्पत्तिश्रुतेस्तदपि कल्पनीयमिति चेन्न ।
तस्या भूततदभिमानिविषयत्वेन सावकाशत्वात् ।
अवश्यं चैतदेवम् ।
आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादेर्भूतप्रकरणत्वात् ।
नन्वव्याकृताकाशे प्रमाणमेव नास्ति ।
कस्यानुत्पत्तिरुच्यत इत्यत उक्तम्- साक्षीति ॥
तत्कथमित्यत आह- प्रदेश इति ॥
प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत्

न्यायसुधा:
नन्वेतदेव भूताकाशमिति चेन्न ।
रूपित्वारूपित्वव्याकृतत्वाव्याकृतत्वपरिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वश्रुतीनां सत्त्वात् ।
किञ्चोत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योर्विरोधो ऽप्याकाशद्वैतमवगमयति ।
व्यवस्थयाविरोधोपपत्तावनुत्पत्तिश्रुतेरौपचारिकत्वकल्पनायोगात् ।
नच प्रदेशस्योत्पत्तिरुपपद्यत इत्युक्तं प्राक् ।
ननु सूत्रकृतैव गौण्यसम्भवादित्युक्तम् ।
व्याख्यातं तद्भाष्यकृता ।
विवृतं चास्माभिः ।
*8,491*
नन्वव्याकृताकाशस्योत्पत्त्यभावे मा भूदाकाशः सम्भूत इति विरोधः ।
इदं सर्वमसृजतेत्यादिश्रुतिविरोधस्तु भविष्यतीति चेन्न ।
तस्याभूत्वाभवनलक्षणोत्पत्त्यसम्भवे ऽपि पराधीनविशेषाप्तिरूपोत्पत्तिसद्भावादित्याह- तथापीति ॥
तथापि पूर्वसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् ।
खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम्

न्यायसुधा:
मूर्तसम्बन्धश्चासौ परतन्त्रविशेषश्चेति विग्रहः ।
यदनादित्वेनोक्तं तदेव स्वमित्यर्थः ।
इदं सर्वमसृजतेति श्रुतिवाक्यं श्रुतिशब्दः ।
*8,492*
एवं श्रौता(सौत्रा)काशोत्पत्तिं व्याख्यायोपलक्षितप्रकृत्याद्युत्पत्तिं व्याख्याति- प्रकृतिरिति ॥
प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः ।
ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः

न्यायसुधा:
इत्येते च एतदादयश्च ।
ईश्वराधीनविशेषेणैव नाभूत्वाभावित्वेनेत्यर्थः ।
कालस्य त्वभूत्वाभवनमप्यस्तीत्याशयेनाह- कालेति ॥
कालप्रवाह एवैको नित्यो नतु विशेषवान्
न्यायसुधा:
विशेषवान् क्षणलवादिरूपः ।
उपपादितं चैतत्प्रागेव ।
*8,493*
प्राक् परिगणितानां प्रकृत्यादीनामीश्वराधीनविशेषावाप्तिरेव जन्मेत्युक्तम् ।
तत्र कस्य कीदृशी विशेषावाप्तिरित्यतः प्रकृत्यादित्रयाभिमानिदेवतायाः पराधीनविशेषावाप्तिं विशदयति- पुरुषेति ॥
पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी

सिसृक्षुत्वविशेषं तत् साक्षाद् भगवदिच्छया ।
प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता ... ॥ मनुव्_2,3.17अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यस्मात्पुरुषादीनां रमाभिमानिनी ।
सा चैकैव देहदेह्यादिभेदरहिता ।
तत्तस्मात्साक्षाद्भगवदिच्छया सिसृक्षुत्वविशेषं प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता ।
नतु विनायकाद्यभिमानिवद्देहोत्पत्तिमतीत्यर्थः ।
यद्यपि भगवत्या इच्छानि नित्या तथापि (तदीय)व्यक्तिरूपस्येश्वरा(परा)धीनत्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् ।
प्रकृतेः पराधीनविशेषावाप्तिं विवृणोति- प्रधानमिति ॥
... प्रधानं विकृतेरपि

न्यायसुधा:
प्रधानमपि विकृतेरीश्वराधीनायाः कारणादिदं सर्वमसृजतेत्यादौ सृष्टमित्युदितमित्यर्थः ।
यथोक्तम् ।
"विकारो ऽव्यक्तजन्म हिऽ; इति ।
*8,494*
पुरुषाणां पराधीनविशेषावाप्तिं स्पष्टयति- पुमांस इति ॥
पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः

न्यायसुधा:
कालप्रवाहस्य प्रवाहिजन्म महदादीनां चोपचयावाप्तिर्विशेषलाभ इति स्पष्टत्वा(न्नात्रो)न्नोक्तम् ।
एतेन"ज्ञो ऽत एवऽ"तथा प्राणाःऽ; इत्यदिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां वियदधिकरणम् ॥
*8,494*
[======= ज्न्य्स्_2,3.इइ: मातरिश्वाधिकरण =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां मातरिश्वाधिकरणम् ॥
॥ ओं एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ओं ॥
अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणां उत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यवस्थया विरोधः परिहृतः ।
इदानीं"तेजोबन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्यःऽ; इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोनिर्त्यत्वाभिधानादाकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेर्मुख्यैवानुत्पत्तिरित्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिद्धान्तितम् ।
तत्र कीदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था ।
ययाधिकाशङ्कापरिहारः स्यादित्यतस्तां दशर्यति-
एवमिति ॥
*8,495*
एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः

एवं प्रळयकाले ऽपि प्रतिभातपरावरः

मुख्यावायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् ।
पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः

न्यायसुधा:
यथा वियदनादि जन्मवच्चोक्तमेवमित्यथर्ः ।
प्रतिभातपरावरः शरीराभावे ऽपि प्रतिभेनैव ज्ञानेन विषयीकृतातीतानागतो यतस्तस्मान्नित्यसम इति शब्दितः ।
शरीरोत्पत्तिकारणात्पराधीनविशेषेणेत्येतयोर्हेतुहेतुमद्भावः ।
एवशब्दस्य पराधीनविशेषेणैवेत्यन्वयः ।
मुख्यवायुरित्यनेन भूतप्रकरणे ऽपि न भूतवायुविषयमिदं सूत्रम् ।
तत्राधिकाशङ्काभावात् ।
अत एव नावान्तराभिमानिविषयम् ।
किन्नाम तत्परमाभिमानिविषयमेवेति सूचयति ।
स्वरूपातिरिक्तस्य प्रतिभज्ञानस्याप्यनुपप्लवादाकाशदेवतातो विशेषो युज्यत इति भावः ।
*8,496*
यदुक्तमत्र प्रकरणे पराधीनविशेषावाप्तिरेव जनिर्नाभूत्वाभवनमिति तदुपपत्त्यन्तरेणोपपादयन्नधिकरणार्थमुपसंहरति- नैवेति ॥
नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते ।
पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः

पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते ।
रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम्

प्रधनस्य च वेदस्य ...
*8,496f.*
न्यायसुधा:
इति सिद्धमिति शेषः ।
एतच्च जन्मनः पराधीनविशेषलाभ(स्वरूप)त्व एवाङ्गीकृते सिद्धयति न त्वभूत्वाभवनरूपत्व इत्यर्थः ।
नन्वव्याकृताकाशस्याभूत्वाभवनानुपपत्तेरस्तु तत्र पराधीनविशेषावाप्तिजर्न्मशब्दार्थः ।
अन्यत्र त्वभूत्वाभवनमेवाङ्गीक्रियते चेत्को दोषः ।
बाधकभावाभावाभ्यामनेकार्थत्वकल्पनाविरोधादित्यत आह- स्थूलतेति ॥
उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तः स्थूलताभावः ।
अत एव पूर्वशब्दविलोपश्च पूर्वशब्दनिवृत्तौ शब्दान्तरप्रवृत्तिश्चेत्यर्थः ।
उदाहृतं चैतत्प्रकृत्यधिकरणे ।
अभूत्वाभवनं यदि जन्मेति कीर्त्यत इत्युक्ते ऽसदनुवादः स्यात् ।
परिणामवादिभिः क्वाप्यभूत्वाभवनानभ्युपगमात् ।
अतो विमतिपदं दर्शयितुं स्थूलतेत्याद्युक्तम् ।
तर्हि रमाया जीवचैतन्यस्यापि प्रधानस्य वेदस्य चैवंविधं जन्म नैवास्तीत्यतः परमेश्वरादृते सर्वं जनिमदिति न सिद्धयेत् ।
तथाच"इदं सर्वमसृजतऽ; इत्यादिप्रतिज्ञाहानिः"आत्मा वाऽ; इत्यादिशब्दविरोधो विभक्तत्वहेतोरनैकान्त्यं च स्यात् इति वाक्यशेषः ।
"एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयतेऽ; इत्यादिवचनाज्जीवशब्दो भूतादिसङ्घाते वर्तते ।
तस्य चोक्तविधोत्पत्तिरस्त्येवेत्यतः केवलं चैतन्यस्येत्युक्तम् ।
नहि क्षीरं दधिजातमितिवदिदं द्रव्यं रमादित्वेन परि(णतमि)वृत्तमित्यत्र प्रमाणमस्ति ।
किन्तु"द्वावेतौ नित्यमुक्तौ नित्यौ सर्वगतौऽ,"अजो नित्यःऽ,"अजामेकाम्ऽ,"यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक्ऽ; इत्यादिश्रुतिभ्यो ऽनादित्वमेवावगतम् ।
*8,498*
ननु वेदस्य कीदृशी पराधीनविशेषाप्तिर्येन भवत्पक्षे प्रतिज्ञाहान्यादिकं न स्यादित्यत आह- वेदस्यापीति ॥
... वेदस्यापीश्वरेच्छया ।
व्यक्तिर्नाम विशेषो ऽस्ति ...
न्यायसुधा:
नियतविशिष्यानुपूर्वीकत्वेनार्थबोधकत्वशक्त्याविर्भावो व्यक्तिः ।
कालप्रवाहस्य नास्तित्वे दोषो वक्ष्यते ।
महदादिसूक्ष्मरूपनित्यता च श्रुत्या(दिप्र)पि प्रसिद्धा ।
अतो ऽपि प्रतिज्ञाहान्याद्यनिस्तार इत्याशयवानुपसंहरति- तस्मादिति ॥
... तस्मात् तद्वशतैव हि

उत्पत्तिरत्र कथिता ...

न्यायसुधा:
तद्वशता परमेश्वरवशत्वविशेषलाभः ।
अत्र श्रुतिसूत्रयोः ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां मातरिश्वाधिकरणम् ॥
जोस्हि-8
*8,501*
[======= ज्न्य्स्_2,3.इइइ: असम्भावाधिकरण =======]
। अथ श्रीमन्न्यायसुधायां असम्भवाधिकरणम् ॥
॥ ओं असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेः ओं ॥
असम्भाव्यमानजन्मनोर्गगनपवनयोरुत्पत्तावुक्तायामिदमाशङ्कयते ।
सदजायतेत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणो ऽपि जन्मास्ति ।
नच श्रुत्यादिविरोधः ।
स्वरूपोत्पत्त्यभावे ऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद्गगनपवनवदिति ।
तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् ।
एतच्चायुक्तमिवाभाति ।
असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात् ।
तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् ।
नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगान्नायं दोषः ।
सत्यम् ।
तथापि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव ।
नन्वनुपपत्तेरित्युक्तम् ।
सत्यम् ।
किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति ।
नचैतत्सर्वथाप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम् ।
कारणविशेषप्रतिषेधात् ।
मैवम् ।
प्रसक्तकारणनिरासादन्यस्याप्रसङ्गात्कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरित हेतुं प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणाः सूत्रार्थमाह- स्वतन्त्रत्वादिति ॥
असंभवस् तु सतो ऽनुपपत्तेः

... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः ।
नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततो ऽपरम् ॥ मनुव्_2,3.23ब्-द् ॥
न्यायसुधा:
कथमपीति ॥
स्वरूपतो विशेषतश्चेत्यर्थः ।
कुतः परमात्मनः स्वातन्त्र्यमिति चेन्मैवम् ।
किं स्वतन्त्रमेव वस्तु नाङ्गीक्रियते किंवातो ऽन्यत्स्वतन्त्रमङ्गीकृत्य तस्य स्वातन्त्र्यं निराक्रियते ।
नाद्यः ।
अनवस्थितेरसम्भवाच्च ।
द्वितीयं प्रत्याह- नेति ॥
प्रमाणाभावात् ।
भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाङ्गीकरिष्यत इति भावः ।
*8,503*
केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते ।
प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता ।
इदानीं रूपादीनां गुणानां दिक्कालादेश्चोत्पत्तिरुच्यते ।
सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते ।
प्रतिज्ञाहान्यादिनानुपपत्तेरिति ।
तदसत् ।
वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात् ।
अभ्यधिकाशङ्काभावाच्च ।
वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम् ।
विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन्न ।
सङ्गतिरेषा नाभ्यधिका शङ्का ।
रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न ।
प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः ।
सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेन्न ।
बाधकानुपन्यासादिति ।
*8,505*
अन्ये त्वेवं व्याकुर्वते ।
ब्रह्मण एवासम्भवो न तु तद्वयतिरिक्तस्य ।
प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गेनानुपपत्तेरिति ।
एतदप्यसत् ।
पूर्वेणैवास्यार्थस्य लब्धत्वात् ।
वियन्मातरिश्वनोरुत्पत्तिप्रतिपादनमुपलक्षणार्थमिति ज्ञापयितुमेतदिति चेन्न ।
प्रतिज्ञाहान्याद्युपन्यासेनैव तज्ज्ञापनसिद्धेः ।
समानन्यायोपलक्षणस्य मीमांसायां सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् ।
अन्यथातिदेशे ऽभ्यधिकाशङ्काभ्यूहनवैयर्थ्यादित्युक्त एव सूत्रार्थः ।
एतदेव ज्ञापयितुं भगवताऽचार्येण प्रागेव"नैव किञ्चिद्ऽ; इत्युपसंहृतम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां असम्भवाधिकरणम् ॥
*8,506*
[======= ज्न्य्स्_2,3.xइइइ: व्यतिरेखाधिकरण =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां व्यतिरेकाधिकरणम् ॥
॥ ओं व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ओं ॥
अत्र योगिनां स्वरूपेणैवानेकत्वमुपपद्यते ।
तस्य च अविरोधश्चन्दनवदित्युक्तार्थोपपादकतया सङ्गतौ स्थितायां असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेरिति यदीश्वरस्य सर्वस्वातन्त्र्यमुक्तं तदुपपादकत्वेनापि सङ्गतिं ज्ञापयंस्तथा सूत्रं व्याचष्टे- अच्छेद्यस्यापीति ॥
व्यतिरेको गन्धवत्

तथा च दर्शयति

अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ।
कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः

अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत्

न्यायसुधा:
भोगांश्चेति सम्बन्धः ।
ऐक्यमेवेत्येवशब्दान्वयः ।
ऐक्यं एकरूपत्वम् ।
स्वरूपैक्यस्य विभागे ऽपि सत्त्वात् ।
सर्वमीशवशम् ।
तथाच स एव स्वतन्त्र इति वाक्यशेषः ।
*8,507*
नन्वन्यैश्छैत्तुमशक्यं छित्वा तेषामपि भागानां भोगशक्तिं प्रदाय यदि पुनरेकतामापादयति हरिस्तर्हि तत्र तस्य सामर्थ्यं ज्ञायताम् ।
कार्यस्य कारणशक्तिं विनानुपपत्तेः ।
सर्वं जगदीशवशमिति तु कथमित्यत आह- अविभागमिति ॥
अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः ।
किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते ॥ मनुव्_2,3.25च्-f ॥
*8,507f.*
न्यायसुधा:
यथा लोके किञ्चिदद्भतं कार्यं कृतवतस्तथाभूते ऽन्यत्रापि कार्यशक्तिः सम्भाव्यते ।
तथात्यन्ताघटितमिदं घटयतो जगन्नाथस्य सर्वत्रापि शक्तिसम्भावना युक्तैवेति भावः ।
नन्वत्र सूत्रे जीवस्यानेकत्वापत्तिमात्रमुच्यते नतु तस्याः परमेश्वरायत्तत्वम् ।
तत्कथमनेन तस्य सर्वैश्वर्यावगतिरित्यत आह- इति हीति ॥
"तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा तथा भवति ।
सो ऽचिन्त्यः पमरो गरीयान्ऽ"अचिन्त्ययेशशक्त्यैव ह्येको ऽवयवविवर्जितः ।
आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रीडते योगसम्पदःऽ; इति सूत्रोपात्ताभ्यां श्रुतिभ्यां यस्मादेवमभिधीयते तस्मात्सूत्रेणाप्येवमेवमभिधीयते ।
प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां व्यतिरेकाधिकरणम् ॥
*8,508*
[======= ज्न्य्स्_2,3.xइव्: पृथगुपदेशाधिकरण =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पृथगुपदेशाधिकरणम् ॥
॥ ओं पृथगुपदेशात् ओं ॥
अत्र जीवात्मनः परमात्मनाऽत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते ।
स्यादेतत् ।
यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमाणैर??णावधृत(देवदत्त)सिंह(देवदत्त)भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणे ऽपि न सिंहदेवदत्तस्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति ।
किन्नाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति ।
तथा अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिभिः व्यतिरेको गन्धवत् इत्यन्तैः सूत्रैः जीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात्तत्त्वमस्यादिश्रुतिशतेनापि न तदभेदप्रतिपत्तिरुत्पत्तुमलम् ।
किन्तु गौणार्थ एव श्रुतय एव इति निश्चयो भवेत् ।
अतः प्रापकभावान्नेदमधिकरणमारम्भणीयमित्यतो ऽधिकाशङ्कां दशर्यन्पूर्वपक्षयति- एवं स्थिते ऽपीति ॥
पृथगुपदेशात्

एवं स्थिते ऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।
तद् यो ऽहमितिपूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात्

*8,509*
न्यायसुधा:
एवमतीतग्रन्थोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मनोर्भेदे निश्चिते ऽपीत्यर्थः ।
स्मृतिभिन्नेति चार्थो ऽनुमानबलाच्चेति वा सम्बन्धः ।
एतदुक्तं भवति ।
यद्यपि भेदः प्राक् समर्थितस्तथापि जीवः परमात्मनाभिन्न एव ।
"तद्यो ऽहं सो ऽसौ यो ऽसौ सो ऽहम्ऽ; ।
तत्त्वमसि ।
"अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्यादिश्रुतेः ।
"अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् ।
ईदृङ्मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्तिऽ; इत्यादिस्मृतेश्च ।
नचैताः श्रुतयः स्मृतयश्च गौणार्था योज्याः ।
उपक्रमादिबलेन तात्पर्यावधारणात् ।
बलवद्बाधकाभावाच्च ।
उपन्यस्तानि तु प्रमाणान्याविद्यकमिथ्याभेदविषयतयापि सम्भवन्ति ।
तथा चानुमानम् ।
विमतो भेदो मिथ्या भेदत्वाच्चन्द्रभेदवदिति ।
नच"अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तिऽ; इति मुक्तावपि भेदोक्तिर्बाधिका ।
तस्या अवान्तरविषयत्वोपपत्तेः ।
नच परममुक्तौ भेदे प्रमाणमस्ति ।
"यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् ।
विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते ।
आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।
अविमुक्तेस्तु भेदस्स्याज्जीवस्य परमस्य च ।
ततः परं न भेदो ऽस्ति भेदहेतोरभावतःऽ; इत्यादिश्रुतिरमृतयो ऽपवदन्ति च परममुक्तौ जीवपरभेदमित्येवं केचिद्वादिनो वदन्ति ।
अतो युक्तस्तन्निराकरणायाधिकरणारम्भ इति ।
*8,511*
एवं पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याचष्टे- न तदिति ॥
न तद् युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते
न्यायसुधा:
तत् जीवस्य परमात्मैक्यम् ।
न युक्तम् ।
किन्तु पृथगेव जीवात्मपरमात्मानौ ।
कुतः ।
यतो विष्णुर्जीवाज्जीवश्च विष्णोः
"भिन्नो ऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्ऽ; इत्यादिश्रुति(स्मृति)भिः पृथगेव अभिधीयते तस्मादित्यर्थः ।
नन्वेताः श्रुतिस्मृतयो ऽविद्याकल्पितभेदविषयतयान्यथासिद्धाः न तात्विकभेदसिद्धयै प्रभवन्तीत्युक्तमिति चेत् ।
मा त्वरिष्ठाः ।
निराकरिष्यामः श्रुत्यादेः अतत्त्वावेदकत्वमित्याशयवानकल्पितभेदविषयां श्रुतिमुदाहरति- प्रज्ञेति ॥
प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति मुक्तौ भेदो ऽभिधीयते
न्यायसुधा:
"एष ब्रह्मैष प्रजापतिरिन्द्रःऽ; इत्यादिना विश्वप्रपञ्चमनूद्य सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रमिति तस्य प्रज्ञाख्यब्रह्मनेतृकत्वमभिधाय नेतृनेतव्यभावस्य कल्पितत्वादित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति श्रुत्या मुक्तावपि जीवपरयोर्भेदो ऽभिधीयते ऽलोको मुक्तो ऽपि प्रज्ञानेत्रो ब्रह्मनेतृक इति ।
नीयते ऽनेनेति नेत्रम् ।
दाम्नीत्यदिसूत्रात् ।
प्रज्ञा च ब्रह्म ।
"प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मऽ; इति वाक्यशेषात् ।
नचात्र लोक इति पदं छेद्यम् ।
जनभुवनदेहरूपस्य लोकस्य प्रागेव ब्रह्मनेतृकत्वस्योक्तत्वेन पुनरुक्तिप्रसङ्गात् ।
नच नेतृनेतव्ययोरभेदः क्वचिदस्ति ।
नचावान्तरमुक्तिविषयेयं श्रुतिः ।
तत्र लोकातीततायोगात् ।
देहेन्द्रियादिवैकल्यं खल्वलोकत्वम् ।
परममुक्तौ चानुवर्तमानो भेदो नाविद्याकल्पितो भवितुमर्हत्यतिप्रसङ्गादिति ।
*8,513*
ननु मु(क्तौ भेदाभावेने)क्तावभेदे ऽनेकाः श्रुतयः स्मृतयश्च सन्ति ।
तत्कथमेकाकिनीयं श्रतिर्मुक्तौ भेदसाधनायालमित्यतो बह्वीः श्रुतिस्मृतीरत्रोदाहरति- एतमिति ॥
*8,514*
एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि

न्यायसुधा:
"एतमानन्दमयात्मानमुपसङ्क्रम्यऽ; इत्यन्या श्रुतिर्मुक्तस्य परस्माद्भेदमाह ।
सामीप्यप्राप्तेरभिधानात् ।
नचेयमवान्तरमुक्तिः ।
"अस्माल्लोकात्प्रेत्यऽ; इति विदेहत्ववचनात् ।
"तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतिऽ; इत्यपि श्रुतिर्मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मणो भेदमाचष्टे ।
साम्यस्य भेदसमानाश्रयत्वात् ।
पुण्यपापाञ्जनाख्यविद्याविधूननाभिधानादस्यापि परममुक्तिविषयत्वं ज्ञायते ।
इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रळये न व्यथन्ति च

न्यायसुधा:
इदं ज्ञानमिति भगवद्वाक्ये ऽपि मम साधर्म्यमागमा इति भेदो ज्ञायते ।
सर्गप्रलययोरप्युपजननव्यथाभावोक्त्या परममुक्तित्वं च ।
उपसम्पद्य तज्ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते ।
तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी

आचक्ष्व मे मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् ।
इत्यक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः

न्यायसुधा:
उपसम्पद्यत इत्यनेन"परञ्ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।
स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणःऽ; इत्येतां श्रुतिमर्थतो ऽनुवदति ।
अत्रापि सामीप्यप्राप्त्यादिना भेदो ऽवगम्यते ।
"अस्माच्छरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ; इत्युक्त्या परममोक्षत्वं च ।
शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितःस्रवाः ।
धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः

यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ।
ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते

प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः ।
निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः

*8,514f.*
न्यायसुधा:
शाखां शाखामिति महाभारतवाक्ये भेदावभासः स्फुट एव ।
तस्य च परममोक्षविषयताप्रदर्शनार्थमाचक्ष्वेत्यादिपूर्ववाक्यार्थसङ्ग्रहकथनम् ।
इत्युक्ते प्रजापतिनेति पृष्टे ।
तस्य मध्ये पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति ।
तस्य वेतसस्य शाखां शाखामाश्रित्य धानापूपवत्यः मांसकामवत्यः ।
अर्शआदिभ्यो ऽच् ।
पायसं कर्दमस्थानीयं यासां तास्तथोक्ताः ।
यस्मिन् लोके ।
ईजिरे यजन्ते च ।
तदक्षरं परमं ब्रह्म ।
तत्रैव परमेश्वरान्तर एव ।
*8,515*
भेददृष्टयाभिमानेन निःसङ्गेनापि कमर्णा ।
कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्

स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिता ।
जाते ऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते

न्यायसुधा:
भेददृष्टयेति भागवतवाक्यस्यायमर्थः ।
"आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।
योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः ।
स जीवेश्वरादिभेदज्ञानेनाभिमानेनेश्वरबहुमानेन निवृत्तकर्मणा च जगत्कर्तृत्वात्सार्वज्ञादिगुणोपेतं परमपुरुषाख्यं परं ब्रह्म सङ्गत्यमुक्तः सन्प्रविश्य पुनः कालाख्यपरमेश्वरमूर्त्या सृष्टिकाले जाते सत्यगुणव्यतिरेके सत्त्वादिगुणविक्रियाहीने विष्णुलोके पूर्ववत्सर्वमुक्ताधिपतिर्जायत इति ।
अत्र तु भेदः स्फुट एव ।
हिरण्यगर्भमुक्तित्वादेव परममुक्तित्वं च सिद्धम् ।
ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा
न्यायसुधा:
"ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।
ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वऽ; इति मन्त्रस्यायमर्थः ।
मुक्तिस्थाने त्वः कश्चिद् ब्रह्मा ऋचां पोषं पुपुष्प्वानास्ते ऋचः पुष्याः कुर्वन्नास्ते ।
त्वो ब्रह्मा शक्वरीषु ऋक्ष्वारूढं गायत्रं साम गायति ।
त्वो ब्रह्मा जातविद्यां पौरुषेयविद्यां वदति ।
त्वो ब्रह्मा यज्ञस्य विष्णोर्मात्रामंशमेव विमिमीते ध्यायतीति ।
अत्रापि भेदः स्फुट एवावभासते ।
ब्रह्मबाहुल्यश्रवणात्परममोक्षत्वं च ।
नचास्य ऋत्विग्विषयत्वम् ।
ब्रह्मणो जातविद्यावादित्वस्याप्रसिद्धत्वात् ।
चतुर्णामपि पादानां होत्रादिभिन्नविषयत्वे तृतीयपादे त्व इति च व्यर्थं स्यात् ।
चशब्दो वाक्यशेषसमुच्चये ।
परेण प्रेरिताः सदेत्यनेन"स वा एष ब्रह्मनिष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिमृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा(ऽभि)पश्यतिऽ; इत्यादिश्रुतीः ।
"यथेष्यं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिताऽ; इत्यादिस्मृतीश्चोपादत्ते ।
यत्कामस्तत् सृजत्यद्धैषात्मना तत् सृजत्यपि

*8,516*
न्यायसुधा:
यत्काम इत्यनेन"न हास्य कर्म क्षीयते ऽस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजतऽ; इति श्रुतिरुपादीयते ।
मुक्तो यद्यत्कामयते तत्तद्वस्तु तत्कर्म सृजते ।
कथम् ।
यत्सृजते तदस्मादात्मन एव परमेश्वरानुग्रहद्वारैवेत्यर्थः ।
अद्धैवेति ह्येवशब्दार्थः ।
अत्रेश्वराज्जीवस्य भेदः स्पष्ट एव ।
कर्माक्षयवचनात्परममुक्तित्वं च ।
सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्कते निस्तीर्णतद्गुणः
न्यायसुधा:
सहैवेत्यनेन"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितःऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते ।
ब्रह्मणा ब्रह्मात्मकामतया सर्वान्कामान्सह यौगपद्येन भुङ्क्त इति व्याख्यानं तु श्रौताक्षराननुगुणं तत्सिद्धान्ताननुगुणं च ।
निस्तीर्णेत्यनेन"तीर्णो हि तदा सर्वान्शोकान्हृदयस्य भवतिऽ; इति श्रुतिर्गृह्यते ।
तदा सर्वान् शोकांस्तीर्णो मुक्तो हृदयस्य ब्रह्मणः शेषभूतो भवतीत्यर्थः ।
हृदयनत्वाद् हृदयं ब्रह्म ।
तद्गुणा हृद्गुणा दुःखाद्याः ।
अत्र सर्वशोकतरणात्परममुक्तित्वमवगम्यते ।
दुःखादींश्च परित्यज्य ...
न्यायसुधा:
दुःखादींश्च परित्यज्येत्यनेन"ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः ।
भुञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन्कदाचनऽ; इत्यादि(कं) ब्रह्मवैवर्तवाक्यं गृह्यते ।
अत्र बहुवचनेन भेदो दुःखाद्यभावेन परममुक्तित्वं चाव(सीयते)भासते ।
... जगद्वयापारवर्जितः

भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चान् ...

न्यायसुधा:
जगद्वयापारेत्यनेन स्वाधिकानन्दसम्प्राप्तौ सृष्टयादिव्यापृतिष्वपि ।
मुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान्कामांस्तु भुञ्जतेऽ; इति वाराहवचनं गृह्यते ।
अत्र चैश्वर्यमर्यादया भेदो गम्यते ।
स्वपक्षसाधनमुपसंहरति- इत्यादीति ॥
... इत्याद्यागममानतः ।
मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता ॥ मनुव्_2,3.38ब्-द् ॥
जीवेशयोर् ...
न्यायसुधा:
मुक्तस्य परब्रह्मण इति शेषः ।
*8,519*
इदानीं परपक्षं निराकरिष्यन्यदुक्तं श्रुतिभिश्चानुमाबलादित श्रुतिसाचिव्येन अनुमानम्, तत्तावन्निराकर्तुमुपक्रमते- नानुमा चेति ॥
... नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत्
न्यायसुधा:
चशब्दः स्वपक्षसाधनपरपक्षनि(रसन)राससमुच्चयार्तः ।
प्रमापयेत् प्रमितं कुर्यात् ।
यद्वा जीवेश्वराभेदे परोपन्यस्तसमस्तप्रमाणनिरसनप्रतिज्ञेयम् ।
तथाच श्रुतिस्मृती चेति चार्थः ।
*8,520*
तत्कथमित्यतो ऽनुमानं तावदनुवदति- मिथ्यैवेति ॥
मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् ।
इति चेत् ... ॥ मनुव्_2,3.39च्-ए ॥
न्यायसुधा:
भेदो मिथ्येत्येतावत्युक्ते चन्द्रभेदादिना सिद्धसाधनं स्यादित्योत विमत इत्युक्तम् ।
जीवब्रह्मणोर्भेद इति यावत् ।
स्तम्भकुम्भादिभेदस्य पक्षतुल्यत्वान्न तत्र भेदत्वहेतोर्व्यभिचारः शङ्कनीय इति ज्ञापनार्थं वा ।
यावान्कश्चिद्विमतो भेदः स सर्वो ऽपीति ।
भेदग्रहणं (वि)स्पष्टार्थम् ।
साध्यावधारणेनासिद्धयाद्याभासोद्धारं सूचयति ।
भेदमिथ्यात्वसिद्धावभेद एव वास्तवः सिद्धयतीति भावः ।
*8,521*
दूषयितुं पृच्छति- साध्येति ॥
... साध्यधर्मो ऽयं सन्नसन् वा नवोभयम्

न्यायसुधा:
अयं जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वलक्षणः ।
सन्निति स्वमतानुसारेण ।
ननु मिथ्यात्वं सच्चेत्तद्यस्य तदपि सत्स्यात् ।
नहि सम्भवति नास्ति धर्मी धर्मश्चास्तीति ।
तथाच वैपरी(त्यमेव)त्यम् ।
मैवम् ।
मिथ्यात्वं खल्वत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तच्च बुद्धिद्वारेणैव ।
अत्यन्तासतो ऽपि प्रतीतिरङ्गीक्रियते ।
तथाच मिथ्यात्वमस्तीत्यस्य तत्प्रतियोगिको ऽत्यन्ताभावः सन्नित्यर्थः ।
नचात्र को ऽपि विरोधः ।
असन्वेति माध्यमिकमतानुरोधेन ।
नहि प्रतिवादिन्याश्वासो ऽस्ति ।
येनासौ स्वमतमतिप(ती)त्य न वदेदिति निश्चिनुमः ।
उभयं नवेति प्रतिवादिमतानुसारेण ।
सदादिपक्षदूषणसाम्यादिति ब्रूमः ।
यद्वोभयं (वेति) चेति तृतीयः पक्षः ।
नेति चतुर्थः ।
उभयं न वेत्यर्थः ।
*8,524*
आद्यं दूषयति- यदीति ॥
यदि सन्नपसिद्धान्तः ...
न्यायसुधा:
यद्ययं साध्यधर्मः सन्नित्युच्यते तदा मायावादिनो ऽपसिद्धान्तः स्यात् ।
नहि जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं ब्रह्म, येन तस्य सत्त्वे ऽपि सदद्वैतवादिनो नापसिद्धान्तः स्यात् ।
ब्रह्मणो निर्विकल्पकत्वात् ।
द्वितीये दोषमाह- स एवेति ॥
... स एवासन्नितीरिते
न्यायसुधा:
अपसिद्धान्त एव ।
मिथ्यात्वस्यासत्त्वे (अपि) सत्त्वमेव जीवब्रह्मभेदस्य स्यात् ।
नचासत् प्रमाणविषय इति तेषां पक्षः ।
अनेन सदसत्त्वपक्षो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः ।
अन्तिममपाकरोति- नोभयं चेदिति ।
नोभयं चेन्न सिद्धं तद् ...
न्यायसुधा:
तदुभयविलक्षणत्वं च जीवब्रह्मभेदमिथ्यात्वे ऽन्यत्र वा क्वापि न सिद्धम् ।
*8,525*
नन्वनेन किमुक्तं स्यात् ।
अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति चेन्न ।
सदसद्वैलक्षण्यस्य पक्षविशेषणत्वाभावात् ।
मिथ्यात्वमेव पक्षविशेषणमुपन्यस्तं तद्धर्म एव सदसद्वैलक्षण्यम् ।
नच विमतं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमितिवद्विशेषणेनापि प्रसिद्धेन भाव्यमिति वाच्यम् ।
वैषम्यात् ।
यद्धि व्यापककोटिनिविष्यं विवादपदं च तस्य प्रसिद्धतावश्यम्भाविनी ।
अन्यथा व्याप्तिग्रहणपक्ष(त्व)योरसम्भवात् ।
अस्ति च बुद्धिमत्त्वस्यापि व्यापकोटि(टौ) निवेशादि न तु सदसद्वैलक्षण्यस्येति ।
उच्यते ।
यो ह्यर्थः प्रमाणसाध्यः स सम्भावितप्रकारेष्वन्यतमप्रकारवानुपलब्धः ।
इदं च जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वं न सदादिप्रकारवदङ्गीकर्तुं शक्यं प्रकारत्रयस्यापसिद्धान्तपराहतत्वात् ।
चतुथर्स्याप्रामाणिकत्वात् ।
न ह्यप्रामाणिकेन प्रकारेण प्रकारवत्किञ्चिद्भवति ।
अतो व्यापकानुपलब्धिबाधितं जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं न साधयितुं शक्यमिति समुदायार्थो विवक्षित इति न काचिदनुपपत्तिः ।
अनेनैवाभिप्रायेण टीकापि नेतव्येति ।
*8,526*
दूषणान्तरमाह- इति मानस्येति ॥
... इति मानस्य दूषणम्

*8,526f.*
न्यायसुधा:
मीयत इति मानम् ।
कृत्यल्लुटो बहुलमिति वचनात् ।
मिथ्याशब्दार्थं विकल्प्याप्येवं दूषणमभिधानीयमित्यर्थः ।
तथाहि ।
किं मिथ्येत्यसत्त्वमुच्यते ।
किंवानिर्वाच्यत्वम् ।
आद्ये ऽपसिद्धान्तः ।
द्वितीये ऽप्रसिद्धविशेषणता पक्षस्येति ।
सत्त्वाभावो मिथ्यापदार्थ इति चेन्न ।
तस्यैवासत्त्व(शब्दार्थ)पदार्थत्वेनापसिद्धान्तानिस्तारादिति ।
*8,528*
दोषान्तरमाह- इतीति ॥
मानस्य लिङ्गस्य ।
भेदत्वहेतुरपि सन्नसन्वा सदसन्वा अनिर्वाच्यो वेति विकल्प्याद्ये ऽद्वैतवादिनो ऽसिद्धिः ।
दृष्टान्तस्य साधनविकलः ।
द्वितीयतृतीययोर्द्वयोरपि ।
चतुर्थे द्वैतवादिन इति दूषणमभिधातव्यमित्यर्थः ।
नच सदसदादौ भेदत्वसामान्यमस्ति ।
येन धूमवत्त्ववदयं हेतुः स्यात् ।
*8,530*
जीवो ब्रह्मणो न भिद्यते आत्मत्वाद्ब्रह्मवदित्यादावनुमानान्तरे ऽप्येवमेव विकल्प्य दूषणान्तरमभिधातव्यमित्याह- इति मानस्येति ॥
यद्वाद्वैतवादिप्रयुक्तेषु विरुद्धविषयेषु सर्वेष्वपि अनुमानेष्वेवं साध्यं हेतुं च विकल्प्य दोषो वक्तव्य इत्यतिदिशति- इतीति ॥
*8,531*
न सिद्धं तदित्ययुक्तम् ।
पक्षीकृते भेदे वा प्रपञ्चे वाविद्यायां वा शक्तिरजतादौ वानिर्वचनीयत्वस्य प्रमाणेन साधयितुं शक्यत्वादित्यत आह- नचेति ॥
न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित्
न्यायसुधा:
यदा भेदमिथ्यात्वस्य सत्त्वादिविकल्पेन दूषणाभिधानं तदान्तरशब्दो विशेषवचनः ।
यदा तु मिथ्याशब्दार्(थर्ं)थविक(ल्प्य)ल्पेन दूषणाभिधानं तदान्यन्मानं मानान्तरम् ।
एतत् अनिर्वाच्यत्वम् ।
क्वचित् इत्युक्तस्थलेषु ।
*8,532*
तत्कथमिति चेदित्थम् ।
कस्यचित्पदार्थस्यानिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्षं वा प्रमाणमुच्यते अनुमानं वाऽगमो वार्ऽथापत्तिर्वोपमानं वाभावो वेति मनसि विकल्पान्निधाय पराङ्गीकारप्राचुर्यानुरोधेनानुमानं तावदपाकरोति- अनुमानेन चेदिति ॥
अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति

न्यायसुधा:
विमतमनिर्वाच्यं बाध्यत्वादित्याद्यनुमानेन शुक्तिरजतादेरनिर्वाच्यत्वं साध्यते चेदनवस्था भविष्यति ।
कथम् ।
सैव हि अप्रसिद्धविशेषणतापरिहारार्थानुमानपरम्पराद्वारिका प्रसिद्धैवेत्यर्थः ।
यदत्र वक्तव्यं तत्प्रथमसूत्र एवास्माभिरभिहितम् ।
आगममपाकरोति- नचेति ॥
नचागमस्तदर्थो ऽस्ति ...
न्यायसुधा:
तदर्थो ऽनिर्वचनीयार्थः ।
अनुपलम्भादिति भावः ।
ननु कथं नास्ति ।
नासदासीन्नोसदासीत्तदानीमित्यागमस्य विद्यमानत्वादित्यत आह- नासदिति ॥
*8,533*
... नासदासीन्न तद् वदेत्
न्यायसुधा:
इत्यागम इति शेषः ।
तत् अनिर्वाच्यं वस्तु ।
अयं भावः ।
पदसमन्वयबलेन प्रतीतः पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थो नापरः ।
अन्यथार्ऽथापत्त्यादेरप्यागमान्तर्भावप्रसङ्गात् ।
अत्र च प्रलये सदाद्यभावमात्रं वाक्यात्प्रतीयते न पुनरनिर्वाच्यं वस्तु ।
ततो नायमागमो ऽनिर्वाच्यार्थ इति ।
मा भूदयमागमो ऽनिर्वचनीयार्थः ।
तथाप्येतद्वचनबलेनानिर्वचनीयार्थः सेत्स्यति ।
तथाहि ।
अत्र तावत्प्रलये सदसदभाव; प्रतिपाद्यते ।
तत्सामर्थ्यात्तदा विद्यमानस्यार्थस्य सत्त्वासत्त्वप्रतिषेधावगतौ परिशेषादनिर्वाच्यत्वावगतेः ।
नच तदा वस्तुमात्राभावः ।
पुनः सृष्टयनुपपत्तेः ।
अभावस्याङ्गीकार्यत्वाच्च ।
*8,534*
परिशेषश्चार्थापत्तिरनुमानं वेत्याशङ्कते- परिशेषादिति ॥
परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्धयेत् ...
न्यायसुधा:
परिशेषादनिर्वाच्यं वस्तु सिद्धयेदित यद्युच्यत इति सम्बन्धः ।
अत्र ब्रूमः ।
भवेदिदं यद्यत्र सदसच्छब्दौ प्रतीतार्थौ स्याताम् ।
नचैवम् ।
प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वात् ।
"न सत्तन्नासदुच्यतेऽ; इत्यादौ तत्र प्रयोगात् ।
कुत एतदिति चेत्प्रतीतार्थत्वे ऽनिष्यप्रसङ्गादितयाशयवानाह- परात्मन इति ॥
... परात्मनः

अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् ...
न्यायसुधा:
तर्हि सत्त्वेनाङ्गीकृतस्य परमात्मन एवानिर्वाच्यत्वं स्यादित्यर्थः ।
कुत इत्यत आह- परिशिष्यो हीति ॥
... परिशिष्टो ह्यसौ तदा
न्यायसुधा:
सदसत्प्रतिषेधसामर्थ्यात्सर्वकार्य(प्र)लये ऽवशिष्यस्य खल्वनिर्वाच्यत्वमेवेष्यव्यम् ।
असौ परमात्मा यस्मात्तदा प्रलयवेलायामलीनतयावशिष्यस्तस्मात्तस्यानिर्वाच्यत्वं भवेदिति ।
नच वाच्यं यद्यपि प्रलये परमात्मा विद्यत एव ।
तथापि तम आसीदित्यदिसन्निहितवाक्यात्तमो ऽविद्याख्यं बुद्धिसन्निहितमिति तदुपक्तायां बुद्धौ परिशेषप्रमाणमपि तमस एव अनिर्वाच्यतामाधास्यतीति ।
आनीदवातमिति वाक्येन ब्रह्मणो ऽपि बुद्धिसन्निधानात् ।
सत्यं ज्ञानमिति तस्य सत्यत्वावगमादपवाद इति चेन्न ।
आसीदिति तमसो ऽपि सत्त्वावगमादपवादः स्यात् ।
सांव्यावहारिकं सत्त्वं तदिति चेत् ।
ब्रह्मणो ऽपि तथा किन्न स्यात् ।
किञ्चास्मिन्व्याख्याने तदानीमिति व्यर्थं सदा तमसो ऽनिर्वाच्यत्वात् ।
अन्यपरं वाक्यमिति चेत् ।
तथाप्यसन्नासीदिति व्यर्थमेव ।
प्राप्त्यभावात् ।
*8,537*
"न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव ।
नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति ।
त इमे सत्याः कामा अनृता पिधानाऽ; इत्याद्यागमस्तर्ह्यज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वे प्रमाणमित्यत आह- नचेति ॥
नचान्य आगमस्तत्र ...
न्यायसुधा:
तत्रानिर्वाच्ये ऽर्थे मानमिति शेषः ।
अन्यानृतशब्दाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानाभिधानात्कथं नेत्यतो ऽनिर्वाच्यत्वं निर्वक्ति- सदसदिति ॥
... सदसत्प्रतियोगिनि

न्यायसुधा:
सदसती प्रतियोगिनी यस्य तत्तथोक्तम् ।
यन्न सन्नाप्यसत्तद्धयनिर्वाच्यम् ।
नचात्र तत्प्रतिपादकः शब्दो ऽस्ति ।
अनृतादिशब्दस्य त्वन्यथा व्याख्यानादिति ।
*8,539*
प्रत्यक्षं प्रतिक्षिपति- नचेति ॥
न च प्रत्यक्षमात्रास्ति ...
न्यायसुधा:
नहीदमनिर्वाच्यमिति कश्चिल्लौकिकः परीक्षको वा चक्षुरादिनेक्षते ।
बाधोत्तरकालं मिथ्यैव रजतं प्रत्यभादित्यनुवादात्कथं नेक्षत इति चेन्न ।
मिथ्याशब्दस्यासदर्थत्वात् ।
*8,541*
अर्थापत्तिमपाकरोति- नचेति ॥
... नचार्थापत्तिरिष्यते
न्यायसुधा:
अनुमानात्पृथक् प्रामाणिकैरिति शेषः ।
अनुमानं चाप्रसिद्धविशेषणतया निरस्तमिति भावः ।
किञ्च नास्त्यसावनुपपद्यमानो ऽर्थो येन कस्यचिदर्थस्यानिर्वाच्यतापत्तिः स्यात् ।
*8,542*
अथ मतम् ।
यदि वियदादिविश्वं वा शुक्तिरजतादिकं वा सत्स्यात्तदा न बाध्येत ।
सतो बाधायोगात् ।
नहि (संश्चिदात्मा) सन्नात्मा बाध्यते ।
यदि वासत्स्यात्तर्हि न प्रतीयेत ।
असतः प्रतीत्ययोगात् ।
नहि नरि शृङ्गं भाति गवीव ।
अतो बाधप्रतीत्योरनुपपत्त्यानिर्वाच्यत्वं गम्यत इत्यत आह- बाधेति ॥
बाधायोगात् सत इति ...
न्यायसुधा:
अर्थापत्तिर्नेष्यत इति वर्तते ।
एकदेशोत्कीर्तनेनोक्तं सर्वमुपात्तं वेदितव्यम् ।
सतो बाधायोगादित्याद्युक्तार्थापत्तिर्नानिर्वाच्यत्वं गमयितुमलमित्यथर्ः ।
वियदादेः सत्त्वे शुक्तिरजतादेश्चासत्त्वे ऽनुपपत्त्यभावादिति भावः ।
ननु यदि वियदादिकं सत्स्यात्तदा बाधो न स्यादित्युक्तमित्यत आह- बाधाभावत इति ॥
... बाधाभावत एव हि ।
इष्टापत्तिः ... ॥ मनुव्_2,3.44द्-ए ॥
न्यायसुधा:
वियदादेर्विश्वस्य बाधाभावत एव, सत्त्वे बाधो न स्यादितीष्यापादनमेतत् ।
नेह नानास्तीति श्रौतनिषेधात्मा बाधो ऽस्तीति चेन्न ।
तस्य प्रा(ङ्निषि)गेव निषिद्धत्वात् ।
तदिदमाह हिशब्देन ।
अनेनाक्षेपकासिद्धिश्चोक्ता भवति ।
*8,543*
विमतं बाध्यं दृश्यत्वाद् भ्रान्तिवदिति वियदादौ बाधः प्रमित इत्यत आह- नहति ॥
... न हि भ्रान्तावपि बाधो ऽवगम्यते

न्यायसुधा:
तस्माद्दृष्टान्तः साध्यविकल इत्यर्थः ।
कथमिति चेत् ।
वक्तव्यं (हि क) तर्हि कस्य बाध सति ।
किं ज्ञानस्योत विषयस्य ।
नाद्यः ।
अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वलक्षणस्य पराभिमतस्य बाधस्य तत्र स्वभावभङ्गुरे ऽभावात् ।
अन्यथा प्रमितेरपि तत्प्रसङ्गात् ।
परमते ज्ञानस्य साक्षित्वेन विनाशायोगाच्च ।
द्वितीयं प्रतिषेधति- विषयस्येति ॥
विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते
न्यायसुधा:
न कुतो ऽपीत्यर्थः ।
कुतो नेति चेत् ।
विषयः को ऽभिमतः किं शुक्त्यादिः किं वा रजतादिः ।
आद्ये हेतुमाह- विद्यमानं हीति ॥
नहि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते

न्यायसुधा:
"न हि भ्रान्तौऽ; इत्यतो मण्डूकप्लुत्या नेत्यनुवर्तते ।
विद्यमानं यथार्थज्ञानोदयानन्तरमप्यनुवर्तमानं नहि बाध्यते ।
तथा सत्यात्मनो ऽपि बाधप्रसङ्गादिति भावः ।
द्वितीये (युक्तिमा)हेतुमाह- विद्यमानं हीति ॥
यत्पूर्वं विद्यमानं तदेव केनचिन्नाश्यते (नत्ववि)नाविद्यमान् ।
शुक्तिरजतादिकं चाविद्यमानमिति तस्य नाश्यत्वायोगात्तद्विषयो बाधः सुतरामयुक्त इति ।
असतो नाश्यत्वं नास्ति किन्तु विद्यमानस्यैवेत्यत्र दृष्टान्तावाह- नहीति ॥
अयमत्र प्रयोगः ।
शुक्तिरजतं न नाश्यमसत्त्वात् ।
यदसत्तन्न नाश्यं यथा वन्ध्यासुतः ।
यद्वा यन्नाश्यं न तदसद्यथा यज्ञदत्त इति ।
*8,545*
स्यादेतत् ।
बाधानभ्युपगमे लौकिकवैदिकव्यवहारविरोधो ऽपसिद्धान्तश्च स्यादित्यतः सर्वथाङ्गीकर्तव्ये बाधे तद्दृष्टान्तेन वियदादेरपि बाधायोगात्सत्त्वानुपपत्तिरित्यत आह- बाधेति ॥
बाधायोगः सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते
न्यायसुधा:
क्वेत्याक्षेपे ।
इदमुक्तं भवति ।
सत्यमङ्गीक्रियत एव बाधो ऽस्माभिः ।
किन्त्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वलक्षणः ।
स तु भ्रान्ताविव वियदादावप्यस्त्येव ।
क्षणिकत्वब्रह्मपरिणामत्वादिरूपेण विज्ञातस्य स्थायित्वादिरूपेणावगमात् ।
अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननाश्यत्वस्यैव प्राङ्निरस्तत्वात् ।
तत्साधने सिद्धसाधनता स्यात् ।
नच तेन वियदादौ सत्त्वप्रतिक्षेपः सम्भवति ।
यत्सत्तन्न बाध्यत इति व्याप्तेरनवगतत्वात् ।
स (तो ऽप्या)त्यस्याप्यात्मनो ऽन्याकारेण विदितस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वस्योभयसिद्धत्वात् ।
नचार्थापत्तेः पृथक् प्रमाणत्वे किं व्याप्त्येति वाच्यम् ।
नहि वयमनुपपद्यमानर्स्थस्योपपादकेनार्थेन व्याप्तेरभावं चोदयामः ।
किन्तु सत्त्वस्य बाधाभावेन बाधस्य वा सत्त्वाभावेन ।
नहि बाध एवानुपपद्यरमानो ऽर्थः ।
किन्तु प्रतीतत्वे सति बाधः ।
तस्य चान्यथानुपपत्तिं व्युत्पादयता सर्वथासत्त्वे बाधो न स्यादिति प्रसङ्गो वा बाधात्सन्न भवतीत्यनुमानं वा वाच्यम् ।
तदुभयं च व्याप्त्यपेक्षमेव ।
यदा तु प्रमाणद्वयविरोधो ऽर्थापत्तिस्तदा स्पष्ट एव व्याप्त्यभावो दोष इति ।
ननु बाधायोगादिति पञ्चमी किमर्था ।
उच्यते ।
सतो बाधायोगाद्बाध्यमानमिदं न सदित्यनुमाने व्याप्तिरेषा क्व दृश्यत इति व्याख्यायते ।
यद्वास्मदभिमतबाधाभ्युपगमे बाधायोगात्सत इत्यादिकं नोपपद्यत इति नञो ऽनुवृत्त्या व्याख्या ।
कुत इत्याशङ्कायां व्याप्तिरित्यादिकं व्याख्येयम् ।
*8,548*
एवं विनाशलक्षणं बाधं सिद्धवत्कृत्य शक्तिरजतादौ वियदादौ च बाधस्यासिद्धिरभिहिता ।
इदानीं तामेव विवरितुं बाधस्वरूपं परं पृच्छति- कश्चेति ॥
कश्चायं बाध उद्दिष्टो ...
न्यायसुधा:
यो ऽयं वियदादेः शुक्तिरजतादेश्च सत्त्वाभावसिद्धयर्थं बाध उद्दिष्यो ऽयं कः ।
किं (वि)ज्ञानेन विनाशः किंवा निवृत्तिर्यद्वा नासीन्नास्ति न भविष्यतीति कालत्रयसत्तानिषेध इति भावः ।
ननु विनाशनिवृत्त्योः को भेदः ।
उच्यते ।
केचित्खलु मायावादिनो वदन्ति ।
अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन सविलासाविद्या विनश्यति ।
यावन्ति ज्ञानानि तावत्यो ह्यविद्या इति ।
तन्मतरीत्या विनाश इत्युक्तम् ।
अपरे त्वेकैकाविद्या तदवस्थाविशेषा एव रजताद्युपादानानि भवन्तीति मन्वाना अधिष्ठानतत्त्वज्ञानेन, सह कार्यैरविद्या तिरोधत्त इति ।
तत्समयानुसारेण निवृत्तिरिति ।
*8,549*
यद्वाविद्याया विद्यया विनाशो भवति ।
कार्यं तु रजतादिकमुपादानविनाशे स्वयमेव विलीयत इति परेषां मतम् ।
तदुभयानुसारेणेदं कल्पद्वयम् ।
अथवालौकिकरजतोत्पादवादिनां मतमनुसृत्य विनाश इति ।
मायावादिनां तु मतमनुरुद्धय निवृत्तिरिति ।
यदि वा, विनाश इति मायावादिनां मतम् ।
विवेकाग्रहात्प्रवृत्तस्य विवेकग्रहे सति निवृत्तिरिति प्राभाकरमतमिति ।
*8,550*
आद्यं दूषयति- नहीति ॥
... नहि नाशो ऽसतो भवेत्
न्यायसुधा:
असत इत्युपलक्षणम् ।
असदेव रजतं प्रत्यभादित्युत्तरानुभवबलादसदेव तावच्छुक्तिरजतम् ।
नचासतः शशविषाणवद्विनाशः सम्भवति ।
स्वरूपनिवृत्तिर्हि विनाशः ।
नचासतः स्वरूपमस्ति ।
व्याघातात् ।
नापि वियदादेर्विनाशः सम्भवति ।
नित्यत्वात् ।
घटादेरपि मुद्गराभिघातादिनैव विनाशो नाधिष्ठानतत्त्वज्ञानेनेति पूर्वोक्तं स्मारयितुमेतदुक्तमिति हिशब्दः ।
जोस्हि-9
*8,551*
द्वितीयं निराकरोति- निवृत्तिश्चेति ॥
निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते

न्यायसुधा:
तिरोभावादिरूपा निवृत्तिः खल्वाविर्भावादिरूपप्रवृत्तिमतो भवेत् ।
सद्धर्मश्चाविर्भावः ।
शुक्तिरजतादिकं चासदित्युक्तम् ।
अतः अप्रवृत्तस्य तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते ।
यद्वा अविद्याया प्रवृत्तस्य तदुपादानकस्य हि विद्यया निवृत्तिरुक्तरूपोपपद्यते ।
नच शक्तिरजतादिकमविद्योपादानकम् ।
असत्त्वात् ।
अतः अप्रवृत्तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते ।
एतेन वियदादावपि बाधासिद्धिरुक्ता वेदितव्या ।
प्राभाकरं प्रति रजतार्थिताभावादिनाप्रवृत्तस्य पुरुषस्य निवृत्तिर्नोपपद्यत इति तत्राव्याप्तेर्नेदं बाधलक्षणमिति व्याख्येयम् ।
*8,552*
तृतीयं दूषयितुमनुवदति- नासीदिति ॥
नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता ।
यदि बाधस् ... ॥ मनुव्_2,3.47अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यदेतावन्तं कालं प्रत्यभात्तन्नासीन्नास्ति न भविष्यतीति त्रैकालिकसत्त्वनिषेधरूपज्ञानविषयता (यदि) बाध इत्यर्थः ।
यद्यप्येवंविधं ज्ञानं बाध इति वक्तव्यं तथापि तस्य रजतादिसम्बन्धिताज्ञापनार्थं ज्ञानमेयतेत्युक्तम् ।
दूषयति- तदेति ॥
*8,553*
... तदासत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः

न्यायसुधा:
यद्येवं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधलक्षणो बाधो वियदादेः शुक्तिरजतादेश्चाङ्गीक्रियते ।
तदा असद्वैलक्षण्यमुररीकुर्वता तेनैव पुनरसत्त्वमङ्गीकृतं स्यात् ।
सत्ताविरहव्यतिरेकेण शशविषाणादीनामप्यसत्त्वस्यानिरूपणात् ।
अपसिद्धान्तप्रसङ्गान्नायं बाधः परेणाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयः ।
असिद्धश्चायं बाधो वियदादाविति प्रागेवोक्तम् ।
(ननु) यदुक्तं शुक्तिरजतादेरसत्त्वान्न विनाशादिलक्षणो बाधः सम्भवतीति ।
तद(सत्)सिद्धम् ।
विमतं नासत् प्रतीयमानत्वात्, यत्प्रतीयते तन्नासद्यथा पटः, यच्चासन्न तत्प्रतीयते यथा शशविषाणमिति प्रमाणेनासत्त्वविरहस्य निश्चितत्वात् ।
अत एवासत्त्वे ऽनुपपत्त्यभावादर्थापत्तेरन्यथैवोपपत्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् ।
प्रतीतेरेवानुपपत्तेः ।
यच्चोक्तं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधे ऽसत्त्वाङ्गीकारप्रसङ्ग इति तदप्यसत् ।
प्रतीतत्वेनासत्त्वानुपपत्तौ निषेधस्य सत्त्वोत्सारणमात्र एव पर्यवसानोपपत्तेः ।
यदप्यत्रोक्तं सत्ताविरहव्यतिरेकेणासत्त्वं नाम दुर्निरूपमिति, तच्चायुक्तम् ।
निरुपाख्यत्वमसत्त्वमिति निरूपणात् इति चेन्न ।
असतः प्रतीत्यभावे खल्विदं सर्वं स्यात् ।
नचैवम् ।
असतः प्रतीतिं निराकुर्वता त्वयैव तस्या अङ्गीकार्यत्वादित्याशयवानाह- प्रतीतिरिति ॥
प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम्
न्यायसुधा:
वदन्नित्युपलक्षणम् ।
जानन्नित्यपि द्रष्टव्यम् ।
असतः प्रतीतिर्नास्तीति निषेधं कुर्वता कुतो ऽसतः प्रतीतिरङ्गीकार्येत्यत आह- निषेधो हीति ॥
निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते

*8,553f.*
न्यायसुधा:
प्रतीतिर्नासत इति किमसतः प्रतीतिर्निषिध्यते किंवा प्रतीतेरसद्विषयत्वम् ।
आद्ये प्रतिषेधविषयतया, द्वितीये प्रतिषेध्यनिविष्यतयावश्यमसतः प्रतीतिरङ्गीकरणीया ।
तस्मात्कथञ्चिदुक्तप्रकारद्वयेनाप्रतीतस्य सम्बन्धी निषेधो नोपपद्यते ।
न ह्यप्रतीते भूतले घटे वा भूतले घटो नास्तीति प्रतिषेधो दृष्टः ।
तदनेन विमतो ऽसत्प्रतीतिमांस्तत्सम्बन्धिनिषेधकर्तृत्वात्तद्वयवहर्तृत्वाद्वा सम्मतवदिति प्रमाणं सूचितं भवति ।
अवश्यं च प्रामाणिकं परीक्षकेणाभ्युपगन्तव्यम् ।
मनस्यभ्युपगमो वाचि निषेध इति स्वक्रियाविरोधो वानेन सूचित इति ।
*8,555*
एवमर्थापत्तिं निरस्योपमानं च निरस्यति- नचेति ॥
न चोपमा भवेदत्र ...
न्यायसुधा:
अत्र अनिर्वचनीयार्थसद्भावे ।
प्रमाणमिति शेषः ।
तस्याः सादृश्यादिनियतविषयत्वादिति भावः ।
अभावमपाकरोति प्रत्यक्षदिति
... प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च
न्यायसुधा:
वियदादौ शुक्तिरजतादौ वा प्रत्यक्षेणानुपलम्भेन वा सत्त्वासत्त्वयोरभावसिद्धावनिर्वचनीयार्थसिद्धिरिति वक्तव्यम् ।
नच तद्युक्तम् ।
यतो वियदादौ प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव निश्चीयते ।
चशब्दाच्छुक्तिरजतादावसत्त्वं च निश्चीयत इति गृह्यते ।
प्रत्यक्षं विपरीतमनुपलम्भश्चासिद्ध इत्यर्थः ।
*8,556*
एवमनुमानादीनां प्रत्येकं दूषणमभिधाय साधारणं दूषणमाह- प्रत्यक्षादिति ॥
प्रत्यक्षेण गगनादौ सत्त्वमेव शुक्तिरजतादौ त्वसत्त्वमेव निश्चीयते ।
सद्गगनम्, अस्ति मे ऽज्ञानम्, असदेव रजतं प्रत्यभादिति सर्वलोकसाक्षिणः साक्षात्कारिप्रत्यक्षस्य दुरपह्नवत्वात् ।
अतस्तदनिर्वाच्यतायामाशङ्कयमानान्यनुमानादीनि प्रत्यक्षापहृतविषयाणीति"नोभयं चेन्न सिद्धं तत्ऽ; इति युक्तम् ।
यद्वा जीवेश्वरयोर्भेदो मिथ्या भेदत्वादित्याद्यनुमानस्य दूषणान्तरमाह- प्रत्यक्षादिति ॥
जीवेश्वरभेदस्यावधार्यत इति शेषः ।
ततः प्रत्यक्षविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वं जीवेश्वरभेदमिथ्यात्वादिसाधकानुमानस्येति भावः ।
*8,557*
स्यादेतत् ।
ईश्वरस्तावन्न प्रत्यक्षसिद्धः ।
शास्त्रयोनित्वस्याभ्युपगतत्वात् ।
नापि सर्वे जीवाः ।
परात्मनां परात्मानं प्रति प्रत्यक्षत्वस्यानभ्युपगमात् ।
नचाप्रत्यक्षवस्तुभेदः प्रत्यक्षसिद्धो दूरे तत्सत्यत्वमित्यत आह- शास्त्रेति ॥
शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते

न्यायसुधा:
ईयते प्रत्यक्षेणेति शेषः ।
उक्तं तावन्नैक एव भेदो ऽनेकत्र व्यासज्य वर्तते किन्त्वेकप्रतियोगिको ऽपरधर्मिक इति ।
तत्प्रत्यक्षतायां च धर्मिण एव प्रत्यक्षतोपयुज्यते ।
प्रतियोगिनस्त्ववगममात्रं, तथा लोके दर्शनात् ।
तत्रेश्वरस्यात्मान्तराणां चाप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मिकस्य भेदस्य प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वे ऽपि परमेश्वरप्रतियोगिकः स्वात्मधर्मिको भेदः प्रत्यक्षेण ज्ञातुं शक्यत एव ।
स्वात्मनः प्रत्यक्षत्वात् ।
परेशानस्य च शास्त्रेणावगतत्वात् ।
यस्तु शास्त्रेणेश्वरं न जानाति तेन मा विमायि तत्प्रतियोगिकः स्वात्मनो भेदः ।
शास्त्राद्विदितेश्वरस्यैव प्रत्यक्षं ततः स्वात्मनो भेदे प्रमाणमुक्तमिति ।
तथापि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादित्यत आह- अनुभूतीति ॥
*8,559*
ततापि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादित्यत आह अनुभूतीति ।
अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते
न्यायसुधा:
अत्रानुभूतिशब्देन साक्षी गृह्यते ।
उच्यते अनुमीयते ।
परार्थानुमानप्रयोगस्य वचनात्मकत्वादुच्यत इत्युक्तम् ।
अनुमानेनेत्यध्याहारो वा ।
एतदुक्तं भवति ।
साक्षिप्रत्यक्षं खलु स्वात्मनः परमात्मभेदग्राहकमिष्यम् ।
तच्चानुमानतः प्रबलमेव ।
तत्स्वरूपप्रामाण्ययोर्धर्मिकोटिनिविष्यस्य जीवस्य च ग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वात् ।
अतस्तद्विरोधेन कारणेन जीवब्रह्मणोरेकत्वं नानुमातुं शक्यत इति ।
अस्तु साक्षिप्रत्यक्षमनुमानात्प्रबलं तस्येश्वरात्स्वात्मनो भेदग्राहकत्वं तु कुतो निश्चितं येनानुमानं बाधितविषयं स्यादित्यत आह- किञ्चिदिति ।
किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते

सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः
*8,559f.*
न्यायसुधा:
उपलक्षणमेतत् ।
अल्पज्ञो ऽल्पशक्तिश्चेत्यपि पूर्वार्धे ग्राह्यम् ।
तथा सर्वकर्ता निर्दुःख इत्यपरार्धे ।
अनुभूयते स्वात्मेति शेषः ।
श्रुतः"यः सर्वज्ञःऽ,"परास्य शक्तिःऽ,"स हि सर्वस्य कर्ताऽ,"निरनिष्यःऽ; इत्यादाविति शेषः ।
अयमभिसन्धिः ।
यो हि यमर्थमव(धि)गम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमध्यक्षीकरोति स तस्मात्तस्य भेदं प्रत्यक्षतः पश्यत्येवेति सर्वसाक्षिकम् ।
यद्यपि भेदः प्रत्यक्षसिद्धस्तथापि प्रतियोगिनो वैधर्म्यदशर्नं प्रत्यक्षसाचिव्यमाचरतीति न दोषः ।
दृष्टं हि रत्नतत्त्वसाक्षात्कारे शास्त्रीयलक्षणज्ञानस्य साचिव्यम् ।
तदिहापि शास्त्रावगतसार्वज्ञादिमदीश्वरः पुरुषः स्वात्मनं तद्विरुद्धाल्पज्ञत्वादिधर्मवन्तं साक्षिणानुभवंस्ततः स्वात्मनो भेदं कथं नाध्यक्षीकुर्यादिति ।
अस्त्वेकस्य जीवस्येश्वराद्भेदः साक्षिसिद्धः ।
तथापि तं विहायान्यत्रेश्वराभेदानुमाने न प्रत्यक्षबाध इत्यत उक्तम्- सर्वैरेवेति ॥
एकप्रत्यक्षबाधाभावे ऽपि तत्तत्प्रत्यक्षबाधो दुष्परिहर इति भावः ।
*8,560*
ननु जीवं पक्षीकृत्येश्वराभेदसाधने भवेदेयं प्रत्यक्षविरोधः ।
नचैवमनुमीयते ।
किन्त्वीश्वरं पक्षीकृत्य जीवाभेद इत्यत आह- अनुभूताद्धीति ॥
अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम्

*8,560f.*
न्यायसुधा:
ईश्वरं पक्षीकुर्वता हि तत्सिद्धिरवश्यं वक्तव्या ।
नच प्रत्यक्षादिना स सिद्धयतीति श्रुतिरेव तद्ग्राहिका ग्राह्या ।
एषा(हि) च धर्मिप्रमाणभूता"यः सर्वज्ञःऽ; सत्यादिका श्रुतिः अनुमीश्वरमल्पज्ञत्वादिनानुभूताज्जीवाद्भेदेनवदति ।
तस्मात्प्रत्यक्षबाधाभावे ऽप्युपजीव्यश्रुतिविरोधेन कालात्ययापदिष्यता दुष्परिहरैव ।
सदावगताल्पज्ञत्वादिमञ्जीरस्वरूपं प्रति सार्वज्ञादिमदीश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्ती श्रुतिस्ततस्तं भिन्नमेव प्रतिपादयति ।
अनुभवस्यापलपितुमशक्यत्वात् ।
अनेनैवोभयपक्षीकारो ऽपि परास्तः ।
उपजीव्यप्रत्यक्षश्रुतिबाधितत्वादिति ।
*8,561*
एवमनुमानं निराकृत्येदानीं तद्यो ऽहमित्यादिश्रुतिं निराकरोति- उपजीव्येति ॥
उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत्
न्यायसुधा:
तुशब्दो विशेषार्थः ।
दुष्यं ह्यनुमानमप्रा(णमेव भ)णं भवति ।
श्रुतेस्तु प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रमिति ।
ऐक्यं जीवेश्वरयोः ।
श्रुत्या हि यदि जीवमनूद्य तस्येश्वरैक्यं बोध्यते तदा जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् ।
तच्च भेदग्राहकमित्युक्तमित्युपजीव्यविरोधः ।
यदि चेश्वरानुवादेन तस्य जीवाभेदो विधीयते तदा यः सर्वज्ञ इत्यादिकं श्रुत्यन्तरमेवोपजीव्यं भवेत् ।
तच्च भेदग्राहकमित्युक्तत्वादुपजीव्यविरोध एव ।
यदि चोभयानुवादेनाभेदमात्रबोध्यं तदोभयमुपजीव्यमित्युपजीव्यप्रमाणविरोधः स्फुट एव ।
यद्यप्येतत्सर्वं प्रथमसूत्र एवोक्तम् ।
तथापि प्रपञ्चनार्थं पुनरारभ्यत इत्यदोषः ।
*8,562*
ननूपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इत्यत्र किं नियामकम् ।
येन प्रत्यक्षागमविरोधादनुमानागमयोरप्रामाण्यमुक्तम् ।
उच्यते ।
इह हि भेदाभेदविषयोरुपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि प्रामाण्यमेव वाप्रामाण्यमेव वा ।
एकस्य प्रामाण्यमपरस्याप्रामाण्यं वा ।
तत्राप्युपजीवकस्य प्रामाण्यमुपजीव्यस्याप्रामाण्यं वा ।
उपजीव्यस्य प्रामाण्यमुपजीवकस्याप्रामाण्यमिति पक्षाः सम्भवति ।
तत्र न तावत्प्रथमः ।
विरुद्धयोः प्रामाण्यानुपपत्तेः ।
उपपत्तौ वा वस्तुनो द्वरूप्यापत्तेः ।
भ्रान्तिबाधव्यवस्थाभावप्रसङ्गाच्च ।
नच भेदाभेदाभ्यामुपपत्तिः ।
निराकरिष्यमाणत्वात् ।
असार्वत्रिकत्वाच्च ।
नचानैकान्तवादेन निस्तारः ।
द्वयोरपि सावधारणत्वासम्भवात् ।
नापि द्वितीयः वस्तुनो निस्स्वभावत्वापत्तेः ।
नचानिर्वाच्यतास्वीकारेण निर्वाहः ।
ब्रह्मण्यपि सम्भवादिति पक्षद्वयमतिस्फुटदोषत्वादनिराकृत्य तृतीयं दूषयति- अप्रामाण्यमिति ॥
अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति

स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत्
न्यायसुधा:
भेदवाचकस्यागमस्येत्युपलक्षणम् ।
भेदग्राहिणः प्रत्यक्षस्येत्यपि द्रष्टव्यम् ।
एवं तदा स एवेत्यत्रापि व्याख्यातत्वात् ।
धर्मिणो जीवस्येश्वरस्य च ।
इतिशब्दो ऽध्याहार्यः ।
कथं बोध्य इति शेषः ।
इदमुक्तं भवति ।
यद्यज्ञानादिविशिष्यस्य जीवस्य सार्वज्ञादिविशिष्यस्य परमात्मनो ग्राहकं प्रत्यक्षमागमवाक्यं वाप्रामाण्यं स्यात् ।
तदा जीवेश्वरयोरसिद्धौ तत्त्वमस्याद्यागमैरनुमानैश्च तदभेदबोधनं न स्यात् ।
निर्विषयत्वात् ।
तथाच कस्य विरोधात्प्रत्यक्षादेरप्रामाण्यं स्यात् ।
ज्ञापकश्चायमर्थो न कारकः ।
अखण्डार्थबोधनमपि लौकिकवाक्यन्यायमनुसृत्य पश्चाल्लक्षणया परेणाभ्युपगतम् ।
न पुनरेवमेव ।
अलौकिकप्रकारस्य बोधानङ्गत्वात् ।
तस्मादुपजीवकविरोधेनोपजीव्यस्याप्रामाण्यायोगात्परिशेषतश्चतुर्थप्रकार एव च सिद्धयतीति ।
*8,567f.*
भवेदेवोपजीवकादुपजीव्यं बलवत्तद्विरोधे चोपजीवकस्याप्रामाण्यम् ।
किन्नामास्ति तत्र विशेषः ।
अनेकप्रकारो ह्युपजीव्योपजीवकभावः ।
क्वचिद्धर्मिग्राहक(तयेति)त्वेन ।
क्वचित्साध्यग्राहकतया ।
क्वचित्तद्ग्रहणोपयुक्ततया ।
क्वापि स्वरूपग्रहणेन ।
कुत्रचित्प्रामाण्योपपादनेन ।
क्वचिद्वयाप्त्याद्यङ्गप्रतिपादकत्वेनेति ।
तत्र सर्वत्रोपजीव्यविरुद्धमुपजीवकं बाध्यत एव ।
आश्रयादिहीनस्योत्थानविरहापत्तेः ।
यत्र पुनः प्रतिषेधकस्योपजीवकस्य प्रतिषेध्यसमर्पकमुपजीव्यं भवति ।
तदा नायं न्यायः ।
चोपजीवकेनैवोपजीव्यस्य बाधः ।
निषेधार्थमेव तेन तदुपजीवनात् ।
दृष्टं हीदं रजतमिति ज्ञानस्य नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध्यत्वात् ।
तदिहापि यदुक्तमभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्याभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां विरोधादप्रामाण्यमिति तदयुक्तम् ।
प्रत्यक्षागमयोरनुमानागमौ प्रति निषेध्यसमर्पकतयोपजीव्यत्वात् ।
भेदनिषेधो हि न तत्प्राप्तिं सम्भवति ।
तेनात्रोपजीवकविरोधिनोरुपजीव्ययोः प्रत्यक्षागमयोरेवाप्रामाण्यमुचितमित्यतो यः सर्वज्ञ इत्यादेरागमस्य तावदप्रामाण्यमपाकरोति- अप्रामाण्यमिति ॥
*8,568*
भेदवाचकस्य भेदकसार्वज्ञादिविशिष्यपरमात्मप्रतिपादकस्यागमस्य ।
एतदुक्तं भवति ।
समुत्थानवता खल्वनुमानेनागमेन वा विरोधिना यः सर्वज्ञ इत्याद्यागमस्याप्रामाण्यस्येष्यव्यम् ।
अस्याप्रामाण्ये त्वनुमानादेरुत्थानमेव दुर्लभम् ।
दूरे तद्बाधनम् ।
परमात्मलक्षणस्य धर्मिणस्तदेकगम्यत्वात् ।
निराश्रयस्यानुमानादेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति ।
नन्वेवं तर्हि नेदं रजतमिति ज्ञानविरोधेन इदं रजतमित ज्ञानस्याप्रामाण्यं न स्यात् ।
न न स्यात् ।
नहि नेदं रजतमिति ज्ञानं
रजताविशिष्यं वस्तु धर्मीकृत्योत्पद्यते किन्तु स्वरूपमात्रम् ।
सर्वमपि हि, ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्ययः (धर्मिण्यभ्रान्तमखिलं ज्ञानमिच्छन्ति वादिनः ।
विपर्ययं प्रकारे तु वदन्ति रजतादिकेऽ; इति सायणशिक्षाभाष्ये वार्तिकसारवचनम् ।
अत्रापि तृतीयाध्याये चतुथर्पादे"तथान्येप्याहुः सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति) ।
तदत्रापीदं रजतमिति ज्ञानमिदमंशे प्रमाणमिति तत्सिद्धमिदमाकारमाश्रित्य प्रवृत्तेन बाधकप्रत्ययेन विरोधाद्रजतांशे पूर्वज्ञानस्याप्रामाण्यं युज्यत एव ।
*8,570*
नन्वनेनैव न्यायेनाभेदानुमानागमविरोधेन यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरप्रामाण्यं शक्योपपादनम् ।
इयमपि श्रुतिर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रमाणमिति तन्मात्रमुपजीव्यानुमानागमाभ्यां सार्वज्ञादिभेदकधर्मवैशिष्ययांशे ऽप्रमाणीकरिष्यते ।
तथाच यद्धर्मिग्राहकं न तद्विरोधो ऽनुमानादेः ।
यच्च विरोधि न तद्धर्मिप्रमारमित्यत आह- यदिति ॥
यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत्

न्यायसुधा:
यच्छतिवाक्यं ब्रह्मस्वरूपग्रहणार्थं मानमङ्गीक्रियते ।
तद्धर्मे सार्वज्ञादिधर्मवैशिष्ययाकारे कथं न मानं भवेत् ।
*8,570f.*
अयमभिसन्धिः ।
शुक्तिरजतादिज्ञानं हीदमंशे प्रमाणं रजतवैशिष्ययांशे त्वप्रमाणमिति युक्तम् ।
वैशिष्ययांशस्य बाधकप्रमाणविरुद्धत्वात् ।
इदमाकारस्योत्तरत्राप्यनुवृत्तेः ।
इदं न रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्यते न पुनर्नेदं रजतं चेति ।
नचायमत्र न्यायः ।
स्वरूपवद्विशिष्यांशे ऽपि बाधकाभावात् ।
नचाभेदानुमानागमौ बाधकौ ।
अन्योन्याश्रयत्वात् ।
बाधितत्वेन श्रुतेरप्रामाण्ये सत्युपजीव्यविरोधरहितस्यानुमानादेर्बाधकत्वं सति च तस्मिंस्तद्विरोधिन्याः श्रुतेरप्रामाण्यमिति ।
कथं चानुमानादेः श्रुतिबाधकत्वम् ।
नतावद्विरोधित्वमात्रेण ।
वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वात् ।
नापि विरोध्युत्तरज्ञानत्वेन शुक्तिरूप्यमिति ज्ञानानन्तरं रजतमिदमिति ज्ञानस्य दर्शनात् ।
अनुत्तरविरोधिज्ञानं बाधकमिदं तु सोत्तरमित्यपि न ।
कदाचिदनुत्तरस्यापि रजतज्ञानस्य सम्भवात् ।
किन्तु यावच्छक्ति परीक्षितमुत्तरं विरोध्यपरीक्षितस्य पूर्वस्य बाधकं भवति ।
नचैवमत्रास्तीति ।
*8,572*
न केवलं बाधकाभावसाम्यादयं विभागो न युक्तः किं तर्हीत्यत आह- एकेति ॥
एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति ।
न चेदेकममानं तद् द्वयमप्यत्र नो भवेत्

न्यायसुधा:
एकविधमेवेदं यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिजनितं विज्ञानं, न पुनः शुक्तिरजतादिज्ञानमिव स्वरूपमात्रे प्रमाणं विशिष्याकारे त्वप्रमाणमित्यनेकविधमित्येवं परीक्षासहकृतसाक्षिरूपविज्ञप्त्यापीदं ज्ञानद्वयं धर्मधर्मिद्वयगर्भं विशिष्याकारं प्रत्यपि मानं भवत्येव ।
वक्ष्यते चायमर्थः प्रपञ्चेन ।
यद्वा द्वयं प्रतीतिद्वयं स्वरूपवद्धर्मे ऽपीति योज्यम् ।
*8,573f.*
अथवा यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रामाण्यमप्रामाण्यं तु सार्वज्ञादिविशिष्याकार इति वदतः को ऽभिप्रायः ।
किं शुक्तिरजतादिज्ञानमिवैकमेवेदं ज्ञानं विषयभेदेन प्रमाणमप्रमाणं चेति ।
किंवा ज्ञानद्वयमेतत् तत्रैकं प्रमाणमपरं चाप्रमाणमिति ।
आद्यं दूषयति- यदिति ॥
पूर्व एवाभिप्रायः ।
द्वितीयं निराकरोति- एकेति ।
एकमेवेदं विज्ञानमिति साक्षिविज्ञप्त्या नानेकत्वं कल्प्यमिति शेषः ।
अन्यथा स्तम्भो ऽयमित्यादावपि ज्ञानद्वयकल्पनापत्तिः ।
तथाच सामानाधिकरण्यं न केनापि ज्ञायेत ।
*8,574*
अस्तु वेदं ज्ञानद्वयं तथापि नैकस्याप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते ।
स्वरूपज्ञानस्येव धर्मज्ञानस्याप्यबाधितत्वादित्याह- द्वयमिति ॥
ज्ञानद्वयमपीत्यर्थः ।
धर्मज्ञानमपीति(च) वक्तव्ये द्वयमिति वचनं न्यायसाम्यसूचनार्थम् ।
एवं बाधाभावपरीक्षितत्वसाम्ये ऽपि श्रौतमेकं ज्ञानद्वयं वाङ्गीकृत्यांशतः प्रामाण्यप्रामाण्ये वदतो ऽतिप्रसङ्गमाह- नचेदिति ॥
तच्छ्रौतं ज्ञानं द्वयं विशिष्याकारं प्रति प्रमाणं न चेत्तदात्र विषये एकं स्वरूपांशं प्रत्यपि प्रमाणं न भवेत् ।
अविशेषात् ।
तथाच पुनरनाश्रययोरनुमानागामयोरनुत्थानमेव ।
यद्वा तद्विज्ञानमत्र विषये एकं विशिष्याकारं प्रति प्रमाणं चेत्तदा द्वयं प्रत्यपि नो भवेत् ।
विशिष्याकारवत्स्वरूपे ऽपि प्रमाणं न भवेत् ।
अविशेषादिति यावत् ।
ज्ञानद्वयाङ्गीकारवादे त्वत्र ज्ञानद्वये तद्विशिष्यविषयं ज्ञानं प्रमाणं न चेत्तर्हि ज्ञानद्वयमपि प्रमाणं न भवेत् ।
विशिष्यज्ञानमिव स्वरूपज्ञानमप्यप्रमाणं स्यादविशेषादिति ।
*8,575*
एवमभेदानुमानागमौ प्रति यः सर्वज्ञ इति श्रुतेर्निषेध्यसमर्पकत्वेनोपजीव्यत्वं प्रत्युक्तम् ।
तथापि नानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽस्ति ।
यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेन प्रवृत्तत्वात् ।
नहि सार्वज्ञादिविशिष्याकारमवलम्ब्यानुमानादिना प्रवर्तितव्यमित्यत्र नियामकमस्ति ।
ततो विरुद्धाकारस्यानुपयोगितयानुपजीवनादुपजीव्यस्य च स्वरूपमात्रस्याविरोधित्वान्नोपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽनुमानादेः प्रमाणविरोधस्तु कथञ्चित्स्यादित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति- धर्मीति ॥
धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम्
न्यायसुधा:
तुशब्दो विशेषार्थः, प्रमाणमात्रविरोधाद्वयवच्छिनत्ति ।
धर्मिग्राहिण्या श्रुत्या विरोधः ।
मानस्य अभेदप्रमाणस्यानुमानागमरूपस्य ।
अयमाशयः ।
परमाणवः सावयवा इत्यादेरनुमानस्य वाक्यस्य च कथमुपजीव्यविरोधः इति वक्तव्यम् ।
परमाणुत्वस्यानुपयोगिनो ऽनुपजीव्यत्वं किन्तु स्वरूपमात्रस्येति वक्तुं शक्यत्वात् ।
नैवं युक्तम् ।
निरवयत्वादिना विना परमाणोर्धर्मीकरणासम्भवात् ।
स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धार्थतापत्तिरिति चेत् ।
समं प्रकृते ऽपि ।
नहि ब्रह्मापि सार्वज्ञादिना विना शक्यं धर्मीकर्तुम् ।
स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धसाधनात् ।
आरोपितेन सार्वज्ञादिना व्यावृत्तस्य धर्मीकरणे को दोषः ।
यो ऽयं स्थाणुः स पुरुष इतिवदिति चेन्न ।
आरोपितेन निरवयवत्वादिना व्यावृत्तस्य तत्रापि धर्मीकरणसम्भवात् ।
निरवयवत्वादिग्राहकं प्रमाणतयावधृतम् ।
नारोपितं इति चेत् ।
तुल्यमत्रापि ।
श्रुतेरपि प्रामाण्यनिश्चयात् ।
तदेवं प्रमाणसिद्धेन निरवयवत्वादिना विशिष्यस्यैव यथा धर्मीकरणं तथात्रापि सावर्ज्ञादिना पारमार्थिकेनैव विशिष्यस्यैव धर्मीकरणमित्यतो धर्मिग्राहकविरोधो दुष्परिहर इति ।
*8,576f.*
स्यादेतत् ।
यथा खल्वभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजीव्यविरोधान्नाभेदसाधकत्वं तथोदाहृताया भिन्नो ऽचिन्त्य इत्यादिभेदश्रुतेरप्युपजीव्यविरोधान्न भेदसाधकत्वं सम्भवति ।
तादात्म्यप्रतियोगिकः प्रतिषेधो हि भेदो नाम ।
नचाप्राप्ते तादात्म्ये तत्प्रतिषेधबोधनं युक्तमित्यभेदप्रापकं प्रमाणमुपजीव्य प्रवृत्ता भेदश्रुतिः कथं नोपजीव्यविरुद्धा ।
किञ्च निर्भेदं स्वरूपमाश्रित्य तस्य भेदो बोधनीयः ।
तथाच कथं नोपजीव्यविरोधः ।
यथोक्तम्"अभेदं नोल्लिखन्ती धीर्न भेदोल्लेखनक्षमा ।
तथाचाद्ये प्रमा सा स्यान्नान्त्ये स्वापेक्ष्यवैशसात्ऽ; इत्यत आह- नेति ॥
*8,577*
नोपजीव्यो ह्यभेदो ऽत्र क्वचिद् भेदश्रुतेर्बलात्

न्यायसुधा:
हिशब्दो युक्तिसूचकः ।
अभेद इति तद्ग्राहकम् ।
अत्र क्वचिदिति ।
धर्मित्वादावित्यर्थः ।
तदयमर्थः ।
भेदश्रुतेर्हि न धर्मिसमर्पकत्वेनाभेदज्ञानोपजीवकत्वं तावत् ।
जीवेश्वरस्वरूपस्यैव धर्मित्वात् ।
नापि स्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेन ।
प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः ।
अतो निषेध्यप्रापकतयैवेति वक्तव्यम् ।
नच तद्विरोधो ऽप्रामाण्यमावहति ।
निषेधशास्त्रापलापप्रसङ्गात् ।
नच प्रमाणप्राप्तस्यायं प्रतिषेधः ।
किन्तु तत्त्वमस्यादिश्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तस्यैव ।
यदपि निर्भेदं स्वरूपमादाय भेदो बोद्धव्य इति तत्रापि न ययोर्भेदो बोधनीयस्तयोरभेद आश्रयणीयः ।
किन्तु स्वगतभेदं वस्तु धर्मितयोपादाय तस्यान्ततो भेदो बोध्यते ।
अतो जीवेशभेदश्रुतेस्तदभेदोपजीवनाभावादनपेक्षत्वलक्षणाद्बलाद्युक्तं भेदसाधकत्वमिति शेषः ।
*8,581*
किञ्च तिष्ठतु तावद्यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वम् ।
तथाप्यभेदानुमानागमबाधकत्वं भवेदेव ।
इयं खलु श्रुतिः सार्वज्ञादिविशिष्यमीश्वरं प्रतिपादयन्ती न किञ्चिदपेक्षते ।
अनुमानागमौ तु सापेक्षौ ।
सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षस्य प्राबल्यादित्याशयवानाह- नोपजीव्यो हीति ॥
अत्र भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्ये ।
भेदश्रुतेः भेदकधर्मविशिष्यधर्मिश्रुतेः ।
अभेद इत्यभेदप्रमाणम् ।
अनपेक्षत्वोपलक्षणमेतत् ।
अतो बलादभेदप्रमाणबाधकत्वमिति शेषः ।
*8,582*
स्यादेतत् ।
यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिर्न जीवभेदकधर्मविशिष्यं ब्रह्म प्रतिपादयति ।
किन्त्वनुवदत्येव ।
अतो नानुमानादेस्तद्बाध इत्यत आह- नचेति ॥
न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद् भवति क्वचित्
न्यायसुधा:
उपेयं ज्ञेयम् ।
तदिति सार्वज्ञाद्युपेतम् ।
क्वचिदिति भ्रान्तिप्रतिपन्नमपि न भवतीति सूचयति ।
न तावत्सार्वज्ञादिविशिष्यं ब्रह्म श्रीतिव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यम् ।
शास्त्रैकयोनित्वस्य समर्थितत्वात् ।
नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नम् ।
क्वचित्प्रमितस्यैवान्यत्रारोपात् ।
नच प्रमाणेन भ्रान्त्या वाप्राप्तस्यानुवादः सम्भवति ।
अतो नेयं श्रुतिरनुवादिनी ।
किन्नाम प्रतिपादयत्येवोक्तरूपं ब्रह्मेति ।
ननु तथापि नोपजीव्यप्रमाणविरोधो ऽनुमानादेः ।
श्रुत्युपजीवने हि सः स्यात् ।
न चैवम् ।
तद्वयतिरिक्तप्रमाणोपजीवनादित्यत आह- नचेति ॥
वस्तुव्यवहितो वह्निरधूमस्थले प्रत्यक्षाद्यवेद्यो ऽपि क्वचिद्देशे प्रत्यक्षेणानुमानेन वावगम्यते ।
प्राक् पतनोत्पत्तेरगम्यमपि गुरुत्वं क्वचित्काले ऽनुमानेन गम्यते ।
नचैवं ब्रह्म क्वचिन्मानान्तरोपेयम् ।
येन तदुपजीव्यानुमानादिप्रवृत्तिः स्यात् ।
*8,583*
अस्तु वा ब्रह्म प्रमाणान्तरवेद्यम् ।
तथाप्यभेदानुमानादेरुपजीव्यप्रमाणविरोधो दुष्परिहरः ।
श्रुतिवत्तस्यापि प्रमाणस्य भेदप्रत्यायकत्वादित्यभिप्रायवानाह- येनेति ॥
येन मानेन चापेयं भेदस्तेनावगम्यते

न्यायसुधा:
उपेयं ब्रह्मेति शेषः ।
तत्कथमित्यत आह- स(सार्)वज्ञेति ॥
सर्वज्ञानमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन ।
सर्वज्ञथ्वगुणेनैव तया भेदो ऽवगम्यते

न्यायसुधा:
धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्षं प्रमेयत्वाद्घटवदित्यादिकया सा(सर्)वज्ञसाधकतयानुमया ।
सर्वकर्तृत्वाद्यनुमानोपलक्षणं चैतत् ।
एवेति प्रत्यक्षं व्यावर्तयति ।
कथञ्चनेत्यभ्युपगमवादो ऽयमिति सूचयति ।
सर्वज्ञत्वेत्युपलक्षणम् ।
तयैवेत्यन्वयः ।
ईश्वरे तावत्प्रत्यक्षं शङ्कार्हमेव न भवति ।
अतो ऽनुमानमेव वक्तव्यम् ।
प्रतिपक्षादिना पराहतस्यापि तस्य कथञ्चिच्छङ्कार्हत्वात् ।
अनुमानं च किञ्चित्केनचिद्विशिष्यमेव प्रतिपादयति ।
नतु निष्कृष्टं वस्तु ।
नच जीवादिसाधारणधर्मविशिष्याथर्सिद्धावीश्वरः सिध्यति ।
तस्माद्भेदकधर्मवैशिष्ययेनैव तत्सिद्धिवर्क्तव्या ।
तथाचानुमानादेरुपजीव्यविरोधो वज्रलेपायितः ।
यद्यप्यनुमानं स्वतः श्रुतितो दुर्बलं तथापि उपजीव्यतया बाधकं भवत्येवेति ।
*8,584*
तदनेनेश्वरग्राहिकायाः श्रुतेर्भेदकधर्मविश्टि तस्मिन्प्रामाण्यमुपपादितम् ।
इदानीं जीवग्राहकस्य प्रत्यक्षस्येश्वरभेदक(वि)धर्मिणि जीवे प्रामाण्यं समर्थ्यते ।
तथाहि ।
भवतु श्रुतिरदुःखित्वसार्वज्ञादिमदीश्वरे प्रमाणम् ।
तथापि नाभेदानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधेनाप्रामाण्यम् ।
दुःखित्वादिरूपे हि जीवस्य तात्त्विके सति तथा स्यान्न चैवम् ।
अहं दुःखीत्यादेरनुभवस्य मिथ्यानुभवत्वात् ।
अन्तःकरणगतो हि दुःखादिरनर्थः स्वरूपतो मिथ्याभूतो जपाकुसुमारुणिमेव स्फटिके चैतन्ये चकास्ति ।
नच भ्रान्तिप्रतिपन्नेन(न्नभे)भेदकेन वस्तु भिद्यत इति अत आह- नेति ॥
न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत्
न्यायसुधा:
क्वापीति ।
सर्वथेत्यर्थः ।
भवेदेतद्यद्यहं दुःखीत्याद्यनुभवो मिथ्यानुभवः स्यान्न च तथा ।
अपि तु प्रमाणमेव ।
यद्यपि दुःखादिकमन्तःकरणगतं, तथापि स्वरूपेण सदेव ।
जीवात्मनश्च तद्भोक्तृत्वेन तद्वत्त्वं तात्त्विकमेव ।
अल्पशक्तित्वपारतन्त्र्यादिकं तु स्वरूपगतमेवेत्याशयः ।
*8,585*
कुत इत्यत आह- नहीति ॥
न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु

न्यायसुधा:
तुशब्दो ऽवधारणे नैवेति सम्बन्धः ।
असञ्जातबाधभ्रमेषु व्यभिचारपरिहाराय क्वचिदित्युक्तम् ।
नहि कदाचित्कुत्रचित्कश्चिन्नाहं दुःखी किन्त्वन्तःकरणगतेनैव मिथ्यादुःखेन दुःखितयाऽत्मानममनि(षी)षमिति बाधकप्रत्ययवान्दृश्यत इत्यर्थः ।
ननु"विमुक्तश्च विमुच्यतेऽ"तत्त्वमसिऽ; इत्यादिश्रुतिरेवास्यानुभवस्य बाधिकास्तीति कथं न दुःखानुभूतिर्भ्रान्तिः ।
अत्र हि दुःखाद्युपप्लवरहितमेवास्यात्मनस्तात्त्विकं रूपमिति प्रतिपाद्यत इत्यत आह- यदीति ॥
यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते ।
अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते

*8,585f.*
न्यायसुधा:
अवसीयते श्रुतिमाश्रित्येति शेषः ।
केन कारणेन ।
भ्रान्तिः स्वरूपतो ऽर्थतश्च ।
गम्यते अभ्युपगम्यते ।
अनुभवमाश्रित्येति शेषः ।
इदमुक्तं भवति ।
भवेदेषा श्रुतिरस्यानुभवस्य बाधिका ।
यदि निश्चितप्रमाणभावा भवेत् ।
नच तथा ।
धर्मिग्राहकानुभवविरोधेनास्माभिःतदप्रामाण्यस्य प्रतिपाद्यमानत्वात् ।
परस्य च तत्परिहारायाद्यापि समुद्यतत्वात् ।
तथाच सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चये ऽनुभवस्य भ्रान्तित्वं तस्मिंश्च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चय इति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः ।
नन्वनुभवविरोधेन श्रुत्यप्रामाण्याभिधाने ऽपि समानमेतत् ।
न समानम् ।
अनुभवस्यानपेक्षत्वात् श्रुतेस्तदपेक्षत्वात् ।
अन्यथा सर्वत्र धर्मिग्राहकविरोधोच्छेदाप(त्ते)त्तिरिति ।
*8,586*
ननु तर्हि नेदं रजतमित्यस्यापि रजतमिदमिति ज्ञानं प्रति बाधकत्वमयुक्तं स्यात् ।
न स्यात् ।
नेदं रजतमिति ज्ञानप्रामाण्यस्य साक्षिणा परीक्षया निश्चितत्वात् ।
इदं रजतमिति ज्ञानस्य तदभावात् ।
परीक्षितप्रामाण्येनोपजीवकेनोपजीव्यस्यातथाभूतस्य बाधोपगमात् ।
उपजीव्योपजीवकन्यायस्य तदन्यविषयत्वात् ।
प्रामाण्यसन्देहे खलु न्यायानुसरणम् ।
निश्चिते तु प्रामाण्ये किमनेन ।
वक्ष्यति चैतदाचार्यः ।
एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते- श्रुतीति ॥
*8,588*
एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते श्रुतीति ।
*8,589*
श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते
न्यायसुधा:
स्वरूपमर्थश्चेति विवक्षाभेदेन प्रामाण्यमेवोक्तम् ।
जीवस्य निर्दुःखब्रह्मात्मताप्रतिपादकश्रुतिस्वरूपमस्याः श्रुतेः सो ऽर्थ इत्युभयत्र फलतो ऽर्थभेदाभावात् ।
एतदेव हि प्रामाण्यमपि ।
मानेन साक्षिणा ।
परिहरति- तच्चेदिति ॥
तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः

न्यायसुधा:
त इत्यव्ययं तृतीयार्थे ।
ते मत इत्यध्याहारो वा ।
किं किन्निमित्तम् ।
दुःखानुभवे भ्रम इति ।
दुःखानुभवस्य भ्रमत्वमिति(इति) यावत् ।
अङ्गीक्रियत इति शेषः ।
तत् साक्षिलक्षणं मानं दुःखानुभवविषये भ्रमः कुतो ऽङ्गीक्रियत इति वा ।
एतदुक्तं भवति ।
साक्षिणा श्रुतिप्रामाण्यं निश्चितमिति न परेणाङ्गीकर्तुं शक्यते ।
तथा सति तत्प्रामाण्यस्याङ्गीकर्तव्यत्वप्रसङ्गात् ।
इष्यते तदिति चेन्न ।
तथा सत्यहं दुःखीति दुःखादिविषयो ऽपि स एवेति तत्रापि तस्य प्रामाण्यमेव ग्राह्यं स्यान्न भ्रमत्वम् ।
नचेत् श्रुतिप्रामाण्यग्रहणे ऽपि भ्रमः स्यादिति ।
जोस्हि-10
*8,591*
नन्वेकत्र प्रामाण्ये विषयान्तरे ऽपि प्रामाण्येन भाव्यं तत्राप्रामाण्ये चान्यत्रापि अप्रामाण्येन भवितव्यमिति कुत एतत् ।
मा हि भूदेकस्य चक्षुरादेरयं नियम इत्यत आह- नचेति ॥
न च बाधविशेषो ऽस्ति यदबाधितमेव तत्

*8,591f.*
न्यायसुधा:
भेदेदेवैकस्यापि क्वचित्प्रामाण्ये परत्राप्रामाण्यम् ।
कारणविशेषात् ।
स चोत्पत्तौ दोषो ज्ञप्तौ बाधः ।
दोषो ऽपि बाधोन्नेय एव ।
यथोक्तम् ।
"बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथाऽ; इति ।
ततो बाध एव विशेषः ।
नच दुःखादिविषयस्य साक्ष्यनुभवस्य बाधरूपो विशेषो ऽस्ति ।
येनासौ श्रुतिप्रामाण्ये प्रमाणभूतो ऽपि दुःखादौ भ्रमः स्यात् ।
यत् यस्मादेवं तत् तस्मात् श्रुतिप्रामाण्यमिव तत् आत्मनो दुःखित्वादिकमप्यबाधितमेव सत्यमेवाङ्गीकायर्मिति ।
यद्वा यद्यस्मादेवं त(त्त)स्मात्किं दुःखानुभवे भ्रम इति पूर्वे(णैव)ण सम्बन्धः ।
*8,593*
नन्वेतत् श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव ।
नचोभयत्र प्रामाण्यं साक्षिणो युक्तम् ।
परस्परविरोधात् ।
तत एकत्राप्रामाण्यावश्यम्भावे दुःखादावेव तदिति ग्राह्यम् ।
श्रुतिप्रामाण्यस्यापौरुषेयत्वादिपरीक्षासहकृतेन गृहीतत्वात् ।
अतो मिथ्यैव दुःखित्वादिकमित चेन्न ।
दुःखादावपि सजातीयविजातीयसंवादरूपपरीक्षासद्भावात् ।
एवं तर्हि सन्देहान्न दुःखादिसत्यतानिश्चयो भवतां युक्त इति न श्रुतेरनुभवबाधो वक्तुं शक्यत इत्यत आह- अबाधितमेवेति ॥
तद् दुःखं सत्यमेवेत्यवधारयतो ऽयमभिसन्धिः ।
सत्यम् ।
श्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृहीतमेव ।
नचैकत्रापि बाधकमस्तीत्युभयमपि प्रमाणं साक्षी ।
नच विरोधः ।
अद्वैतसत्तामन्तरेणापि श्रुतिप्रामाण्यसत्तायाः सम्भवात् ।
नह्यपौरुषेयत्वादियुक्तयो विषयविशेषनियतप्रामाण्यनिश्चये (साक्षिणः) साचिव्यमाचरन्ति ।
किन्तु प्रामाण्यमात्रनिश्चये ।
उपक्रमाद्यास्तु तत्र तत्राभासीकृता एव ।
नच दुःखसत्तामन्तरेण तत्र प्रामाण्यस्य सम्भवो ऽस्ति ।
नच दुःखसत्तया श्रुतिप्रामाण्यमात्रस्य विरोधो ऽस्ति ।
विषयान्तरे ऽपि तस्य सम्भवात् ।
अतः सत्यमेव दुःखादिकमिति ।
*8,594*
श्रुतिरनुभवस्य बाधिका न भवति ।
किन्तु धर्मिग्राहकतया प्रबलेनानुभवेनैव बाध्यत इत्युक्तम् ।
न केवलं धमिर्ग्राहकतयानुभव(स्य)प्राबल्यम् ।
किन्नाम श्रुतिस्वरूपप्रामाण्यग्राहकत्वेनापीत्याशयवानाह- श्रुतीति ॥
अर्थ इत्यर्थवत्त्वं प्रामाण्यमिति यावत् ।
स्वरूपतः प्रामाण्यतश्चावसिता हि श्रुतिरभिप्रेतसिद्धये प्रयोक्तव्या नान्यथा ।
श्रतिस्वरूपं तत्प्रामाण्यं च मानेनैव साक्षिलक्षणेनावसीयते नान्येन ।
यद्यपि श्रतिस्वरूपं श्रोत्रवेद्यं तथापि श्रोत्रजनिततद्वृत्तिप्रामाण्यं यावन्न साक्षिणा गृह्यते तावन्न तत् सिद्धयतीत्यतः श्रुतिस्वरूपावसायो ऽपि साक्षिण्येवायतते ।
यद्वा श्रुतिशब्दे(नै)न तज्जनितं ज्ञानमुच्यते ।
तत्र पृच्छामः ।
तस्य साक्षिणः प्रामाण्यं भवताप्यभ्युपगतं न वेति ।
नेति पक्षे श्रुतिस्वरूपाद्यसिद्धेर्न तद्विरोधेन दुःखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं वक्तुं युक्तम् ।
आद्यं दूषयति- तच्चेदिति ॥
तत् साक्षि(स्व)रूपं प्रमाणं त्वया गृहीतं चेत्तदा दुःखानुभवस्य भ्रमत्वं किं (कथं) न कथञ्चित् ।
श्रुतिविरोधेन खलु तदुच्यते ।
सा तु स्वरूपप्रामाण्यग्राहकतयोपजीव्येनानुभवेन बाधिता कथं तद्बाधनाय प्रभवतीति ।
स्यादेतत् ।
श्रुतिस्वरूपप्रामाण्ययोः साक्षिणः प्रामाण्यमङ्गीक्रियते ।
दुःखादौ तु विषयान्तरे श्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यमाश्रीयते ।
तत्कथमुक्तदोष इत्यत आह- नचेति ॥
बाधस्य बाधकत्वेन अभिमतायाः श्रुतेः विशेषो बाध्यतयाभिमतात्साक्षिणो ऽतिशयो नास्ति ।
अस्ति चोक्तवक्ष्यमाणरीत्या साक्षिण एव विशेष इति ।
शिष्यं स्पष्टम् ।
*8,595*
किञ्चाहं दुःखीत्यादिसाक्षिणो भ्रमत्वं वदन्प्रष्टव्यः ।
किं सर्वत्रापि साक्षिणो भ्रमत्वमङ्गीक्रियते ।
उत क्वचित्प्रामाण्यमपि ।
आद्ये दोषमाह- श्रुतिस्वरूपमिति ॥
मानेन साक्षिणैव ।
तथाच तस्य भ्रान्तित्वे तन्न सिद्धयेदिति भावः ।
परमार्थतो मा सैत्सीदिति च न वाच्यम् ।
तत्त्वावेदकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् ।
अथ श्रुतिस्वरूपादिविषये तन्मानत्वं स्वीक्रियत इति द्वितीयमनूद्योत्तरमाह- तच्चेदिति ॥
एकत्र प्रामाण्ये परत्रापि प्रामाण्यमङ्गीकर्तव्यमित्येतत्कुत इत्यतो ऽविशेषादित्याह- नचेति ॥
पूर्ववद्वयाख्यानम् ।
एवं साक्षिणः प्रमाणान्तरसाधारणरूपता(त्व)मुपेत्य बाधकाभावेनाहं दुःखीत्यादेभ्रंमत्वं नोपपद्यत इत्युक्तम् ।
इदानीं साक्षिणो यथार्थत्वनियमाच्च न दुःखादिविषये भ्रमत्वशङ्कोपपद्यते ।
किं बाधकगवेषणादिनेत्याशयवान्साक्षिणो यथार्थत्वनियमं विपक्षे बाधकेन समर्थयते- बाध इति ॥
*8,596*
अनुभूते साक्षिप्रतीते ऽर्थे यदि बाधः प्रवर्तेत साक्षी यदि कुत्रचिदयथार्थः स्यादिति यावत् ।
अयथात्वर्थस्य बाधोन्नेयत्वादेवमुक्तम् ।
तदा कथं स्तम्भो ऽयं कुम्भो ऽयमिति पदार्थानां निर्णय ईयते उपेयते ।
एतदेव प्रपञ्चयति- को ऽपीति ॥
को ऽपि ह्य् अर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना

न्यायसुधा:
भ्रमवादिना साक्षिणः क्वचिद्भ्रमत्वं वदता ।
(यदि) साक्षी क्वचिदयथार्थः स्यात्तदा पदार्थनिर्णयो न स्यादित्यर्थः ।
यथाऽहुरन्ये ऽपि ।
"ज्ञानस्य व्यभिचारित्वे विश्वासः किन्निबन्धनःऽ; इति ।
*8,597*
ननु च निर्णयो निश्चय इति चावधारणात्मकं ज्ञानमुच्यते ।
तच्च स्तम्भकुम्भादिष्वर्थेषु तत्तत्कारणसामग्रीवशादेवोत्पद्यते ।
निर्णायकाभावसहकृतसमानधर्मदर्शनादिना ह्यनवधारणात्मकं ज्ञानं संशयपदवेदनीयं जन्यते ।
तद्विलक्षणया च सामग्षा अवधारणज्ञानम् ।
तत्र कः साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्योपयोगः ।
किञ्च तदभावेनापनेष्यते ।
उच्यते ।
न स्तम्भो ऽयमित्येकाकारप्रतिनियतं ज्ञानं इह(हि) निर्णयादिशब्दैरभिधीयते ।
अपि तर्हि तदनन्तरभावी वस्तुतथात्वाश्वासः ।
तथाहि ।
वक्तारो भवन्ति ।
स्तम्भ इति (च) प्रतीयते भवति चायं स्तम्भ इति वा वस्तुतत्त्वं तु न विद्म इति वेति ।
तत्कस्य हेतोः ।
एकाकारप्रतिनियतेष्वपि ज्ञानेष केषाञ्चिद्भ्रमत्वस्य केषाञ्चिदभ्रमत्वस्य बहुलमुपलब्धत्वेनेदानीं जायमानेप्ये(ष्वे)काकारनियते ज्ञाने वस्तुतथात्वविश्वासायोगात् ।
*8,599*
भवतु वस्तुतथात्वाश्वासो वस्तुदर्शनपृष्ठभावी निर्णयः ।
सो ऽपि तस्य दशर्नस्य भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयमेवापेक्षते ।
यदि ज्ञानं भ्रमः स्यात्तदा वस्त्वतथाभूतमित्यवसीयते ।
यदि त्वभ्रमस्तदा तथाभूतमिति ।
एवंच किं साक्षिणो याथार्थ्यनियमेनोपनीयते, किंच तस्य भ्रमत्वेनापनीयत इत्यत आह- भ्रमत्वमिति ॥
भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् ।
एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः ॥ मनुव्_2,3.62च्-f ॥
न्यायसुधा:
सत्यं प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयायत्तो वस्तुनिर्णय इति ।
सैव तत्र प्रत्ययेष्वेकस्य स्तम्भादौ पुरुषादिप्रत्ययस्य भ्रमतापरस्य स्तम्भादिप्रत्ययस्याभ्रमता च कुतो निर्णेतव्या न कुतो ऽपि ।
कुतो यदा यतः ।
प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्व च अनुभवोपगं साक्षिणैवाध्यवसेयमिति ।
स्यादेतत् ।
करणदोषबाधकप्रत्ययाधीनं प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं च संवादायत्तं भविष्यति ।
तत्कथं तदनवधारणमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तमर्थं स्पष्टमाचष्टे- भ्रमत्वमिति ॥
*8,600*
भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा ।
स चेत् साक्षी क्वचिद् दुष्यः कथं निर्णय ईयते

न्यायसुधा:
प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं तदवधारणोपयुक्तं च सर्वं करणदोषादिकं साक्षिणा निश्चेयम् ।
अनिश्चितस्य भ्रमत्वाद्यवधारणाप्रसङ्गात् ।
स चेत्साक्षी क्वचित् दुष्यः अयथार्थः स्यात्तदा कथं कारणदोषादेर्भ्रमत्वादेर्वस्तुतथात्वादेर्वा निणर्य ईयते ।
एतदुक्तं भवति ।
प्रत्ययानां भ्रमत्वावधारणं का(क)रणदोषाद्यायत्तं तथापि साक्षिणो याथार्थ्यनियमाभावे न सिद्धयेत् ।
नहि तत्स्वरूपेणोपयुक्तम् ।
अतिप्रसङ्गात् ।
किन्तु निश्चितमेव तन्निश्चयश्च साक्षात्कारपरम्परया वा साक्षिण्यायतते ।
स हि का(क)रणदोषादिकं स्वयमेव (वा) तद्ग्राहकप्रामाण्यग्रहणेन वा निश्चित्य भ्रमत्वं निश्चिनोति ।
ततश्च तस्य क्वचिदयथार्थत्वे ऽविश्वसनीयत्वापत्त्या न निर्णयः स्यात् ।
अभ्रमत्वनिश्चयस्तु न संवादाधीनः ।
तथा सत्यनवस्थादिदोषाः प्रादुष्युरित्युक्तम् ।
किन्तु केवलसाक्षिण्यायत्तः ।
विपर्ययशङ्कानिरासे तु संवादस्यानुप्रवेशः ।
नच संवादो ऽप्यनिश्चितो ऽङ्गम् ।
तन्निश्चयश्च साक्ष्यधीन एव ।
तस्य च क्वचिदयथार्थत्वे तदुभयनिर्णयो ऽपि न भवेदिति ।
*8,602*
ननु साक्षिणो यथार्थत्वनियमे ऽपि प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो नोपपद्यते ।
नहि याथार्थ्यं स्वरूपेणैवोपयुक्तम् ।
अतिप्रसङ्गात् ।
किन्तु निश्चितमेव ।
नच तन्निश्चयोपायो ऽस्ति ।
अतस्तदनिश्चयात्का(क)रणदोषादेर्भ्रमत्वादेः स्तम्भत्वादेरनिश्चय एवेत्यत आह- विशेषा इति ॥
विशेषा सर्व एवैते साक्षिप्रत्ययगोचराः
न्यायसुधा:
विशिष्यन्ते एतैरिति विशेषाः का(क)रणदोषोपादयः ।
साक्षिप्रत्यक्षगोचरा एवेति सम्बन्धः ।
साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव उ(निश्चयो)पपत्तेः ।
अस्यार्थस्य च वक्ष्यमाणव्यवहारान्यथानुपपत्तिसिद्धत्वादिति भावः ।
*8,603*
यदि साक्षी क्वचिद्वयभिचरेत्तदा तेनाविश्वसनीयेन का(क)रणदोषादिनिश्चयो न स्यात् ।
तदभावे च प्रत्ययानां भ्रमत्वादि न निश्चीयेत ।
तथाच वस्तुनिर्णयो न स्यात् ।
कारणाभावे कार्या(कार्योदया)योगादित्युक्तम् ।
तत्र मा भूदेतत्सर्वमिति चेन्न ।
तथा सति हानोपादानादिसर्वव्यवहाविलोपप्रसङ्गात् ।
कथम् ।
सर्वव्यवहाराणामतत्कार्यत्वादित्याह- ऊरीकृत्य चेति ॥
ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते
न्यायसुधा:
निश्चित्येत्यर्थः ।
चो ऽवधारणे ।
तान्सर्वान्का(क)रणदोषा(दी)न् ऊरीकृत्य व्यवहार प्रवर्तत इति गौणं समानकर्तृकत्वम् ।
यद्वोरीकृत्य कारणतयोपादाय कारणीकृत्वेति व्याख्येयम् ।
तथाहि ।
इदं रजतमिति भ्रान्त्या प्रवृत्तः का(क)रणदोषं बाधकप्रत्ययं (चा)वावधार्य तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वं निश्चित्य नेदं रजतं किन्तु शुक्तिरेवेति वस्तु व्यवस्थाप्य जहाति ।
तथा जलमेददिति प्रतीत्य तस्य प्रत्ययस्यापातत एवान्यथात्वशङ्कायां संवादं निवेश्य तत्स्वरूपप्रामाण्ये गृहीत्वा(च) अभ्रमत्वं निश्चित्य जलमेतद्भवत्येवेत्यवधार्य तदुपादत्त इति ।
*8,604*
ननु नायमस्ति नियमो यदुक्तरीत्यार्ऽथतथात्वाध्यवसायपूर्वक एव व्यवहार इति ।
तत्सन्देहादिनापि(दपि) व्यवहारदर्शनादित्यत आह- साक्षिण इति ॥
साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारो ऽभिधीयते

न्यायसुधा:
व्यवसायी निरशङ्को ऽविसंवा(दिव्य)दी च व्यवहारो ऽस्माभिरुक्तरीत्या साक्षिणः कार्यो ऽभिधीयते न तु व्यवहारमात्रम् ।
नच विशिष्यो व्यवहारो ऽर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वकतां व्यभिचरतीति ।
अस्तु व्यवहारविलोपः किन्नश्छिन्नमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्ताप्रसङ्गानां विपर्ययपर्यवसानमाह- तस्मादिति ॥
तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये ।
साक्षी निर्दोष एवैकः सदाङ्गीकार्य एव नः

न्यायसुधा:
यस्मात्साक्षिणः क्वचिदयथार्थत्वे ऽविश्वसनीयत्वापत्त्या का(क)रणदोषाद्यनिश्चयप्रसङ्गेन ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्धारणाभावसक्त्यार्ऽथतथात्वनिर्णयाभावानुषङ्गेण निश्शङ्को ऽविसंवादी व्यवहारो लुप्येत ।
नच तल्लोपो ऽङ्गीकर्तुं शक्यः ।
सवर्लोकप्रसिद्धत्वात् ।
तथाविधस्य (च) लौकिकैः परीक्षकैश्लोल्लङ्घनायोगात् ।
प्रमितार्थाननुमतावुन्मत्तत्वप्रसङ्गात् ।
तस्मात्सर्वलोकप्रसिद्धस्य निश्शङ्कस्याविसंवादिनो व्यवहारस्य कायर्भूतस्य सिद्धये वस्तुतथात्वातथात्वनिश्चयः कारण(करणी)भूतो ऽङ्गीकार्यः ।
तत्सिद्धये का(क)रणदोषादिनिश्चयद्वारा साक्षिणा ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो ऽङ्गीकार्यः ।
तत्सिद्धये (च) साक्षिणो विश्वसनीयत्वं तत्सिद्धये च साक्षी सदा निर्देषो यथार्थ एव न परीक्षकाणामङ्गीकार्य इति ।
नन्वेवं तर्हि प्राभाकरादिदिशा सर्वेषामपि प्रत्ययानां यथार्थत्वनियमो ऽस्त्वित्यत आह- एक एवेति ॥
एकस्यैव याथार्थ्यनियमेन सर्वस्योपपत्तौ किमप्रामाणिकेन प्रमाणविरुद्धेन सर्वप्रत्यययाथार्थ्यनियमेनेति भावः ।
*8,605*
किमतो यद्येवं साक्षी नियमेनार्थाव्यभिचारीत्यत आह- शुद्ध इति ॥
शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम्
न्यायसुधा:
दुःखित्वं तेन प्रतीतं जीवस्येति शेषः ।
ततश्च किमित्यत आह- उपजीव्येति ॥
उपजीव्यप्रमाणं तद् भेदग्राहकमेव हि
न्यायसुधा:
श्रुत्यनुमानयोरुपजीव्यप्रमाणं तत् तस्मात् भेदग्राहकं भेदप्रमापकम् ।
तथा चोपजीव्यविरोधादभेदश्रुत्यादेरप्रामाण्यमिति भावः ।
ततो ऽपि किमित्यतः सूत्रार्थमुपसंहरति- अत इति ॥
अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः

न्यायसुधा:
श्रुतिः"भिन्नो ऽचिन्त्यःऽ; इत्यादिका ।
सामर्थ्यमप्रति(सत्प्रति)पक्षत्वम् ।
॥ ओं तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवत् ओं ॥
यद्येवं जीवेश्वरयोर्भेद एव पारमार्थिको व्यवस्थितस्तदा तत्त्वमसीत्याद्यद्वैतश्रुतीनामहं हरिरित्यादिस्मृतीनां च का गतिः ।
नहि तासामनुमानवत्सर्वथाप्रामाण्यं युक्तम् ।
अपौरुषेयत्वेनाप्तोक्तत्वेन च तत्कारणाभावादित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम् ।
तद्गुणसारत्वात्तु तद्वयपदेशः प्राज्ञवदिति ।
तद्वयाचष्टे- तथापीति ॥
तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्

तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः ।
सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते

अतो ऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि ।
पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात्

*8,606*
न्यायसुधा:
यद्यपि जीवब्रह्मणोर्भेद एव तथाप्यभेदवदिति सम्बन्धः ।
तुशब्दो विशेषार्थः ।
तं च वक्ष्यामः ।
तत्सदृशः परमात्मगुणसदृशाः ।
सार इत्यनुवादेन स्वरूपमिति व्याख्यानम् ।
अस्य जीवस्य ।
कुतः ।
मुक्तावपि कैवल्ये ऽप्यवशिष्यते यतः ।
अभेदवत् अभेदमिव"तत्र तस्येवऽ; इत्यत्रोपसङ्खयेयमेतत् ।
शिष्यप्रयोगात् ।
यद्वाभेद इति तत्प्रतिपादकमुपलक्ष्यते ।
अत एवेति सम्बन्धः ।
एताः परोदाहृताः ।
हीति मुख्ये बाधकं सूचयति ।
अत एवेत्यस्यैव विवरणं सादृश्येति ।
सादृश्यमेवाभेदः सादृश्याभेदः ।
सिंहो देवदत्त इत्यादिवद्गौणो ऽयं व्यपदेश इति वाक्यार्थः ।
अद्वैतवादिभिः खलु तत्त्वंपदयोर्विरुद्धस्वार्थैकदेशत्यागेनैकदेशलक्षणया सामानाधिकरण्यमात्रं मुख्यमङ्गीकृतम् ।
ततो वरं पदद्वयस्य मुख्यार्थत्वमभ्युपगम्य सामानाधिकरण्यमात्रस्य गौणत्वमभ्युपगन्तुम् ।
तात्पर्यलिङ्गानि च तत्र तत्रान्यथा नीतानि ।
*8,610*
उपलक्षणं चैतत् सौत्रमभेदागमव्याख्यानमित्याशयवानुक्तानुवादेनार्थान्तरमप्याह- सादृश्याच्चेति ॥
सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपिचाभिदाम् ।
आहुरीशेन जीवस्य ... ॥ मनुव्_2,3.69अ-च् ॥
*8,611*
न्यायसुधा:
प्रधानत्वादपीत्यन्वयः ।
आहुः श्रुतयः ।
पौराणानि (च) वाक्यानीति वर्तते ।
उक्तानुवादः प्रतिपत्तिसौकर्यार्थः ।
प्रधानत्वं वैशिष्ययम् ।
तत्त्वमसीत्यादिव्यपदेशः सादृश्याद्गौण इत्युक्तम् ।
नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टेत्यादि निर्देशस्तु स्वातन्त्र्यप्राधान्याभ्यां लाक्षणिकः ।
द्रष्टृपदेन तत्रारोपितवैशिष्ययं स्वातन्त्र्यं चोपलक्ष्यते ।
तथाच द्रष्टा विशिष्यः स्वातन्त्र्यश्चान्यो नास्ति इत्यर्थः सम्पद्यते ।
यद्वा तत्त्वमसीत्यादिनिर्देशो ऽपि प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां लाक्षणिको व्याख्यायते ।
तथाहि ।
तच्छब्देन तदीये स्वातन्त्र्यप्राधान्ये लक्ष्येते ।
पुनस्ताभ्यां तद्विषयता लक्ष्यते ।
ततश्च तत्प्रधानकस्तत्तन्त्रश्चेति वाक्यार्थो भवति ।
एतदप्युपलक्षणम् ।
अतत्त्वमसीत्यादिव्याख्यानान्तरमप्यत्र द्रष्टव्यम् ।
स्यादेतत् ।
तुशब्दो हि सौत्रो ऽवधारणार्थस्तेन च सादृश्यातिरिक्तो ऽर्थो निवर्त्यते ।
तत्कथमर्थान्तरवर्णनमित्यतो ऽन्यथा व्याचष्टे- नेति ॥
... न स्वरूपाभिदां क्वचित्

न्यायसुधा:
क्वचित् प्रदेशे ।
स्वरूपाभिदां नाहुरिति तुशब्दार्थः ।
नतु प्राधान्यादिनिवृत्तिरिति ।
अस्त्वेवं जीवस्य ब्रह्मैक्यं मुक्तस्य तत्कथं व्याख्येयम् ।
नच तदप्युक्तन्यायेनेति युक्तम् ।
तथा सति यत्र त्वस्येत्यादिविशेषोक्त्यनुपपत्तेरित्यत आह- स्थानैक्यमिति ॥
स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्टते
न्यायसुधा:
ईशेनेति वर्तते ।
न केवलमुक्तनिमित्तत्रयं किन्नामैतन्निमित्तद्वयं विशिष्यते ।
अतो विशेषणाभेदोक्तिरुपपद्यते ।
तत्र स्थानैक्येनैक्यव्यपदेशो लाक्षणिकः ।
स्थानगतस्यैकस्य स्थानिषु प्रयोगात् ।
ऐकमत्यनिमित्ते तु प्रयोगे लक्षितलक्षणा ।
विषयैक्यान्मत्यैक्यं ततश्च मतिमतामिति ।
*8,616*
किञ्च यत्सादृश्यं सज्जीवमात्रसाधारणतयोक्तं तत्संसारिण्यनभिव्यक्तं मुक्ते तु व्यक्तमिति तदभिप्रायेणापि विशेषतो ऽभेदोक्तिर्युक्तेत्याशयवानाह- सादृश्यं चेति ॥
सादृश्यं च विशेषेण ...
न्यायसुधा:
मुक्तस्येशेनेति वर्तते ।
ननु सादृयादिकं जडेष्वपि विद्यते ।
तत्कथं तेषां"सर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ; ।
"भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्चऽ; इत्यादौ क्वचिदेव परमात्मैक्यव्यपदेशो न पुनर्जीवत्प्राचुर्येणेत्यत आह- जडानामिति ॥
... जडानां द्वयमेव तु
न्यायसुधा:
तत्प्रधानकं तत्तन्त्रत्वमेव ।
जडानां त्विति सम्बन्धः ।
सादृश्यस्यापि तृतीयस्य विद्यमानत्वात्कथं द्वयमेवेत्यत आह- भवेदिति ॥
भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना

*8,616f.*
न्यायसुधा:
जडानामिति वर्तते ।
सत्यमस्ति सादृश्यं किन्तु तत्सत्वा(त्ता)दिनैव ।
नतु जीववदानन्दादिना ।
अतो द्वयस्यैव सत्त्वादुपपन्नाप्रचुरोक्तिः ।
नन्वानन्दादिना सादृश्यं जीवेष्वपि नास्ति ।
केषाञ्चिज्जीवानामतद्रूपताभ्युपगमादिति चेन्मा भूत् ।
नहि जीवमात्रं प्रति तत्त्वमसीत्युच्यते ।
तस्य वेदानधिकारित्वात् ।
किन्तु भोक्षयोग्यं पतीत्यदोषः ।
अत्र स्थानैक्यं च क्षीराब्ध्यादिस्थितभगवद्रूपापेक्षयोक्तमिति न जीवजडसाधारणम् ।
जडाभेदव्याख्यानेन प्राज्ञवदिति दृष्टान्तो ऽपि व्याख्यातो भवति ।
*8,617*
सूत्रे प्राज्ञवदित्युक्तम् ।
तस्या(यमर्)थः ।
प्राज्ञे यथाभेदव्यपदेशो ऽमुख्यस्तथेति ।
तत्र प्रतियोगिविशेषानुक्तेर्विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिरखिलो ऽप्यभेदव्यपदेशो नित्यत्वादिसादृश्येनामुख्य इति ज्ञायेत ।
तन्मा विज्ञायीत्याशयवानाह- ईशेति ॥
*8,618*
ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः ।
तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः

न्यायसुधा:
रूपाणि मत्स्यादीनि ।
क्रियाः सृष्टयाद्याः ।
गुणा ज्ञानादयः ।
सवर्श इति प्रत्येकं सम्बन्धः ।
तथाशब्दः समुच्चये ।
एवशब्दस्य मुख्यत इत्येनान्वयः ।
अवयवा हस्ताद्याः ।
तत्स्वरूपैक्यम् ईश्वरस्वरूपेणै(पै)क्यं तत्प्रतिपादकं वाक्यमिति यावत् ।
मुख्यत एव व्याख्येयमिति शेषः ।
तुशब्दो जडव्यावृत्त्यर्थः ।
तथाच जडविशेष एवायं दृष्टान्त इति भावः ।
नचैवं साध्यसमत्वदोषः ।
जीवमात्राभेदवादिनं प्रत्यक्षस्याधिकरणस्यारब्धत्वादिति ।
कुत एतदिति चेत्(न) ।
तत्र भेददर्शने प्रत्यवायस्योक्तत्वादित्याह- यथेति ॥
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।
एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।
इति श्रुतेर् ... ॥ मनुव्_2,3.72अ-ए ॥
न्यायसुधा:
पर्वतेषु दुर्गे शिखरे वृष्टमुदकं यथाधो (वि)धावत्येवं पारमेश्वरान्धर्मास्ततः पृथक् पश्यंस्तानेव तद्दर्शनमन्वेवाविलम्बेन नरकं विधावतीत्यर्थः ।
*8,620*
नन्वीश्वरधर्माणां भेदाभेदौ भवताम् ।
तथा चात्यन्ताभेदोक्तिरमुख्येति सौत्रो दृष्टान्तो ऽसङ्कुचितवृत्तिर्भविष्यति ।
इयं च श्रुतिरत्यन्तभेददर्शननिन्दापरा भवत्वित्यत आह- नोभयं चेति ॥
... नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते

न्यायसुधा:
इष्यते सूत्रकृतेति शेषः ।
भेदाभेदौ नेष्यते इति वक्तव्ये भेदाभेदाख्यमुभयमिति वचनं वक्ष्यमाणश्रुतिव्याख्यानानुसारेणेति ज्ञातव्यम् ।
कुतो नेष्यत इत्यत आह- एकमेवेति ॥
एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चन ।
मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति

इति श्रुताविवेत्यस्माद् भेदाभेदनिराकृतिः
न्यायसुधा:
एकम् अभिन्नम् ।
एकमपि घटादिकमवयवभेदवदुपलब्धमत एवेत्युक्तम् ।
अद्वितीयं समाधिकरहितम् ।
इह ब्रह्मणि किञ्चन गुणादिकमिति नानाभूतं नास्ति ।
यस्त्विह ब्रह्मणि विद्यमानं गुणादिकं नाना भिन्नं, इव शब्दादभिन्नं च पश्यति ।
स मृत्योरनन्तरं मृत्युं नरकमाप्नोति ।
इति श्रुताविवेत्यस्माच्छब्दात् ।
उपलक्षणं चैतत् ।
एवशब्दाच्च भेदाभेदनिराकृतिः कृता ज्ञायते ।
अतो नेष्यत इति योजना ।
इवशब्दप्रयोगात्कथमेतल्लभ्यत इत्यत आह- इवेति ॥
इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये

न्यायसुधा:
उभये यदुक्तं पूर्वपदेन तत्प्रतियोगिनि द्वितीये वर्तत इत्यर्थः ।
अत्र च नानो(क्त्वा)क्त्या प्रयुक्त इवशब्दो ऽनाना (सं)गृह्णातीति भेदाभेदाख्यमुख्यं निराकृतं भवति ।
वागस्तीति शेषः ।
शब्दनिर्णयो नाम ग्रन्थविशेषः ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां पृथगुपदेशाधिकरणम् ॥
*8,622*
[======= ज्न्य्स्_2,3.xविइइ: अंशाधिकरण =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अंशाधिकरणम् ॥
॥ ओं अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि ताशकितवादित्वमधीयत एके ओं ॥
केचिदिदमेवं व्याचक्षते ।
जीवः परमात्मनोंऽशः ।
अंशत्वं च नारम्भकत्वम् ।
परमात्मनो ऽनारब्धत्वात् ।
नापि खण्डत्वम् ।
अच्छेद्यत्वात् ।
नच प्रदेशत्वम् ।
प(घ)टादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात् ।
किन्नाम भिन्नाभिन्नत्वम् ।
अत्र भेद औपाधिको ऽभेदस्तु स्वाभाविकः ।
उपाधिश्च अनाद्यनिर्वाच्याविद्येत्येके ।
अन्ये तु सत्यमेवान्तःकरणादिकमिति ।
कुत एतत् ।
"द्वा सुपर्णाऽ"नित्यो नित्यानाम्ऽ; इत्यादिनानाव्यपदेशात् ।
अन्यथा चापि"तत्त्वमसिऽ"अहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्याद्यभेदव्यपदेशात् ।
नचैकस्यैव जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदौ किन्तु सर्वेषाम् ।
यतो ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा इत्येके ब्रह्मररो दाशकितवादित्वमधीयत इत्यादि ।
तदिदमयुक्तम् ।
तथाहि ।
को ऽयमभेदः ।
किं मुख्य एवोतामुख्यः ।
सादृश्यादिलक्षणः ।
आद्यं निराकरोति- भेदस्येति ॥
*8,623*
अंशो नानाव्यपदेशाद् अन्यथा चापि दाशकितवादित्वम् अधीयत एके

भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः

न्यायसुधा:
मुक्तावपीति सम्बन्धः ।
तत्पक्षो मुख्याभेदपक्षः ।
जीवस्यौपाधिक एव परमात्मनो भेदः ।
अभेदस्तु स्वाभाविक इति वदता मुक्तौ भेदाभावो (वाच्यः) ।
तत्राविद्याया अन्तःकरणादेश्चाभावात् ।
नच तद्युज्यते ।
मुक्तावपि जीवब्रह्मभे(णोर्भे)दस्य प्रागुदाहृताभिः श्रुतिस्मृतिभिरभिहितत्वात् ।
अतः प्रमाणविरुद्धत्वादस्य पक्षस्य हेयत्वमेव ।
द्वितीयं निराचष्टे- चेतनत्वादीति ॥
चेतनत्वादिसादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते ।
अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् ॥ मनुव्_2,3.75च्-f ॥
न्यायसुधा:
सादृश्यमित्युपलक्षणम् ।
तत्प्रधान(क)त्वाद्यपीति द्रष्टव्यम् ।
अभेदो ऽङ्गीकृतश्चेत्कथं तत्पक्षनिग्रह इत्युक्तमित्यत(मत) आह- नेति ॥
क्वचिदिति संसारे मुक्तौ वे(चे)त्यर्थः ।
*8,625*
न केवलं युक्तिविरुद्धो जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारः किं तर्हि श्रुतिविरुद्धो ऽपीत्याह- न केनचिदिति ॥
न केनचिदभेदो ऽस्ति भेदाभेदो ऽपिवा क्वचित् ।
समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनापि वा

इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदो ऽपि केनचित्
*8,625f.*
न्यायसुधा:
भेदेन सहितो ऽभेदो भेदाभेदः ।
क्वचिदपीति सम्बन्धः ।
वाशब्दः समुच्चये ।
ऋतेयोगे द्वितीयाप्युपसङ्खयातव्या ।
श्रौतप्रयोगात् ।
अपिशब्दः समुच्चये ।
वाशब्दो विकल्पार्थः ।
स च व्यवस्थितो विकल्पः ।
समुदायमृते(न) केनचिद्भेदाभेदो(दो ऽस्ति) नास्ति ।
स्वगुणादीन्विनाभेदो नास्तीति ।
केनचिदपीत्यन्वयः ।
एतेन जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ द्वावपि स्वाभाविकौ ।
नतु भेदो ऽविद्याद्युपाधिनिबन्धनः ।
अतो मुक्तावपि भेदसद्भावान्नास्माकं मुक्तभेदवचनविरोध इति वदन्यादवप्रकाशो ऽपि निरस्तः ।
क्वचित्केनचिदिति विशेषश्रुतिविरोधादिति ।
*8,628*
यद्येवं जीवब्रह्मणोर्न भेदाभेदौ कथं तर्हि सौत्रं भेदाभेदश्रुत्युदाहरणमित्यतः स्वमतेन सूत्रतात्पर्यमाह- अभेदेति ॥
अभेदश्रुतयो ऽंशत्वात् ...
न्यायसुधा:
उपलक्षणमेतत् ।
भेदश्रुतयश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
अंशत्वादेव हि उपपद्यन्त इति शेषः ।
दिनानाविधसम्बन्धव्यपदेशहेतुमभिधायान्यथा चापीत्यादिनार्ऽथापत्तिरप्युच्यते ।
तथाहि ।
जीवब्रह्मणोर्भेदमभेदं च वदन्त्यः श्रुतयस्तावद्विद्यन्ते ।
ताश्च जीवस्य ब्रह्मांशत्वादेव हि उपपद्यन्ते नान्यथा ।
यदि जीवो ब्रह्मणो घट इव पटादत्यन्तभिन्नः स्यात्तदाभेदश्रुतय उपरुध्येरन् ।
यदि वा ब्रह्माभिन्नः स्यात्तर्हि भेदश्रुतयो बाध्येरन् ।
नच भेदाभेदाश्रयणेन श्रुतिद्वयसामञ्जस्यं वाच्यम् ।
न केनचिदित्युदाहृतश्रुतिविरोधात् ।
अतो भेदाभेदश्रुत्यन्यथानुपपत्त्या जीवो ब्रह्मां(णों)शो ऽङ्गीकार्य इत्येव सूत्रार्थ इति ।
एतदर्थं च न केनचिदित्याद्येकवाक्यतया वा योज्यम् ।
यथोक्तम् ।
"यतो भेदेन तस्यायमभेदेन च गीयते ।
अतश्चांशत्वमुद्दिष्यं भेदाभेदौ न मुख्यतःऽ; इति ।
*8,629*
परमात्मांशत्वं चेदुपगतं कथं तर्हि न भेदाभेदाङ्गीकारः ।
प्रकारान्तरेणांशत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् ।
मत्स्यादिषु परमेश्वरांशेष्वभेदस्याङ्गीकृतत्वाच्चेत्यत आह- सादृश्यं चेति ॥
... सादृश्यं चांशतास्य तु

न्यायसुधा:
अस्य जीवस्य परमेश्वरांशता तु तत्सादृश्यम् ।
चशब्दात्तदधीनसत्तादिमत्त्वं चेत्यर्थः ।
एतेन पुंस्त्वादिवदित्यनेनैवेदं गतार्थमधिकरणमित्यपि निरस्तम् ।
यद्वा चशब्दो ऽवधारणार्थः ।
सत्यम् ।
मत्स्यादिष्वभेदनिमित्तकोंऽशशब्दः ।
तथापि मुख्यांशसादृश्यं तत्सत्तयैव सत्तावत्त्वलक्षणमेव जीवस्यांशत्वं गौणो ऽयमंशशब्द इति इति यावत् ।
अंशशब्दस्यानेकार्थत्वं तत्र मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवाः भिन्नांशा एवेत्यत्र असम्भावनानिरासाय(दीनां स्वरूपांशत्वं जीवानां त्वतथाभूतांशत्वमित्येतत्कुत इत्यतो ऽत्र) आगमवाकयं पठति- अंशस्त्विति ॥
*8,630*
अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशो ऽन्य एव च ।
विभिन्नांशो ऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्

अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः ।
स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा

न्यायसुधा:
द्विविध एव न त्वेकविध एवेत्यन्वयः ।
किञ्चित्सादृश्यमात्रयुगिति पुरोवदुभयथा व्याख्येयम् ।
सामर्थ्यं सृष्टयादिकर्तृत्वादिलक्षणम् ।
स्वरूपं पूर्णानन्दादिकम् ।
स्थितिः सर्वगतत्वादिपरिमाणम् ।
स एव चेत् तत्सामर्थ्यादियुक्तश्चेदंशस्तदासौ तत्स्वरूपांशो ज्ञातव्यः ।
प्रादुर्भावा इति तस्यैवोदाहरणम् ।
एवं जीवा यथेत्याद्यस्याप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् ।
अनेन प्रकाशादिवन्नैवं पर इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति ।
*8,633*
मत्स्यादीनां जीवानां च परमेश्वरांशत्वासाम्ये ऽपि नैकप्रकारता किन्तु मत्स्याद्याः स्वरूपांशा एव जीवा विभिन्नांशा एवेत्यत्रासम्भावनानिरासाय प्रकाशवदिति सूत्रकृता दृष्टान्ता दत्ताः ।
ते चायुक्ता इव प्रतीयन्ते उभयत्र भेदाभेदसाम्या(सद्भावा)दित्याशङ्कानिरासा(यर्)थं भाष्यम्"अभिमानिदेवतापेक्षयैतद्ऽ; इति ।
तदविस्पष्टमित्यतः सौत्रान्दृष्टान्तान्स्पष्टयति- सूर्येति ॥
सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् ।
सूर्यो ऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः

कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता ।
धरादेव्य् ... ॥ मनुव्_2,3.81अ-च् ॥
न्यायसुधा:
सूर्यमण्डलमान्यंशी सूर्यस्तत्प्रकाशाभिमानवांस्तदंशश्चैक एव ।
यथेति सर्वत्रान्वीयते ।
अथशब्दः समुच्चये ।
बाह्योदस्याभिमान्यंशी वारिपः सप्तमाब्धेरभिमानी तदंशश्चैक एव ।
पृथिव्याः पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णाया अभिमानिन्यंशिभूता (देवता) धरादेवी मेर्वा(देर)द्यभिमानिनी देवताप्यंशरूपैकैव ।
मेरुहिमवदादेः पुरुषा अभिमानिनः पुराणेषु (प्र)सिद्धा इत्यत उक्तम्- कठिणत्वेनेति ॥
यत्कठिनं(णं) सा पृथिवीति श्रुतेर्धरादेव्येव सर्वस्याः पृथिव्या अभिमानिनी ।
अवान्तराभिमानिनस्त्वन्ये इति ।
अनेन स्वरूपांशो निदर्शितः ।
दार्ष्यान्तिकं दर्शयति- एवमेवेति ॥
... एवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः ।
नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा ॥ मनुव्_2,3.81च्-f ॥
न्यायसुधा:
भगवान्विष्णुरंशी नानावताररूपेण स्थितोंऽशश्चैक एवेति योजना ।
अव्ययः सदा पूर्णगुण इत्यागामिसूत्रानुसारेणाभेदोपपादनम् ।
विभिन्नांशदृष्टान्तविवरणपूर्वकं दार्ष्यान्तिकं विवृणोति- विण्मूत्रेति ॥
विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो यथापभ्रष्टदेवताः ।
सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक्

*8,635*
न्यायसुधा:
अपभ्रष्टनामका देवता अंशरूपाः सूर्यादिभ्यः सूर्यवरुणपृथिवीभ्योंऽशिभ्यो व्युत्क्रमेण यथा पृथक् ।
जीवांशानामंशिनः परमेश्वरात्पृथक्त्वं युक्तितः समर्थयितुं सूत्रम् अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदिति ।
अत्रापि दृष्टान्तानामसङ्गतिमाशङ्कयाभिमानिविषयतया व्याख्याति- देहेति ॥
अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज् ज्योतिरादिवत्

देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः ।
अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा

एवमेव पराद् विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः ।
अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः

न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते

न्यायसुधा:
परदेहगतदोषैः ।
देवतात्वं त्वन्तर्धानादिशक्तियोगः ।
चश(ब्दौ)ब्दो हेत्वोः समुच्चये ।
हि यस्मादनुग्राह्याश्च तैः सूर्यादिभिस्तत्प्रसादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
अनुग्राह्यश्चेत्यादौ यत इति शेषः ।
देहदोषलिप्तत्वादित्यपि ग्राह्यम् ।
नन्वनुज्ञादिहेतुत्रयं स्वरूपांशेषु मत्स्यादिष्वस्तीत्यनैकान्तिकं न जीवांशानां परमेश्वराद्भेदं साधयितुमलमित्यत आह- नत्विति ॥
अनुग्राह्यत्वमित्युपलक्षणम् ।
नेष्यते"नैव ते जायन्तेऽ; इत्यादिश्रुतिबलेनेति शेषः ।
*8,637*
अत्रैव सूत्रम्- असन्ततेश्चाव्यतिकरःऽ; इति ।
तज्जीवांशानां परमेश्वराद्भेदमेव साधयत्प्रतीयते ।
नतु मत्स्यादीनामभेदमपि ।
अत उ(तदु)पलक्षणत्वेन व्याचष्टे- गुणैरिति ॥
असन्ततेश् चाव्यतिकरः

गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो ऽपरैर्नच

न्यायसुधा:
मत्स्यादिरूपाणामिति वर्तते ।
मुख्याभेदाएंऽशिना ।
अपरैर्जीवैरीश्वरस्याभेदो न च तेषामपरिपूर्णगुणत्वाच्चेति ।
अनुज्ञापरिहारावित्येतदप्येवमुपलक्षणतया व्याख्येयम् ।
तदर्थं वा नतु मत्स्यादिरूपाणामिति वाक्यं योज्यम् ।
*8,638*
॥ ओं आभास एव च ओं ॥
एवमंशस्यापि जीवस्येश्वराद्भेदः प्रमाणैस्समर्थितः ।
यस्त्वंशत्वादभेदं साधयेत्तस्यांशशब्दवाच्यत्वमात्रत्वं चेद्धेतुस्तदानैकान्तिकत्वमुक्तमेव ।
मुख्यांशत्वं चेद्धेतुस्तदासिद्धिरिति प्रतिपादयदाभास एव चेति सूत्रं व्याचष्टे- अंशेति ॥
आभास एव च

अंशाभासाश्च सर्वे ऽपि परस्यांशा न मुख्यतः
न्यायसुधा:
सर्वे ऽपि जीवाः ।
जीवानामंशाभासत्वं श्रुत्यन्तरेण द्रढयति- यथेति ॥
यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्

न्यायसुधा:
तथैतस्मिन्पुरुषोत्तमे एतज्जीवजातमाततमेतदेवास्य तदंशत्वमिति भावः ।
नन्वेतत् श्रुतिविरुद्धं"पादो ऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिविऽ; इत्यस्मिन्मन्त्रे ऽनन्तासनश्वेतद्वीपवैकुण्ठेषु द्युशब्दवाच्येष्ववस्थितरूपत्रयवद्भूतशब्दवाच्यानां जीवानामपि परमपुरुषपादत्वाभिधानात् इत्याशङ्कय विशेषश्रुतिबलेन पादशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनं न्याय्यमित्याशयवानाह- नत्विति ॥
न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः ।
पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः ।
एवं जगाद परमश्रुतिर्नारायणं परम्

न्यायसुधा:
पुंपादवत् पुरुषस्यामृतपादत्रयमिव ।
कुतः ।
पूर्णाः ।
नारायणं प्रादुर्भावरूपम् ।
जीवांशेभ्यः परं विलक्षणम् ।
जगाद ।
*8,639*
अधिदैवादिस्वरूपनिर्णयाय पादो ऽयमारब्ध इत्युक्तम् ।
तत्र कीदृशो ऽत्र निर्णयो जात इत्यतस्तं बुद्धयारोहाय पिण्डीकृत्याह- अक्षय इति ॥
अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः
न्यायसुधा:
देहादिक्षयरहित एव प्रलये स्थितः ।
अनेन"असम्भवस्तु सतो ऽनुपपत्तेःऽ,"नात्मा श्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यःऽ; इत्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति ।
लक्ष्म्यावास इति ।
देव्या अपि प्रलये ऽवस्थानोक्त्या वियत्प(देनोप)दोपलक्षितायास्तस्या न जीववज्जननमिति ।
वियदादिपदोपादानेन तदभिमानित्वदशायामेव ब्रह्मादीनां देहाद्युत्पत्तिर्न मुक्ताविति सूचितम् ।
तत्सूचयति- मुक्तैरिति ॥
मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः

न्यायसुधा:
तथापि सृष्टि(प्र)लयक्रमसमर्थनेन सूचितं तारतम्यं तु तत्रापि नापैतीत्याशयेनोक्तम्- तारतम्यगौरिति ॥
विपर्ययेण तु क्रमो ऽत्र इति सृष्टिक्रमविपर्ययेण (प्र)लये क्रमो ऽभिहितः ।
तत्र कः सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन्वियदधिकरणतात्पर्यमाह- प्रकृतिरिति ॥
प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्ययम् ।
नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः ।
उत्पत्तिमादिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी

*8,640*
न्यायसुधा:
ततो जातः पुमान् नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः ।
सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी

ततो रूपं महान् नाम ब्रह्मणो ऽहङ्कृतिः शिवः ।
ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनो ऽभिधः ।
स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे

न्यायसुधा:
तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चैवमित्यर्थः ।
ततः कः सृष्टौ क्रम इत्यतस्तं दर्शयन्वियदधिकरणतात्पर्यमाह- प्रकृतिरिति ॥
तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चैवमित्यर्थः ।
ततः तदनन्तरम् ।
प्राणनामा सङ्कर्षणात् ।
देव्यौ सरस्वतीभारत्यौ ।
प्रकृतिमानिनी महत्तत्त्वरूपात् ।
ततः अहङ्कारात् ।
तत एव इन्द्रस्कन्दाभ्याम् ।
अन्ये तत्त्वाभिमानिनः ।
अत्रोपलक्षितानामप्यधिकाशङ्कानिरासाय"तथा प्राणःऽइत्यादिना निर्णयः करिष्यत इत्यदोषः ।
सृष्टिप्रलययोः क्रमविपयर्यसमर्थनाय तात्पर्यमाह- तत्रेति ॥
तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः
न्यायसुधा:
समस्तशः समस्तेषु ।
"तेजो ऽतःऽ,"तदभिध्यानात्ऽ; इत्यादेस्तात्पर्यमाह- तेभ्यश्चेति ॥
तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस् ...
न्यायसुधा:
श्रेयानिति वर्तते ।
समस्तश इति पञ्चम्यन्तमत्र वा सम्बद्धयते ।
सर्वस्य जन्मलयौ परमेश्वरायत्तावित्युक्तम् ।
"परात्तु तच्छतेःऽ; इत्यादिना प्रवृत्तिश्च ।
तत्तात्पर्यमाह- तदधीना इति ॥
... तदधीना इमे सदा

जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः ।
मोक्षश्च ... ॥ मनुव्_2,3.93अ-च् ॥
न्यायसुधा:
इमे जन्माद्या मोक्षान्ता भावाः ।
एतेषामिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते ।
द्वन्द्वैकवद्भावे ऽपि नपुंसकत्वाभावश्छान्दसः ।
युवोरनाकाविति यथा ।
मुक्तौ जन्माभावे ऽपि स्थित्यादौ भगवदधीनत्वमस्त्येवेत्याह- तदधीनत्वमिति ॥
... तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते

मुक्तावपि ...
*8,641*
न्यायसुधा:
एतेषां ब्रह्मादीनाम् ।
परमप्रमेयमाह- स एवेति ॥
... स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः
न्यायसुधा:
उपसंहरति- इतीति ॥
इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादे ऽस्मिन् प्रभुणोदितम्