ન્યાયસુધા · અધ્યાય 1.1

[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.ઇ: જન્માધિકરણમ્ =======]
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં જિજ્ઞાસાધિકરણમ્ ॥
$મઙ્ગલાચરણમ્$
*1,1*
ન્યાયસુધા:
શ્રિયઃ પત્યે નિત્યાગણિતગુણમાણિક્યવિશદપ્રભાજાલોલ્લાસોપહતસકલાવદ્યતમસે ।
જગજ્જન્મસ્થેમપ્રલયરચનાશીલવપુષે નમો ઽશેષામ્નાયસ્મૃતિહૃદયદીપ્તાય હરયે ॥ 1 ॥
*1,16*
યેન પ્રાદુરભાવિ ભૂમિવલયે વ્યસ્તારિ ગોસન્તતિઃ પ્રાબોધિ શ્રુતિપઙ્કજં કરુણયા પ્રાકાશિ તત્ત્વં પરમ્ ।
ધ્વાન્તં ધ્વંસમનાયિ સાધુનિકરશ્ચાકારિ સન્માર્ગગસ્તેન વ્યાસદિવાકરેણ સતતં મા ત્યાજિ મે માનસમ્ ॥ 2 ॥
*1,17*
વ્યાપ્તિર્યસ્ય નિજે નિજેન મહસા પક્ષે સપક્ષે સ્થિતિર્વ્યાવૃત્તિશ્ચ વિપક્ષતો ઽથ વિષયે સક્તિનર્ વૈ બાધિતે ।
નૈવાસ્તિ પ્રતિપક્ષયુક્તિરતુલં શુદ્ધં પ્રમાણં સ મે ભૂયાત્તત્ત્વવિનિર્ણયાય ભગવાનાનન્દતીર્થો મુનિઃ ॥ 3 ॥
*1,20*
ભવતિ યદનુભવાદેડમૂકો ઽપિ વાગ્મી જડમતિરપિ જન્તુર્જાયતે પ્રાજ્ઞમૌલિઃ ।
સકલવચનચેતો દેવતા ભારતી સા મમ વચસિ નિધત્તાં સન્નિધિં માનસે ચ ॥ 4 ॥
*1,21*
રમાનિવાસોચિવાસભૂમિઃસન્ન્યાયરત્નાવલિજન્મભૂમિઃ ।
વૈરાગ્યભાગ્યો મમ પદ્મનાભતીર્થામૃતાબ્ધિર્ભવતાદ્વિભૂત્યૈ ॥ 5 ॥
પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞાન્પ્રતિવાદિમદચ્છિદઃ ।
શ્રીમદક્ષોભ્યતીર્થાખ્યાનુપતિષ્ઠે ગુરૂન્મમ ॥ 6 ॥
*1,23*
શ્રીમદાનન્દતીર્થાર્યસન્મનઃસરસીભુવિ ।
અનુવ્યાખ્યાનનલિને ચઞ્ચરીકતિ મે મનઃ ॥ 7 ॥
*1,25*
ન શબ્દાબ્ધૌ ગાઢા નચ નિગમચર્ચાસુ ચતુરા નચ ન્યાયે પ્રૌઢા નચ વિદિતવેદ્યા અપિ વયમ્ ।
પરં શ્રીમત્પૂર્ણપ્રમતિગુરુકારુણ્યસરણિં પ્રપન્ના માન્યાઃ સ્મઃ કિમપિ ચ વદન્તો ઽપિ મહતામ્ ॥ 8 ॥
*1,30*
ભગવતા બાદરાયણેન પ્રાણિનાં નિઃશ્રેયસાય પ્રણીતમપિ બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રમસાધુનિબન્ધાન્ધતમસાવકુણ્ઠિતત્વેનાપ્રણીતમિવ મન્યમાનો ભગવાનાનન્દતીર્થમુનિર્યથાઽચાર્યાભિપ્રાયં અસ્ય ભાષ્યં વિધાયાનુભાષ્યમપિ કરિષ્યન્વિલીનપ્રકૃતિતયા સ્વયમન્તરાયવિધુરો ઽપ્યનવરતમીશ્વરપ્રવણકાયકરણવૃત્તિરપિ નારાયણપ્રણામાદિકં પ્રારિપ્સિતસ્યાનન્તરાયપરિસમાપ્તેઃ પ્રચયસ્ય ચ હેતુતયાવિગીતશિષ્યાચારપરમ્પરાદિનાવગતમવશ્યં કરણીયં શિષ્યાન્ ગ્રાહયિતું ગ્રન્થાદૌ નિબધ્નાતિ- નારાયણમિતિ ॥
*1,37*
નારાયણં નિખિલપૂર્ણગુણૈકદેહં નિર્દોષમાપ્યતમમપ્યખિલૈઃ સુવાક્યૈઃ ।
અસ્યોદ્ભવાદિદમશેષવિશેષતો ઽપિ વન્દ્યં સદા પ્રિયતમં મમ સન્નમામિ

ન્યાયસુધા:
અત્ર નારાયણં સન્નમામીત્યન્વયઃ ।
ઉત્તમપુરુષપ્રયોગાદેવાહમિતિ લભ્યતે ।
સમિતિ ભક્તયાદ્યતિશયસાહિત્યલક્ષણાં પ્રમાણસ્ય સમ્યક્તામાહ ।
તથાવિધ એવ હિ નારાયણપ્રણામો ભવત્યભિમતસિદ્ધેરઙ્ગમ્ ।
નિખિલેત્યાદીનાં તુ પ્રમાણકર્મણા નારાયણેન વિશેષણતયા સમ્બન્ધઃ ।
પ્રયોજનં ચ સ્તુતિપદાનાં વિશેષ્યપ્રશંસૈવ ।
તત્રાર્થિકપુનરુક્તેઃ સ્તુતિત્વમેવ સમાધાનમવધાતવ્યમ્ ।
*1,47*
$નમ્યત્વપ્રયોજકધર્મપરતયા વ્યાખ્યાનમ્$
અથવા ।
કુતો નારાયણસ્ય નમ્યત્વમ્ ।
તથાત્વે ઽપિ કૃતો ઽન્યાસુ દેવતાસુ સતીષુ તસ્યૈવ નમનમિત્યત્રોક્તમશેષવિશેષતો ઽપિ વન્દ્યમિતિ ।
વિશિષ્ટતે વસ્ત્વેભિરિતિ વિશેષા અસાધારણધર્મા અશેષાશ્ચ તે વિશેષાશ્ચ ।
અપિરભિવ્યાપ્તૌ ।
યાવન્તો વન્દ્યત્વનિમિત્તભૂતા ધર્માઃ તેભ્યો વિશેષેભ્યો ઽપિ હેતુભ્યો વન્દ્યમ્ ।
તથાશેષાદ્વન્દ્યત્વેન સમાશઙ્કિતાત્પદ્મભવાદેર્જગતો વિશેષો ઽતિશયો ઽશેષઃસર્વોત્તમત્વમ્ ।
તતો હેતોઃ સતીષ્વન્યાસુ દેવતાસુ વન્દ્યમિતિ ।
એતદુભયં કથં નારાયણસ્યેત્યતો ઽભિહિતં નિખિલેત્યાદિ ।
ત્રિવિધા હિ દેવતા વન્દ્યા ભવતિ ।
વિશિષ્ટાધિકૃતેષ્યા ચેતિ ।
નહિ દેવતાવન્દનં વ્યસનિતયા ક્રિયતે ।
કિન્તુ વિઘ્નવિઘાતાદિપ્રયોજનાપેક્ષયા ।
વિશિષ્ટૈવ દેવતા તસ્યેષ્યે ।
અધિકૃતા ચ સ્વવિષયગ્રન્થપ્રબોધાદિકં સમ્પાદયતિ ।
વન્દનં ખલુ ભક્તયાદ્યુપેતમેવ સફલમ્ ।
તચ્ચેષ્યાયામેવ દેવતાયામુપપદ્યત ઇતિ ।
તત્ર વૈશિષ્યયોપપાદનાય નિખિલપૂર્ણગુણૈકદેહં નિર્દોષમસ્યોદ્ભવાદિદમિતિ વિશેષણત્રયમ્ ।
નિખિલા નિઃશેષાઃ પૂર્ણાઃ પ્રત્યેકમપ્યનવધિકા ગુણા આનન્દાદયઃ ।
એકશબ્દઃ કેવલાર્થઃ ।
ત એવ દેહો યસ્ય ન પુનઃ પ્રાકૃતાદિરિતિ તથોક્તઃ ।
નિષ્ક્રાન્તો દોષેભ્યઃ પારતન્ત્ર્યાદિભ્ય ઇતિ નિર્દોષઃ ।
અસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધતયા બુદ્ધિસન્નિહિતસ્ય સ્વવ્યતિરિક્તપ્રપઞ્ચસ્યોદ્ભવ ઉત્પત્તિરાદિરસ્યેત્યુદ્ભવાદિ જન્માદ્યષ્ટકં તદ્યથાસમ્ભવં દદાતીત્યુદ્ભવાદિદસ્તમ્ ।
અસ્યેતિ સમ્બન્ધમાત્રે ષષ્ઠી ।
અશેષવિશેષતો ઽપીત્યેતદસ્યોદ્ભવાદિદમિત્યનેનાપિ સમ્બદ્ધયતે ।
વિયદધિકરણાદિવ્યુત્પાદ્યસમસ્તાવાન્તરભેદસહિતોદ્ભવાદિદમિતિ ।
અધિકૃતત્વપ્રદર્શનાયાપ્યતમમપ્યખિલૈઃ સુવાક્યૈરિતિ ।
અપિશબ્દો વન્દ્યત્વે હેતુસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અભિવ્યાપ્તૌ વા ।
અપૌરુષેયત્વેન તન્મૂલત્વેન વાનાશઙ્કિતદોષત્વાદિના શોભનાનિ વાક્યાનિ વેદાદીનિ બ્રહ્મસૂત્રાદીનિ ચ સુવાક્યાનિ તૈરખિલૈરાપ્યતમમ્ ।
અતિશયેન પ્રતિપાદ્યમ્ ।
યદિ વ્યાચિખ્યાસિતેન બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રેણ તન્નિર્ણેતવ્યાર્થેન વેદાદિના ચ પ્રતિપાદ્ય ઇતિ નારાયણો વન્દનીયઃ ।
હન્ત તર્હિ તત એવ ધર્માદિકં પ્રાણાદિકં વા વન્દનીયં સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
તસ્ય નારાયણપ્રતિપત્ત્યઙ્ગતયા વેદાદ્યેકદેશપ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
અસ્ય પુનરનન્યાર્થતયાખિલવેદાદિવેદ્યત્વાત્ ।
તથાવિધમેવ ચાધિકૃતમુચ્યત ઇત્યાશયવતાઽપ્યતમમિત્યખિલૈરિતિ ચોક્તમ્ ।
ઇષ્ટત્વપ્રદશર્નં સદા પ્રિયતમં મમેતિ ।
અત્રાપિ પૂર્વવત્સદાપદસ્ય તમપશ્ચ પ્રયોજનમવધેયમ્ ।
$લક્ષણપરતયા વ્યાખ્યાનમ્$
*1,65*
યદ્વા ।
નાનિર્ધારિતસ્વરૂપસ્ય પ્રણામો યુક્તઃ ।
ન ચાન્તરેણ લક્ષણં વસ્તુનિર્ધારણમિત્યતો વિભવાદનેકાનિ નારાયણસ્ય લક્ષણાન્યનેનોચ્યન્તે ।
તત્ર નિખિલેત્યનેન નિખિલગુણત્વં પૂર્ણગુણત્વં સ્વતો ગુણૈકદેહત્વં ચેતિ વિપક્ષાભેદેન ત્રીણિ લક્ષણાન્યુદિતાનિ ।
નિર્દોષમિત્યનેનૈકમ્ ।
આપ્યતમમિત્યનેન વેદાદિમુખ્યાર્થત્વમખિલવેદાદ્યર્થત્વં ચેતિ દ્વયમ્ ।
અસ્યેત્યનેનાષ્યૌ ।
અશેષેત્યનેન મુખ્યવન્દ્યત્વમુક્તમશેષાદ્વિશેષેણ વન્દ્યમિતિ ।
સદેત્યનેન પરમપ્રેમયોગ્યત્વમ્ ।
તસ્યાનાનુભાવિકત્વાદસમ્ભવમાશઙ્કય સદા મમેત્યુક્તમ્ ।
અન્યેષામપિ જ્ઞાનોત્તરકાલમિદમાનુભાવિકં મમ તુ સદેતિ ।
અપિશબ્દો લક્ષણસમુચ્ચયે ।
અથવા ।
નિખિલેત્યાદ્યુક્તલક્ષણોપપન્નતયા નારાયણઃ કેન પ્રમાણેન પ્રતિપત્તવ્ય ઇત્યતઃ
સુવાક્યૈરાપ્યમિત્યુક્તમ્ ।
નનુ વેદાદ્યેકદેશે ઽન્યથાપ્યુચ્યતે ।
ન ।
તત્પ્રતીતેરપરામર્શપૂર્વકત્વાદિત્યાશયેનાખિલૈરિત્યુદિતમ્ ।
તર્હિ ધર્માદ્યસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તસ્ય પ્રમાણાન્તરાગોચરત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
અમુખ્યયા વૃત્ત્યા ધર્માદેરપિ વેદાદિવેદ્યત્વાદિત્યાશયવતાઽપ્યતમમિત્યભિહિતમ્ ।
અપિશબ્દો વક્ષ્યમાણપ્રમાણસમુચ્ચયાર્થઃ ।
સકલજગન્નિમિત્તકારણત્વાદિહેતુભિરપ્યુક્તલક્ષણો નારાયણઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇત્યભિપ્રેત્યોક્તમસ્યેતિ ।
$બાધકનિરાસપરતયા વ્યાખ્યાનમ્$
*1,68*
યદ્વા નારાયણસ્ય દેહસદ્ભાવે દુઃખાદિદોષાનુષઙ્ગઃ ।
તદભાવે જ્ઞાનાદિગુણાભાવઃ ।
ઉભયથાપિ જગજ્જન્માદિકારણત્વાસમ્ભવ ઇત્યાશઙ્કયોક્તમ્ ।
નિખિલપૂર્ણગુણૈકદેહં નિર્દોષમિતિ ।
દેહવત્ત્વાજ્જ્ઞાનાદિગુણપૂર્ણઃ ।
તસ્યાપિ નિખિલપૂર્ણગુણમાત્રત્વેન દુઃખાદિદોષરહિતશ્ચેતિ ।
અથવા નાયં નારાયણશબ્દો ડિત્થાદિશબ્દ ઇવ ભગવતિ સાઙ્ગેતિકો ઘટાદિશબ્દ ઇવ વા રૂઢિમાત્રપ્રવૃત્તઃ ।
કિન્તુ વિશિષ્ટગુણાનપ્યાચષ્ટ ઇતિ
$સકલશાસ્ત્રાર્થપરતયા વ્યાખ્યાનમ્$
*1,70*
અથવા શ્રોતૃબુદ્ધયનુકૂલનાય સકલશાસ્ત્રાર્થં સઙ્ક્ષેપતો ઽનેનાચષ્ટે ।
વિદિતસઙ્ક્ષેપા હિ પ્રપઞ્ચં જિજ્ઞાસવો ભવન્તિ ।
તત્ર સદા વન્દ્યમિતિ પ્રથમસૂત્રાર્થોક્તિઃ ।
મનોવૃત્તેસ્તત્પ્રવણતા હિ વન્દનમ્ ।
જિજ્ઞાસાપિ તદ્વિશેષ એવ ।
તસ્ય જીવાદિવ્યાવૃત્તયે યદ્બ્રહ્મેત્યુક્તં તસ્યાર્થો નિખિલેતિ ।
તદુપપાદનાય દ્વિતીયસૂત્રે લક્ષણમભિહિતમ્ ।
તદાહ- અસ્યેતિ ॥
તૃતીયસૂત્રેણ તત્ર શાસ્ત્રં પ્રમાણમભિધાય તસ્યાધ્યાયશેષેણ તદ્વિષયતોપપાદિતા ।
તત્કથનમાપ્યતમમિતિ ।
પ્રથમાધ્યાયાર્થે શઙ્કિતદોષનિરાસો દ્વિતીયે ઽભિહિતસ્તમાહ- નિર્દોષમિતિ ॥
એવં બ્રહ્મસ્વરૂપે સિદ્ધે અધિકારિણસ્તત્પ્રસાદસાધનોપાયભૂતતત્સાક્ષાત્કારજનનાય વૈરાગ્યભક્તિભ્યામખિલવેદાર્થશ્રવણાદિ તૃતીય
$ગુરુત્વેન વ્યાસસ્ય પ્રણામઃ$
*1,75*
તમેવ શાસ્ત્રપ્રભવં પ્રણમ્ય જગદ્ગુરૂણાં ગુરુમઞ્જસૈવ ।
વિશેષતો મે પરમાખ્યવિદ્યાવ્યાખ્યાં કરોમ્યન્વપિ ચાહમેવ

ન્યાયસુધા:
નારાયણપ્રણામસ્યેવ ગુરુપ્રણામસ્યાપ્યભિમતસિદ્ધયઙ્ગતયા કાર્યારમ્ભે ઽવશ્યમનુષ્ઠેયત્વાત્તદાચરણપુરઃસરં બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રવ્યાખ્યાનં સમર્થયમાનઃ પ્રતિજાનીતે- તમેવેતિ ॥
તં પૂર્વપ્રણતં નારાયણમેવ ।
અન્વપિ પુનરપિ પ્રણમ્ય ભક્તયાદ્યુપેતતાલક્ષણેન પ્રકર્ષેણ નત્વાહં પરમાખ્યવિદ્યાયા બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રરૂપાયા વ્યાખ્યાં કરોમીતિ સમ્બન્ધઃ ।
વર્તમાનસામીપ્યાર્દ્વર્તમાનવ્યપદેશઃ ।
સઙ્ક્ષેપતો વ્યાખ્યાનસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાદ્વા ।
*1,78*
નનુ પ્રણતસ્ય પુનઃ પ્રણામઃ કિમર્થઃ ।
નહિ પ્રણામાવૃત્તિર્વિઘ્નવિઘાતાદિહેતુરિત્યત્ર નિયામકમસ્તિ ।
ભાવે વા પૂર્વશ્લોક એવ બહુશઃ સન્નમામીતિ વક્તવ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
ગુરુત્વેનાત્ર પ્રણામાચરણાત્ ।
કથં નારાયણસ્ય ગુરુત્વમિત્યત આહ- શાસ્ત્રપ્રભવમિતિ ॥
શાસ્ત્રશબ્દેન પ્રકૃતત્વાદ્બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રં વેદાદિકં ચોચ્યતે ।
પ્રભવત્યુત્પદ્યતે પ્રથમમુપલભ્યતે વા યસ્માત્સઃ પ્રભવઃ ।
યથાસમ્ભવં શાસ્ત્રસ્ય પ્રભવઃ શાસ્ત્રપ્રભવસ્તમ્ ।
યો હિ યચ્છાસ્ત્રે પ્રવર્તતે તસ્ય તત્પ્રભાવો ગુરુરિતિ પ્રસિદ્ધમેવ ।
પ્રકૃતશાસ્ત્રસમ્પ્રદાયપ્રવર્તકત્વાચ્ચ નારાયણસ્ય ગુરુત્વમિત્યાહ- જગદ્ગુરૂણામિતિ ॥
જગત એતચ્છાસ્ત્રપ્રવક્તૃણાં બ્રહ્માદીનામઞ્જસા મુખ્યતયા ન તુ વયો ઽધિકત્વાદિમાત્રેણ ગુરુમ્ ।
અસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રવક્તારમિતિ યાવત્ ।
પ્રકારાન્તરેણ ગુરુત્વં નારાયણસ્ય સમર્થયતે- વિશેષત ઇતિ ॥
ગુરુમિતિ વર્તતે ।
વિશેષત ઇતિ સાક્ષાદુપદેષ્યૃત્વેન ન તુ જગત ઇવ પરમ્પરયા ।
અત્ર યદિ શાસ્ત્રપ્રભવમિત્યાદ્યેવોચ્યેત તદા પૃથક્પ્રણામેન દેવતાયા ગુરોશ્ચ પાર્થક્યશઙ્કા સ્યાત્ ।
તદર્થં તમેવેત્યુક્તમ્ ।
નચૈવં પૃથક્ પ્રણામાનુપપત્તિઃ ।
નિમિત્તદ્વયસમાવેશે નૈમિત્તિકવિલોપનિયમાભાવાત્ ।
શિષ્યશિક્ષાયૈ ચૈતદ્ગ્રન્થે નિવેશનમ્ ।
શિષ્યાણાં ચાસ્તિ ગુરુદેવતાભેદઃ ।
તદપેક્ષયૈવ જગદ્ગુરૂણામિત્યુક્તમ્ ।
અન્યથા વિશેષતો મ ઇત્યુક્તમયુક્તં સ્યાત્ ।
$વ્યાખ્યેયત્વસમર્થનમ્$
*1,84*
સ્યાદેતત્ ।
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેત્યાદિકં ગ્રન્થં વ્યાખ્યાતુમયં દેવતાદિપ્રણામઃ ।
નચાયં વ્યાખ્યાતવ્યઃ ।
અર્થવિવક્ષાપૂર્વકસ્યૈવ પૌરુષેયવાક્યસ્ય વ્યાખ્યાતવ્યત્વાત્ ।
નહિ માતૃકામાત્રવ્યાખ્યાને પ્રેક્ષાવાન્પ્રવર્તતે ।
નચાસ્યાર્થવિવક્ષાપૂર્વકત્વે માનમસ્તિ ।
પ્રણયનમાત્રસ્ય વ્યભિચારિત્વાત્ ।
પ્રેક્ષાવત્પ્રણયનસ્ય ચાનિશ્ચયાત્ ।
નિશ્ચયે વા વિષહરમન્ત્રસ્યેવ જપાદિનાભ્યુદયસિદ્ધયે નિર્માણોપપત્તેઃ ।
ગૃહીતસઙ્ગતેરર્થપ્રતિભાસો હિ વિષહરમન્ત્રે ઽપિ સમાનઃ ।
નચાર્થવિવક્ષાપૂર્વકત્વમાત્રેણોપાદેયતા વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્ ।
વિપ્રલમ્ભકાદિવાક્યવ્યાખ્યાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં નામ યાથાર્થ્યે ચ સતિ ।
નચાસ્ય યાથાર્થ્યે માનમસ્તિ ।
તદ્ભાવે ઽપિ તથાવિધવાક્યાન્તરપરિત્યાગેનાસ્યૈવ વ્યાખ્યાને કારણં વક્તવ્યમિત્યાશઙ્કાનિરાસાય પરમાખ્યવિદ્યેત્યુક્તમ્ ।
*1,88*
અયમભિસન્ધિઃ ।
અસ્તિ તાવદસ્મિન્ગ્રન્થે"દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે પરા ચૈવાપરા ચઽ; ઇત્યાદૌ પરવિદ્યાખ્યા ।
અત્ર વિદ્યાશબ્દેનાર્થવિવક્ષા યાથાર્થ્યં ચાસ્યાવગમ્યતે ।
યાથાર્થ્યજ્ઞાનતત્સાધનયોર્વિદ્યાશબ્દસ્ય યોગરૂઢિભ્યાં પ્રવૃત્તત્વાત્ ।
"સંજ્ઞાયાં સમજનિષદઽ; ઇત્યત્ર સંજ્ઞાયામિત્યનુવૃત્તેઃ ।
પરશબ્દેન ચ યાથાર્થ્યાદ્વાક્યાન્તરાદુત્કર્ષઃ ।
તદેવમાગમેનાસ્ય સર્વોત્તમપ્રણામાપ્યપ્રતીતેર્ગહનાર્થત્વચ્ચોપપન્નમન્યપરિત્યાગેનાસ્યૈવ વ્યાખ્યાનમિતિ ।
તથાપ્યન્યૈરેવ વ્યાખ્યાતત્વાન્ન પુનરિદં વ્યાખ્યાતવ્યમિત્યતો વ્યાખ્યામિત્યુક્તમ્ ।
વિશિષ્ટાઽખ્યા વ્યાખ્યા ।
અનેન પરકૃતાનામપવ્યાખ્યાનતામભિપ્રૈતિ ।
તથાચ તત્રતત્ર પ્રદર્શયિષ્યતિ ।
તથાપિ સ્વપ્રણીતભાષ્યેણૈવ કૃતવ્યુત્પાદનમિદં શાસ્ત્રમિતિ કિમનેન વ્યુત્પાદનેનેત્યતો ઽન્વપિ ચેત્યાહ ।
ચશબ્દેન અનુવ્યાખ્યાને પ્રયોજનસદ્ભાવં સમુચ્ચિનોતિ ।
તચ્ચ વક્ષ્યતે ।
પ્રયોજનસદ્ભાવે ભાષ્યદિશા શિષ્યા એવાનુવ્યાકરિષ્યન્તીત્યતો ઽહમેવેત્યાભિહિતમ્ ।
એવશબ્દેનાન્યેષામસામર્થ્યં સૂચયતિ ।
$આગમેન શાસ્ત્રપ્રામાણ્યમ્$
*1,96*
પ્રાદુર્ભૂતો હરિર્વ્યાસો વિરિઞ્ચભવપૂર્વકૈઃ ।
અર્થિતઃ પરવિદ્યાખ્યં ચક્રે શાસ્ત્રમનુત્તમમ્

*1,97*
ન્યાયસુધા:
યદુક્તં નારાયણો ઽસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રભવ ઇતિ તદયુક્તમ્ ।
વ્યાસોપજ્ઞતાપ્રસિદ્ધિવિરોધાત્ ।
નચ નારાયણ એવ વ્યાસઃ ।
જનનવિરોધાત્ ।
કૃતકૃત્યસ્ય પ્રયોજનાભાવેન શાસ્ત્રપ્રણયનાસમ્ભવાચ્ચ ।
યચ્ચાસ્ય શ્રૌત્યા પરવિદ્યાખ્યયા સર્વોત્તમપ્રામાણ્યસિદ્ધિરિતિ તદપ્યયુક્તમ્ ।
પરશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વેન વિદ્યાશબ્દસ્ય ચાર્થવિવક્ષાવિરહિણ્યપિ મન્ત્રે પ્રયોગદર્શનેન પરવિદ્યાખ્યાયાઃ સર્વોત્તમપ્રામાણ્યાનિશ્ચાયકત્વાત્ ।
કિઞ્ચેયં પરવિદ્યાખ્યૈતદ્વિષયેત્યત્રાપિ ન નિયામકમસ્તીત્યત આહ- પ્રાદુર્ભૂત ઇતિ ॥
અત્ર કૃતકૃત્યો ઽપિ હરિરાત્મકૃપાસ્પદૈર્વિરિઞ્ચભવપૂર્વકૈરમરૈરર્થિતો વ્યાસઃ પ્રાદુર્ભૂતો ન તુ જાતો ગ્રન્થમિમં ચક્ર ઇત્યનેન નારાયણસ્ય શાસ્ત્રપ્રભવત્વે ઽનુપપત્તિઃ પરિહૃતા ।
દૃશ્યન્તે હિ કેવલં કૃપાપારવશ્યેન પરોપકારાય પ્રવર્તમાનાઃ સુતરાં તૈરર્થિતાઃ ।
અત એવ પરપ્રયોજનમપ્યાત્મગામીવ મન્યમાનસ્ય ભગવતઃ શાસ્ત્રપ્રણયનમિતિ જ્ઞાપયિતુમાત્મનેપદપ્રયોગઃ ।
અત્ર ચ નારાયણાદ્વિનિષ્પન્નમિત્યાદ્યાગમઃ પ્રમાણમ્ ।
પરવિદ્યાખ્યયા અસ્ય સર્વોત્તમપ્રામાણ્યસિદ્ધિં વ્યુત્પાદયિતું પરવિદ્યાખ્યમિત્યનૂદ્યાનુત્તમં શાસ્ત્રમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
નાસ્ત્યુત્તમં શાસ્ત્રમસ્માદિત્યનુત્તમમ્ ।
શિષ્યતે યથાસ્થિતં પ્રતિપાદ્યતે તત્ત્વમનેનેતિ શાસ્ત્રમ્ ।
*1,100*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
"દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે પરા ચૈવાપરા ચઽ; ઇતિ વિદ્યાદ્વયમુદ્દિશ્ય તત્રાપરેત્યાદિના સાઙ્ગાન્વેદાનપરવિદ્યાત્વેનોક્તવા"અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતેઽ; ઇતિ પરવિદ્યા પ્રદર્શિતા ।
સા તાવદ્વેદાદિશાસ્ત્રપ્રકરણાત્પરમાક્ષરાધિગતિકરણત્વલિઙ્ગાચ્ચ શાસ્ત્રમેવ ભવિતુમર્હતિ અન્યથા સકૃદુક્તવિદ્યાશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વકલ્પનાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
શાસ્ત્રં ચાપ્રમાણં ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
તસ્ય ચ પરત્વં
નામન્યન્ન સમ્ભવતીત્યનુત્તમત્વમેવ ।
તદપિ સન્નિધાનાત્ પ્રમાણત્વેનૈવ ।
શબ્દાન્તરસમભિવ્યાહારવશેન સામાન્યશબ્દસ્ય વિશેષાથર્સ્ય કલ્પનીયત્વાત્ ।
તદ્યથા પરમધાર્મિક ઇત્યભિહિતે પરમત્વં ધર્મેણેતિ જ્ઞાયતે ।
તચ્ચાનુત્તમં શાસ્ત્રમિદમેવ વિવક્ષિતમ્ ।
નિર્ણેતવ્યાર્થાનામૃગાદિપદોપલક્ષિતાનામશેષશાસ્ત્રાણામપરવિદ્યાત્વેનોક્તત્વાત્ ।
અન્યસ્ય અપ્રસઙ્ગાત્પરત્વાસમ્ભવાચ્ચ ।
સમ્ભવતિ ત્વસ્ય પરત્વમનુગ્રાહકત્વાત્ ।
એતેનોપનિષદઃ પરવિદ્યેતિ વ્યાખ્યાનમિતિ પરાસ્તમ્ ।
ઋગાદિગ્રહણેન તાસામપિ ગૃહીતત્વાત્ ।
બ્રાહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયશ્ચ અગતિકા ગતિઃ ।
તજ્જન્યં જ્ઞાનં પરવિદ્યેત્યપિ ન યુક્તમ્ ।
અધિગતિકરણત્વાનુપપત્તેઃ ।
અનેકાર્થતાકલ્પનાપત્તેશ્ચ ।
અતો ઽનયા પરવિદ્યાખ્યયાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય સર્વોત્તમપ્રામાણ્યસાધનમુપપન્નમિતિ ।
$વિદ્યાશાસ્ત્રશબ્દયોઃ સમાનાર્થત્વમ્$
*1,105*
યદ્યપિ વિદ્યાશાસ્ત્રશબ્દૌ શિષ્યાચાર્યવ્યાપારાનુબન્ધિનૌ તથાપ્યુભયાનુગતતત્ત્વજ્ઞાનકરણત્વમાત્રમુપાદાય દ્વયોરૈકાર્થ્યમુક્તમિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
"ઋગાદ્યા અપરા વિદ્યા યદા વિષ્ણોર્ન વાચકાઃ ।
તા એવ પરમા વિદ્યા યદા વિષ્ણોસ્તુ વાચકાઃઽ; ઇતિ ભગવત્પાદીયં વ્યાખ્યાનમપ્યેતમેવાર્થં સૂચયતિ ।
બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રવ્યુત્પાદિતન્યાયાનુપકૃતા હિ વેદાદયો વિષ્ણોરવાચકાસ્તદુકૃતાશ્ચ તસ્ય વાચકા ભવન્તીતિ ।
તથાપિ કેવલસ્ય ન પરવિદ્યાત્વં લભ્યત ઇતિ ચેત્ ।
મા લાભિ ।
વેદાદીતિકર્તવ્યતારૂપસ્યાસ્ય પૃથક્ પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
$પ્રામાણ્યમાત્રે અનુમાનમ્$
*1,107*
ગુરુર્ગુરૂણાં પ્રભવઃ શાસ્ત્રાણાં બાદરાયણઃ ।
યતસ્તદુદિતં માનમજાદિભ્યસ્તદર્થતઃ

ન્યાયસુધા:
એવં તાવદાગમેનાસ્ય શાસ્ત્રસ્યાનુત્તમં પ્રામાણ્યં પ્રસાધ્યાધુનાનુમાનતો ઽપિ તત્ સિષાધયિષુરાદૌ તાવત્પ્રામાણ્યમાત્રે અનુમાનં વક્તુમાહ- ગુરુરિતિ ॥
યતો યત્કારણં બાદરાયણો ગુરૂણાં જગતસ્તત્ત્વોપદેશકાનાં બ્રહ્માદીનાં ગુરુરુપદેષ્યા ।
યતશ્ચ શાસ્ત્રાણાં વેદાનાં ભારતાદીનાં ચ યથાસમ્ભવં પ્રભવો ગુરૂણામશેષાર્થપ્રતિપાદકાનાં સવિસ્તરાણાં વેદાદિશાસ્ત્રાણાં ગુરુર્મુખ્યપ્રભવો ન તુ સમ્પ્રદાયમાત્રપ્રવર્તક ઇતિ વા ।
યતશ્ચાજાદિભ્યઃ શ્રોતૃભ્યસ્તેષામર્થો મોક્ષસ્તદર્થઃ તસ્મૈ તદર્થતઃ ।
તદુદિતં તેન બાદરાયણેનોપદિષ્યમિદં શાસ્ત્રમતો માનં ભવિતુમર્હતિ ।
*1,114*
$હેતૂનાં સાક્ષાત્સાધ્યનિર્દેશઃ$
અત્ર ગુરુર્ગુરૂણામિત્યાદિહેતૂનાં વક્તૃશ્રોતૃપ્રસઙ્ગાનામાનુકૂલ્યાન્યેવ સાક્ષાત્સાધ્યાનિ માનસીતિ તુ પરમસાધ્યનિર્દેશ ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
તથા હિ ।
વિવક્ષિતાર્થતત્ત્વજ્ઞાનં કરણપાટવં વિવક્ષા ચેતિ ત્રયં વક્તુરાનુકૂલ્યં નામ ।
તત્ત્વજ્ઞાનયોગ્યતા વક્તૃપ્રીતિવિષયતા ચેતિ દ્વયં શ્રોતુઃ ।
શ્રોતૃપ્રયોજનોદ્દેશઃ પ્રસઙ્ગસ્ય ।
તત્ર ગુરૂણાં ગુરુરિતિ વક્તુર્બાદરાયણસ્ય વિવક્ષિતાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસાધને હેતુઃ ।
યો હિ યસ્ય તત્ત્વોપદેષ્યા સ તતો ઽધિકતત્ત્વજ્ઞાનવાનુપલબ્ધઃ ।
અયં ચ સર્વજ્ઞકલ્પાનાં બ્રહ્માદીનાં તત્ત્વોપદેષ્યા બ્રહ્મરુદ્રાદિદેવેષ્વિત્યાદ્યાગમાદવગતઃ ।
અતઃ સવર્જ્ઞો ભવિતુમર્હતીતિ ।
ગુરૂણાં શાસ્ત્રાણાં ગુરુઃ પ્રભવ ઇત્યનેનાપિ તત્ત્વજ્ઞાનં કરણપાટવં ચ સાધ્યતે ।
યો હિ યાવદથર્પ્રતિપાદકસ્યાગમસ્ય પ્રભવઃ સ તાવન્તમર્થં તત્ત્વતો જાનન્નવગતઃ ।
અયં ચાશેષાર્થપ્રતિપાદકસ્યાગમસ્ય પ્રભવો ઽનુક્તં પઞ્ચભિર્વેદૈરુત્સન્નાન્ભગવાન્વેદાનિત્યાદિવચનાદવગતઃ ।
તતો ભવિતવ્યમનેન સર્વજ્ઞેન ।
યશ્ચ બહોરાગમસ્ય પ્રભવઃ સો ઽસતિ નિમિત્તાન્તરે પટુકરણો દૃષ્ટઃ ।
અયં ચાપરસ્ય વેદાદેઃ પ્રભવઃ કથમપટુકરણો ભવેદિતિ ।
તદુદિતમિતિ વચનેન કાર્યેણ વક્તુર્વિવક્ષા કારણભૂતોપપાદિતા ।
ગુરૂણામિતિ શ્રોતૃણાં તત્ત્વજ્ઞાનયોગ્યતોપપાદને હેતુઃ ।
નહિ સ્વયં તત્ત્વજ્ઞાનાયોગ્યઃ પરેષાં તત્ત્વોપદેષ્યા દૃષ્ટઃ ।
અજાદિભ્ય ઇતિ વક્તૃપ્રેમાસ્પદત્વોપપાદનમ્ ।
બ્રહ્માદયો હિ પરમેશ્વરપ્રેમવિષયાઃ સુપ્રસિદ્ધાઃ ।
તદર્થત ઇતિ પ્રસઙ્ગાનુકૂલ્યોપપાદનમ્ ।
અત્ર સર્વત્રાકારણકાર્યોત્વત્ત્યાદિપ્રસઙ્ગો વિપક્ષે બાધકસ્તર્કઃ ઉન્નેયઃ ।
*1,117*
$કિં મધ્યે સાધ્યાન્તરાધ્યાહારકલ્પનયા$
નન્વત્ર ગુરુર્ગુરૂણામિત્યાદીનાં શાસ્ત્રપ્રામાણ્યેન યથાશ્રુત એવ સાધ્યસાધનભાવો વ્યાખ્યાયતામ્ ।
કિં મધ્યે સાધ્યાન્તરાધ્યાહારકલ્પનયા ।
યદ્યપિ યથાશ્રુતાનામેષાં વ્યધિકરણતા ।
તથાપિ તદુદિતમિતિ વચનાદ્વિભક્તિવિપરિણામેન એકાધિકરણતા ભવિષ્યતિ ।
*1,120*
$હેતૂણામ્ અવ્યભિચરિતત્વમ્$
યદ્યપિ ચૈતે પ્રત્યેકં બૌદ્ધાગમાદૌ માનતાં વ્યભિચરન્તિ ।
તથાપિ મિલિતાનાં હેતુતાસ્તુ ।
ભારતાદ્યશેષસચ્છાસ્ત્રપ્રભવપ્રણીતત્વાંશસ્ય સપક્ષાપ્રવેશિતત્વેનાસાધારણ્યં સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
તેષ્વેવ હેતુવૃત્તિસમ્ભવાત્ ।
તત્પ્રામાણ્યસ્ય મહાજનપરિગ્રહાદિના નિશ્ચિતત્વાત્ ।
એવં તર્હિ ભારતાદિપ્રણયનવિશિષ્ટેન
તેષામપ્રણીતત્વાદ્બાદરાયણેન બ્રહ્માદીન્પ્રતિ તન્મોક્ષાર્તમુપદિષ્ટત્વમાત્રં હેતુઃ સ્યાદિતિ ચેદ્બાઢમ્ ।
તાવન્માત્રસ્યૈવ વ્યભિચારાભાવાત્ ।
તથા સતિ ગુરુર્ગુરૂણાં પ્રભવઃ શાસ્ત્રાણામિતિ વ્યર્થમાપદ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્ય હેતુશરીરાપ્રવેશિનો ઽપિ દૃષ્ટાન્તોપદર્શનાદિના સાર્થક્યોપપત્તેરિતિ ।
*1,125*
$સાધ્યાન્તરાધ્યાહારસમર્થનમ્$
સત્યમ્ ।
તથાપિ નૈતદેવં વિજ્ઞાતું શક્યમ્ ।
તથા સત્યુત્તરવાક્યે વક્ત્રાદ્યાનુકૂલ્યસ્ય સાધ્યસમ્બન્ધવ્યુત્પાદનમસઙ્ગતં સ્યાત્ ।
તદનુમાનાન્તરં ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
તથાત્વે પ્રામાણ્યં ત્રિવિધમ
*1,129*
$ઉપાદ્યુદ્ભાવમ્ અસંગતમ્$
વક્તૃશ્રોતૃપ્રસક્તીનાં યદાપ્તિરનુકૂલતા ।
આપ્તવાક્યતયા તેન શ્રુતિમૂલતયા તથા

યુક્તિમૂલતયા ચૈવ પ્રામાણ્યં ત્રિવિધં મહત્ ।
દૃશ્યતે બ્રહ્મસૂત્રાણામેકધાન્યત્ર સર્વશઃ

ન્યાયસુધા:
નનુ તર્હ્યનેનેદમુદિતં ભવતિ ।
એતચ્છાસ્ત્રં પ્રમાણમનુકૂલવક્ત્રાદિમત્ત્વાદ્ભારતાદિવત્ ।
વક્ત્રાદ્યાનુકૂલ્યં ચોક્તહેતુસિદ્ધમિતિ ।
એતદનુપપન્નમ્ ।
આપ્તવાક્યતાયાસ્તત્રોપાધિત્વાત્ ।
નચ પ્રત્યક્ષાદૌ સત્યપિ પ્રામાણ્યે નાસ્ત્યાપ્તવાક્યત્વમિતિ સાધ્યાવ્યાપકત્વાન્નાયમુપાધિરિતિ વાચ્યમ્ ।
વાક્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વેનોપાધિત્વોપપત્તેઃ ।
તથાપ્યપૌરુષેયે વેદે તદભાવાદનુપાધિત્વમિતિ ચેન્ન ।
વેદાપૌરુષેયત્વસ્યાસમ્ભવાત્ ।
સંમતત્વે વા સાધનાવચ્છિન્ને પૌરુષેયવાક્યત્વાવચ્છિન્ને વા સાધ્યે ઽસ્યોપાધિત્વોપપત્તેરિતિ ।
મૈવમ્ ।
અભિપ્રાયાનવગમાત્ ।
નહિ વયં વક્ત્રાદ્યાનુકૂલ્યેન શાસ્ત્રપ્રામાણ્યં સાક્ષાત્સાધયિતુમુદ્યતાઃ ।
યેનાત્રોપાધ્યુદ્ભાવનં સઙ્ગચ્છેત ।
અપિ તર્હ્યનુકૂલવક્ત્રાદિમત્ત્વસ્યાપ્તવાક્યતયા વ્યાપ્તત્વાત્તેન તાં પ્રસાધ્ય તયા પ્રામાણ્યં શાસ્ત્રસ્ય સાધ્યત ઇત્યાશયવાનાહ- વક્તૃશ્રોતૃપ્રસક્તીનામિતિ ॥
યદ્યત્ર વાક્યે વક્તૃશ્રોતૃપ્રસક્તીનામનુકૂલતા તત્રાપ્તિઃ ।
યદ્વક્ત્રાદ્યાનુકૂલ્યયોપેતં તદાપ્તવાક્યમિતિ યાવત્ ।
યત એવં વ્યાપ્તિર્યતશ્ચાસ્ય શાસ્ત્રસ્યાસ્ત્યનુકૂલવક્ત્રાદિમત્ત્વમ્ ।
તેન સિદ્ધયાઽપ્તવાક્યતયા માનમિદં શાસ્ત્રમિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
*1,132*
$કો ઽયમ્ આપ્તઃ$
એતદુક્તં ભવતિ ।
વિમતમાપ્તવાક્યમનુકૂલેન વક્ત્રાનુકૂલાન્ શ્રોતૃન્પ્રતિ તદીયહિતસાધનબોધાયોપદિષ્ટત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
વિમતં પ્રમાણમાપ્તવાક્યત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નત્વાદિતિ ।
વક્તુરાનુકૂલ્યાભાવાજ્જૈનાદ્યનાપ્તવાક્યમ્ ।
શ્રોત્રાનુકૂલ્યવિરહાદ્બૌદ્ધાદિ ।
પ્રસઙ્ગાનુકૂલતાવૈધુર્યાત્ નર્માદિ ।
નનુ કો ઽયમાપ્તો નામ યદ્વાક્યત્વં સાધ્યતે ।
યથાદૃષ્ટાર્થવાદીતિ ચેન્ન ।
ભ્રાન્તિદૃષ્ટાર્થવાદિન્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રમાણદૃષ્ટેતિ વિશેષણે ઽપિ પ્રમાણદૃષ્ટસ્ય પ્રમાદાદિનાન્યથાકથકે અપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રમાણેન યથા દૃષ્ટં તથા વાદીતિ ચેન્ન ।
એકદેશે તથાભૂતવાદિત્વે ઽપ્યંશાન્તરે અતથાભૂતત્વાદિન્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
યાવત્પ્રમાણદૃષ્ટં તાવતો વક્તેતિ ચેન્ન ।
પ્રાયેણાતથાભૂતત્વાદેવ લક્ષ્યાણાં તદવ્યાપ્તેઃ ।
નહિ કેનાપિ યાવત્પ્રમાણપ્રમિતં તાવદભિધીયતે ।
યાવત્પ્રમાણદૃષ્ટં તાવત એવ વક્તેતિ ચેન્ન ।
અજ્ઞાતસન્દિગ્ધાનુવાદવાક્યપ્રયોક્તુરનાપ્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભીમાગ્રજસ્ય અપિ કદાચિચ્ચાટુવાદિત્વસમ્ભવેનાનાપ્તત્વાપત્તેશ્ચ ।
નિર્દોષ આપ્ત ઇતિ ચેન્ન ।
આપ્તાનામપિ ક્વચિદ્રાગાદિદોષસમ્ભવાત્ ।
યત્ર વિષયે નિર્દોષસ્તત્રાપ્ત ઇતિ ચેન્ન ।
યત્તચ્છબ્દયોર્વિશેષવિષયત્વેનાસાધારણ્યાદવ્યાપ્તેરિતિ ।
*1,140*
$આપ્તિસ્વરૂપનિરૂપણમ્$
મૈવમ્ ।
વિવક્ષિતાથર્તત્ત્વજ્ઞાનમવિપ્રલિપ્સા વિવક્ષા કરણપાટવં ચેતીયમાપ્તિઃ ।
તદ્વાનાપ્ત ઇત્યઙ્ગીકારાત્ ।
આપ્તત્વાભિમતે ઽપિ કદાચિદિદં નાસ્તીતિ ચેન્મા ભૂત્ ।
તદાસાવનાપ્ત ઇત્યઙ્ગીકારાત્ ।
કાલાદિભેદેનાવિરોધાત્ ।
એવં સતિ યો યત્રૈવમ્ભૂતઃ સ તત્રાપ્ત ઇત્યુક્તં સ્યાદિતિ ચેદસ્તુ કો દોષઃ ।
યત્તચ્છબ્દાર્થયોરનનુગમ ઇતિ ચેત્ ।
કો ઽયમનનુગમો નામ કિં સાર્વત્રિકવ્યવહારાનૌપાયિકત્વમુતૈકસ્યાનેકવૃત્તિત્વાભાવઃ ।
નાદ્યઃ ।
યો યસ્ય સુતઃ સ તદીયં ધનં અર્હતીત્યાદૌ સાર્વત્રિકવ્યવહારહેતુતોપલમ્ભાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અદોષત્વાત્ ।
યથા ચાનનુગતસ્યાપિ નાવ્યાપ્તિઃ સાર્વત્રિકવ્યવહારહેતુતા ચ તથા સામાન્યપરીક્ષાયાં વક્ષ્યામઃ ।
*1,145*
$આપ્તેઃ લક્ષણાન્તરમ્$
એતેન નિર્દોષઃ પ્રમિતસ્યૈવ વક્તેતિ લક્ષણદ્વયમપિ સમાહિતં વેદિતવ્યમ્ ।
અનુવાદસ્ય વાદવિષયત્વેન તત્પ્રયોક્તુરપ્યાપ્તત્વાવિરોધાત્ ।
એવંચ વક્તુરાનુકૂલ્યમાપ્ત્યેકદેશ એવ ।
વિપ્રલિપ્સા ચ શ્રોતૃપ્રસઙ્ગાનુકૂલતૈકનિબન્ધના તદભાવે નિવર્તત ઇતિ વક્ત્રાદ્યાનુકૂલ્યવત્તાયા આપ્તવાક્યતયા સુસ્થઃ પ્રતિબન્ધઃ ।
નન્વાપ્તવાક્યતા સ્વકપોલકલ્પિતેષુ માલતીમાધવાદિષુ પ્રામાણ્યં વ્યભિચરતિ ।
નહિ નાટકાદિપ્રબન્ધં વિરચયન્નપિ કદાચિદુક્તલક્ષણોપપન્નો ન ભવતિ ભવભૂતિરિતિ ચેન્ન ।
યો યત્રૈવમ્ભૂત ઇત્યનેનૈવોક્તોત્તરત્વાત્ ।
આપ્તિમૂલવાક્યસ્યાપ્તવાક્યતયા વિવક્ષિતત્વાચ્ચ ।
અબોધકં વિપરીતબોધકં વા વાક્યમપ્રમાણમિત્યુચ્યતે ।
તત્રાબોધકં વક્તુરપટુકારણતયા ભવતિ ।
વિપરીતબોધકં ચ વિપરીતજ્ઞાનાદિનેત્યાપ્તિપૂર્વકવાક્યત્વસ્ય પ્રામાણ્યેન પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
અન્યથા કારણેન વિના કાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*1,148*
$મધ્યે કિં આપ્તવાક્યતાસાધનમ્$
નનુ ચાનુકૂલવક્ત્રાદિમત્તયા પ્રામાણ્યસાધનમેવાત્ર વ્યાખ્યાયતામ્ ।
કિમાપ્તવાક્યતાસાધનં મધ્યે વ્યાખ્યાયતે ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોરતુલ્યત્વાત્ ।
નહિ યદ્યદ્વયાપકસ્ય વ્યાપકં તત્તસ્યાવ્યાપકમિતિ સમ્ભવતિ ।
અનુકૂલવક્ત્રાદિમત્તયા આપ્તવાક્યતાસાધને વક્ત્રાનુકૂલ્યસ્યાપ્ત્યેકદેશત્વેન સાધ્યાવિશિષ્ટતા ચ સ્યાત્ ।
વક્તૃશ્રોતૃપ્રસક્તીનામિતિ વાક્યં તુ શઙ્કિતસ્ય ઉપાધેઃ સાધનવ્યાપકતાપ્રદર્શનાર્થં ભવિષ્યતિ ।
મૈવમ્ ।
આપ્તવાક્યતયા તેનેત્યુત્તરવાક્યવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉપાધેઃ સાધનવ્યાપકતાયા વક્તૃશ્રોતૃપ્રસક્તીનામિત્યનેનૈવોપપાદિતત્વાત્ ।
નહિ ઉપાધિં દૂષયતા સાધનવ્યાપકતાં વ્યુત્પાદ્ય સાધનેનોપાધેઃ પક્ષે સાધનં વિધાય તેન સાધ્યં સાધનીયમિતિ કુલધર્મઃ ।
*1,152*
ઉપાધેઃ સાધનાભેદં પ્રદર્શ્ય તેન સાધ્યં સાધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
આપ્તેર્વક્તૃમાત્રધર્મસ્ય સાધનાભેદાનુપપત્તેઃ ।
સાધ્યાવિશિષ્ટતા તુ નાસ્ત્યેવ ।
વક્ત્રાદીનામાનુકૂલ્યેન વક્તુરાપ્તિસાધને ખલ્વંશતઃ સા સ્યાત્ ।
અનુકૂલવક્ત્રાદિમત્તયા આપ્તવાક્યતા સાધ્યત ઇતિ ચોક્તમ્ ।
તથાપિ સાધ્યસાધનયોરાપ્ત્યેકદેશાનુપ્રવેશો ઽસ્તીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ વિશિષ્ટભેદેન અદોષત્વાત્ ।
અન્યથા યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિતિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
વિશેષ્યાંશસ્યોભયત્રાનુપ્રવેશાત્ ।
કૃતકત્વાનિત્યત્વયોઃસત્તાનુપ્રવેશે ઽપિ પરૈર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્ય અઙ્ગીકૃતત્વાચ્ચ ।
યદા તુ નિર્દોષઃ પ્રમિતસ્યૈવ વક્તા આપ્ત ઇત્યાશ્રિતં તદા સાધ્યવિશિષ્ટતાયાઃ શઙ્કૈવ નાસ્તિ ।
*1,156*
$ભાષ્યકૃતઃ પરમ્પરાશ્રયણે નિમિત્તમ્$
ગ્રન્થકૃતાપિ કસ્માદિયં પરમ્પરાઽશ્રિતેતિ ચેન્ન ।
વક્ત્રાદ્યાનુકૂલ્યેન પ્રામાણ્યં સાધયતાપ્યન્તતો ઽસ્યાર્થસ્યાશ્રયણીયત્વાત્ ।
અન્યથાસ્તુ વક્ત્રાદ્યાનુકૂલ્યં વક્તુર્વિપ્રલિપ્સામૂલત્વેનાપ્રામાણ્યં ચ ભવત્વિત્યાશઙ્કાયાઃ કો નિવારયિતા ।
યદ્યપિ પ્રામાણ્યં સ્વત એવેતિ બાદરાયણીયં મતમ્ ।
યદ્વક્ષ્યતિ"ન વિલક્ષણત્વાત્ઽ; ઇતિ ।
જૈમિનિરપિ"તત્પ્રામાણ્યં બાદરાયણસ્ય અનપેક્ષત્વાત્ઽ; ઇતિ ।
તથાપ્યપ્રામાણ્યશઙ્કાનિરાસાર્થો ઽયં પ્રયત્ન ઇત્યવિરોધઃ ।
*1,159*
$યચ્છ્રુતિસંવાદિયચ્ચયુક્તિસંવાદિતત્પ્રમાણમ્$
એવં વિજાતીયસંવાદેનાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યમુપપાદ્ય તદનુત્તમતાસિદ્ધયે સજાતીયદ્વયસંવાદમપ્યાહ- શ્રુતીતિ ॥
તથાચશબ્દૌ સમુચ્ચયાર્થૌ ।
માનમિત્યસ્યાનુકર્ષણાર્થૌ વા ।
યથા આપ્તવાક્યતયા તથા શ્રુતિમૂલતયાપીત્યુપમાર્થો વા તથાશબ્દઃ ।
યદ્યપિ શ્રુતિયુક્તિમૂલશબ્દૌ શ્રુતિયુક્તિભ્યામથર્મુપલભ્ય રચિતસ્ય વાચકૌ ।

તથાપ્યત્ર સામાનાર્થતાસામ્યેન ગૌપ્યા વૃત્ત્યા શ્રુતિયુક્તિસંવાદિતાર્થૌ વ્યાખ્યેયૌ ।
ભગવતો બાદરાયણસ્ય સ્વતઃ સર્વજ્ઞત્વેન મુખ્યાર્થાસમ્ભવાત્ ।
યદિ ચ શ્રુતિયુક્તિસંવાદિત્યેવાક્ષ્યત્તદા યાદૃચ્છિકસંવાદિતાપિ વ્યજ્ઞાસ્યત ।
સા મા વિજ્ઞાયીતિ ગૌણપ્રયોગઃ ।
એવં હિ પ્રયોગે ઽઙ્ગાઙ્ગિભાવો ઽપ્યધિકો વિજ્ઞાયતે ।
સચ પક્ષધર્મતોપપાદકો ભવિષ્યતિ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
યચ્છ્રુતિસંવાદિ તત્પ્રમાણમ્ ।
યથા મન્વાદિવાક્યમ્ ।
શ્રુતિસંવાદિ ચેદં શાસ્ત્રમ્ ।
તદર્થવિચારપરત્વાત્ ।
વિસંવાદે તદનુપપત્તેઃ ।
તચ્ચ
"પુનસ્તસ્યાર્થવિત્તયેઽ; ઇત્યાદ્યાગમસિદ્ધમ્ ।
યચ્ચ યુક્તિસંવાદિ તત્પ્રમાણમ્ ।
યથા ધૂમવન્તં પર્વતમુદ્દિશ્ય પર્વતો ઽયમગ્નિમાનિત્યુક્તં વાક્યમ્ ।
યુક્તિસંવાદિ ચેદમ્ ।
મીમાંસારૂપત્વાત્ ।
મીમાંસાયાશ્ચ યુક્તયનુસન્ધાનાત્મકત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રમાણમ્ ।
અન્યથા શ્રુતેર્યુક્તેશ્ચાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
અર્ધવૈશસાસમ્ભવાદિતિ ।
*1,163*
$શારીરકઃ પરમાત્મૈવ$
કિમતો યદ્દેવમિત્યત આહ- એવ પ્રામાણ્યમિતિ ॥
એવશબ્દો બ્રહ્મસૂત્રાણાં ઇત્યનેન સમ્બદ્ધયતે ।
ત્રિવિધમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
બ્રહ્મ વેદસ્તદર્થઃ પરબ્રહ્મ વા તસ્ય સૂત્રાણિ બ્રહ્મસૂત્રાણિ ।
સકલવેદાર્થભૂતસ્ય પરબ્રહ્મણો વિષ્ણોઃ સ્વરૂપનિર્ણયાર્થાનિ સૂત્રાણીતિ યાવત્ ।
સૂત્રશબ્દાર્થશ્ચાલ્પાક્ષરમિત્યાદ્યાગમાદવગન્તવ્યઃ ।
એતેનૈતચ્છાસ્ત્રવાચિનઃ શારીરકશબ્દસ્ય શરીરમેવ શરીરકં તત્ર ભવઃ શારીરકો જીવઃ ।
તમધિકૃત્ય કૃતો ઽયં ગ્રન્થઃ શારીરક ઇતિ વ્યાખ્યાનં નિરસ્તં ભવતિ ।
બ્રહ્મસૂત્રશબ્દાર્થેન વિરુદ્ધત્વાત્ ।
ત્વંપદાભિધેયસ્ય તત્પદાભિધેયબ્રહ્મરૂપતા મીમાંસેતિ વ્યાખ્યાનાદવિરોધ ઇતિ ચેન્ન ।
અસમ્ભવાત્ ।
નહિ જન્માદિસૂત્રાણિ અભેદપરાણિ ।
પ્રત્યુત તન્નિરાસપરાણીતિ વક્ષ્યતે ।
અતઃ શારીરકઃ પરમાત્મૈવ ।
યથોક્તમ્ ।
"શરીરૌ તાવુભૌ
જ્ઞેયૌ જીવશ્ચેશ્વરસંજ્ઞિતઃઽ; ઇતિ ।
તસ્ય સકલગુરપૂર્ણત્વાદિમીમાંસૈવ શારીરકમીમાંસા ।
તથા ચોક્તં પુરાણે"સર્વદોષવિહીનત્વમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
*1,167*
$બ્રહ્મસૂત્રાણામ્ એવ ત્રિવિધં પ્રામાણ્યમ્$
યત એવં બ્રહ્મસૂત્રાણાં પ્રામાણ્યં ત્રિવિધં દૃશ્યતે ।
આપ્તવાક્યત્વાદિપ્રમાણત્રયેણ દૃશ્યત ઇતિ યાવત્ ।
અતસ્તન્મહદનુત્તમં મન્તવ્યમ્ ।
આપ્તવાક્યત્રયાદિલિઙ્ગત્રયાવસિતં પ્રામાણ્યં અન્યત્રાપિ ચેત્સ્યાત્તદા કથમેષાં તદનુત્તમમિત્યતો બ્રહ્મસૂત્રાણામેવેત્યુક્તમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- એકધેતિ ॥
સર્વશ ઇતિ વચનાદેકધેત્યુપલક્ષણમ્ ।
તથા હિ ।
ક્વચિદેકધા ।
યથાઽપ્તિમૂલતયા લૌકિકવિષયે પિતૃવાક્યે ।
શ્રુતિસંવાદેન ધર્માદિવિષયે પ્રતિવાદ્યુદીરિતવચને ।
તદુક્ત એવ પવર્તો ઽગ્નિમાનિતિ વાક્યે યુક્તિસંવાદેન ।
ક્વચિત્ દ્વેધા ।
યથાઽપ્તિશ્રુતિભ્યાં મન્વાદિવાક્યે ।
આપ્તિયુક્તિભ્યાં પર્વતો ઽગ્નિમાનિત્યાદૌ પિતૃવાક્યે ।
શ્રુતિયુક્તિભ્યામીશ્વરઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ પ્રતિવાદ્યુદીરિતવચસીતિ ।
જૈમિન્યાદિવાક્યે ત્રેધાપ્યસ્તીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
યથા બ્રહ્મસૂત્રેષુ ન તથા ।
નિરવધિકં હિ તત્રાપ્ત્યાદિકમ્ ।
એતદર્થમપિ મહદિત્યેતત્ત્રિવિધમિત્યનેનાપિ યોજનીયમ્ ।
નનુ પ્રમાણૈકત્વાનેકત્વયોઃ પ્રમેયતાદવસ્થ્યાત્ કથમેતત્ ।
ઇત્થમ્ ।
નહિ પ્રમાણમાત્રં નિઃશઙ્કપ્રવૃત્તાવુપયુજ્યતે ।
કિં નામ પ્રમાણતયા પ્રમિતમેવ ।
તચ્ચ યાવદ્યાવદધિકં પ્રમીયતે તત્તદનુસારિણીમવિશઙ્કાં ક્ષિપ્રપ્રવૃત્તિં પ્રસૂત ઇત્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
તતઃ પ્રામાણ્યમેવ સ્વકાર્યાતિશયવશેનાતિશયવદુચ્યતે ।
એવં વિષયપ્રયોજનાતિશયવશેનાપ્યતિશયો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
*1,171*
$પ્રામાણ્યોક્તિસમર્થનમ્$
અતો નૈતાદૃશં કિઞ્ચિત્ પ્રમાણતમમિષ્યતે ।
સ્વયં કૃતાપિ તદ્વયાખ્યા ક્રિયતે સ્પષ્ટતાર્થતઃ

ન્યાયસુધા:
તદેવં શ્રુત્યનુમાનાભ્યામિદમેવ શાસ્ત્રં પ્રમાણતમં નાન્યદેતાદૃશમસ્તીત્યુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
ઇષ્યતે પ્રામાણિકૈરિતિ શેષઃ ।
તથા ચાન્યપરિહારેણાસ્યૈવ વ્યાખ્યાનં યુક્તમિતિ હૃદયમ્ ।
નનુ ભારતં સર્વશાસ્ત્રેષૂત્તમમુચ્યતે ।
સત્યમ્ ।
વિચાર્યેષુ શાસ્ત્રેષુ તદિત્યવિરોધઃ ।
નનુ ચાસ્ય શાસ્ત્રસ્યારમ્ભણીયત્વં સૂત્રકાર એવ પ્રથમસૂત્રે સમર્થયતે ।
તદ્વયાખ્યાનેનૈવ સર્વં સમ્પદ્યતે ।
કિમનેન ।
પ્રથમસૂત્ર એવ કથં પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ ।
પ્રથમભાષ્યે ઽપિ કથમ્ ।
સન્દેહાત્પ્રવૃત્તસ્ય પુનરુક્તપ્રમાણૈર્નિર્ણય ઇતિ ચેત્ ।
સમં પ્રથમસૂત્રે ઽપિ ।
મૈવમ્ ।
વિષયાદિસમ્પાદનેનૈવ તત્ ।
નચ તાવતાઽરમ્ભણીયત્વમ્ ।
પ્રામાણ્યે હિ સતિ કાકદન્તપરીક્ષાગ્રન્થવૈલક્ષણ્યાર્થં વિષયાદિવ્યુત્પાદનમુપયુજ્યતે ।
અતઃ સૂત્રાક્ષિપ્તમેવેદં શિષ્યાણાં બુદ્ધિશુદ્ધયે ભાષ્યકૃતોક્તમિતિ ।
*1,176*
$સ્પષ્ટાર્થઃ$
તથાપિ નેદં વ્યાખ્યાતવ્યં વ્યાખ્યાતત્વાદિત્યત્રાન્વપિ ચેતિ યત્ પ્રયોજનાન્તરં અસ્તીતિ સૂચિતં તદ્વિવરણાર્થમાહ- સ્વયમિતિ ॥
યદ્યપિ તેષાં બ્રહ્મસૂત્રાણાં વ્યાખ્યા સ્વયં મયૈવ ભાષ્યે કૃતા તથાપિ પુનરત્ર સ્પષ્ટતૈવાર્થઃ પ્રયોજનં યસ્ય સ્પષ્ટતાર્થઃ ।
તસ્મૈ સ્પષ્ટતાર્થતઃ ।
ભાષ્યે અસ્પષ્ટીકૃતમર્થં સ્પષ્ટીકર્તું ક્રિયતે ।
સ્પષ્ટીકરણં ચાનેકવિધમ્ ।
ક્વચિદનુક્તાંશસ્યોક્તિઃ ।
ક્વાપ્યતિસઙ્ક્ષિપ્તસ્ય વિસ્તરણમ્ ।
ક્વચિદતિવિસ્તૃતતયા બુદ્ધયનારૂઢસ્ય સઙ્ક્ષેપઃ ।
ક્વાપિ વિક્ષિપ્તસ્ય એકીકરણમ્ ।
કુત્રાપ્યુક્તસ્યોપપાદનમ્ ।
ક્વચિદપવ્યાખ્યાનનિરાસેન દૃઢીકરણમિત્યાદિ તત્રતત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નન્વેકત્રૈવ સર્વં વક્તવ્યં કિં પ્રસ્થાનભેદેન ।
મૈવમ્ ।
યતઃ સઙ્ક્ષેપવિસ્તરાભ્યામુક્તં શ્રોતૃણાં સુગ્રહં સપ્રયોજનં ચ ભવતિ ।
યથોક્તમ્ ।
"સઙ્ક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં તુ કથયન્તિ મનીષિણઃ ।
બહુવારસ્મૃતેસ્તસ્ય ફલબાહુલ્યકારણાત્ઽ; ઇતિ ।
તત્ર ભાષ્યાદ્યપદ્યાર્થો અત્ર શ્લોકત્રયેણ વિવૃતઃ ।
તથા હિ ।
સર્વગુણોદીર્ણતોક્તયા પ્રાપ્તા ગુણગુણિભેદશઙ્કા નિખિલેત્યાદિના નિરાકૃતા ।
જ્ઞેયત્વગમ્યત્વયોરિતરસાધારણ્યાત્કથં વિશેષણત્વમિત્યાશઙ્કા આપ્યતમમિત્યનેન પરિહૃતા ।
અપિશબ્દો વિશેષણાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તદ્વિવરણમસ્યેત્યાદિ ।
શાસ્ત્રપ્રભવં ઇત્યાદિભિર્બહુભિઃ પ્રકારૈર્યદ્ગુરુત્વોપપાદનં તેન ગુરૂંશ્ચેતિ બહુવચનાન્તં પદં વિવૃતમ્ ।
ગુરુદેવતયોઃ ભેદે ઽપિપદેનારુચિઃ સૂચિતા ।
તદ્વિવૃતિસ્તમેવેતિ ।
સમ્પ્રશબ્દાભ્યાં નત્વેતિ વિશેષિતમ્ ।
નિરુપપદસૂત્રગ્રહણેન યદ્બ્રહ્મસૂત્રાણાં સર્વોત્તમપ્રામાણ્યં સૂચિતં તદુપપાદનં પરમાખ્યેતિ ।
યદ્દ્વાપર ઇત્યદિભાષ્યં તદસઙ્ગતમ્ ।
સૂત્રાર્થવચનં પ્રતિજ્ઞાય તદુત્પત્તિક્રમકથનસ્યોપયોગાદર્શનાત્ ।
મૈવમ્ ।
યસ્માદાપ્તિમૂલત્વાદિયુક્તયાપિ બ્રહ્મસૂત્રાણાં સર્વોત્તમં પ્રામાણ્યં સમર્થયિતું એતદિતિ દર્શયતિ ગુરુર્ગુરૂણામિત્યાદિનેતિ ।
*1,179*
$મઙ્ગલવાદઃ$
તથાપિ નેદં શાસ્ત્રં વ્યાકર્તવ્યં મઙ્ગલાચરણરહિતત્વાત્ ।
મઙ્ગલાચરણપુરઃસરાણિ ખલુ કર્માણિ નિરન્તરાયં પરિસમાપ્યન્તે પ્રચીયન્તે ચ ।
નચાકૃતમઙ્ગલાચરણાનામપિ કાર્યપરિસમાપ્ત્યાદિદર્શનાત્કૃતમઙ્ગલાચરણાનામપિ તદભાવોપલમ્ભાન્ન તદ્ધેતુત્વમસ્યેતિ સામ્પ્રતમ્ ।
તથા સતિ કારીર્યાદેરપિ વૃષ્ટયાદિહેતુત્વાભાવાપત્તેઃ ।
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ કારીર્યાદેવવૃષ્ટયાદિહેતુત્વં નિષ્પ્રમાણકં સ્યાન્ન ચૈવમ્ ।
શ્રુતિનિશ્ચિતે તુ સાધ્યસાધનભાવે તદભાવે ઽપિ ભાવો ઽનેકકારણકત્વસ્ય કલ્પકો ભવતિ ।
દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિવ ત્રૈવર્ણિકપરિચર્યાદિનાપિર્ સ્વર્ગપ્રાપ્તેઃ ।
ભાવે ઽપ્યભાવસ્તુ કર્તૃકરણાદિવૈગુણ્યનિમિત્તો ભવતિ ।
નહિ સામગ્રીવૈકલ્યેન સાધ્યં વ્યભિચરન્ હેતુરહેતુઃ સ્યાત્ ।
કર્ત્રાદિસાદ્ગુણ્યે વા પ્રબલપ્રતિબન્ધકસદ્ભાવઃ કલ્પ્યતે ।
નહિ પ્રતિબદ્ધં કાર્યં અજનયત્ કારણમકારણં ભવતિ ।
વહ્નેરપિ સ્ફોટં પ્રત્યકારણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચૈવં સામગ્રીવૈગુણ્યશઙ્કયાઃ સર્વત્ર સૌલભ્યેન સકલપ્રવૃત્તિવિલયાપાતાદિતિ ।
સમમેતત્સકલં પ્રકૃતે ઽપિ ।
*1,183*
મઙ્ગલાચરણસ્યાવિઘ્નપરિસમાપ્ત્યાદિહેતુત્વસ્યાપિ અવિગીતશિષ્યાચારાનુમિતશ્રુતિસિદ્ધત્વાત્ ।
ન તાવત્પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિર્વિફલા સમ્ભાવિની ।
નાપિ પ્રયોજનાન્તરાર્થા ।
દૃષ્ટપરિત્યાગાદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાર્યમારિપ્સુઃ ખલુ તત્સમાપ્ત્યાદિકં કામયત ઇત્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
નચ ફલાન્તરાનુસન્ધાને પ્રમાણમસ્તિ ।
નચૈતેષામિમં સાધ્યસાધનભાવપ્રતીતિભ્રાન્તિઃ ।
તથા સત્યવિગાનાનુપપત્તેઃ ।
નચ પ્રત્યક્ષાદેરત્રાવકાશ ઇતિ શ્રુતિરેવ શિષ્યાચારમૂલં કલ્પ્યતે ।
નચ વિઘ્નહેતુસદ્ભાવાનિશ્ચયાદિદમનનુષ્ઠેયમ્ ।
તત્સન્દેહે ઽપ્યનુષ્ઠાનસ્ય"પાક્ષિકો ઽપિ દોષઃ પરિહતર્વ્યઃઽ; ઇતિ ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ ।
નચ ભગવતઃ સૂત્રકારસ્ય વિઘ્ના એવ ન સન્તીતિ તત્પરિહારાર્થાનનુષ્ઠાનં ન દોષાયેતિ યુક્તમ્ ।
શિષ્યાર્થમપિ કર્તવ્યત્વાત્ ।
યતો મઙ્ગલાચરણપુરઃસરાણિ શાસ્ત્રાણિ વીર્યવન્તિ ભવન્ત્યાયુષ્મત્પુરુષકાણિ ચ ।
અન્યથા ભારતાદાવપિ ન કુર્યાત્ ।
એતેન સૂત્રકૃતા કૃતમેવ મઙ્ગલાચરણમ્ ।
કિં નામ ગ્રન્થાદૌ ન નિવેશિતમિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
ગ્રન્થે નિવેશનસ્યાપિ શિષ્યાચારપ્રાપ્તત્વાત્ ।
શિષ્યાર્થત્વાચ્ચ ।
અત એવાન્યત્કિમપિ વિઘ્નવિઘાતાદ્યર્થમનુષ્ઠિતં સૂત્રકારેણેતિ નિરસ્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે ।
કર્તવ્યમેવ કાર્યારમ્ભે મઙ્ગલાચરણમ્ ।
કૃતં ચ ભગવતા સૂત્રકારેણ ।
નિવેશિતં ચ ગ્રન્થાદૌ ।
યદયમોઙ્કારાથશબ્દાવાદિતઃ કૃતવાન્ ।
તયોર્માઙ્ગલિકત્વાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
"ઓંકારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા ।
કણ્ઠં ભિત્વા વિનિર્યાતૌ તસ્માન્માઙ્ગલિકાવુભૌઽ; ઇતિ ।
*1,192*
$અથશબ્દો મઙ્ગલાર્થઃ$
તત્ર તારાથમૂલત્વં સર્વશશસ્ત્રસ્ય ચેષ્યતે ।
સર્વત્રાનુગતત્વેન પૃથગોઙ્ક્રિયતે ઽખિલૈઃ

ન્યાયસુધા:
નન્વેતદનુપપન્નમ્ ।
તથા સત્યેતયોર્વિઘ્નવિઘાતાદિહેતુત્વેન સમસ્તશાસ્ત્રાઙ્ગતયા પ્રથમસૂત્રાવયવત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાત્વે ચ પ્રથમસૂત્રં ન્યૂનમાપદ્યેત ।
અધિકાર્યાદિપ્રતિપાદકસ્ય અન્યસ્યાભાવાત્ ।
તત્પ્રતિપાદનસ્ય ચાવશ્યકત્વાત્ ।
અન્યથાધિકારિવિષયવૈધુર્યેણ શાસ્ત્રસ્ય અનારમ્ભણીયત્વશઙ્કા ન નિરાકૃતા સ્યાદિત્યનર્થકં સૂત્રમાપદ્યેતેત્યત આહ- તત્રેતિ ॥
તરન્તિ અનેન અનિષ્યનિચયમિત્યોઙ્કારસ્તારઃ ।
તારશ્ચાથશ્ચ તયોર્મૂલત્વં ક્રમેણાદિત્વમ્ ।
આદૌ પ્રયુક્તૌ અનેન અનિષ્યનિચયમિત્યોઙ્કારસ્તારઃ ।
તારશ્ચાથશ્ચ તયોર્મૂલત્વં ક્રમેણોદિત્વમ્ ।
આદૌ પ્રયુક્તૌ ઓઙ્કારાથશબ્દાવિતિ યાવત્ ।
તત્ર પ્રથમસૂત્રે ઽવયવતયા સર્વશાસ્ત્રસ્ય ચાઙ્ગતયા ચેષ્યતે ઽઙ્ગીક્રિયતે સૂત્રકૃતેતિ શેષઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રથમસૂત્રે ઽધિકાર્યાદિપ્રતિપાદનાયોપાત્તાવોઙ્કારાથશબ્દૌ શઙ્ખવીણાવેણુધ્વનિવત્ શ્રુતિતો માઙ્ગલિકત્વાત્કૃત્સ્નશાસ્ત્રસ્યાનન્તરાયપરિસમાપ્ત્યાદિકં કુર્વતે ।
અન્યાર્થાનીયમાનપૂર્ણકલશદર્શનવદિતિ ।
તારાથાવિત્યેતાવતા પૂર્ણે યન્મૂલત્વમિત્યાહ તત્સૂત્રકારાઙ્ગીકારલિઙ્ગસૂચનમ્ ।
યત્પર્યાયાન્તરં વિહાયાનયોરેવ ક્રમાન્તરં વિહાયાદાવેવોપાદાનં તેન જાનીમો જ્ઞાપકતયાઽદિસૂત્રસ્ય કારકતયા સમસ્તશાસ્ત્રસ્ય ચોપયોગિત્વેનૈતૌ સૂત્રકૃતા વિવક્ષિતાવિતિ ।
નચૈતદ્યાદૃચ્છિકમ્ ।
સકલસૂત્રકારૈરેવમેવ પ્રયુક્તત્વાત્ ।
નચાનેકેષાં પ્રેક્ષાવતાં યદૃચ્છયૈકવિધા પ્રવૃત્તિરુપલબ્ધેતિ ।
અનેનાથશબ્દો મઙ્ગલાર્થ ઇત્યાદિભાષ્યં વિવૃતં ભવતિ ।
*1,200*
$ભામતીવિવરણમતવિમર્શઃ$
અત્ર યત્પરેષાં દૂષણં"મઙ્ગલસ્ય વાક્યાર્થે સમન્વયાભાવાત્ઽ; ઇતિ ।
"તથા હિ ।
પદાર્થ એવ હિ વાક્યાર્થે સમન્વીયતે ।
સ ચ વાચ્યો વા લક્ષ્યો વા ।
ન ચેહ મઙ્ગલમથશબ્દસ્ય વાચ્યં લક્ષ્યં વા ।
કિન્તુ મૃદઙ્ગધ્વનિવદથશબ્દસ્ય કાર્યમ્ ।
નચ કાર્યજ્ઞાપ્યયોર્વાક્યાર્થે સમન્વયઃ શાબ્દે વ્યવહારે દૃષ્ટઃઽ; ।
"અસ્તુ વા મઙ્ગલસ્ય પદાર્થત્વમ્ ।
તથાપિ ન વાક્યાર્થે સમન્વયઃ ।
તથાહિ ।
ન તાવન્મઙ્ગલં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ કર્તૃકર્મકરણભાવેન વાક્યાર્થે ઽન્વેતિ ।
કર્ત્રાદ્યન્યતમભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
કારકાન્તરાણાં વિદ્યમાનત્વાચ્ચ ।
નાપિ સામાનાધિકરણ્યેન અન્વયઃ ।
જિજ્ઞાસા મઙ્ગલમિતિ પ્રશંસાપરતયા અર્થવાદત્વપ્રસઙ્ગાત્ઽ; ઇતિ ।
તદેતેનાપાસ્તં ભવતિ ।
અસ્માભિરપ્યાનન્તર્યાભિધેયો ઽથશબ્દઃ શ્રુત્યા મઙ્ગલપ્રયોજન ઇત્યઙ્ગીકારાત્ ।
નન્વત્ર સૂત્રાદાવોઙ્કાર એવ ન વિદ્યતે ।
તત્કથમુચ્યતે તારાથમૂલત્વતિ ।
યદ્યપિ શિષ્યૈરધ્યેતૃભિઃ
ઉચ્ચાર્યમાણો ઽધ્યક્ષસિદ્ધસ્તથાપિ નાયં સૂત્રાવયવઃ ।
લક્ષણાન્તરાભાવે સત્યસંહિતતયા સમ્પાઠે અખિલૈઃ પઠ્યમાનત્વાત્ ।
વેદાધ્યયનોપક્રમે અધ્યેતૃભિરુચ્ચાર્યમાણોઙ્કારવત્ ।
અન્યથાથશબ્દવત્સંહિતતયા નિર્દિશ્યેત ।
નચ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ ।
અધ્યયનોપક્રમવિરતિવૈચિતૃયેણ તત્તત્સ્થાનપરિત્યાગેનાન્યાન્યસ્થાને ઽખિલૈઃ પઠ્યમાનસ્ય વેદવાક્યાનવયવતાયાઃ સુપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
અન્યથાધ્યયનોપક્રમવિરતિવૈચિતૃયે ઽપિ ઓં ઇતિ બ્રહ્મેત્યાદિવન્નિયતસ્થાનતયા પાઠપ્રસઙ્ગાત્ ।
પક્ષસપક્ષયોરાદાવુચ્ચારણં તુ પ્રાઙ્મુખત્વાદિવદધ્યયનનિયમાન્તર્ગતમધ્યેતૃભિરનુષ્ઠીયત ઇત્યસ્તુ ।
એવંચાયમોઙ્કારઃ સૂત્રકૃતા મઙ્ગલાર્થતયા સૂત્રાદાવુપનિબદ્ધ ઇત્યનુપપન્નમિત્યત આહ- સર્વત્ર ઇતિ ॥
અખિલૈઃ સૂત્રપાઠકૈઃ યત્પૃથગસંહિતતયોઙ્ક્રિયતે તત્સર્વત્ર સૂત્રેષ્વનુગતત્વેનાભિલષિતેન નિમિત્તેનોપપદ્યતે ।
*1,208*
$ઓંકારઃ સૂત્રાવયવઃ$
એતદુક્તં ભવતિ ।
સર્વાણિ હિ સૂત્રાણિ પ્રત્યેકમનેકવેદવાક્યવિચારપરત્વાદવાન્તરબ્રહ્મવિદ્યાઃ ।
"સ્રવત્યનોઙ્કૃતં બ્રહ્મ પરસ્તાચ્ચ વિશીર્યતેઽ; ઇતિ શ્રૌતાર્થવાદસામર્થ્યાત્સર્વાસ્વપિ બ્રહ્મવિદ્યાસ્વાદ્યન્તયોરોઙ્કારસ્યોહઃ કર્તવ્ય ઇતિ ગમ્યતે ।
ન ચોહ્યમાનં વાક્યાત્પૃથગિતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
મન્ત્રેષ્વપ્યૂહ્યમાનસ્યામન્ત્રાવયવત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતશ્ચ પતિસૂત્રમાદ્યન્તયોરુચ્ચારણે ગૌરવં સ્યાદિત્યાદાવેવોઙ્કારો ઽધિકૃતત્વેનોચ્ચાર્યતે ।
તસ્ય સંહિતતયા નિર્દેશે પ્રથમસૂત્રાવયવ એવાયં વિજ્ઞાયેત ।
તન્મા વિજ્ઞાયીતિ શિષ્યૈઃ પૃથગોઙ્ક્રિયતે ।
નચ વ્યાખ્યાનતો ઽપ્યધિકારો જ્ઞાયત ઇતિ વ્યર્થં પૃથક્કરણમિતિ વાચ્યમ્ ।
અન્તરઙ્ગજ્ઞાપકાભાવ એવ બહિરઙ્ગસ્યાન્વેષણીયત્વાદિતિ ।
તદનેનાસંહિતતયા નિર્દેશે નિમિત્તાન્તરં વદતા હેતોરન્યથાસિદ્ધિરુક્તા ભવતિ ।
*1,218*
નનુ ચ શ્રૌતાર્થવાદબલેનાદ્યન્તયોરોઙ્કારસ્યોહો વા પ્રાઙ્મુખત્વાદિવદ્બહિર્ભૂતસ્યૈવ ઉચ્ચારણં વા વિધેયત્વેન કલ્પ્યમિતિ સન્દિહ્યતે ।
સત્યમ્ ।
સન્દેહે ઽપિ તયા પ્રણાડ્યાનુમાનસ્ય સન્દિગ્ધાન્યથાસિદ્ધયાપ્યાભાસત્વમેવ ।
વક્ષ્યમાણન્યાયેનોઙ્કારાર્થસ્ય પ્રથમસૂત્રવાક્યાર્થે સમન્વયેન નિશ્ચયોપપત્તૌ બાધિતવિષયં ચાનુમાનમિતિ ।
અથવા દૃષ્ટાન્તદૂષણમનેન ક્રિયતે ।
તથાહિ ।
અખિલૈર્વેદપાઠકૈઃ પૃથગ્રૂપાન્તરેણ સ્થાનવ્યત્યાસેન યદોઙ્ક્રિયતે તદુક્તન્યાયેનાદાવુચ્ચારણેનૈવ લબ્ધેન સર્વત્રાનુગતત્વેન કારણેનૈવોપપદ્યત ઇત્યનેન દૃષ્ટાન્તે સાધકસ્ય હેતોરન્યથાસિદ્ધિરુક્તા ।
તથાચ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલતેતિ ।
એવમનુમાને નિરસ્તે નિરપવાદેનાદાવુચ્ચારણેનોઙ્કારસ્ય પ્રથમસૂત્રાવયવતાસિદ્ધાવુક્તમુપપન્નમ્ ।
તદેવં સિદ્ધે શાસ્ત્રવ્યાખ્યેયત્વે પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તિવિષયસ્યૈવ આરમ્ભણીયત્વાત્પ્રયોજનાભિધેયસમ્બન્ધવત્યેવ ચ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તેરારમ્ભણીયતાસિદ્ધયે પ્રેક્ષાવતઃ પ્રવર્તયિતું પ્રયોજનાદ્યભિસમ્બન્ધં પ્રતિપાદયતઃ પ્રથમસૂત્રસ્ય વ્યાખ્યામોતત્વવાચીત્યાદિના આરભતે ।
*1,225*
$પ્રયોજનાદ્યભિધાનં સાર્થકમ્$
નનુ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય મોક્ષહેતુતા યદિ શાસ્ત્રપ્રવૃત્તેઃ પ્રાગેવ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધા વ્યર્થં તદા તદભિધાનં શાસ્ત્રે ।
પ્રમાણાન્તરસિદ્ધે ક્વચિદુપદેશાનપેક્ષણાત્ ।
અથેહૈવ તન્નિશ્ચયસ્તદા પ્રવૃત્તૌ પ્રયોજનાદિનિશ્ચયો નિશ્ચિતે ચ પ્રયોજનાદૌ પ્રવૃત્તિરિત્યન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ।
અથ પ્રથમસૂત્રાત્તન્નિશ્ચયઃ ।
તત્રૈવ
કથં પ્રવૃત્તિઃ ।
તદર્થં ચ પ્રયોજનાન્તરાભિધાને ઽનવસ્થા ।
એવમેવ તત્ર પ્રવૃત્તાવુત્તરત્રાપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાદનર્થકં સૂત્રે પ્રયોજનાદ્યભિધાનમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
ત્રિવિધા હિ પુંસાં ચિત્તવૃત્તિઃ ।
અનુભવ ઇચ્છા પ્રયત્નશ્ચ ।
તત્ર સાધનગોચરાવિચ્છાપ્રયત્નૌ પ્રવૃત્તિરિતિ ઉચ્યેતે ।
ન ત્વનુભવો નાપિ ફલગોચરેચ્છા ।
યેન તયોરપિ પ્રયોજનનિશ્ચયાપેક્ષા સ્યાત્ ।
નહિ ઉપેક્ષણીયં નિષ્પ્રયોજનમિતિ નાનુભૂયતે ।
નાપિ સુખં પ્રયોજનાન્તરરહિતમિતિ નેષ્યતે ।
નચ મુમુક્ષુણા અનપેક્ષિતે સ્વર્ગે યાગાદિકં તત્સાધનતયા નાનુભૂયતે ।
પુરુષાથર્સાધને તુ ઇચ્છાલક્ષણા પ્રયત્નલક્ષણા વા પ્રવૃત્તિસ્તથા ન સ્વરસસિદ્ધા ।
નહિ કશ્ચિત્ક્ષુત્પ્રહાણાદિકમનનુસન્ધાય ભોક્તુમિચ્છતિ પ્રયતતે વા ।

તસ્માદ્યો યત્ર પ્રવર્તનીયઃ સ તત્પ્રયોજનાદિકં દર્શયિત્વૈવ ઇતિ સાર્થકં સૂત્રે પ્રયોજનાદ્યભિધાનમ્ ।
*1,236*
$આદિમસૂત્રસ્ય શાસ્ત્રાન્તર્ભાવઃ$
ઉક્તં ચ પ્રયોજનાદિકં શ્રોતા કતં શ્રદ્દધીતાશ્રદ્દધાનશ્ચ કથં પ્રવર્તેતેતિ પુનરવશિષ્યતે ।
તત્રૈકે સમાધાનમાહુઃ ।
અવગતસૂત્રકારાપ્તભાવસ્તાવત્તદ્વચનાદેવ શ્રદ્ધાસ્યતિ ।
યદ્યપિ આપ્તત્વાવધારણે પ્રયોજનાદ્યનભિધાને ઽપિ તત્સામાન્યનિશ્ચયો ભવત્યેવ પ્રયોજનાદિમદિદં શાસ્ત્રં આપ્તોક્તત્વાદિતિ ।
તથાપિ નાસૌ પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમ્ ।
નહિ પ્રયોજનાદિમદિત્યેવ પ્રવર્તતે ।
કિં નામાસ્મદભિમતપ્રયોજનાદિમદિતિ ।
સચ પ્રયોજનાદિવિશેષો વચનાદેવાવસીયત ઇતિ સાર્થકં તદભિધાનમ્ ।
આપ્તત્વાનિશ્ચયે ઽપ્યર્થસન્દેહાદેવ કૃષ્ટાદાવિવ પ્રવૃત્ત્યુપપત્તિઃ ।
નનુ સન્દેહઃ પ્રયોજનાદ્યવચને ઽપિ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે સતિ સુલભ એવ ।
વિશેષસ્મૃતિશ્ચ
તદર્થિત્વવિશેષાદ્ભવિષ્યતિ ।
મૈવમ્ ।
યો હિ યદ્વચનાત્પ્રવર્તતે સ તદ્વચનાદેવ વિશેષસ્મૃતિમપેક્ષતે ।
નતુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ ।
નહિ રોગાર્તો મમેદં રોગનિવૃત્તિસાધનં ન વેતિ યત્ર તત્રોચ્છૃઙ્ખલઃ સ્વયં ઉત્પ્રેક્ષ્ય પ્રવર્તતે ।
કિં નામાનવધૃતાપ્તભાવસ્યાપિ વૈદ્યસ્યૈવ વચનાત્ ।
અન્યથા સ્વયં પ્રયોજનાભિધાનમનધિગચ્છન્નનર્થમપ્યાશઙ્કેત ।
કિં નિષ્પ્રયોજનમિદં કાકદન્તપરીક્ષાગ્રન્થવદુતાશક્યસાધનપ્રયોજનં મૃતિહરહિમમહીધરોત્તરસાનુસિદ્ધસઞ્જીવનીકથનવત્ ।
ઉત મદનભિમતપ્રયોજનમાર્યાવર્તવાસિનં પ્રતિ દાક્ષિણાત્યસ્ય માતુલકન્યાપરિણયનપ્રકારોપદેશવત્ ।
અથવાભિમતસ્યાપિ પ્રયોજનસ્ય સત્યપિ લઘીયસ્યુપાયાન્તરે ગરીયાનયમુપાયઃ ।
પિપાસું પ્રતિ ગીર્વાણતરઙ્ગિણીસમીપકૂપખનનોપદેશવદિત્યાદિ ।
એતાસુ ચાનર્થસમ્ભાવનાસુ ન પ્રવર્તેત ।
નચ પ્રયોજનાદ્યભિધાને ઽપ્યેતાસામવકાશઃ ।
લોકવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
નહિ કશ્ચિદ્વૈદ્યવચનાદાવેવમાશઙ્કય નિવર્તતે ।
તસ્માદુપપન્નમુભયથાપિ પ્રયોજનાદ્યભિધાનમિતિ ।
તદેતદનુપપન્નમ્ ।
તથા હિ ।
યદિ તાવદાપ્તવાક્યતયા સૂત્રમિદં પ્રયોજનાદેર્નિશ્ચાયકં સ્યાત્તદાઽગમતયા ન્યાયસૂત્રત્વહાનિઃ ।
કિઞ્ચાપ્તત્વં સૂત્રકૃતો યેન વેદાદિના પ્રમાણેનાવગન્તવ્યં તેનૈવ પ્રયોજનાદ્યભિસમ્બન્ધો ઽપિ શાસ્ત્રસ્યાવગમ્યત ઇતિ વ્યર્થં તદભિધાનમાપદ્યેત ।
આપ્તત્વાનિશ્ચયે ઽપ્યર્થસન્દેહાત્ પ્રવૃત્તિરિતિ ચાતિસ્થવીયઃ ।
નહિ કશ્ચિત્પ્રયોજનાદિસન્દેહે ઽતિમહાયાસસાધ્યે પ્રવર્તતે પ્રાગુક્તાનર્થપરમ્પરાશ્ચ કથં ન શઙ્કેત ।
તસ્માન્નેદં પ્રયોજનાદ્યુપદેશમાત્રં કિન્તુ શ્રૌતસ્ય પ્રયોજનાદેઃ ન્યેયેનોપપાદનાર્થમિત્યેવ પરિહારઃ ।
આપ્તત્વં તુ ન્યાયસ્યોપોદ્બલકમાત્રમિતિ ભાષ્યકારીયં તદ્વ્યુત્પાદનમપિ નાનર્થકમ્ ।
અત એવાસ્ય સૂત્રસ્ય ન શાસ્ત્રબહિર્ભાવઃ ।
અધ્યયનવિધ્યાદિવદસ્યાપ્યત એવારમ્ભણીયત્વસિદ્ધેર્નાનવસ્થાદિદોષો ઽપીતિ ।
*1,244*
$કઃ પુનર્ અસ્ય સૂત્રસ્ય પ્રસઙ્ગઃ$
કઃ પુનરસ્ય સૂત્રસ્ય પ્રસઙ્ગઃ ।
ઉચ્યતે ।
પ્રારિપ્સિતતયા હિ બુદ્ધિસન્નિહિતં શાસ્ત્રં સૂત્રકારસ્ય ।
તત્ર સંશયઃ કિમિદમારમ્ભણીયં ન વેતિ ।
ઉપલભ્યન્તે ખલૂભયવિધાન્યપિ વાક્યાનિ ।
વાક્યં ચેદમ્ ।
નચ વિશેષો દૃશ્યતે ।
યેનાન્યતરપક્ષનિશ્ચયઃ સ્યાત્ ।
નનુ કસ્યાયં સંશયઃ ।
ન તાવત્સૂત્રકારસ્ય ।
અવગતવિશેષત્વાત્ ।
અન્યથા નિર્ણાયકસૂત્રપ્રણયનાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ પરસ્ય ।
પરેણાદ્યાપિ શાસ્ત્રસ્યાનુપલબ્ધત્વાત્ ।
અનુપલબ્ધે ચ સમાનધર્મદર્શનાદ્યયોગેન સંશયોત્પાદાનુપપત્તેઃ ।
મૈવમ્ ।
યદીદં શાસ્ત્રં પરેણોપલભ્યેત તદોક્તસન્દેહકારણોપપત્તૌ પ્રયોજનાર્થિત્વેન વિશેષસ્મૃતિમતૈવં સન્દિહ્યેતેતિ સૂત્રકૃત એવ પરકીયસમ્ભાવિતસંશયાહરણોપપત્તેઃ ।
*1,248*
$જિજ્ઞાસાયાઃ કર્તવ્યત્વચિન્તનમ્$
નન્વિદં યુક્તયનુસન્ધાનાત્મકવિચારમીમાંસામનનાપરનામકજિજ્ઞાસાઙ્ગભૂતન્યાયનિબન્ધનં જિજ્ઞાસાયાઃ કતર્વ્યતાયામારમ્ભણીયં ભવિષ્યતિ ।
નહિ વિચારઃ કર્તવ્યઃ તદ્દ્વારભૂતન્યાયનિબન્ધનં ચ નારમ્ભણીયમિતિ સમ્ભવતિ ।
નિઃસાધનસ્ય વિચારસ્યૈવાનુત્થાનાત્ ।
અન્યથા તુ નેતિ જિજ્ઞાસૈવ વિચારણીયા ।
સત્યમ્ ।
એતચ્છાસ્ત્રવ્યુત્પાદનીયન્યાયકરણિકાયાં જિજ્ઞાસાયાં ઉભયવિધવ્યાપારદર્શનાદ્વિશેષાદર્શનાચ્ચ સંશયઃ કિં કર્તવ્યા ન વેતિ ।
નનુ ચ તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ ઇતિ જિજ્ઞાસાયાઃ શ્રુતિવિહિતત્વાત્ કથં વિશેષાદર્શનમ્ ।
મૈવમ્ ।
વિના વિચારેણ શ્રુત્યર્થસ્ય આદ્યાપ્યનિર્ણીતત્વેન સંશયાસ્પદત્વાત્ ।
તત્ર તાવજ્જિજ્ઞાસા ન કર્તવ્યેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
કુતઃ ।
વિષયપ્રયોજનસમ્બન્ધાધિકારિલક્ષણાનુબન્ધવિધુરત્વાત્ ।
કર્તવ્યતા ખલુ વિષયાદિમત્તયા વ્યાપ્તા ।
કૃષ્ટાદિકં હિ સતિ વિષયભૂતે ભૂમ્યાદૌ પ્રયોજને ચ સસ્યાધિગમાદાવધિકારિણિ ચ કૃષીવલાદૌ કર્તવ્યમુપલબ્ધમ્ ।
સા ચ વ્યાપિકા વ્યાવર્તમાનેતો વ્યાપ્યામપિ કર્તવ્યતાં વ્યાવર્તયતીતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
વિષયશૂન્યત્વાદ્ધિ સમનસ્કેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટસ્ય સ્ફીતાલોકમધ્યવર્તિનો ઘટસ્ય ન જિજ્ઞાસા ક્રિયતે ।
પ્રયોજનવિકલત્વાત્ખલુ સન્દિગ્ધમપિ વાયસદશનાદિકં ન જિજ્ઞાસ્યતે ।
સમ્બન્ધવૈધુર્યાદ્ધિ સપ્રયોજનં સવિષયમપિ શબ્દજ્ઞાનમર્થયમાનો ન વૈદ્યકે પ્રવર્તતે ।
અધિકારવિરહાચ્ચ ન મુમુક્ષોર્વાત્સ્યાયને પ્રવૃત્તિઃ ।
*1,256*
$ન અનાત્મવિષયેયં જિજ્ઞાસા$
વિષયાદિવૈધુર્યમેવાત્ર કથમિતિ ચેદિત્થમ્ ।
ન તાવદનાત્મવિષયેયં જિજ્ઞાસા ।
તસ્ય તૃણાદિલક્ષણસ્ય પ્રત્યક્ષાદિનૈવ નિશ્ચિતત્વાત્ ।
સન્દિગ્ધશ્ચાર્થો ન્યાયવિષયો ભવતિ ।
યથોક્તમ્ ।
"અવિજ્ઞાતતત્ત્વે ઽર્થે કારણોપપત્તિતસ્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમૂહસ્તર્કઃઽ; ઇતિ ।
નિષ્પાદિતક્રિયે ચ કર્મણ્યવિશેષાધાયિનઃ સાધનસ્ય સાધનન્યાયાતિપાતઃ ।
નાપ્યસૌ જિજ્ઞાસિતઃ કસ્મૈચન પ્રયોજનાય કલ્પતે ।
એવંવિધે ચાધિકારી દૂરોત્સારિતઃ ।
યતો ઽર્થી સમર્થો વિદ્વાનધિક્રિયતે ।
નચૈતાદૃશે ઽર્થે ઽર્થિતા સમ્ભવતિ ।
ધર્માદિલક્ષણસ્ત્વનાત્મા શાસ્ત્રાન્તરાદિનૈવ નિર્ણીતઃ ।
આત્મા ચ
શરીરેન્દ્રિયાદિસઙ્ઘાતવ્યતિરિક્તો નાસ્ત્યેવ ।
શરીરાદિકં ચ યથાયથં પ્રત્યક્ષાદિનૈવ નિશ્ચિતમ્ ।
નન્વાત્મા શરીરાદિવ્યતિરિક્તો ઽહમિત્યસન્દિગ્ધાવિપર્યસ્તસાક્ષાત્પ્રતીત્યૈવ નિશ્ચીયત ઇતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ તત એવ ન જિજ્ઞાસ્યઃ ।
અત એવાનાદિતસ્તદીયતત્ત્વજ્ઞાને વિદ્યમાને ઽપિ ઇષ્યાનિષ્યપ્રાપ્તિપરિહારયોરદર્શનાન્નાસૌ જિજ્ઞાસિતઃ કસ્યચિત્પ્રયોજનસ્યેષ્યે ।
*1,272*
$ન સ્વાત્મપરાત્મપરમાત્મવિષયેયં જિજ્ઞાસા$
નન્વયં કર્તા ભોક્તા દોષસંસર્ગી ચાહંપ્રત્યયે પ્રકાશતે ।
તદ્વિપરીતસ્તુ શ્રુતિપ્રતિપાદિતઃ પ્રતિપત્તવ્યો ઽતો જિજ્ઞાસેતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ જરદ્ગવાદિવાક્યવત્પાવકશૈત્યાનુમાનવચ્ચ પ્રતીતિવિરોધેન શ્રુતિજિજ્ઞાસયોરાભાસતાપાતઃ ।
અત એવ ન પરાત્મા જિજ્ઞાસ્યઃ ।
તસ્ય પ્રાણાદિલિઙ્ગૈરવગતત્વાત્ ।
સૈવ જિજ્ઞાસેતિ ચેન્ન ।
તસ્યા લૌકિકપ્રવેદનીયત્વેન શાસ્ત્રાવ્યુત્પાદનીયત્વાત્ ।

ન ખલુ બાલકઃ સ્તનપાનેષ્યસાધનત્વાનુમાને શાસ્ત્રવ્યુત્પાદનમપેક્ષતે ।
યત્ક્વચિચ્છાસ્ત્રે ઽપિ લૌકિકપ્રવેદનીયાર્થવ્યુત્પાદનમનુવાદો ઽસૌ ન પુનઃ સ એવ પ્રધાનવ્યાપારઃ ।
ઈશ્વરવિષયા જિજ્ઞાસા ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
તસ્યૈવાભાવાત્ ।
ન ચૈવમીશ્વરાદિપદાનામાનર્થક્યેનાપદત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તેષાં કથઞ્ચિજ્જીવવિષયતોપપત્તેઃ ।
સો ઽપિ હિ સ્વશરીરેન્દ્રિયાદીનામીષ્યે ।
પ્રતીતાર્થત્વોપપત્તાવપ્રતીતાર્થત્વકલ્પનાયાં ગૌરવપ્રસઙ્ગાત્ ।
જીવસ્ય ચાહમિતિ સ્વપ્રકાશતયા સ્વપ્રકાશજ્ઞાનાશ્રયતયા માનસપ્રત્યક્ષવેદ્યતયા વા સિદ્ધત્વેન ન જિજ્ઞાસાવિષયત્વમિત્યુક્તમ્ ।
*1,276*
$ન ચેશ્વરવિષયા જિજ્ઞાસા$
કિઞ્ચેશ્વરઃ પ્રમિતો ન વા ।
નોભયથાપિ જિજ્ઞાસા સમ્ભવતિ ।
નેતિ પક્ષે અનુગ્રાહ્યપ્રમાણાભાવેન જિજ્ઞાસાયાસ્તર્કત્વવ્યાઘાતાત્ ।
કારણોપપત્તિત ઇતિ હિ ઉક્તમ્ ।
પ્રમાકરણસ્ય પ્રમાણસ્યોપપત્તિરનુગ્રહસ્તત્કરણેનેત્યર્થઃ ।
નચ બુદ્ધાવનારૂઢં શક્યં જિજ્ઞાસિતુમ્ ।
પ્રમિતત્વે તુ નિશ્ચિતત્વાદેવ ।
નચૈવં સકલતર્કાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગેન વ્યાઘાતઃ ।
સામાન્યતઃ પ્રતીતૌ વિશેષે તદવકાશાત્ ।
ન ચાત્ર તથાત્વં પશ્યામઃ ।
કિઞ્ચેશ્વરે પ્રમાણં ભવન્ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
તસ્યાપાતતસ્તદભાવાવેદકત્વાત્ ।
નાપ્યનુમાનમ્ ।
તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાભાવાત્ ।
આગમસ્તુ કાર્યનિષ્ઠો ન નિષ્પન્નસ્વરૂપમીશ્વરં શક્નોત્યવગમયિતુમ્ ।
ન ચાન્યત્પ્રમાણમસ્તિ યન્મીમાંસયા અનુગૃહ્યેત ।
કિઞ્ચાગમો ઽપિ ભવન્વેદ એવ વક્તવ્યઃ ।
અન્યસ્યાનાશઙ્કનીયત્વાત્પારતન્ત્ર્યાચ્ચ ।
વેદસ્ય પૌરુષેયત્વાપૌરુષેયત્વયોઃ કારણાભાવેન પ્રામાણ્યમેવ દુર્લભમ્ ।
સ્વતઃ પ્રામાણ્યાઙ્ગીકારે તુ વેદવિરુદ્ધાનામપિ શાક્યાદિવચસાં તથાત્વાપાતેન પુનર્વેદાપ્રમાણ્યતાદવસ્થ્યમ્ ।
કિઞ્ચ શબ્દસ્યૈવ પ્રામાણ્યં દુર્ઘટમર્થસંસ્પર્શશૂન્યત્વાત્ ।
વાક્યાર્થપ્રત્યાયનપ્રકારાનિરૂપણાચ્ચ ।
કુતસ્તદ્વિશેષસ્ય વેદસ્ય ।
*1,282*
$પ્રયોજનાભાવાન્નજિજ્ઞાસાકર્તવ્યા$
પ્રયોજનં ચેશ્વરજિજ્ઞાસયા અભ્યુદયો વા સ્યાત્ મોક્ષો વા ।
નાદ્યઃ ।
તસ્ય ધર્માદિલઘૂપાયસાધ્યસ્ય શાસ્ત્રાન્તરપ્રયોજનત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તસ્યાપ્યપામ સોમમિત્યાદ્યાગમેન લઘૂપાયાન્તરસાધ્યતાવગમાત્ ।
નચૈકસ્યૈવ કર્મણો ઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસહેતુત્વં વિરુદ્ધમ્ ।
ફલાભિસન્ધ્યાદિભાવાભાવાભ્યાં વિશેષોપપત્તેઃ ।
જિજ્ઞાસા ચ મોક્ષસાધનં ભવન્તી કિં સાક્ષાદુત જ્ઞાનદ્વારેણ ।
નાદ્યઃ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટત્યાગકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
કર્મણા જ્ઞાનમાતનોતીત્યાગમેન જ્ઞાનસ્ય લઘૂપાયાન્તરસાધ્યતાધ્યવસાયાત્ ।
જ્ઞાનસ્યાપિ સાક્ષાન્મોક્ષહેતુત્વાભ્યુપગમે ઽદૃષ્ટકલ્પનૈવ ।
ન ચેશ્વરપ્રસાદદ્વારા ।
જ્ઞાનસ્ય પ્રસાદહેતુતાયાઃ ક્વાપ્યદૃષ્ટત્વાત્ ।
"તત્કર્મ હરિતોષં યત્ઽ; ઇત્યાદિના તત્પ્રસાદસ્ય કર્માદ્યલ્પોપાયસાધ્યતાપ્રતીતેશ્ચ ।
કિઞ્ચાયમાત્માવિદ્યાકલ્પિતો બન્ધસ્તદ્વિદ્યયૈવ નિવૃત્તિમર્હતિ ।
શુક્તિકાવિદ્યાકલ્પિતં રજતમિવ શુક્તિવિદ્યયા ।
તત્કુતો બન્ધનિવૃત્તિલક્ષણે મોક્ષે પરમેશ્વરપ્રસાદસ્યોપયોગઃ ।
કુતસ્તરાં તજ્જ્ઞાનસ્ય કુતસ્તમાં ચ તજ્જિજ્ઞાસાયાઃ ।
અથ પરામાર્થ એવાયં બન્ધસ્તર્હિ ન જ્ઞાનેન નિવર્તેત ।
નચ સત્યસ્યાનાદેરાત્મસ્વરૂપમાત્રાનુબન્ધિનો બન્ધસ્યાત્મસ્વરૂપસ્યેવ કેનાપિ નિવૃત્તિર્યુક્તા ।
અપિ ચ મુક્તસ્ય શરીરેન્દ્રિયવિષયાદિસંસર્ગે મુક્તત્વવ્યાઘાતઃ ।
દુઃખાદિપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
કારણસામગ્રીસદ્ભાવાત્ ।
તથાચાભ્યુદયતુલ્યતયોક્તદોષઃ ।
શરીરાદ્યભાવે ચ તત્સાધ્યસુખાભાવેન કસ્યાપિ તત્રાર્થિતાનુપપત્તેરનધિકારિકં શાસ્ત્રમાપદ્યેત ।
કો હિ સ્વસ્થાત્મા સહસા સુખતત્સાધને હાતુમુત્સહતે ।
તદેવં વિષયાદ્યનુબન્ધવિધુરત્વાન્ન જિજ્ઞાસા કર્તવ્યા ।
તદ્વિધયો ઽપિ ન પ્રમાણમ્ ।
શાસ્ત્રં ચેદમનારમ્ભણીયમિતિ પ્રાપ્તે સૂત્રયામાસ ભગવાનાચાર્યઃ- ઓં અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ ॥
*1,288*
॥ ઓં ઓં અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ઓં ॥
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા

ઓતત્વવાચી હ્યોઙ્કારો વક્તયસૌ તદ્ગુણોતતામ્
ન્યાયસુધા:
$ઈશ્વર એવ શાસ્ત્રસ્ય વિષયઃ$
યત્તાવદુક્તં વિષયાભાવાન્ન જિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ તદનુપપન્નમ્ ।
અનાત્મજીવાત્મનોર્વિષયત્વાનુપપત્તાવપીશ્વરસ્ય તદુપપત્તેઃ ।
અત્ર યદુક્તં જીવવ્યતિરિક્ત ઈશ્વર એવ નાસ્તીતિ તત્પરિહારાય સૂત્રકૃતોઙ્કારબ્રહ્મશબ્દૌ પ્રયુક્તૌ ।
તેનાયમર્થઃ સૂચિતઃ ।
"ઓં ઇત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ,"તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ તદ્બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદિશ્રુતાવોઙ્કારબ્રહ્મશબ્દૌ જિજ્ઞાસ્યે વસ્તુનિ શ્રૂયેતે ।
તાભ્યાં ચ તત્સકલજીવજડાત્મકાત્પ્રપઞ્ચાદ્વિલક્ષણમવગમ્યત ઇતિ ।
તદયુક્તમિવાભાતિ ।
ઓં આદિપદસ્ય અલૌકિકાર્થે ઽનવગતસઙ્ગતિત્વાત્ ।
નહિ પદં ચક્ષુરાદિવદપ્રતીત એવાર્થે પ્રતીતિં જનયતિ યેનાપૂર્વમર્થં પદપ્રયોગાદેવ પ્રતીમઃ ।
સ્વર્ગાપૂર્વદેવતાદ્યર્થો ઽપિ ન પદપ્રયોગાદેવ સિદ્ધઃ ।
કિન્તુ સન્નિહિતાનેકવાક્યાર્થસામર્થ્યાલ્લભ્યત ઇત્યત આહ ભાષ્યકારઃ- ઓતત્વવાચીતિ ॥
*1,291*
$ગુણપૂર્ણતૈવ ઓંકારસ્યાર્થઃ$
હિશબ્દો હેત્વર્થે ।
ઓંકારસ્તાવદોતત્વસ્ય ગતત્વસ્ય પ્રવિષ્ટત્વસ્ય વા વાચકઃ ।
ગત્યાદ્યર્થસ્યાવતેઃ ખલુ રૂપમેતત્,"અવતેષ્યિલોપશ્ચઽ; ઇતિ સૂત્રાત્ ।
"ઓં ઇતિ પુનઃ કસ્ય વક્તાઽ; ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં"અવતિર્નામાયં ધાતુર્ગતિકર્મા પ્રવેશનકર્મા ચઽ; ઇત્યન્યત્રાપ્યેવમેવ નિરુક્તત્વાત્ ।
તથાચ યદ્યસૌ કર્માણિ તદા કર્તુર્યદિ વા કર્તરિ તદા કર્મણો ઽપેક્ષાયામુપપદાદ્યભાવે ઽપિ યોગ્યતયા શ્રુત્યન્તરાદિબલાદ્વાસાવોઙ્કારસ્તસ્ય જિજ્ઞાસસ્ય ગુણૈરાનન્દાદ્યનન્તકલ્યાણગુણૈર્ગુણાન્વોતતાં વક્તિ ।
પક્ષદ્વયે ઽપ્યનન્તાનવદ્યકલ્યાણગુણપૂર્ણતૈવોઙ્કારસ્યાર્થઃ ।
બ્રહ્મશબ્દસ્યાપિ સ એવાર્થઃ ।
બૃહતેર્વૃદ્ધયર્થસ્ય ખલ્વેદદ્રૂપમ્ ।
તથા ચ પૂર્વવદ્યોગ્યતયા "અથ કસ્માદુચ્યતે બ્રહ્મેતિ બૃહન્તો હ્યસ્મિન્ ગુણાઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરબલાદ્વા ગુણાનાં સમ્બન્ધઃ ।
*1,299*
$યૌગિકશબ્દાનામ્ અવયવસંગતિગ્રહણાપેક્ષા આવશ્યકી$
એતદુક્તં ભવતિ ।
યૌગિકા હિ શબ્દા નાવશ્યમર્થપ્રત્યાયને સઙ્ગતિગ્રહણમપેક્ષન્તે ।
કિં નામ નિગમનિરુક્તવ્યાકરણબલેનાવયવાર્થાવગમે સતિ તત્સંસર્ગસમ્ભાવનાયાં પ્રસિદ્ધમન્યથાપૂર્વમેવાર્થમવગમયન્તિ ।
વાક્યરૂપત્વાત્તેષામ્ ।
યથાઽહ"શ્રોત્રિયંશ્છન્દો ઽધીતેઽ"વાક્યાર્થે પદપ્રયોગઃઽ; ઇતિ ।
નચ વાક્યં સઙ્ગતિગ્રહણાપેક્ષમર્થમબોધયતિ ।
અધિગતાર્થત્વપ્રસઙ્ગાદશક્યત્વાચ્ચ ।
*1,305*
$ઓંકારબ્રહ્મશબ્દયોઃ ન અભેદો ઽર્થઃ$
તદેતાવોઙ્કારબ્રહ્મશબ્દાવપિ યૌગિકો જિજ્ઞાસ્યમનન્તગુણપરિપૂર્ણં પ્રતિપાદયન્તૌ જીવજડયોસ્તદયોગાત્તદ્વયતિરિક્તમેવ કિઞ્ચિદ્ગ્રમયતઃ તચ્ચાવિદિતત્વાત્સમ્ભવતિ જિજ્ઞાસાવિષયઃ ।
નચ તત્રાપિ ગુણપૂર્ણતા વિરુદ્ધા ।
પ્રાક્ પ્રતીતેર્નિરાશ્રયસ્ય વિરોધિપ્રત્યયસ્યાનુત્થાનાત્ ।
પ્રતીત્યા
ચૈવમેવ સિદ્ધત્વાદિતિ ।
યત્પુનરકારવાચ્યેન તત્પદાર્થેનોકારવાચ્યસ્ય ત્વંપદાર્થસ્યાભેદો મકારેણોચ્યતે બ્રહ્મશબ્દેન ચ સકલસ્ત્વાત્મકત્વલક્ષણપૂર્ણતાભિધીયત ઇતિ વ્યાખ્યાનમ્ ।
તદપ્રામાણિકં પ્રમાણવિરુદ્ધં ચ ।
યત્ત્વાપ્તેરાદિમત્ત્વાદ્વેત્યાદ્યોઙ્કારસ્ય નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિસમન્વિતમિત્યાદિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ તજ્જીવાદિવ્યતિરિક્તવસ્તુસાધનાવિરોધીતિ સ્ફુટમેવેત્યાશયવતા ન વ્યાખ્યાનાન્તરં દૂષિતમનુમતં ચ ।
*1,307*
$ગુણોતતેતિરૂપઃ સાધુઃ$
નનુ ગુણોતતામિતિ કથમ્ ।
વૃદ્ધિરેચીતિ ભવિતવ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
ઓમાઙ્ગોશ્ચ ઇતિ ચશબ્દેનાન્યત્રાપિ પરરૂપત્વાનુશાસનાત્ ।
અથવા ઊયતે રૂપમેતત્ ।
નન્વસૌ તન્તુસન્તાને પઠ્યતે ।
અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામિત્યદોષઃ ।
કથં તર્હ્યેતત્વવાચીતિ ગુણઃ ।
તત્રાવતિરૂપાઙ્ગીકારાત્ ।
વૈચિતૃયં તુ ધાતુદ્વયજત્વસૂચનાર્થમ્ ।
અથવાઽકારોપસર્ગપૂર્વકો ઽસાવિત્યદોષઃ ।
*1,319*
સ એવ બ્રહ્મશબ્દાર્થો નારાયણપદોદિતઃ

ન્યાયસુધા:
$નારાયણપદસ્યાપિ ગુણપૂર્ણતૈવાર્થઃ$
અસ્તુ વોઙ્કારબ્રહ્મશબ્દાભ્યાં જીવજડાતિરિક્તસ્ય જિજ્ઞાસ્યસ્ય સિદ્ધિઃ ।
તથાપિ ઈશ્વરસ્ય કિમાયાતમિત્યત આહ- નારાયણેતિ ॥
સ એવેત્યનુવર્તતે ।
નહિ નામ્નિ વિપ્રતિપત્તિરિત્યાશયઃ ।
અથવા સૂત્રકારોક્તાવોઙ્કારબ્રહ્મશબ્દાવુપલક્ષણમાત્રમ્ ।
"નારાયણં મહાજ્ઞેયમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતૌ જિજ્ઞાસ્યે નારાયણશબ્દો ઽપિ શ્રૂયતે ।
નારાયણપદોદિતશ્ચાર્થઃ સ એવ યો ગુણપૂર્ણત્વાખ્યઃ ।
અતો નારાયણશબ્દેનાપિ જિજ્ઞાસ્યં જીવાદિવ્યતિરિક્તં સિદ્ધયતીત્યનેનોચ્યતે ।
એતદપ્યુપલક્ષણમ્ ।
આત્માનન્તેશ્વરાદિશબ્દા અપિ જ્ઞાતવ્યાઃ ।
તેષામપિ"આત્માનમેવ લોકમુપાસીતઽ; ઇત્યાદૌ જિજ્ઞાસ્યે શ્રવણાત્ ।
ગુણપૂર્ણત્વાભિધાયિત્વાચ્ચ ।
ન ચાલૌકિકાર્થકલ્પને ગૌરવપ્રસઙ્ગાદ્વરં કથઞ્ચિદેષાં શબ્દાનાં જીવાદિવિષયાઙ્ગીકરણમિતિ વાચ્યમ્ ।
યૌગિકશબ્દપ્રયોગાન્યથાનુપપત્તેરુક્તત્વેન કલ્પનાભાવાત્ ।
અન્યથા વાક્યાદપ્યલૌકિકાથર્પ્રત્યયો ન સ્યાત્ ।
લૌકિકાથ એવ કથઞ્ચિદર્થાનુગમસ્ય વક્તું શક્યત્વાત્ ।
કિઞ્ચ ક્વચિન્મુખ્યાર્થ એવ શબ્દો ઽનુપપત્ત્યા
ક્વચિદમુખ્યાર્થો ઽનુગમ્યતે ।
ન પુનરમુખ્યાર્થ એવ ।
તથાચ શ્રૌતં બ્રહ્માદિશબ્દં જીવાદિવિષયમઙ્ગીકુર્વાણેનાપિ નિરવગ્રહપૂર્ણતાયુક્તં કિઞ્ચિદભિધેયં મુખ્યમઙ્ગીકરણીયમેવ ।
તતશ્ચાનેન કિં કૃતં સ્યાત્ ।
જીવ એવૈતે મુખ્યાર્થાસ્તદનુપલબ્ધિસ્ત્વવિદ્યાવરણનિમિત્તેતિ ચેન્ન ।
યતો ઽત્રાચાર્યઃ સ્વયમેવ પ્રતિવક્ષ્યતીતિ ।
*1,322*
સ એવ ભર્ગશબ્દાર્થો વ્યાહૃતીનાં ચ ભૂમતઃ ।
ભાવનાચ્ચૈવ સુત્વાચ્ચ સો ઽયં પુરુષ ઇત્યપિ

ન્યાયસુધા:
$ઈશ્વરઃ વેદેન પ્રમિતઃ$
યદત્રોક્તમીશ્વરઃ પ્રમિતો ન વેતિ ।
તત્ર પ્રમિત ઇત્યુત્તરમ્ ।
તત્પક્ષદોષશ્ચ પરિહરિષ્યતે ।
તથાચ શાસ્ત્રસ્ય વિષયસમ્બન્ધઃ સમાહિતા ભવતિ ।
યત્પુનરત્રોક્તં કેન પ્રમાણેનેતિ ।
તત્ર વેદેનેતિ વદામઃ ।
વેદસ્યેશ્વરવિષયતા કુત ઇત્યતો ઽપ્યોઙ્કારઃ સૂત્રકૃતા બ્રહ્મણિ પ્રયુક્તઃ ।
તત્કથમસ્યાર્થસ્યોપપાદકમિત્યાશઙ્કયેદમત્રાકૂતં સૂત્રકારસ્યેત્યાહ- વ્યાહૃતીનાં ચેતિ ॥
સ એવાર્થ ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
ઓંકારસ્તાવદ્ભગવત ઈશ્વરસ્ય વાચકઃ ।
"ઓમિતિ બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ ।
અતઃ સ એવ વ્યાહૃતીનાં ચ ભૂરાદીનામર્થ ઇતિ ગમ્યતે"પ્રણવાર્થા વ્યાહૃતયઃઽ; ઇત્યાદ્યાગમેન તિસૃણાં વ્યાહૃતીનાં વર્ણત્રયાત્મકોઙ્કારવ્યાખ્યાનતયાવગતત્વાત્ ।
વ્યાખ્યાનવ્યાખ્યેયયોશ્ચૈકવિષયતા સુપ્રસિદ્ધેતિ ।
એવકારો વ્યાહૃતીનામગ્નિવાયુસૂર્યદેવતાકત્વપ્રસિદ્ધયા તત્પ્રતિપાદકત્વભ્રમં નિવારયતિ ।
અગ્ન્યાદીનામધિદેવતાત્વેનાપિ પ્રસિદ્ધયુપપત્તેઃ ।
અન્યથોક્તવ્યાખ્યાનવ્યાખ્યેયભાવાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
કેન નિમિત્તેન વ્યાહૃતીનાં ચ સ એવાર્થ ઇત્યત આહ- ભૂમત ઇતિ ॥
ભૂમા પૂર્ણત્વં તતો ભૂઃ ।
ભવતેર્બહુત્વાર્થસ્ય ક્વિપિ રૂપમેતત્ ।
ભાવનાજ્જગત ઉત્પાદનાદ્ભુવઃ ।
ભવતેરેવાન્તર્ણીતપ્યર્થસ્ય કપ્રત્યયે રૂપમ્ ।
સુત્વાત્સુખત્વાત્સ્વઃ ।
સ્વશબ્દો હિ સુખવાચી પ્રસિદ્ધઃ ।
ચકારૌ નિમિત્તાન્તરસમુચ્ચયે ।
યથોક્તમ્ ।
"પૂર્ણો ભૂતિવરો ઽનન્તસુખો યદ્વયાહૃતીરિતઃઽ; ઇતિ ।
એતૈરેવ નિમિત્તૈર્વ્યાહૃતીનામર્થો ન પુનર્લોકત્રયાત્મકત્વેન ।
તસ્ય પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્ ।
"ભૂરિતિ વા અયં લોકઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિરપિ લોકત્રયાન્તર્ગતભગવદ્વિષયૈવેત્યેવશબ્દાર્થઃ ।
*1,327*
$ગાયત્ર્યર્થઃ નારાયણ એવ$
કિમતો ન હિ વ્યાહૃતય એવ વેદ ઇતિ ચેત્ ।
વ્યાહૃત્યર્થતયા તાવત્પરમેશ્વરસ્ય ગાયત્રીપ્રતિપાદ્યતાવગમ્યતે ।
ત્રિપદાયા ગાયતૃયા વ્યાહૃતિત્રયવ્યાખ્યાનત્વસ્યાગમસિદ્ધત્વાત્ ।
નનુ ગાયતૃયાં યો ભર્ગો નો ઽસ્માકં ધિયઃ પ્રચોદયાત્પ્રેરયેત્તસ્ય સવિતુર્દેવસ્ય તદ્વરેણ્યં રૂપં ધીમહિ ચિન્તયામ ઇતિ ભર્ગનામકઃ સવિતા પ્રતિપાદ્યો દૃશ્યતે ।
તત્કથં ભગવત્પરત્વમિત્યત આહ- સ એવ ભર્ગશબ્દાર્થ ઇતિ ॥
ભરણગમનયોગાદિતિ શેષઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
જગત્પ્રસવહેતુત્વાત્સવિતેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નતુ સૂર્યઃ ।
તથાત્વે ગાયતૃયા વ્યાહૃત્યર્થત્વાનુપપત્તેઃ ।
"ધ્યેયઃ સદા સવિતૃમણ્ડલમધ્યવર્તી નારાયણઃઽ; ઇત્યાદ્યાગમવિરોધાચ્ચેત્યેવાર્થઃ ।
અસ્તુ ગાયતૃયર્થો નારાયણઃ કિમેતાવતાપિ ।
ગાયતૃયર્થત્વાત્પુરુષસૂક્તાર્થો ઽપિ સ એવેતિ સિદ્ધયતિ ।
વર્ગત્રયાત્મકસ્ય તસ્ય ત્રિપાદગાયત્રીવ્યાખ્યાનત્વેન"તદ્ભેદઃ પૌરુષં સૂક્તમ્ઽ; ઇત્યાદ્યાગમસિદ્ધત્વાત્ ।
નનુ પુરુષસૂક્તે પુરુષસ્ય પશોર્હિરણ્યગર્ભસ્ય વા પ્રતિપાદનાત્કથં નારાયણઃ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યત આહ- સો ઽયમિતિ ॥
પૂર્ણત્વાદિનેતિ શેષઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ ।
"સ વા અયં પુરુષઃ સર્વાસુ પૂર્ષૃપુરિષયો નૈનેન કિઞ્ચનાનાવૃતં નૈનેન કિઞ્ચનાસંવૃતમ્ઽ; ઇતિ ।
અન્યથોક્તયુક્તિવિરોધઃ ।
વક્ષ્યતે ચૈતત્ ।
સિદ્ધે ચ પુરુષસૂક્તાર્થત્વે વિષ્ણોઃ કિં સ્યાત્ ।
સર્વવેદાર્થત્વમેવ સિદ્ધમ્ ।
*1,331*
સ એવ સર્વવેદાર્થો જિજ્ઞાસ્યો ઽયં વિધીયતે
ન્યાયસુધા:
$સ સર્વા વાક્ સાક્ષાત્ ઓંકારવ્યાખ્યાનમ્$
"વેદાઃ પુરુષસૂક્તગાઃઽ; ઇત્યાગમેન સર્વવેદાનાં પુરુષસૂક્તાર્થતયાવગતત્વાદિત્યાહ- સ એવેતિ ॥
એવશબ્દઃ કાર્યાદિવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
"સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધમપિ ભગવતઃ સર્વવેદાર્થત્વં ન્યાયેનોપપાદયિતુમયં પ્રયત્નઃ સૂત્રકારસ્ય ।
સ્યાદેતત્ ।
ઈશ્વરઃ સવર્વેદાર્થસ્તદ્વયાખ્યેયોઙ્કારાર્થત્વાત્ ।
યો યદ્વયાખ્યેયાર્થઃ સ તદર્થો યથા સમ્પ્રતિપન્ન ઇતિ વા સર્વો વેદ ઈશ્વરપરસ્તત્પરોઙ્કારવ્યાખ્યાનત્વાદિતિ વા સાક્ષાદેવાનુમાનં કિં ન વ્યાખ્યાયતે ।
"તદ્યથા સર્વાણિ પર્ણાનિ શઙ્કુના સન્તૃણ્ણાન્યેવમોઙ્કારેણૈવ સર્વા વાક્ સન્તૃણ્ણાઽ; ઇત્યાદિશ્રુત્યા હેત્વર્થસમર્થનં ભવિષ્યતિ કિમનેન પરમ્પરાવ્યાખ્યાનેન ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ વાક્યાન્તરબલેન ન સર્વા વાગોઙ્કારવ્યાખ્યાનં સાક્ષાત્કિં નામોક્તપ્રકારેણ પરમ્પરયૈવેતિ જ્ઞાપયિતુમિત્થં વ્યાખ્યાનમિત્યદોષઃ ।
નનુ ચેશ્વરે પ્રમાણં પૃષ્ટવત ઓંકારબ્રહ્મશબ્દાવેવ કસ્માન્નોક્તૌ કિં વેદાનુમાનેન ।
નચ પદસ્યાપ્રમાણતેતિ વાચ્યમ્ ।
યૌગિકપદપ્રામાણ્યસ્ય ઉક્તત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
મીમાંસાનુગ્રાહ્યપ્રમાણસ્ય પૃષ્ટત્વાત્ ।
ન ચોઙ્કારાદિમાત્રં તથા વિવક્ષિતમ્ ।
કિં નામ સમસ્તો વેદ એવેતિ ।
કિમતો યદ્યેવમીશ્વરઃ સર્વવેદાર્થ ઇતિ ચેત્ ।
વિષયસમ્બન્ધસમ્ભવાજ્જિજ્ઞાસાયાઃ કર્તવ્યતા શાસ્ત્રસ્ય ચારમ્ભણીયત્વં સિદ્ધમિત્યાશયવાન્ સાકાઙ્ક્ષસ્ય વાક્યાભાસસ્યાપ્રતિપાદકત્વાદાકાઙ્ક્ષિતાધ્યાહારં સૂચયન્સૂત્રવાક્યાર્થમાહ- જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ ॥
અયમિતિ ઉક્તવિધયા જીવજડાત્મકાત્પ્રપઞ્ચાદત્યન્તવિવિક્તત્વેન નિશ્ચિતતયા વિષયભૂતઃ સર્વવેદાર્થતયા શક્યપ્રતિપાદનશ્ચેત્યર્થઃ ।
*1,333*
$મીમાંસાદ્વારા શાસ્ત્રસ્યાપિ ઈશ્વરવિષયકત્વમ્$
નનુ વેદાનામીશ્વરપ્રતિપત્તિજનકત્વાદ્ભવતુ તદ્વિષયત્વમ્ ।
શાસ્ત્રં તુ તેષામીશ્વરપ્રતિપાદનાનુસરણોપાયન્યાયવિષયં કથમીશ્વરપરમુચ્યતે ।
મૈવમ્ ।
વેદાનામીશ્વરમવબોધયતામિતિકર્તવ્યતા હિ મીમાંસા ।
તેનોપકારકત્વાદ્ભવતિ તદ્વિષયા તદુદ્ધારા શાસ્ત્રમપિ ।
ન હિ બીજસ્યાઙ્કુરં જનયતઃ સહકારિણો જલાદેરઙ્કુરો ન કાર્યમ્ ।
નનુ મીમાંસાપિ સમ્ભાવનાદિવિષયા કથમીશ્વરવિષયા ભવતિ ।
મૈવમ્ ।
દ્વિવિધં ખલુ કર્મકારકં ભવતિ ।
કિઞ્ચિદવ્યવધાનેન વ્યાપારજન્યાતિશયયોગિ ।
યથોદ્યમનનિપતનવ્યાપારજન્યોર્ધ્વાદેશસંયોગવિભાગાતિશયવિશિષ્ટઃ કુઠારઃ કર્તૃવ્યાપારસ્યાવ્યવધાનેન કર્મ ભવતિ ।
કિઞ્ચિદુદ્દેશ્યફલસમ્બન્ધિતયા કરણવ્યાપારવ્યવધાનેન ।
યથા દ્વૈધીભાવવાન્વૃક્ષઃ ।
તત્ર કર્તૃવ્યાપારસ્ય કરણવ્યાપારવ્યવધાનેન વૃક્ષકર્મતેવ મીમાંસાવ્યાપારસ્યાપિ પ્રમાણાદિસમ્ભાવનાદ્ધારેણેશ્વરાવબોધ એવોદ્દેશ્ય ઇતિ ભવતિ તત્કર્મતા ।
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ વેદેતિકર્તવ્યતા વિચારઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
વિનાપિ વિચારેણ શબ્દોપલબ્ધિસમયગ્રહણતત્સ્મરણસહકૃતાચ્છબ્દાદેવાર્થાવગમદર્શનાત્ ।
નચ મન્તવ્યં શક્તિતાત્પર્યાજ્ઞાનવિપર્યયદોષાચ્છબ્દઃ સંશયવિપયર્યયાવુત્પાદયતિ ।
તત્ર દોષાપનયનેન સંશયાદિવ્યુદાસાય શક્તિતાત્પર્યવિચારો ઽઙ્ગં ભવતીતિ ।
યતસ્તત્રાપિ શબ્દો વિના વિચારેણ તત્ત્વજ્ઞાનસ્યેષ્યે ।
કિં નામ પ્રતિબન્ધમાત્રં વિચારેણાપનીયતે ।
ન હીતિકર્તવ્યતૈવમ્ ।
તત્કથં વેદેતિકર્તવ્યતા જિજ્ઞાસા ।
કથન્તરાં ચેશ્વરવિષયા ।
કથન્તમાં ચ શાસ્ત્રસ્ય તદ્વિષયતેતિ ।
*1,338*
$નિર્ણયપ્રયોજકત્વાત્ મીમાંસાયાઃ ઈશ્વરવિષયત્વમ્$
અત્રોચ્યતે ।
સત્યમેવમ્ ।
તથાપિ પ્રતિબન્ધનિવૃત્તૌ સત્યામેવ નિર્ણય ઇતિ પ્રતિબન્ધકનિરાસહેતોરપિ વિચારસ્યોપચારેણ નિર્ણયહેતુત્વાદુપપન્નમીશ્વરવિષયત્વમ્ ।
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્ ।

ઈશ્વરસ્ય વેદપ્રમાણકત્વે તત એવ નિશ્ચિતત્વાત્કિં મીમાંસયેતિ ।
યુક્તિવાક્યાભાસજનિતવિપ્રતિપત્તિપ્રતિબન્ધસ્યોક્તત્વાત્ ।
તથા હિ ।
વેદપ્રામાણ્યમેવાનઙ્ગીકુર્વાણાઃ કેચિદીશ્વર એવ નાસ્તીતિ પ્રતિપન્નાઃ ।
અપરે તુ તદઙ્ગીકૃત્યાપિ તદ્વાચિનાં પદાનાં જીવાદિવિષયતાં વ્યાકુર્વન્તસ્તદભાવમસ્થિતાઃ ।
અન્યે તુ પુનરસ્તીશ્વરઃ કિન્તુ પરમાર્થતો નિર્ગુણ એવેતિ સઙ્ગિરન્તે ।
એકે તુ સગુણો ઽપિ ન જગતઃ કારણમપિ તૂદાસીન એવેત્યાતિષ્ઠન્તે ।
કેચિત્કારણત્વે ઽપ્યુપાદાનમિત્યભ્યુપયન્તિ ।
નિમિત્તમાત્રત્વે ઽપિ કતિપયગુણં ગુણેભ્યો ભિન્નમન્યે મન્યન્તે ।
ઇતરે તુ ભિન્નાભિન્નમુપગતવન્તઃ ।
કેચિદ્વિગ્રહવન્તમિત્યેવમાદ્યાસ્વનેકાસુ વિપ્રતિપત્તિષુ સતીષુ તત્ત્વજ્ઞાનકરણાદપિ વેદાત્તદનુત્પત્તૌ તદપનોદનદ્વારેણ વેદેતિકર્તવ્યતારૂપા જિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ ।
*1,340*
$કર્મણિ ષષ્ઠીપરિગ્રહઃ ષષ્ટિસમાસવિચારઃ$
તત્ર તાવદ્બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસા બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ ષષ્ઠીસમાસો ન પુનર્ધર્માય જિજ્ઞાસેતિવચ્ચતુર્થીસમાસઃ ।
તાદર્થ્યસમાસે પ્રકૃતિગ્રહણં કર્તવ્યમિતિ વાર્તિકકૃતા પ્રકૃતિવિકારભાવ એવ ચતુર્થીસમાસસ્ય નિયમિતત્વાત્ ।
તથૈવોદાહરણં યૂપાય દારુ યૂપદાર્વિતિ ।
પ્રકૃતિવિકારભાવરહિતેષુ ચાશ્વઘાસાદિષ્વશ્વઘાસાદયઃ ષષ્ઠીસમાસા ભવન્તીતિ પ્રતિવિહિતમ્ ।
નચાત્ર પ્રકૃતિવિકારભાવો ઽસ્તિ ।
ષષ્ઠીસમાસે ઽપિ કેચિચ્છેષે ષષ્ઠીતિ પ્રતિપન્નાઃ ।
કેચિત્કર્મણીતિ ।
તત્ર કર્મણિ ષષ્ઠીપરિગ્રહાય જિજ્ઞાસ્ય ઇત્યક્તમ્ ।
કૃત્યાનાં કર્મણિ સ્મરણાત્ ।
અન્યથા જિજ્ઞાસાસ્યેત્યવક્ષ્યત્ ।
જિજ્ઞાસા ખલુ કર્માપેક્ષા વિના કર્મણા ન જ્ઞાતું શક્યા ન તુ સમ્બન્ધિનં વિનેતિ કર્મણઃ પ્રાધાન્યાત્તદેવ વક્તવ્યમ્ ।
સમ્બન્ધિસામાન્યોક્તવર્થાત્કર્માપિ લભ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
સાક્ષાત્પ્રતીતપરિત્યાગેનાર્થલભ્યસ્વીકારસ્ય વૈયર્થ્યાત્ ।
એવં સતિ લક્ષણાદિજિજ્ઞાસાપિ પ્રતિજ્ઞાતા સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
તસ્યા વિનાપ્યભિધાનેન લાભાત્ ।
નહિ લક્ષણાદિજિજ્ઞાસામન્તરેણ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાસ્તિ ।
અન્યથાનેકવિષયત્વેન શાસ્ત્રભેદપ્રસઙ્ગઃ ।
નિર્વિષયતાશઙ્કાપનોદાર્થં પ્રયુક્તં પદમિદં કર્માભિધાન્યેવ યુક્તમ્ ।
તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વેત્યાદિશ્રુત્યર્થાનુગતં ચૈવં સતિ સૂત્રં સ્યાત્ ।
*1,356*
નનુ ચ "પ્રતિપદવિધાના ષષ્ઠી ન સમસ્યતેઽ; ઇતિ કર્માણિ ષષ્ઠયાઃ સમાસઃ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
"કૃદ્યોગલક્ષણા ચ ષષ્ઠી સમસ્યતેઽ; ઇતિ પ્રતિપ્રસવાત્ ।
*1,368*
$કર્મપ્રાધાન્યાર્થં જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ પ્રયોગઃ$
અથવા બ્રહ્મણઃ કર્મત્વેનાપ્રાધાન્યશઙ્કાં નિવર્તયિતું જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ કર્મપ્રાધાન્યં સૂચિતમ્ ।
જ્ઞાનવિધૌ હિ બ્રહ્મણો ઽપ્રાધાન્યં સ્યાત્ ।
તજ્જ્ઞાનોદ્દેશેન જિજ્ઞાસાવિધાને કુતઃ અપ્રાધાન્યમ્ ।
*1,375*
$કર્તવ્યેતિપદાધ્યાહારવિચારઃ$
વિધીયત ઇત્યનેન કર્તવ્યેતિ પદાધ્યાહારં સૂચયતિ ।
નનુ ભવતીતિ સ્વતઃ સિદ્ધમ્ ।
મૈવમ્ ।
તથા સત્યનુવાદત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્રૈકે ચોદયન્તિ ।
સિદ્ધૈવ નનુ બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ।
અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસેતિ સકલવેદાર્થવિચારસ્યોદિતત્વાત્ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ચોદનાલક્ષણત્વેન ધર્મસ્વરૂપત્વાદભ્યધિકાશઙ્કાભાવાદિતિ ।
*1,383*
$ગતાર્થતાશઙ્કાતત્સમાધાનાનુપપત્તિ પ્રદર્શનમ્$
તત્ર કેચિદભ્યધિકાશઙ્કાં દર્શયન્તો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પૃથગારભન્તે ।
અપરે તુ કાર્યનિષ્ઠ એવ વેદભાગો વિચાર્યત્વેન તત્ર પ્રક્રાન્તો વિચારિતશ્ચ ન વસ્તુતત્ત્વનિષ્ઠ ઇત્યતો વસ્તુતત્ત્વનિષ્ઠં વેદભાગં વિચારયિતુમિદમારભ્યત ઇત્યાહુઃ ।
સેયં ગતાર્થતાશઙ્કા તત્સમાધાનં ચ નોપપદ્યતે ।
સર્વવેદાનામીશ્વરૈકનિષ્ઠત્વેન સર્વવેદાર્થસ્યાત્રૈવ જિજ્ઞાસ્યત્વાત્ ।
ધર્મજિજ્ઞાસાશાસ્ત્રં તુ વેદૈકદેશામુખ્યાર્થધર્મવિચારાય પ્રવૃત્તમિત્યાશયેન વા"સ એવ ભર્ગશબ્દાર્થઃઽ; ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તત્ર સર્વવેદાર્થ ઇત્યનેન ગતાર્થતાશઙ્કાનિરાસઃ સ એવ ન તુ કાર્યશેષતયેત્યાદ્યં સમાધાનં સર્વેતિ દ્વિતીયં ચ નિરસ્તમ્ ।
તદુપપાદનાય પૂર્વવાક્યમ્ ।
જિજ્ઞાસ્ય ઇતિ સાધ્યનિર્દેશઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ એતદ્વિસ્તરેણ કાર્યતા ચેત્યાદિના ।
*1,391*
જ્ઞાની પ્રિયતમો ઽતો મે તં વિદ્વાનેવ ચામૃતઃ

વૃણુતે યં તેન લભ્ય ઇત્યાદ્યુક્તિબલેન હિ ।
જિજ્ઞાસોત્થજ્ઞાનજાત્ તત્પ્રસાદાદેવ મુચ્યતે

ન્યાયસુધા:
$જિજ્ઞાસાયા નિષ્પ્રયોજનત્વનિરાસઃ$
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયા નિષ્પ્રયોજનત્વં શઙ્કિતમપાકર્તું અતઃશબ્દં વ્યાચષ્ટે- જ્ઞાનીતિ ॥
તં વિદ્વાનિત્યનેન"તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિઽ; ઇતિ વાક્યમેવશબ્દેન"નાન્યઃ પન્થા અયનાયઽ; ઇત્યુત્તરવાક્યમવધારણાર્થં ચ સઙ્ગૃહીતમ્ ।
ચશબ્દો વાક્યસમુચ્ચયે ।
વૃણુતે યમિત્યનેન"યમેવૈષ વૃણુતેઽ; ઇતિ વાક્યં સઙ્ગૃહીતમ્ ।
આદિપદેન"આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ; ઇત્યાદેઃ સઙ્ગ્રહઃ ।
હિશબ્દૌ હેતૌ ।
એવશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે ।
યસ્માત્તસ્ય બ્રહ્મણો નારાયણસ્ય પ્રસાદાત્પરમાનુગ્રહાદેવ મુચ્યતે સંસારાત્ ન તુ કર્માદિનેતિ"તમેવમ્ઽ"યમેવૈષ વૃણુતેઽ; ઇતિ શ્રુતિબલેન ગમ્યતે ।
યદ્યપિ તમેવમિતિ પરમપુરુષપ્રસાદો ન શ્રૂયતે ।
તથાપિ યમેવૈષ વૃણુત ઇતિ શ્રુતિબલેન ગમ્યતે ।
યદ્યપિ તમેવમિતિ પરમપુરુષપ્રસાદો ન શ્રૂયતે ।
તથાપિ યમેવૈષ વૃણુત ઇતિ વાક્યાનુરોધેન તત્રાપ્યનુસન્ધેયઃ ।
નિમિત્તેન નૈમિત્તિકોપલક્ષણાન્મુમુક્ષુસમ્બન્ધિસાધનાવધારણાય તુ ન સાક્ષાદુક્તઃ ।
વરણં તુ પ્રસાદ ઉચ્યતે ।
"અપામ સોમમ્ઽ; ઇત્યાદ્યાસ્તુ શ્રુતયઃ સાવકાશત્વાદન્યથા યોજ્યાઃ ।
ઈશ્વરપરમપ્રસાદશ્ચ તજ્જ્ઞાનાદેવ ભવતિ ।
ન પુનઃ કર્માદિનેતિ જ્ઞાની પ્રિયતમસ્તમેવં વિદ્વાનિત્યુક્તિબલેનાવગમ્યતે ।
વિદ્વાનિત્યસ્યાપિ પ્રસાદાતિશયદ્વારેણેત્યર્થપર્યવસાનસ્યોક્તત્વાત્ ।
કર્માદેરનુગ્રહમાત્રહેતુત્વેનાપિ તદ્વચનં સાર્થકમ્ ।
ઈશ્વરજ્ઞાનં ચ તજ્જિજ્ઞાસયૈવ નાન્યેનેતિ"આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ; ઇતિ પરમાત્મદશર્નાનુવાદેન તત્સાધનતયા શ્રોતવ્ય ઇત્યાદિના શ્રવણાદિવિધાયકોક્તિબલેન પ્રતીયતે ।
કર્મણાં ત્વન્તઃકરણશુદ્ધિદ્વારેણ જ્ઞાનાઙ્ગત્વોપપત્તેસ્તદ્વાક્યં સાર્થકં ભવિષ્યતિ ।
અતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
*1,397*
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદ્યપિ ન જિજ્ઞાસાયાઃ સ્વર્ગાદિરૂપો ઽભ્યુદયઃ પ્રયોજનં સમ્ભવતિ ।
તથાપિ મોક્ષો ભવિષ્યતિ ।
તસ્યાનન્યસાધ્યત્વાત્ ।
મોક્ષસાધનં હિ સાક્ષાત્ ભગવાનેવ ।
"બન્ધકો ભવપાશેન ભવપાશાચ્ચ મોચકઃઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
સાધનં ચ દ્વિવિધમ્ ।
સિદ્ધમસિદ્ધં ચ ।
તત્રાસિદ્ધમુત્પાદ્યં ફલકામેન ।
યથા યાગાદિ ।
સિદ્ધં તુ સવ્યાપારીકરણીયમ્ ।
યથા કુઠારાદિ ।
સિદ્ધં ચ સાધનં ભગવાનિતિ મુમુક્ષુણા સવ્યાપારીકરણીયઃ ।
વ્યાપારશ્ચ પ્રસન્નતૈવ ।
નિગડાદિમોચકેષુ રાજાદિષુ તથા દર્શનાત્ ।
"યસ્ય પ્રસાદાત્પરમાર્તિરૂપાદસ્માત્સંસારાન્મુચ્યતે નાપરેણઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેશ્ચ ।
વ્યાપારપ્રાધાન્યોક્તિશ્ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ પ્રત્યક્ષમિત્યાદાવિવૌપચારિકી ।
મોચકશ્ચેશ્વરપ્રસાદસ્તદ્ભક્તયેકસાધ્યઃ ।
"ભક્તયૈવ તુષ્યિમભ્યેતિ વિષ્ણુનાન્યેન કેનચિત્ઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ ।
સ્વર્ગાદિહેતુપ્રસાદમાત્રં કર્માદિસાધ્યમ્ ।
"કર્મણા ત્વધમઃ પ્રોક્તઃ પ્રસાદઃઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતેઃ ।
પ્રસાદો નામેચ્છાવિશેષો ગુણાન્તરં વા ન નઃ કચિત્ ક્ષતિઃ ।
પરમેશ્વરભક્તિર્નામ નિરવધિકાનન્તાનવદ્યકલ્યાણગુણત્વજ્ઞાનપૂર્વકઃ સ્વાત્માત્મીયસમસ્તવસ્તુભ્યો ઽનેકગુણાધિકો ઽન્તરાયસહસ્રેણાપ્યપ્રતિબદ્ધો નિરન્તરપ્રેમપ્રવાહઃ ।
યમધિકૃત્ય"યત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ"સા નિશા પશ્યતો મુનેઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતયઃ ।
નચાસૌ તત્સાક્ષાત્કારમન્તરેણોત્પદ્યતે ।
લોકે તથા દર્શનાત્ ।
નચાવ્યક્તસ્વભાવો ભગવાંસહસ્રેણાપિ પ્રયત્નાનાં શક્યઃ સાક્ષાત્કર્તું વિના તદનુગ્રહાત્ ।
પ્રસન્નસ્ત્વનન્તાચિન્ત્યશક્તિયોગાદાત્માનં દર્શયતીતિ યુજ્યતે ।
દર્શનાસાધનં ચાનુગ્રહઃ સ્વયોગ્યગુણોપેતસ્ય નિર્દોષસ્ય ભગવદ્વિગ્રહવિશેષસ્યાદરનૈરન્તર્યાભ્યાં વિષયવૈરાગ્યતદ્ભક્તિસહિતાદ્ બહુકાલોપચિતાન્નિદિધ્યાસનાપરનામકાદ્વિચિન્તનાદૃતે ન લભ્યતે ।
નચ નિદિધ્યાસનં વાક્યાર્થગ્રહણલક્ષણે શ્રવણે કૃતે ઽપિ વિના મનનાપરનામ્ના વિચારેણોપપદ્યતે ।
સંશયવિપર્યયોસ્તાદવસ્થ્યાત્ ।
નહિ તયોઃ સતોરાદરનૈરન્તર્યાદ્યુપપદ્યતે ।
અતો જિજ્ઞાસા નિદિધ્યાસનપરમેશ્વરાનુગ્રહતદ્દર્શનપરમભક્તિપરમાનુગ્રહદ્વારા મોક્ષાસાધનત્વાત્ કર્તવ્યેતિ ।
યે તુ ધ્યાનમેવ પરમપાટવાપન્નમપરોક્ષાકારમિતિ મન્યન્તે તેષાં દર્શનશ્રુતય ઉપચરિતાર્થાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
*1,403*
સ્યાદેતત્ ।
અતઃશબ્દસ્તાવત્પ્રકૃતસ્ય હેતુભાવે વતર્તે ।
તત્ર બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રયોજનાકાઙ્ક્ષાયામધિકારિવિશેષણતયાથશબ્દેન પ્રકૃતો મોક્ષઃ સમ્બદ્ધયતે ।
જ્ઞાતુમિચ્છા જિજ્ઞાસા ।
નચાત્રાવયવાર્થેન જિજ્ઞાસાશબ્દો ઽર્થવાન્ ।
ઇચ્છાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યાવિષયત્વેન વિધાતુમશક્યત્વાત્ ।
અત એવેષ્યમાણજ્ઞાનોપલક્ષણાપ્યયુક્તા ।
તસ્માજ્જ્ઞાનેચ્છાન્તર્ણીતો વિચારો જિજ્ઞાસાપદેન લક્ષ્યતે ।
મુખ્યપ્રયોગાતિક્રમેણ લાક્ષણિકાશ્રયણે ચેદં પ્રયોજનમ્ ।
યદ્વિચારસ્ય જ્ઞાનદ્વારૈવ મોક્ષસાધનત્વજ્ઞાપનમ્ ।
અન્યથા યોગ્યતાવિરહેણાન્વયાભાવવપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદિ ચ જિજ્ઞાસાશબ્દો મીમાંસાશબ્દવદ્વિચાર એવોપસઙ્ખયાયતે ।
તદાપ્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિચારસ્ય જ્ઞાનસાધનતા જ્ઞાસ્યતે ।
એવંચ વિચારો યતો જ્ઞાનસાધનં જ્ઞાનં ચ મોક્ષસાધનમતો અસૌ કર્તવ્ય ઇતિ લભ્યતે ।
*1,409*
મોક્ષાદેરન્યલભ્યત્વસ્ય શઙ્કિતત્વાત્સાવધારણતાપિ ।
ઈશ્વરપ્રસાદસ્ય તુ જ્ઞાપકં ન કિઞ્ચિદત્ર પશ્યામઃ ।
*1,418*
$જ્ઞાનમોક્ષયોર્ મધ્યે પ્રસાદાનપેક્ષત્વશઙ્કા$
નચ જ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનતા ન યુક્તા ।
યેનેશ્વરપ્રસાદો મધ્યે ઽધ્યાહ્રિયતે ।
આત્મયાથાત્મ્યાજ્ઞાનાદનાત્મનિ શરીરાદાવાત્મત્વારોપે સતિ હિ તદનુકૂલપ્રતિકૂલયો રાગદ્વેષૌ ભવતઃ ।
તાભ્યાં પ્રયુક્તઃ પુણ્યપાપલક્ષણાં પ્રવૃત્તિમાચિનુતે ।
તતશ્ચ સુરનરતિર્યગાદિનાનાયોનિષુ નવીનશરીરેન્દ્રિયાદિસંયોગલક્ષણં જન્માસ્ય ભવતિ ।
તસ્માચ્ચ દુઃખાનુભવ ઇત્યનાદિરયં કાર્યકારણપ્રવાહઃ સંસાર ઇત્યુચ્યતે ।
આત્મતત્ત્વજ્ઞાનાચ્ચાજ્ઞાનવિપર્યયૌ નિવર્તેતે ।
તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય સમાનાશ્રયવિષયાજ્ઞાનમિથ્યાજ્ઞાનનિવર્તનસ્વાભાવ્યાત્ ।
શુક્તિકાતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય તદજ્ઞાનરજતારોપનિવર્તકત્વદર્શનાત્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તૌ ચ રાગદ્વેષાનુદયઃ ।
કારણાભાવાત્ ।
તયોરભાવે ચ ન પ્રવૃત્તેરુત્પત્તિઃ પ્રાગુપચિતાયાશ્ચોપભોગેન પ્ર્રક્ષયઃ ।
પ્રવૃત્ત્યભાવે ચ જન્માન્તરાભાવો હેત્વભાવાદેવ ।
વતર્માનશરીરાદેશ્ચારમ્ભકક્ષયે સતિ નિવૃત્તિઃ ।
જન્માભાવે ચ ન નિર્બીજસ્ય દુઃખસ્યોત્પાદ ઇત્યેવમાત્યન્તિકી દુઃખનિવૃત્તિર્મુક્તિઃ ।
તથાચ જ્ઞાનસ્વભાવલભ્યાયાં મુક્તૌ કિમીશ્વરપ્રસાદેન ।
ન હ્યન્ધકારનિબન્ધનદુઃખનિવૃત્તયે પ્રદીપમુપાદદાનાઃ કસ્યચિત્પ્રભોઃ પ્રસાદમપેક્ષન્તે ।
સ્વભાવો હિ પ્રદીપસ્યાયં યત્સમાનાધિકરણાન્ધકારનિવર્તકત્વમ્ ।
તથાચ ન્યાયસૂત્રમ્ ।
"દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃઽ; ઇતિ ।
*1,420*
દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવો જીવ એવ ચ ।
યદનુગ્રહતઃ સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા

નર્તે ત્વત્ ક્રિયતે કિઞ્ચિદિત્યાદેર્ન હરિં વિના ।
જ્ઞાનસ્વભાવતો ઽપિ સ્યાન્મુક્તિઃ કસ્યાપિ હિ ક્વચિત્

ન્યાયસુધા:
$મોક્ષસ્ય હર્યધીનત્વમ્$
યત્તુ મોક્ષસ્યેશ્વરાધીનત્વવચનં તજ્જ્ઞાનાદિજન્મનીશ્વરસ્ય નિમિત્તતાપરમિત્યવિરુદ્ધમ્ ।
તદર્થં ચ તદુપાસ્ત્યાદેરુપયોગઃ ।
તદેવં જ્ઞાનસ્વભાવેનાજ્ઞાનાદિનિવૃત્તૌ કારણાભાવે કાર્યાનુદયસ્યેશ્વરપ્રસાદાનપેક્ષત્વાદયુક્તમિદમતઃશબ્દવ્યાખ્યાનમિત્યત આહ- દ્રવ્યમિતિ ॥
દ્રવ્યશબ્દેન પ્રકૃત્યાદિતત્ત્વમુચ્યતે ।
કર્મેતિ ધર્માધર્મૌ ।
સ્વભાવઃ પ્રકૃત્યાદીનાં પરિણામાદિઃ ।
જીવ ઇત્યભિમાની ।
એવેતિ યદનુગ્રહત ઇત્યતઃ પરં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અનેન સર્વોત્પત્તિમદુપાદાનનિમિત્તાનાં સત્તાપિ પરમેશ્વરાધીનેત્યુચ્યતે ।
"ન ઋતે ત્વત્ક્રિયતે કિઞ્ચનઽ; ઇતિ શ્રુત્યા સર્વાર્થક્રિયાયાસ્તદધીનત્વમ્ ।
ઇત્યાદેરાગમાદવગમ્યત ઇતિ શેષઃ ।
જ્ઞાનસ્વભાવતો ઽપીત્યપિશબ્દેનાઙ્ગીકારવાદો ઽયમિતિ સૂચયતિ ।
હિશબ્દો હેતૌ ।
યસ્માદેવં તસ્માદુપપન્નં પૂર્વવ્યાખ્યાનમિતિ ।
*1,421*
$બન્ધસ્યેશ્વરાધીનત્વોપપાદનમ્$
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદ્યજ્ઞાનમાત્રનિબન્ધનો ઽયં બન્ધો જીવસ્ય સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ પરમેશ્વરેચ્છાનિમિત્તત્વાવગમાત્ ।
અદ્વૈતિનામવિદ્યાધીનજીવબ્રહ્મવિભાગવત્તાર્કિકાદીનાં ચ ગુણવત્ત્વાધીનદ્રવ્યવદનાદેરપીશ્વરાધીનત્વોપપત્તેઃ ।
ઉપપાદયિષ્યતે હિ જ્ઞાનાનન્દાદિસ્વરૂપો ઽયં જીવ ઇતિ પુંસ્ત્વાદિવદિત્યાદિના ।
તદ્ભાવાનુપલબ્ધિશ્ચાનુભવસિદ્ધા ।
તેનાવગમ્યતે ઽસ્તિ કિમપ્યાવરકમ્ ।
યેનાવૃતઃ સ્વપ્રકાશચૈતન્યરૂપો ઽપિ નાત્મનસ્તત્ત્વં વેદ ।
નચ કામકર્માદિકમેવ તથા ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્યાપિ સાદિનઃ કારણાપેક્ષત્વાત્ ।
નચ પૂર્વપૂર્વસ્માદુત્તરોત્તરમિતિ યુક્તમ્ ।
સુપ્તિપ્રલયયોસ્તદ્વૃત્ત્યભાવેન નિષ્કલઙ્કચૈતન્યબલાત્સ્વરૂપાવભાસપ્રસક્તેઃ ।
અતઃ કામકર્માદ્યતિરિક્તં માયાવિદ્યા પ્રકૃતિરિત્યાદિશબ્દાભિધેયમનાદ્યેવ કિમપિ દ્રવ્યમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
"અનાદિમાયયા સુપ્તઃઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતયશ્ચ ભવન્તિ ।
નચ માયાપિ કથં સ્વપ્રકાશમાવૃણોતીતિ યુક્તમ્ ।
આવરકતયૈવ તસ્યાઃ પ્રમિતત્વાત્ ।
વક્ષ્યતે ચાત્રોપપત્તિઃ ।
નચ જડસ્ય સ્વતઃ કિઞ્ચિત્કરત્વં યુક્તમ્ ।
દ્રવ્યં કર્મ ચેત્યાદિવાક્યવિરુદ્ધં ચ ।
*1,424*
$ઈશ્વરપ્રસાદસ્યાપેક્ષિતત્વસમર્થનમ્$
અતઃ પરમેશ્વર એવ સત્ત્વાદિગુણમય્યા વિદ્યાવિરોધિત્વેનાવિદ્યયા સ્વાધીનયા પ્રકૃત્યાચિન્ત્યાદ્ભુતયા સ્વશક્તયા ચ જીવસ્ય સ્વપ્રકાશમપિ સ્વરૂપચૈતન્યમાચ્છાદયતીતિ યુક્તમ્ ।
સ એવ ચ સ્વાધિષ્ઠાનલબ્ધપરિણામમહદહઙ્કારાદિપ્રકૃત્યંશૈઃ સંયોજ્ય કર્તૃત્વભોક્તૃત્વસ્વાતન્તૃયં કારકફલસ્વામ્યં ચાસ્યાવિદ્યમાનમેવોપદર્શ્ય રાગાદ્યુત્પાદનદ્વરા દુઃખમનુભાવયતિ ।
તદેવં બન્ધસ્યેશ્વરાધીનત્વાત્સ એવ મોચકો ઽઙ્ગીકાર્યાઽપરસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાત્ ।
પ્રસન્ન એવાસૌ સ્વકીયાં માયાં વ્યાવર્તયતીતિ તત્પ્રસાદાર્થં સર્વો ઽપ્યયં સાધનસન્દર્ભ ઇત્યુક્તમ્ ।
તતો યદ્યપિ ન સૂત્રાક્ષરેભ્યો ભગવત્પ્રસાદો લભ્યતે ।
તથાપ્યનુપપત્ત્યાઙ્ગીકરણીય ઇતિ યુક્તં વ્યાખ્યાનમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચૈતત્સૂત્રકારઃ"તતો હ્યસ્ય બન્ધવિપર્યયૌ ઇતિ ।
એવમુક્તેન ન્યાયેન ન જ્ઞાનસ્યૈવાયં સ્વભાવો યત્સાક્ષાન્મોક્ષસાધનત્વમ્ ।
અસ્તુ વા તથાપીશ્વરપ્રસાદો ઽપેક્ષિતઃ ।
સકલકારકાણાં તદધીનસત્તાપ્રવૃત્તિત્વેન તદિચ્છાં વિના કસ્યાપિ કાર્યસ્યાનુદયાદિતિ ।
અઙ્ગીકારવાદસ્ય ચેદં પ્રયોજનં યત્પૂર્વસ્યૈવાર્થસ્ય સમર્થનમ્ ।
તથાહિ ।
યેન જ્ઞાનસ્ય મોક્ષહેતુત્વમઙ્ગીકૃતં ન તેનાપિ ઈશ્વરેચ્છાં ત્યક્તું શક્યતે ।
કારકપ્રેરકત્વાદિનાવશ્યાભ્યુપગમનીયત્વાત્ ।
તથાચ કિમનેન જ્ઞાનેનાપ્રમિતેન ।
પ્રમિત ઈશ્વર એવાઙ્ગીકાર્ય ઇતિ ।
*1,426*
અજ્ઞાનાં જ્ઞાનદો વિષ્ણુર્જ્ઞાનિનાં મોક્ષદશ્ચ સઃ ।
આનન્દદશ્ચ મુક્તાનાં સ એવૈકો જનાર્દનઃ

ન્યાયસુધા:
$વિવરણમતાનુવાદઃ$
યદુક્તં ન કાર્યો મોક્ષઃ કિન્તુ પ્રાચીનેષુ મિથ્યાજ્ઞાનાદિષુ નિવૃત્તેષુ કારણાભાવાદેવોત્તરપ્રવાહાનુત્પાદમાત્રમ્ ।
તત્ર કા નામ પરમેશ્વરાપેક્ષા ।
તદ્વચનાનિ તુ જ્ઞાનોત્પત્ત્યાદિનિમિત્તતાપરાણીતિ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
જ્ઞાનપ્રદાનાદ્યતિરિક્તસ્યાપીશ્વરપ્રયોજનસ્યાગમેષૂક્તેરિતિ આહ- અજ્ઞાનામિતિ ॥
મોક્ષદઃ પ્રાગુક્તપ્રકૃતિબન્ધાત્ ।
નન્વનાદેઃ પ્રકૃતિબન્ધસ્ય કથં નિવૃત્તિરિતિ ચેત્ ।
અત્રાહ કશ્ચિત્ ।
ન સાદિત્વમનાદિત્વં વા વિનાશાવિનાશયોર્નિમિત્તમ્ ।
કિન્તુ વિરોધિસન્નિપાતાસન્નિપાતાવેવ ।
કિઞ્ચ લોકે તાવદનાદિઃ પ્રાગભાવો નિવર્તતે સુગતાનાં તત્ત્વપતિભાવનાપ્રકર્ષેણાનાદિવાસનાસન્તાનાનાં નિવૃત્તિરિષ્યા ।
નૈય્યાયિકાનામપ્યનાદિમિથ્યાજ્ઞાનપ્રવાહઃ પરમાણુશ્યામતા ચ નિવર્તતે ।
સાઙ્ખયાનામપ્યવિવેકો નિવર્તતે વિવેકેન ।
મીમાંસકાનામિદાનીન્તનધર્મતત્ત્વજ્ઞાનપ્રાગભાવો ઽનાદિર્નિવર્તતે ।
અનાદિભાવરૂપસ્ય ન નિવૃત્તિરિતિ ચેન્ન ।
અનિર્વચનીયત્વાદજ્ઞાનસ્ય ।
અનાદિનર્ નિવર્તત ઇતિ સામાન્યવ્યાપ્તિઃ ।
જ્ઞાનેનાજ્ઞાનનિવૃત્તિરિતિ વિશેષવ્યાપ્તિઃ ।
અતઃ સૈવ બલવતી ।
*1,430*
$વિવરણમતનિરાસઃ$
નનુ સ્વોપાદાનગતોત્તરાવસ્થા વિનાશઃ ।
તત્કથમનાદેર્નિરુપાદાનસ્ય વિનાશઃ ।
ન ।
સ્વાશ્રયગતોત્તરાવસ્થેત્યેતાવત્વાત્ ।
અન્યથા પરમાણુશ્યામત્વાદીનામનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અભાવવૈલક્ષણ્યાદાત્મવદજ્ઞાનસ્યાનિવૃત્તિરિતિ ચેન્ન ।
સદ્વૈલક્ષણ્યાત્પ્રાગભાવવન્નિવૃત્તિઃ કિં ન સ્યાત્ ।
કસ્તર્હિ નિર્ણયઃ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતો વિશેષાન્વય ઇત્યુક્તમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
તથાહિ ।
યત્તાવન્ન સાદિત્વમનાદિત્વં વેત્યાદિ ।
તત્ર કિં નિવર્તકાભાવ ઉપાધિરનેનોચ્યતે કિં વા નિવર્તકસદ્ભાવેન સત્પ્રતિપક્ષતા ।
નાદ્યઃ ।
સાધનવ્યાપકત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અસિદ્ધેઃ ।
ન હિ અજ્ઞાનસ્યાનાદિતયા નિવૃત્ત્યનુપપત્તિં બ્રુવાણસ્તન્નિવર્તકમભ્યુપૈતિ ।
કિન્ત્વનાદિત્વેન તદભાવમપ્યનુમિનોતિ ।
યદપિ પ્રાગભાવે વ્યભિચારોદ્ભાવનં તદપિ ભાવત્વેન હેતુવિશેષણાદયુક્તમ્ ।
યદપિ સુગતાનામિત્યાદિ તદત્યન્તમસઙ્ગતમ્ ।
નહિ વાસનાનામનાદિત્વં વૈનાશિકા અભ્યુપયન્તિ ।
નચ તદ્વયતિરિક્તં સન્તાનમ્ ।
યેન તત્ર વ્યભિચાર ઉદ્ભાવ્યેત ।
નચ નૈય્યાયિકા અભ્યુપયન્તિ ।
નચ તદ્વયતિરિક્તં વા પ્રવાહમઙ્ગીકુર્વતે ।
પરમાણુશ્યામતાપિ સાદિરેવ ।
નહિ પરમાણુપાકસ્યેદંપ્રથમતા તત્સિદ્ધાન્તઃ ।
*1,437*
યદપ્યજ્ઞાનસ્યાનિર્વચનીયત્વમુક્તમ્ ।
તત્રાનિર્વચનીયત્વં સદસદ્વિલક્ષણત્વં ચેત્ કિમનેન પ્રકૃતાનુપયુક્તેન ।
પ્રતિપક્ષો ઽયમિતિ ચેન્ન ।
પરસ્યાસિદ્ધેરવ્યાપ્તેશ્ચ ।
ભાવાભાવવિલક્ષણત્વમનિર્વચનીયત્વમ્ ।
તેન વિશેષણાસિદ્ધિરુચ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
સ્વોક્તિવિરોધાત્ ।
સ્વયમેવ હ્યનાદિભાવરૂપં યદ્વિજ્ઞાનેન વિલીયત ઇત્યજ્ઞાનલક્ષણમભિધાય ભાવરૂપામાનસાધનાય પ્રમાણાન્યુપન્યસ્તાનિ ।
અભાવવૈલક્ષણ્યમાત્રં તત્ર વિવક્ષિતમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યૈવ હેતુવિશેષણત્વોપપત્તેઃ ।
નન્વત્રોક્તમ્ ।
સદ્વૈલક્ષણ્યાત્પ્રાગભાવવન્નિવૃત્તિઃ કિં ન સ્યાદિતિ ।
સત્યમુક્તં દુરુક્તં તત્ ।
પ્રાગભાવસ્યાપિ સત્ત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
અથ સદ્વિલક્ષણત્વં નામ ભાવવિલક્ષણત્વં વિવક્ષિતમ્ ।
તદાભાવવૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારવિરોધેનાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગો ઽત્યન્તાભાવે વ્યભિચારશ્ચ ।
તસ્યાપિ નિવૃત્તિસાધને તન્નિવૃત્તાવેવ વ્યભિચારઃ ।
કિઞ્ચાત્મનિ ભાવત્વં નાસ્તીતિ તત્રાનૈકાન્ત્યં દુષ્પરિહરમ્ ।
તથાપ્યારોપિતં ભાવત્વં તત્રાસ્તીતિ ચેત્ ।
તદવિદ્યાયામપિ સમાનમિત્યસિદ્ધિઃ ।
યદપિ વ્યાપ્ત્યોઃ સામાન્યવિશેષભાવકથનં તસ્યોપયોગો વક્તવ્યઃ ।
તેન બલાબલનિશ્ચય ઇતિ ચેત્ ।
સ કિં સામાન્યવિશેષભાવમાત્રેણોતાવ્યભિચારાદિસમ્પત્તૌ સત્યામ્ ।
આદ્યે ધૂમવાનગ્નિમાનિતિ સામાન્યવ્યાપ્તેઃ પર્વતો નિરગ્નિક ઇતિ વિશેષવ્યાપ્તિર્બલવતી પ્રસજ્યેત ।
દ્વિતીયે કિં સામાન્યવિશેષભાવેન વ્યભિચારાદિકમેવ વ્યુત્પાદ્યતામ્ ।
કિં વાનેન પ્રબલત્વેન દુર્બલત્વેન ચ ।
વિશેષવ્યાપ્ત્યા સામાન્યવ્યાપ્તિર્બાધ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કિં સઙ્કોચનં બાધ્યત્વમુત વ્યભિચારપ્રદર્શનમથોપાધ્યુદ્ભાવનમ્ ।
નાદ્યઃ ।
યદનાદિ તદજ્ઞાનાતિરિક્તં ન નિવર્તત ઇતિ સઙ્કોચનીયમ્ ।
ન પુનર્યદનાદિત્વરહિતં તદેવ જ્ઞાનનિવર્ત્યમિતિ સઙ્કોચ્યમિત્યત્ર નિયામકાભાવાત્ ।
સામાન્યવિશેષભાવે તૂક્તમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વ્યભિચારસ્થલસ્યાદર્શિતત્વાત્ ।
વ્યાપ્તિબલેનાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વે સિદ્ધે ઽનાદિત્વસ્ય તત્રૈવ વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ ।
તર્હ્યેતદેવોચ્યતામ્ ।
કિં સામાન્યવિશેષભાવેન ।
અનાદિત્વેનાજ્ઞાનસ્યાનિવત્યર્ત્વે સિદ્ધે ઽજ્ઞાનત્વસ્ય તત્રૈવ વ્યભિચાર ઇતિ કિં ન સ્યાત્ ।
*1,442*
અસ્તુ તહિર્ પ્રતિપક્ષ એવેતિ ચેત્ ।
કિં વ્યાપ્તિમાત્રેણોત પક્ષધર્મતોપેતયા વ્યાપ્ત્યા ।
ન પ્રથમઃ ।
વ્યપ્તિમાત્રસ્યાપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
અન્યથા પક્ષધર્મતાવૈયર્થ્યાત્ ।
દ્વિતીયે સંસારકારણમજ્ઞાનં જ્ઞાનનિવર્ત્યં ભવિતુમર્હતિ ।
અજ્ઞાનત્વાત્ ।
શુક્તિકાજ્ઞાનવદિત્યુક્તં સ્યાત્ ।
અત્રાપિ કિં સામાન્યવિશેષભાવેન ।
કિઞ્ચ તુ શુક્તિકાજ્ઞાનં નામ કિં જ્ઞાનાભાવો ઽથ ભાવરૂપમજ્ઞાનમ્ ।
આદ્યે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધનવૈકલ્યમ્ ।
નહિ શબ્દસામ્યમાત્રેણ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્યાન્તિકભાવો ઽસ્તિ ।
તથાત્વે ગોત્વેન વાગાદીનામપિ શૃઙ્ગિત્વસાધનપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે કિં તત્સાદ્યુતનાદિ ।
આદ્યે કથમયં વિશેષઃ સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે તદપિ પક્ષતુલ્યમ્ ।
ન તૃતીયઃ ।
અજ્ઞાનેતરત્વસ્ય સમવ્યાપ્ત્યાવાત્પક્ષેતરત્વાચ્ચ ।
*1,445*
$ટીકાકૃત્સ્વયં સમાધત્તે$
એતેન જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતો વિશેષાન્વય ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
યદપિ નિરુપાદાનસ્ય વિનાશાનુપપત્તિમાશઙ્કયોક્તં સ્વાશ્રયગતોત્તરાવસ્થા વિનાશ ઇતિ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
અનુપાદાનભૂતાશ્રયોત્તરાવસ્થા ચેદાશ્રિતવિનાશઃ સ્યાત્તદા ભૂતલાદપસારિતે ઘટે ઘટવિનાશઃ સ્યાત્ ।
પરમાણુશ્યામતાપ્રતિબન્દી તુ તસ્યા અપિ સોપાદાનત્વેનૈવ નિરસ્તેતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
યત્તાવદવિદ્યાયા અનાદિત્વેનાનિવૃત્તિરિતિ સો ઽયં પ્રસઙ્ગઃ સ્વતન્ત્રાનુમાનં વા ।
નાદ્યઃ ।
અવિદ્યાનાદિત્વસ્ય શ્રુતિયુક્તિસિદ્ધત્વેન વિપયર્યાપર્યવસાનાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
"વિશ્વમાયાનિવૃત્તિઃઽ"માયામેતાં તરન્તિ તેઽ"તરન્ત્યવિદ્યામ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધત્વાત્ ।
અનાદેરપિ નિવૃત્તૌ બાધકાભાવેનાપ્રયોજકત્વાચ્ચ ।
આત્મનો ઽપિ નિવૃત્તિપ્રસઙ્ગો બાધક ઇતિ ચેન્ન ।
વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
નિવર્તકભાવાભાવાભ્યાં વિશેષોપપત્તેઃ ।
પ્રમિતનિવર્તકાનભ્યુપગમસ્યાનુચિતત્વાત્ ।
અનાદિત્વેન નિવર્તકાભાવાનુમાનસ્ય બાધિતત્વાત્ ।
એતેન નિવર્તકાભાવસ્યોપાધિત્વમ્ તદ્વિપર્યયસ્ય પ્રતિપક્ષત્વં ચ સમાહિતમ્ ।
*1,450*
નન્વવયવતત્સંયોગવિનાશાભ્યાં દ્રવ્યનાશો દૃષ્ટસ્તત્કથમત્ર વિનાશ ઇતિ ચેત્ ।
કુતો ઽયમુભયાભ્યુપગમઃ ।
એકૈકપરિહારેણાપિ વિનાશદર્શનાદિતિ ચેત્ ।
તર્હિ સાદેરેવમસ્તુ ।
અનાદેસ્તૃતીયો ઽપિ પ્રકારો ઽનુસર્તવ્યઃ ।
પ્રમિતત્વાદેવ વિનાશસ્ય ।
અનાદેઃ કીદૃશો વિનાશ ઇતિ ચેત્ ।
સ્વરૂપધ્વંસ એવ ।
સ્વોપાદાનગતોત્તરાવસ્થા સ્વોપાદાનમાત્રત્વાપત્તિરિત્યાદિ કાર્યવિષયમ્ ।
નન્વવિદ્યા ચેન્નિવર્તેત ।

તર્હ્યેકમુક્તૌ સર્વમુક્તિઃ સ્યાત્ ।
ન સ્યાત્ ।
પ્રતિજીવમવિદ્યાભેદાઙ્ગીકારાત્ ।
અત્ર વિશેષઃ"સ્વગુણાચ્છાદિકાત્વેકાઽ; ઇત્યાગમાદનુસન્ધેયઃ ।
*1,453*
$સિદ્ધાન્તેબન્ધનિવૃત્તિસમર્થનમ્$
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મવિદામપ્યવિદ્યાનુવર્તતે ।
તેન ચ શ્રુતિસ્મૃતીનાં પ્રામાણ્યમ્ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ઽવિદ્યાનિવર્તકો ન વિવેકમાત્રમિતિ ચેન્ન ।
તદ્વતામપિ સંસારાનુવૃત્તિદર્શનાત્ ।
સાક્ષાત્કૃતબ્રહ્મણાં સદ્યઃ શરીરાદિપાતે વાતપુત્રીયાઃ પૌરુષેયા બ્રહ્મોપદેશાઃ પ્રસજ્યેરન્નિતિ ।
મૈવમ્ ।
ન સ્મરતિ ભવાનુક્તાર્થસ્ય ।
પ્રસન્નઃ પરમેશ્વર એવ બન્ધવિધ્વંસં કરોતીત્યુક્તમ્ ।
નચ સાક્ષાત્કારસ્તત્પ્રસાદસાધનમ્ ।
યેન સો ઽપિ કથં તેષાં નેતિ પર્યનુયુજ્યેત ।
ભક્તેઃ પરાવસ્થા હિ તદ્ધેતુરુક્તા તત્સમ્પત્તિશ્ચ કાર્યગમ્યા ।
પરચિત્તવૃત્તીનામપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
પ્રારબ્ધકર્મપ્રતિબદ્ધો ભગવત્પ્રસાદ ઇતિ તુ મન્દમ્ ।
અચેતનાનાં કર્મણાં સ્વતન્ત્રભગવત્પ્રસાદપ્રતિબન્ધકત્વાયોગાત્ ।
*1,461*
તાન્યપિ તદિચ્છાવિશેષાનુગૃહીતાનીતિ ચેત્ ।
ભગવદિચ્છયોર્વિરોધપ્રસઙ્ગાત્ ।
મોચકપ્રસાદ એવૈવંરૂપ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ સ એવાપરિપૂર્ણ ઇત્યેવાગતમ્ ।
અન્યથા કથં પ્રારબ્ધાનામપ્યુપમર્દં વક્ષ્યતિ ।
પ્રારબ્ધપ્રતિબન્ધાદિવાદાસ્તૂપચરિતાર્થા એવ ।
વસ્તુતસ્તુ ભગવાનેવ અનાદેરપિ બન્ધસ્ય નિવર્તક ઇતિ સાધૂક્તં"જ્ઞાનિનાં મોક્ષદશ્ચ સઃઽ; ઇતિ ।
નનુ ચાનન્દઃ સ્વરૂપમેવ ।
સ ચાવિદ્યાવૃતો ઽવિદ્યાનિવૃત્તૌ સ્વતઃ સિદ્ધ એવ ।
અનુભવો ઽપ્યેવમેવ ।
વિષયિત્વમપ્યનુભવસ્વભાવો ન ત્વાગન્તુકો ધર્મઃ ।
તતો મોક્ષદાનાત્કથં પૃથગાનન્દાદિદાનમ્ ।
ઉચ્યતે ।
પરમેશ્વરશક્તિરેવ જીવસ્વરૂપાવરણં મુખ્યમ્ ।
અવિદ્યા તુ નિમિત્તમાત્રમ્ ।
તતો ઽવિદ્યાયાં નિવૃત્તાયામપિ નાશેષાનન્દાભિવ્યક્તિર્યાવદીશ્વર એવ સ્વકીયાં બન્ધશક્તિં ન તતો વ્યાવર્તયતિ ।
અત એવાનન્દહ્રાસવૃદ્ધી વક્ષ્યેતે ઇતિ ।
*1,467*
ઇત્યુક્તેર્બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવ મુક્તિરપેક્ષતે
ન્યાયસુધા:
$બન્ધમિથ્યાત્વવર્ણનમ્$
એવં તાવત્સ્વમતેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય તત્પરિશુદ્ધયે પરેષાં ભાષ્યં દૂષયતિ- બન્ધમિથ્યાત્વમિત્યાદિના ॥
માયાવાદિના હિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વદોષસંસર્ગક્રિયાકારકફલલક્ષણસ્ય બન્ધસ્યાઽત્મન્યારોપિતત્વેન મિથ્યાત્વં સ્વભાષ્યાદૌ વર્ણિતમ્ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
બન્ધમિથ્યાત્વસ્યાસૂત્રિતત્વાત્ ।
અસૂત્રિતાર્થવર્ણને ચ ભાષ્યલક્ષણાભાવેનાભાષ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સૂત્રાર્થો વર્ણ્યતે યત્ર વાક્યૈઃ સૂત્રાનુકારિભિઃ ।
સ્વપદાનિ ચ વર્ણ્યન્તે ભાષ્યં ભાષ્યવિદો વિદુરિતિ હિ ભાષ્યલક્ષણમાચક્ષતે ।
અત્રાહ ।
દ્વિવિધો હિ સૂત્રાર્થઃ ।
શ્રૌત આર્થશ્ચ ।
તત્રાથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિસૂત્રે અનુવાદત્વપરિહારાય શાસ્ત્રે પુરુષપ્રવૃત્તિસિદ્ધયે ચ કર્તવ્યેતિ પદમધ્યાહાર્યમ્ ।
જિજ્ઞાસાપદં ચાનુષ્ઠાનયોગ્યસ્યાન્તર્ણીતસ્ય વિચારસ્યોપલક્ષણમિતિ સ્થિતે સાધનચતુષ્યયસમ્પન્નસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનાય વિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ સૂત્રવાક્યસ્ય શ્રૌતો ઽર્થઃ સમ્પદ્યતે ।
અર્થાદધિકારિવિશેષણમોક્ષસાધનં બ્રહ્મજ્ઞાનમિતિ સિદ્ધયતિ ।
સન્નિધાનાચ્ચ વેદાન્તવાક્યવિચાર ઇતિ શ્રુત્યર્થાભ્યાં સાધનચતુષ્યયસમ્પન્નસ્ય મોક્ષસાધનબ્રહ્મજ્ઞાનાય વેદાન્તવાક્યવિચારઃ કર્તવ્ય ઇતિ સૂત્રવાક્યસ્ય તાત્પર્યેણ પ્રતિપાદ્યો ઽર્થો ઽવગતઃ ।
એવંચ શાસ્ત્રે પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યઙ્ગતયા ઽર્થતઃ સૂત્રિતસ્ય પ્રયોજનાદેરુપપાદકં બન્ધમિથ્યાત્વમિતિ તદપિ સૂત્રાર્થ એવ ।
*1,470*
$બન્ધમિથ્યાત્વં પ્રયોજનવિષયોપપાદકમ્$
બ્રહ્મજ્ઞાનં હિ સૂત્રિતમનર્થહેતુનિબર્હણમ્ ।
અનર્થશ્ચ પ્રમાતૃતાપ્રમુખં કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ચ ।
તદ્યદિ વસ્તુકૃતં સ્યાન્ન જ્ઞાનેન નિબર્હણીયમ્ ।
યતો જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્યૈવ નિવર્તકમ્ ।
તદ્યદિ કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વમજ્ઞાનહેતુકં સ્યાત્તતો બ્રહ્મજ્ઞાનમનર્થહેતુનિબર્હણમુચ્યમાનમુપપદ્યેત ।
તેન સૂત્રકારેણૈવ બ્રહ્મજ્ઞાનમનર્થહેતુનિબર્હણં સૂત્રયતાવિદ્ચાહેતુકં કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં પ્રદર્શિતં ભવતિ ।
વિચારવિષયતયા ચ બ્રહ્મ સૂત્રિતમ્ ।
આત્મા ચ બ્રહ્મ ।
તસ્ય ચાહં કર્તા ભોક્તેતિ પ્રતીયમાનં રૂપં યદિ પરમાર્થિકં સ્યાત્ તદાસન્દિગ્ધતયા વિચારવિષયતા ન સ્યાત્ ।
તદ્યદિ કર્તૃત્વાદિરૂપમવિદ્યારોપિતમ્ ।
પારમાર્થિકં નિષ્ક્રયં નિષ્કલં બ્રહ્મરૂપં સ્યાત્તતો ઽસ્ય સન્દિધતયા વિષયતોચ્યમાનોપપદ્યતે ।
તેનાત્મસ્વરૂપં વિચારવિષયં સૂત્રયતા સૂત્રકૃતૈવ કર્તૃત્વાદ્યતદાકારસ્ય મિથ્યાત્વં સૂત્રિતં ભવતિ ।
કર્તૃત્વાદેર્બન્ધસ્ય મિથ્યાત્વં ચ યાવતા વિના નોપપદ્યતે તદપિ સૂત્રિતમેવ ।
ન ચૈવમનેકાર્થતાદોષઃ ।
શ્રૌતાર્થિકત્વભેદસ્યોક્તત્વાત્ સૂત્રત્વાચ્ચ ।
અલંકાર એવ હ્યયં સૂત્રસ્ય યદનેકાર્થત્વમ્ ।
યથાહુઃ ।
"અલ્પાક્ષરમસંદિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ્ ।
અસ્તોભમનવદ્યણ્ ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુર્"ઇતિ ।
વિશ્વતોમુખમિત્યનેકાર્થતામાહ ।
અન્યત્રાપિ ।
"લઘૂનિ સૂચિતાર્થાનિ સ્વલ્પાક્ષરપદાનિ ચ ।
સર્વતઃ સારભૂતાનિ સૂત્રાણ્યાહુર્મણીષિણ" ઇતિ ।
યાવાંત્સૂચિતઃ સ સર્વો ઽપ્યેષામર્થ ઇતિ સૂચિતાર્થાનિ ।
અતો યઃ કશ્ચિદ્ અર્થઃ શબ્દસામર્થ્યેનાર્થવશાદ્વા પ્રતીયતે સ સર્વસ્તદર્થ એવેતિ ભવત્યયમર્થકલાપસ્તન્મહિમાધિગતઃ ।
તદેવં વિધ્યપેક્ષિતેષ્વધિકારિવિષયપ્રયોજનાનુબન્ધેષુ સૂત્રાક્ષિપ્તપ્રયોજનવિષયયોરુપપાદકં બન્ધમિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયદ્યુપ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરયોરિત્યાદિભાષ્યાં સૂત્રાથર્સઙ્ગતમેવ ।
*1,476*
સ્યાદેતત્ ।
પ્રથમપ્રતિપન્નં શ્રૌતાર્થમુલ્લઙ્ઘય ચરમપ્રતિપન્નમાર્થિકાર્થમેવોપપાદયન્કથમકુશલો ન સ્યાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ યુષ્મદસ્માદિત્યાદિભાષ્યં પ્રથમસૂત્રાક્ષિપ્તાર્થસ્યૈવોપપાદકં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
કિં નામ સકલતન્ત્રા ઽર્થોપોદ્ઘાતો ઽપિ પ્રયોજનમસ્ય ભાષ્યસ્ય ।
તથાહિ ।
અસ્ય શાસ્ત્રસ્યૈદંપર્યં સુખૈકતાનસદાત્મકૂટસ્થચૈતન્યૈકરસતાસંસારિત્વાભિમતસ્યાત્મનઃ પારમાર્થિકં સ્વરૂપમિતિ વેદાન્તાઃ પર્યવસ્યન્તીતિ ।
તચ્ચાહં કર્તા સુખી દુઃખીતિ પ્રત્યક્ષાભિમતેનાબાધિતકલ્પેનાવભાસેન વિરુદ્ધયતે ।
અતસ્તદ્વિરોધપરિહારાર્થં બ્રહ્મસ્વરૂપપિપરીતરૂપમવિદ્યાનિમિત્તમાત્મન ઇતિ યાવન્ન પ્રતિપાદ્યતે તાવજ્જરદ્ગવાદિવાક્યવદનર્થકં પ્રતિભાતિ ।
અતસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થમવિદ્યાવિલસિતમબ્રહ્મસ્વરૂપત્વમાત્મન ઇતિ પ્રથમમેવ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તયે પ્રતિપાદનીયમ્ ।
તદનેન ભાષ્યેણોચ્યત ઇતિ ।
*1,479*
તદેતદાદિભાષ્યસ્ય સઙ્ગતિત્રયમપ્યસઙ્ગતમ્ ।
તથા હિ ।
યત્તાવદુક્તં સૂત્રિતપ્રયોજનાક્ષિપ્તં બન્ધમિથ્યાત્વમિતિ ।
તદસત્ ।
યત્ખલુ પ્રમિતમપ્યનુપપદ્યમાનં સ્વોપપત્તયે યદપેક્ષતે તત્તદાક્ષિપતિ નાન્યત્ ।
યથા જીવતો દેવદત્તસ્ય ગૃહે ઽભાવો બહિર્ભાવં ન પુનઃ શબ્દાનિત્યત્વમ્ ।
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
યતો ગૃહે ઽભાવો બહિર્ભાવેનૈવોપપદ્યમાનસ્તમપેક્ષતે ।
એવંચ પ્રયોજનતયોક્તા મુક્તિર્યદિ બન્ધમિથ્યાત્વામપેક્ષેત તદા તદાક્ષિપેત્ ।
ન ચૈતદસ્તીત્યાહ- બન્ધમિથ્યાત્વમિતિ ॥

એવશબ્દેનાન્યથૈવોપપન્નતાં સૂચયતિ ।
કથમ્ ।
ઉક્તમેતત્ જ્ઞાનાત્પ્રસન્નઃ ।
પરમેશ્વર એવ બન્ધનિવૃત્તિં કરોતીતિ ।
ઉપપદ્યતે ચ સત્યસ્યાપિ પ્રભુપ્રસાદાન્નિવૃત્તિરિતિ વક્ષ્યતે ।
*1,483*
નનુ દર્શનેન બન્ધનિવૃત્તિરુભયી દૃષ્ટા ।
યથા સત્યસ્યાપિ નિગડાદિબન્ધસ્ય દર્શનજન્યેન રાજપ્રસાદેન ।
યથા ચ મિથ્યાભૂતસ્ય સ્વાપ્નનિગડબન્ધસ્ય પ્રબોધેનૈવ સાક્ષાત્ ।
તત્ર બ્રહ્મજ્ઞાનાત્સંસારબન્ધનિવૃત્તિઃ સૂત્રિતા કં પક્ષમવલમ્બ્યતામિતિ સન્દિહ્યતે ।
તથાચ અન્યથાપ્યુપપત્તિઃ સ્યાન્નાન્યથૈવોપપત્તિરિતિ ।
મૈવમ્ ।
વિશેષોક્તયા નિર્ણયોપપત્તેરિત્યેતદર્થોપપાદનાયાજ્ઞાનામિત્યુક્તમત્રાપ્યનુષઞ્જનીયમ્ ।
તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ સામાન્યવચનં વિશેષવચનેન બાધ્યતે ।
દૃષ્ટ્વૈવ તં મુચ્યત ઇતિ શ્રુતિર્દર્શનમોક્ષાવન્તરા કિઞ્ચિન્ન સહત ઇતિ ચેન્ન ।
અવધારણસ્યાયોગવ્યવચ્છેદપરત્વોપપત્તેઃ ।
દર્શનજન્યાદેવેશ્વરપ્રસાદાન્ન પુનઃ કર્માદિહેતુકાદિત્યન્યયોગવ્યવચ્છેદપરત્વોપપત્તેશ્ચેતિ ।
*1,485*
$બન્ધ્મિથ્યાત્વં વિનાપિ મુક્તિર્ઘટતે$
અસ્તુ વા જ્ઞાનાદ્બન્ધનિવૃત્તિઃ ।
તથાપિ બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવમુક્તિરપેક્ષતે ।
કથમ્ ।
નહિ દૃષ્ટસામર્થ્યાજ્જ્ઞાનાદ્બન્ધનિવૃત્તિઃ ।
યેન બન્ધમિથ્યાત્વમપેક્ષેત ।
કિન્ત્વાગમ એવ જ્ઞાનાદ્બન્ધનિવૃત્તિં શ્રાવયતિ ।
પ્રમિતે ચ સાધ્યસાધનભાવે કા નામાનુપપત્તિર્યચ્છમનાયોપપાદકં મૃગ્યમ્ ।
નનુ યથાગ્નેયાદીનાં ષણ્ણાં યાગાનામપૂર્વકારણભાવે શ્રુતે ઽપિ કાલાન્તરભાવિપ્રધાનાપૂર્વસાધનત્વોપપત્ત્યર્થં ક્રમભાવિયાગજન્યાનિ મધ્યવર્તીન્યવાન્તરાપૂર્વાણિ કલ્પ્યન્તે ।
યથા વા શ્રુતસ્યૈવ યાગસ્ય સ્વર્ગસાધશ્રત્વસ્યોપપત્તયે ઽપૂર્વં કલ્પ્યતે ।
તથા શ્રુતોપપત્ત્યર્થમેવ બન્ધમિથ્યાત્વકલ્પનમિતિ ।
મૈવમ્ ।
વૈષમ્યાત્ યુક્તં હિ તત્રાપૂર્વકલ્પનમ્ ।
યત્કાલાન્તરભાવિન તત્કારણમિતિ નિયમાત્ ।
ન ચેહ તથાસ્તિ ।
ઇહાપિ જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્યૈવ નિવર્તકમિતિ નિયમો ઽસ્તીતિ ચેન્ન ।
સત્યસ્યાપિ જ્ઞાનેન નિવૃત્તૌ બાધકાભાવેન તદનિશ્ચયાત્ ।
નચ દર્શનાદર્શનમાત્રં વ્યાપ્તેર્નિયામકમિતિ વક્ષ્યામઃ ।
નિયતપૂર્વક્ષણવૃત્તિત્વશૂન્યમપિ કારણમસ્ત્વિતિ વ્યાહતા શઙ્કૈવ નોદેતિ ।
યન્નિવૃત્તયે બાધકમુપન્યસનીયમ્ ।
સત્યસ્યાપિ નિવૃત્તાવાત્માપિ નિવર્તેતેતિ ચેન્ન ।
વ્યાપ્ત્યભાવાત્ ।
વિપક્ષે બાધકાભાવાચ્ચ ।
અનાદેશ્ચાજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્તાવાત્મનો ઽપિ નિવૃત્તિઃ કિં ન સ્યાત્ ।
મિથ્યાભૂતમજ્ઞાનમનાદ્યપિ નિવર્તતે ।
ન સત્ય આત્મેતિ ચેત્ ।
ક્વેદમુપલબ્ધં ભવતા યત્સત્યં ન નિવર્તત ઇતિ ।
નિવૃત્તાવનાદિત્વમપ્રયોજકીકૃત્ય મિથ્યાત્વં પ્રયોજકીકુર્વતાજ્ઞાનસ્ય યેન કેનાપિ નિવૃત્તિઃ કસ્માન્નેષ્યતે ।
કિં જ્ઞાનનિયમેન ।
જ્ઞાનમેવાજ્ઞાનવિરોધીતિ ચેત્ ।
હન્ત તર્હિ વિરોધિસદ્ભાવ એવ નિવૃત્તૌ પ્રયોજક ઇતિ કુત આત્મનિવૃત્તિઃ ।
*1,495*
$વિવરણોક્તબાધકપરિહારઃ$
નનુ જ્ઞાનેન સત્યં નિવર્તમાનં કિં વિષયગતં નિવર્તતે ।
ઉતાશ્રયગતમ્ ।
અથોભયગતમ્ ।
નાદ્યઃ ।
યતશ્ચિત્રાવયવિનિ નીલવિશિષ્ટદ્રવ્યજ્ઞાનં સ્વવિષયં વા સ્વવિષયસમવેતં વા રસાદિકં વિરોધિનં વા પીતિમાદિગુણં ન નિવર્તયતિ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઘટાદિજ્ઞાનેનાત્મગતધર્માદ્યનિવૃત્તેઃ ।
ન તૃતીયઃ ।
આત્મનઃ શરીરવિષયજ્ઞાનેન શરીરાત્મસમ્બન્ધાનિવૃત્તેરિતિ ।
મૈવમ્ ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
યદિ જ્ઞાનમાશ્રયગતં નિવર્તયેત્ તદા ધર્માદિકમપિ નિવર્તયેદિત્યત્ર વ્યાપ્ત્યયોગાત્ ।
વિપક્ષે બાધકાભાવાચ્ચ ।
ઘટાદિજ્ઞાનં ધર્માદ્યવિરોધિ ।
આત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનં તુ બન્ધવિરોધીતિ વૈષમ્યાચ્ચ ।
આત્મયાથાત્મ્યજ્ઞાનસ્યૈવાપાદનવિષયતાયામિષ્યાપાદનમ્ ।
ચિત્રાવયવિનિ નીલવિશિષ્ટદ્રવ્યજ્ઞાનં તુ મિથ્યાજ્ઞાનમેવ ।
નાપિ તત્ર પીતિમગુણો ઽસ્તિ ।
એકમેવ હિ ચિત્રં નામ રૂપમાશ્રયવ્યાપ્યવૃત્તીતિ પદાર્થવિદઃ ।
*1,513*
$મુક્તિઃ બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવાપેક્ષત$
અસ્તુ વા જ્ઞાનમજ્ઞાનસ્યૈવ નિવર્તકમિતિ વ્યાપ્તિસ્તથાત્રપ બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવ મુક્તિરપેક્ષતે ।
કિન્તુ બન્ધસ્યાજ્ઞાનતત્કાર્યયોરત્વમેવેતિ તદેવ વર્ણનીયમ્ ।
અધ્યાસવર્ણનસ્ય કા સઙ્ગતિઃ ।
અજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાત્વં તુ કપોણિગુડાયિતમ્ ।
નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
*1,515*
અપિ ચ સત્યસ્યાપિ વિષસ્ય ગરુડધ્યાનેન નિવૃત્તિદર્શનાદ્બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવ મુક્તિરપેક્ષતે ।
વિષં ન સત્યમિતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ નીલવિશિષ્ટદ્રવ્યાદેરપિ તવાસત્યત્વેન તન્નિવૃત્ત્યાપાદનસ્યાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સત્યમ્ ।
તદપિ મમ મિથ્યા ।
પરાઙ્ગીકારેણ ત્વાપાદનમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ તદેવ ન જ્ઞાનાન્નિવૃત્તમિતિ ન મિથ્યાભૂતસ્યાપિ જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિઃ ।
મિથ્યાભૂતં વિરોધિજ્ઞાનનિવર્ત્યમિતિ ચેન્ન ।
વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
અવિરોધાદેવાત્મનો ઽનિવૃત્તિસમ્ભવાત્ ।
મિથ્યાત્વમઙ્ગીકૃત્યાપિ વિરોધો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તતો વરં સ એવ પ્રયોજક ઇત્યઙ્ગીકારો લાઘવાત્ ।
જ્ઞાનવિરોધિત્વં મિથ્યાભૂતસ્યૈવેતિ ચેન્ન ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
દર્શનાદિતિ ચેત્ ।
તર્હ્યાગમેન સત્યસ્યાપિ ભવત્કેન વાર્યતે ।
નચ દર્શનમાત્રં વ્યાપ્તેર્નિયામકમ્ ।
ધ્યાનં માનસીક્રિયા ન જ્ઞાનમિતિ ચેન્ન ।
યદિ ક્રિયાપરિસ્પન્દઃ સ તર્હ્યતીન્દ્રિયાશ્રિતો ઽતીન્દ્રિય ઇત્યપરોક્ષાવભાસવિરોધો રૂપરહિતત્વેન તદવભાસવિરોધશ્ચ ।
યદિ ચ માનસી સૃષ્ટિરિતિ મતમ્ અનુમતમેતત્ ।
શ્રવણદર્શનાદિજનિતમાનસવાસનામયસ્ય વસ્તુનો મનસાવલોકનં ધ્યાનમિત્યઙ્ગીકારાત્ ।
અતીન્દ્રિયોપાદાનકસ્યાપિ દ્રવ્યસ્યૈન્દ્રિયકત્વં તૃયણુકાદેરિવોપપદ્યતે ।
નીરૂપાદ્વાયો રૂપવતસ્તેજસો જન્મ વેદાન્તિનાં પ્રસિદ્ધમેવ ।
તાર્કિકાદીન્સ્ત્વારમ્ભવાદનિરાકરણેન તોષયિષ્યામઃ ।
એવંચ ધ્યાયતેશ્ચિન્તાર્થતાપિ સ્મૃતિસિદ્ધાસિદ્ધા ।
અત એવ ક્રિયામાનસવદિતિ સૂત્રવિરોધો ઽપિ પરિહૃતઃ ।
વિધિજન્યપુરુષેચ્છાપ્રયત્નનિરપેક્ષમેવ સર્વત્ર જ્ઞાનસ્ય પુષ્કલકારણમ્ ।
અનિચ્છતો ઽપ્યનિષ્યજ્ઞાનદર્શનાત્ ।
તત્કથમિદં જ્ઞાનમિતિ ચેન્ન ।
વિધેઃ સાધ્યસાધનભાવમાત્રજ્ઞાપનેન ચરિતાર્થત્વાત્ ।
ઇચ્છાપ્રયત્નયોશ્ચ સંસ્કારોદ્બોધે કૃતાર્થત્વાન્માનસવસ્ત્વવલોકને વ્યાપારાભાવાત્ ।
ચક્ષુશ્ચલનનિરાસવન્મનોવિક્ષેપનિરાસે વા તદુપયોગઃ ।
*1,525*
કિઞ્ચ સેતુદર્શનાદિના પાપાદિનિવૃત્તિઃ સુપ્રસિદ્ધા ।
મધ્યે ઽદૃષ્ટકલ્પનાયાં તુ ન પ્રમાણમસ્તિ ।
અન્યથા પ્રકૃતે ઽપ્યદૃષ્ટકલ્પનાયાં તુ ન પ્રમાણમસ્તિ ।
અન્યથા પ્રકૃતે ઽપ્યદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અદૃષ્ટસાધ્યત્વે મોક્ષસ્યાનિત્યતાપ્રસક્તિરિતિ ચેત્ જ્ઞાનજન્યત્વે ઽપિ સામ્યાત્ ।
જ્ઞાનજન્યત્વે ઽપિ પ્રધ્વંસત્વાન્નાનિત્યત્વમિતિ ચેત્ ।
સમાનમેતદદૃષ્ટસાધ્યત્વે ઽપીતિ ।
*1,530*
અપિ ચ બન્ધવિધ્વંસલક્ષણત્વાદ્બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવ મુક્તિરપેક્ષતે ।
કિં નામ સત્યત્વમેવ ।
નહિ મિથ્યાભૂતસ્ય શશવિષાણાદેર્ધ્વંસો ઽસ્તિ ।
નનુ યથા મિથ્યાભૂતાચ્છશવિષાણાદેર્વ્યાવૃત્તૌ ધ્વંસઃ સત્યે પર્યવસ્યતીતિ ભવતોચ્યતે ।
તથા સત્યાચ્ચિદાત્મનો ઽપિ વ્યાવૃત્તૌ મિથ્યાભૂતે પર્યવસ્યતીતિ મયાપિ વક્તું શક્યત એવ ।
સત્યમાપાતતસ્તથા તથાપ્યપિ સૌત્રી અર્થાપત્તિઃ સન્દેહાસ્કન્દિતા કુણ્ઠિતૈવ ।

અનિર્વાચ્યનિરાસેન નિશ્ચયમપિ ભવતો જનયિષ્યામઃ ।
બન્ધબાધ એવ મુક્તિરિતિ ચેત્ ।
નૈવં શ્રુતિસૂત્રે વદતઃ ।
તરતિ શોકમિત્યાદૌ વિપરીતાભિધાનાત્ ।
વિમુક્તશ્ચ વિમુચ્યત ઇતિ શ્રુતાર્થાપત્તિસ્તુ ભાષ્યકૃતૈવાન્યથોપપાદિતા ।
*1,535*
અપિ ચૈવમ્- ઉક્તિર્બ્રહ્મજ્ઞાનં જીવગતં બન્ધં નિવર્તયતીતિ સૌત્રી પ્રયોજનોક્તિર્બન્ધમિથ્યાત્વં નાપેક્ષતે ।
યદિ જીવજ્ઞાનં જીવગતસ્ય બન્ધસ્ય નિવર્તકમિતિ પ્રયોજનોક્તિઃ સૂત્રે સ્યાત્તદા કથઞ્ચિદપેક્ષેતાપિ બન્ધમિથ્યાત્વમ્ ।
નચૈવં સૂત્રકૃદાહ- નહિ શુક્તિકાયામારોપિતં રજતં ઘટજ્ઞાનાન્નિવર્તતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં નામ ત્વંપદાર્થસ્ય જીવસ્ય તત્પદાર્થેન બ્રહ્મણૈક્યાનુભવ ઇતિ તુ સ્વગોષ્ઠીનિષ્ઠં પ્રલાપમાત્રમ્ ।
નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
*1,536*
અપિ ચ યદિ બન્ધમિથ્યાત્વં યદિ ચ જ્ઞાનમાત્રાદ્બન્ધબાધઃ ।
તદા જ્ઞાને સતિ કિમપિ મુક્તિર્નૈવાપેક્ષત ઇતિ સદ્ય એવ સાક્ષાત્કૃતબ્રહ્મણાં શરીરાદિનિવૃત્તિઃ પ્રસજ્યેતેત્યર્થાપત્તેસ્તર્કવિરોધઃ ।
એતચ્ચ તૃતીયે પ્રપઞ્ચયિષ્યામઃ ।
એવં સૂત્રિતપ્રયોજનાક્ષિપ્તં બન્ધમિથ્યાત્વમિહ વર્ણિતમિત્યેતન્નિરાકૃતમ્ ।
*1,538*
અથવા વિષયોક્તયાક્ષિપ્તમિત્યેતદનેન નિરાચષ્ટે ।
એવમુક્તિઃ સૌત્રી બ્રહ્મણો વિષયત્વોક્તિર્બન્ધમિથ્યાત્વં નાપેક્ષતે ।
યદિ હિ સૂત્રે જીવાત્મનો વિષયતયોક્તિઃ સ્યાત્તદા સા તસ્ય સન્દિગ્ધતાસિદ્ધયે કતૃત્વાદિબન્ધમિથ્યાત્વં કથઞ્ચિદપેક્ષેતાપિ ।
બ્રહ્મૈવ હ્યત્ર વિષયતયોચ્યતે ।
નહ્યન્યસ્ય સન્દિગ્ધતયાન્યસ્ય વિચારવિષયતોપપદ્યતે ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
આત્મૈવ બ્રહ્મેત્યેતાં તુ દુરાશામપાકરિષ્યામઃ ।
યદ્વા સકલતન્ત્રાર્થોપોદ્ઘાતઃ પ્રયોજનં યુષ્મદસ્મદિત્યાદિગ્રન્થસ્યેત્યેતદનેનાપાકરોતિ ।
તથા હિ ।
એવમુક્તિઃ સકલજગજ્જન્માદિનિમિત્તત્વલક્ષણં સમસ્તજીવજડાત્મકાત્પ્રપઞ્ચદત્યન્તવ્યાવૃત્તં બ્રહ્મૈવાશેષવેદપ્રતિપાદ્યમિત્યેવં તત્તુ સમન્વયાદિત્યાદિકોક્તિર્જીવગતબન્ધમિથ્યાત્વં નાપેક્ષતે ।
એષા હિ બ્રહ્મણ્યેવ પ્રમાણાભાસપ્રતિપન્નસ્ય જીવાભેદાદેરેવ મિથ્યાત્વમપેક્ષતે ।
યદિ હિ જીવસ્ય બ્રહ્મતાયાં સકલવેદાન્તપર્યવસાનં પ્રતિપાદયિતુમિદં શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તં સ્યાત્તદા વિરોધશાન્ત્યૈ બન્ધમિથ્યાત્વાપેક્ષા ।
ન ચૈવમ્ ।
યથા ચૈતત્તથા વક્ષ્યામઃ ।
નન્વપેક્ષાયાઃ પુરુષધર્મત્વાત્કથમેતત્ ।
ઇત્થમ્ ।
પ્રમિતસ્યાનુપપદ્યમાનસ્યાર્થસ્યૈવોપપાદકાક્ષેપશક્તિરપેક્ષાત્રોચ્યત ઇતિ ।
એવઞ્ચ જ્ઞાનદ્બન્ધનિવૃત્તેર્બન્ધમિથ્યાત્વેન વિનાનુપપદ્યમાનત્વાભાવાન્ન તદાક્ષેપકત્વમિત્યુક્તમ્ ।
*1,542*
મિથ્યાત્વમપિ બન્ધસ્ય ન પ્રત્યક્ષવિરોધતઃ

ન્યાયસુધા:
$મિથ્યાત્વસ્ય પ્રત્યક્ષવિરોધઃ$
દૂષણાન્તરં ચાર્થાપત્તેરાહ- મિથ્યાત્વમપીતિ ॥
ન કેવલં બન્ધમિથ્યાત્વં નૈવ મુક્તિરપેક્ષતે કિં નામ બન્ધસ્ય મિથ્યાત્વં નાસ્તીત્યપિસમ્બન્ધઃ ।
નન્વેતદનુપપન્નમ્ ।
પ્રમાણં હિ સ્વમહિમ્નૈવાર્થં વ્યવસ્થાપયતિ ।
ન પુનઃ પ્રાગર્થસિદ્ધિમપેક્ષતે ।
તથાત્વે વા પ્રમાણવૈયર્થ્યં પૂર્વપ્રમાણસ્યાપિ તથાત્વેનાનવસ્થા ચ સ્યાત્ ।
અતઃ પ્રાગાક્ષેપ્યાસિદ્ધિરર્થાપત્તેર્ભૂષણમેવ ।
પ્રવૃત્તાયાં ત્વર્થાપત્તૌ નાપેક્ષ્યાસિદ્ધિઃ પ્રમિતત્વાદેવ ।
એવં તર્હિ પરિચિતચરપુરુષસ્ય દિવાભુઞ્જાનસ્ય પીનત્વમનુપપદ્યમાનં રસાયનસિદ્ધિં યોગર્દ્ધિં વા કસ્માન્નાક્ષિપેત્ ।
તદસિદ્ધિરપિ પ્રાગર્થાપત્તિપ્રવૃત્તેરલઙ્કાર એવ ।
ઉત્તરકાલં તુ નાસ્ત્યેવેતિ ચેત્ ।
ન ।
વૈષમ્યાત્ ।
નહિ રસાયનસિદ્ધયાદ્યસિદ્ધતયા નાર્થાપત્તિપ્રમેયમ્ ।
અપિ તર્હિ પરિચિતચરે પુરુષે પ્રમાણબાધિતતયા ।
અસિદ્ધં સાધયતિ પ્રમાણં ન તુ પ્રમાણવિરુદ્ધમિતિ હિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
એષા ખલ્વર્થાપત્તિસામગ્રી ।
યદાક્ષેપકસ્ય પ્રમિતત્વમનુપપદ્યમાનત્વં ચ ।
આક્ષેપ્યસ્યાપ્યુપપાદકત્વં પ્રમાણાવિરુદ્ધત્વં ચ ।
અત એવાપ્રમિતત્વમનુપપત્ત્યભાવો ઽન્યથાપ્યુપપત્તિરન્યથૈવોપપત્તિઃ પ્રમાણવિરુદ્ધાર્થત્વં ચેત્યર્થાપત્તિદૂષણાનીતિ ।
સત્યમ્ ।
વયમપિ હિ બન્ધમિથ્યાત્વમહં કર્તા ભોક્તા સુખી દુઃખીત્યાદિપ્રત્યક્ષવિરુદ્ધત્વાદેવ નાર્થાપત્તિપ્રમેયમિતિ બ્રૂમઃ ।
તદિદમુક્તં પ્રત્યક્ષવિરોધત ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષવિરોધતો ઽપીતિ વા યોજના ।
તેન પ્રમાણાન્તરવિરોધં સમુચ્ચિનોતિ ।
ચેષ્યાદિલિઙ્ગૈરહમિત્યેવ યો વેદ્ય ઇત્યાદ્યાગમૈશ્ચાત્મનઃ કર્તૃત્વાદ્યુપેતસ્યૈવ પ્રમિતત્વાત્ ।
અથવા ઽર્થાપત્તેરાભાસત્વેનાનાક્ષિપ્તબન્ધમિથ્યાત્વં વર્ણયત્પરેષાં ભાષ્યમનુપયુક્તમિત્યુક્તમ્ ।
અયુક્તમપિ પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદકત્વાદિત્યનેનોચ્યતે ।
નનુ પ્રત્યક્ષં બન્ધસ્વરૂપમાત્રં ગોચરયતિ ન તુ તસ્મિન્ મિથ્યાત્વાભાવમ્ ।
અતો ઽર્થાપત્તેર્ભાષ્યકારીયસ્ય વા તન્મિથ્યાત્વવ્યુત્પાદનસ્ય કથં પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
મૈવમ્ ।
પ્રત્યક્ષં ખલુ બન્ધં ગોચરયદસ્તીતિ નાસ્તીતિ વા ગોચરયેત્ ।
ઉભયોદાસીનસ્ય જ્ઞાનસ્યાદશર્નાત્ ।
આદ્યે ઽસ્તિત્વં મિથ્યાત્વાભાવશ્ચેત્યનર્થાન્તરમિતિ કથં ન પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
દ્વિતીયે ઽનુભવવિરોધસ્તદ્વ્યુત્પાદનવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
*1,546*
મિથ્યાત્વં યદિ દુઃખાદેસ્તદ્વાક્યાગ્રતો ભવેત્
ન્યાયસુધા:
$નેહ નાનાસ્તીતિ શ્રુત્યર્થવિચારઃ$
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદીદં પ્રત્યક્ષં તત્ત્વાવેદકં ભવેત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
સમસ્તોપાધ્યનવચ્છિન્નાનન્તાનન્દચૈતન્યૈકરસમુદાસીનમેકમેવાદ્વિતીયં ખલ્વાત્મતત્ત્વં નેહનાનાસ્તિ કિઞ્ચનેત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ ગીયતે ।
ન ચૈતાન્યુપક્રમાદિવશાદીદૃગાત્મતત્ત્વમભિદધતિ તત્પરાણિ સન્તિ શક્યાનિ કેનાપ્યુપચરિતાર્થાનિ કર્તુમ્ ।
તદ્વિરુદ્ધં ચ પ્રાદેશિકમનેકવિધદુઃખાદિપ્રપઞ્ચોપપ્લુતમાત્માનમાદર્શયત્પ્રત્યક્ષં કથમુપપ્લવો ન ભવેત્ ।
યેયં ચૈતન્યસ્ય સ્વત એવ સ્થિતલક્ષણબ્રહ્મરૂપતાવભાસં પ્રતિબધ્ય જીવત્પાપાદિકવિદ્યાકમર્પૂર્વપ્રજ્ઞાસંસ્કારચિત્રભિત્તિરનાદિરનિર્વાચ્યવિદ્યા ।
તસ્યાઃ પરમેશ્વરાધિષ્ઠિતત્વલબ્ધપરિણામવિશેષો વિજ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયાશ્રયઃ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વૈકાધારઃ કૂટસ્થચૈતન્યસંવલનસઞ્જાતજ્યોતિરપરોક્ષો ઽહઙ્કારઃ ।
સચ ચિદાત્મનો બુદ્ધયા નિષ્કૃષ્ટ વેદાન્તવાદિભિરન્તઃકરણં મનો બુદ્ધિરહંપ્રત્યયીતિ ચ વિજ્ઞાનશક્તિવિશેષમાશ્રિત્ય ગીયતે ।
પરિસ્પન્દશક્તયા ચ પ્રાણ ઇતિ ।
તદુપરાગનિમિત્તં મિથ્યૈવાત્મનઃ કર્તૃત્વાદિકં પ્રતિભાતિ ।
સ્ફટિકમણેરિવોપધાનનિમિત્તો લોહિતિમા ।
તદેવમહં કર્તા ભોક્તા સુખી દુઃખીત્યાદિપ્રત્યક્ષે શ્રુત્યાદિવિરોધેન પૂતિકૂષ્માણ્ડીકૃતે બન્ધમિથ્યાત્વવ્યુત્પાદનમુપપન્નતરમિત્યત આહ- મિથ્યાત્વં યદીતિ ॥
ભેવેદેતન્નેહનાનેત્યાદિવાક્યવિરોધેન પ્રત્યક્ષમાભાસીકૃત્ય બન્ધમિથ્યાત્વવર્ણનમ્ ।
બાલજનમનોહરા ચૈષા પ્રક્રિયા ।
યદિ તદ્વાક્યમુક્તવિધાત્મતત્ત્વપરં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તથાહિ ।
કિમાપાતતઃ પ્રતિપન્ન એવ વાક્યાર્થઃ ।
અથવોપક્રમોપસંહારાવભ્યાસો ઽપૂર્વતા ફલમ્ ।
અથર્વાદોપપત્તી ચ લિઙ્ગં તાત્પર્યનિર્ણય ઇત્યાદ્યુક્તલિઙ્ગાનુગુણસ્તદવિરુદ્ધશ્ચ ।
નાદ્યઃ ।
મીમાંસાવૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
દ્વિતીયે તુ કથમિદં વાક્યુક્તલક્ષણાત્મતત્ત્વપરં સ્યાત્ ।
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગેષુ બલવત્યોપપત્ત્યા વિરુદ્ધત્વાત્ ।
અત એવ હ્યસતઃ સદજાયતેત્યાદિવાક્યપ્રતિપન્નો ઽર્થઃ કુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈયં સ્યાત્કથમસતઃ સઞ્જાયેતેત્યુપપત્તિવિરુદ્ધસ્ત્યજ્યતે ।
વક્ષ્યતિ ચ ભગવન્સૂત્રકારો ઽભિમાન્યધિકરણે મૃદબ્રવીદિત્યાદિવાક્યાત્પ્રતીતમપ્યર્થમુપપત્તિવિરુદ્ધં પરિત્યજ્યાર્થાન્તરમ્ ।
કથમત્રોપપત્તિવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
એવં યદિ દુઃખાદેરાત્માતિરિક્તસ્ય સમસ્તસ્ય મિથ્યાત્વં શ્રુત્યાદિબલેન સ્યાત્તર્હિ તસ્ય શ્રુત્યાદિવાક્યસ્ય તાવન્મિથ્યાત્વં ભવેત્ ।
આત્માતિરિક્તત્વાત્ ।
અન્યથા સ્વસ્મિન્નેવાસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રતિહતમિતિ ન કઞ્ચિદર્થં પ્રતિપાદયેત્ ।
યદિ ચેદં વાક્યં મિથ્યા સ્યાત્તથાપિ ન દુઃખાદેર્મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયેત્ ।
મિથ્યાભૂતસ્ય વન્ધ્યાસુતવચસઃ સાધકત્વાદર્શનાત્ ।
તદેવમસ્ય વાક્યસ્ય મિથ્યાત્વામિથ્યાત્વયોર્બન્ધમિથ્યાત્વપ્રતિપાદનાસામથ્ર્યાત્પ્રત્યક્ષબાધકત્વાનુપપત્તેર્ન દુઃખાદિબન્ધમિથ્યાત્વસિદ્ધિરિતિ ।
*1,556*
તત્ત્વવિદો વદન્તિ ।
સર્વો ઽપિ હિ બન્ધો બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરવિષયતદ્ધર્મલક્ષણો ઽસ્માભિરપ્યાત્મન્યારોપિત એવેત્યઙ્ગીક્રિયતે ।
યથોક્તં ભાષ્યકૃતા ।
પ્રમાદાત્મકત્વાદ્બન્ધસ્યેતિ ।
અતઃ કિન્નિબન્ધનો બન્ધમિથ્યાત્વનિરાસે નિબર્ન્ધઃ ।
સત્યમ્ ।
તથાપ્યસ્ત્યત્ર દર્શનભેદઃ ।
એવં ખલ્વધ્યાત્મવિદાં દર્શનમ્ ।
ક્રિયાજ્ઞાને પ્રતિ કારકાન્તરાપ્રયોજ્યત્વાદિલક્ષણં કર્તૃત્વં ભોક્તૃત્વં ચ પરમેશ્વરાયત્તમાત્મનિ સ્વતો વિદ્યત એવ ।
ક્રિયાવેશાદિરૂપયા વિક્રિયયા વિનાશાદ્યહેતુત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તસ્યાપરાયત્તત્વાવભાસો ઽવિદ્યાનિમિત્તકો ભ્રમઃ ।
અવિદ્યાદિકં ચ સ્વરૂપેણાત્મસમ્બન્ધિત્વેન ચ સદેવ ।
એવં બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરવિષયાઃ સ્વરૂપસન્ત એવેશ્વરવશા અપ્યવિદ્યાદિવશાદાત્મીયતયાધ્યસ્યન્તે ।
પરાયત્તાત્મીયતાપ્યસ્ત્યેવ ।
તાંશ્ચાત્મનો વિવિક્તાનપિ વિસ્પષ્ટતયાનુપલભમાનસ્તદ્ધર્માન્દુઃખાદીંત્સત્યાનેવાત્મીયત્વેન પશ્યંસ્તત્કૃતે નીચોચ્ચત્વલક્ષણે વિકૃતી સત્યે એવ પ્રતિપદ્યતે ।
તતો રાગદ્વેષાભ્યાં પ્રયુક્તસ્તદ્વિનિવૃત્તયે યત્કરોતિ તદપ્યેતાદૃગેવાતનોતીત્યનેકયોનિષુ બમ્ભ્રમીતિ ।
ન ક્વાપ્યાત્યન્તિકં તદુપશમં લભતે વિના પરમપુરુષારાધનાદિતિ ।
માયાવાદિનસ્તુ દુઃખાદિકં સ્વરૂપેણાપિ મિથ્યેતિ મન્યન્તે ।
યદવોચત્ ।
સત્યાનૃતે મિથુનીકૃત્યેતિ ।
અતસ્તન્નિરાકરણનિર્બન્ધો યુક્ત એવેત્યેતત્પરિભાવયિતું બન્ધમિથ્યાત્વમિતિ સંમુગ્ધે પ્રસ્તુતે ઽપિ દુઃખાદેરિતિ નિષ્કૃષ્ટોક્તમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાદેર્નાન્યો ઽતો ઽસ્તિકર્તેત્યાદિશ્રુતિબાધિતત્વાત્ ।

નહિ સર્વમિથ્યાત્વશ્રુતેરિવાસ્યાઃ કશ્ચિદ્વિરોધો ઽસ્તિ ।
વક્ષ્યતિ ચૈતત્તત્ર તત્ર સૂત્રકારઃ ।
*1,565*
યદપિ પરેણાત્માનાત્મનોરિતરેતરાધ્યાસસમર્થનાય તમેતમવિદ્યાખ્યમાત્માનાત્મનોરિતરેતરાધ્યાસં પુરસ્કૃત્ય સર્વે પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારા લૌકિકાઃ પ્રવૃત્તાઃ સર્વાણિ ચ શાસ્ત્રાણિ ઇત્યાદિના પ્રમાણાન્તરમાદર્શિતમ્ ।
તદનેનૈવ નિરસ્તમ્ ।
અત્ર હિ પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયકર્તૃકર્મકાર્યભોક્તૃભોગ્યભોગલક્ષણવ્યવહારત્રયસ્ય શરીરેન્દ્રિયાદેષ્વહંમમાધ્યાસપુરઃસરત્વપ્રદર્શનેન વ્યવહારકાર્યલિઙ્ગકમનુમાનં વ્યવહારાન્યથાનુપપત્તિર્વાધ્યાસે પ્રમાણમુક્તમ્ ।
નચાનેનાન્તઃકરણશરીરેન્દ્રિયવિષયાણાં તદ્ધર્માણાં દુઃખાદીનાં ચ મિથ્યાત્વં સિદ્ધયતિ ।
સ્વરૂપસતામપિ તાદાત્મ્યતત્સમ્બન્ધિત્વાભ્યામારોપેણૈવ વ્યવહારોપપત્તેઃ ।
નચારોપિતત્વમાત્રેણ મિથ્યાત્વમ્ ।
આત્મનો ઽપ્યન્તઃકરણાદિષ્વારોપિતત્વેન મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અઙ્ગીકૃતશ્ચાન્તઃકરણાદિષુ પરેણાત્માધ્યાસઃ ।
યથોક્તમ્ ।
તં પ્રત્યગાત્માનં સર્વસાક્ષિણં તદ્વિપર્યયેણાન્તઃકરણાદિષ્વધ્યસ્યતીતિ ।
ચેતનસ્યાચેતને સ્વરૂપાધ્યાસાભાવાત્સંસૃષ્ટતયૈવાધ્યાસાત્તન્માત્રેણૈવ સકલલૌકિકવૈદિકવ્યવહારોપપત્તેર્ન મિથ્યાત્વમિતિ ચેત્ સમમચેતનસ્યાપિ ।
યદત્ર કેનચિત્પ્રલપિતમ્ ।
ઇતરેતરાધ્યાસે ઽપિ દેહેન્દ્રિયાદિપ્રપઞ્ચસ્ય બાધનં શ્રુતિયુક્તિભિરુપપાદયિષ્યતે ।
ચિદાત્મા તુ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણતદવિરુદ્ધન્યાયનિર્ણીતો ઽબાધિત ઇતિ ।
તદસત્ ।
પ્રપઞ્ચબાધકશ્રુત્યાદેનિર્રાક્રિયમાણત્વાત્ ।
યુક્તીનાં ચ નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
શ્રુત્યાદિસિદ્ધત્વે ચ મિથ્યાત્વસ્ય તમેતમવિદ્યાખ્યમિત્યાદિ વ્યથર્માપદ્યેત ।
ન ખલુ કો ઽપિ વાદી વદતિ ।
કેનાપિ રૂપેણ શરીરાદિકમાત્મનિ નાધ્યસ્તમિતિ ।
યેનાધ્યાસમાત્રમુપપાદ્યેત ।
તાદાત્મ્યાધ્યાસં ચ નિરાકરિષ્યત્યાચાર્યઃ ।
વિના ચ તેન વ્યવહારમુપપાદયિષ્યતિ ।
*1,574*
યદપ્યહઙ્કારસ્થં કર્તૃત્વાદિકં તદુપરાગાદાત્મનિ ચકાસ્તીતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
અહંપ્રત્યયસ્યાત્મવિષયત્વાત્ ।
નનુ તથા સતિ સુપ્તાવપ્યહમુલ્લેખઃ સ્યાત્ ।
તદાઽત્મનઃ સ્વપ્રકાશતયા પ્રકાશમાનત્વાત્ ।
નચાવિદ્યાકાર્યસ્યાપિ તદાનીં પ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ ।
સુપ્તાવવિદ્યાયાઃ સમુત્ખાતિતનિખિલપરિણામત્વેન તદભાવાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
સુપ્તાવપ્યહમવભાસસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
તથા સતિ સ્મર્યેત હ્યસ્તન ઇવાહઙ્કારઃ ।
અનુભૂતે સ્મૃતિનિયમાભાવે ઽપિ સ્મર્યમાણાત્મમાત્રત્વાદિતિ ચેન્ન ।
સુખમહમસ્વાપ્સમિતિ સુપ્તોત્થિતસ્ય સ્વાપસુખાનુભવપરામર્શદર્શનાત્ ।
તદા વિશેષતઃ સ્મર્યેતિ ચેત્ ।
કિં સ્પષ્ટં સ્મરણમાપાદ્યતે ।
ઉત વિષયવિશેષોપરક્તમ્ ।
આદ્યે ત્વિષ્યાપાદનમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અવિષયજન્યત્વાત્સૌષુપ્તિકસુખસ્ય ।
ન ચાયમસ્તિ નિયમો યત્સ્મર્યમાણમશેષસમ્બન્ધિવિશેષસહિતં સ્મર્યત ઇતિ ।
અત એવ મુખ્યસુખતદનુભવે બાધકાભાવાદદુઃખાભાવવિષયકત્વકલ્પનં પરામર્શસ્યાપાસ્તમ્ ।
*1,581*
યત્ત્વથાતો ઽહઙ્કારાદેશો ઽથાત આતમાદેશ ઇત્યાત્માહઙ્કારયોર્ભેદવચનં તદ્ભાષ્યકૃતૈવાન્યથા વ્યાખ્યાતમ્ ।
વક્ષ્યતિ ચ સૂત્રકારઃ સૈવ હિ સત્યાદય ઇતિ ।
કથમન્યથાહઙ્કારસ્ય સર્વગતત્વમુપપદ્યેત ।
મહાભૂતાન્યહઙ્કાર ઇત્યાદિસ્મૃતિસિદ્ધસ્ત્વહઙ્કારો યદ્યપ્યાત્મનો ભિન્નઃ ।
તથાપિ નાસાવહં કર્તેત્યુલ્લેખવિષયઃ ।
તથા સતિ અહંબ્રહ્માસ્મીત્યાદાવપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્રાપિ યઃ સ્થાણુઃ સ પુરુષ ઇતિવદ્વયખ્યાનમિતિ ચેન્ન ।
તદાઽત્માનમેવાવેદહંબ્રહ્માસ્મીતિ નિરવદ્યસ્ય બ્રહ્મણો ઽપ્યહમુલ્લેખદર્શનાત્ ।
"મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તેઽ; ઇતિ સ્વપ્રપન્નમાયાનિરસનસમર્થસ્યેશ્વરસ્યાપ્યહં સર્વસ્ય પ્રભવ ઇત્યાદ્યુલ્લેખોપલમ્ભાચ્ચ ।
સ્પષ્ટ એવ શબ્દતો ઽપ્યનયોર્ભેદઃ ।
યત્પ્રકૃતિપરિણામવાચિ મકારાન્તમવ્યયમહંપદં ન જાતુ તદાત્મનિ પ્રયુજ્યતે ।
યચ્ચાત્મવાચિ દકારાન્તાસ્મચ્છબ્દજં તન્ન કદાચિદપિ માયાપરિણામે પ્રયુજ્યત ઇતિ ।
તદેવં સર્વમિથ્યાત્વપરત્વે શ્રુતેરેવ મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગેનાસાધકત્વાપત્તૌ દુઃખાદિબન્ધમિથ્યાત્વાસિદ્ધયા ન પ્રત્યક્ષમતત્ત્વાવેદકમિતિ ।
નન્વગ્રત ઇતિ કથમ્ ।
નેહનાનેતિવાક્યેનાત્માતિરિક્તં સકલમપિ મિથ્યેત્યેકૈવ બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
નચ બુદ્ધેર્વિરમ્યવ્યાપારો ઽસ્તિ ।
યાવત્સ્વવિષયગોચરાયા એવ તસ્યાઃ સમુત્પાદાત્તદતિરિક્તવ્યાપારાભાવાદિતિ ।
સત્યમ્ ।
વાક્યેન સકૃદેવ જાતાયાઃ સકલમિથ્યાત્વવિષયાયા બુદ્ધેઃ પ્રામાણ્યાવધારણાય પરીક્ષકબુદ્ધય એવ તદ્વિષયં બુદ્ધયા વિભજ્ય ક્રમેણાવગાહન્ત ઇત્યદોષઃ ।
સમાનમેતદ્યાવજ્જીવમહં મૌનીત્યાદિવાક્યપ્રામાણ્યચિન્તાયામિતિ ।
*1,586*
મિથ્યાયાઃ સાધકત્વં ચ ન સિદ્ધં પ્રતિવાદિનઃ

ન્યાયસુધા:
$અસતઃ સાધકત્વભઙ્ગ$
નનુ શ્રુત્યાદેર્મિથ્યાત્વે ઽપિ સાધકત્વં સમ્ભવતિ ।
મયા મિથ્યાભૂતસ્યૈવ સાધકત્વાભ્યુપગમાદિત્યત આહ- મિથ્યાયા ઇતિ ॥
યાઃ શ્રુત્યાદિવાચો મિથ્યા તાસામિતિ યોજના ।
વિભક્તિપ્રતિરૂપકં વા મિથ્યાયા ઇત્યવ્યયમ્ ।
અયમભિસન્ધિઃ ।
નેહનાનેત્યાદિવાક્યૈઃ કિં પુમાન્નિશ્ચિતાદ્વૈતો બોધ્યતે ।
ઉત તદ્વિપરીતઃ ।
નાદ્યઃ ।
વૈયર્થ્યાત્ ।
દ્વિતીયસ્તુ સત્યસ્યૈવ સાધકત્વમિતિ મન્યમાનો યદીદં વાક્યં સકલમિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયેત્તદા સકલાન્તર્ગતત્વાત્સ્વયમપિ મિથ્યા સ્યાત્ ।
યથા"શબ્દો ઽનિત્યઃઽ; ઇતિશબ્દો ઽનિત્યઃ ।
યદિ ચૈતદ્વાક્યં મિથ્યા સ્યાન્ન કસ્યાપ્યર્થસ્ય સાધકં સ્યાદિત્યનિષ્યપ્રસઙ્ગં પશ્યન્કથં ત્વદભ્યુપગમમાત્રેણ સ્વતર્કસ્ય વિરુદ્ધતાં પ્રતિપદ્યેતેતિ ।
નનુ વાક્યસ્ય સાધકત્વં નામ પદાર્થસંસર્ગપ્રમિતિજનકત્વમ્ ।
તત્ક્વચિત્પદદોષેણ વિહન્યતે ।
ક્વચિત્સઙ્ગત્યગ્રહણાત્ક્વાપિ તદ્વિસ્મરણાત્કદાચિકાઙ્ક્ષાદિવિરહાત્કુત્રચિદ્વિપરીતપ્રતિપાદનેન ।
તદત્રાપિ નેહનાનેત્યાદિવાક્યે સાધકત્વાભાવમાપાદયતા પદદોષાદ્યન્યતમમેવાપાદકમુપાદેયમ્ ।
કિં મિથ્યાત્વેન ।
તત્કિમવિદ્યમાનસ્યાપિ વાક્યસ્ય નિર્દોષપદાવયવત્વાદિકં વિદ્યત ઇતિ વક્તુમુદ્યતો ભવાન્ ।
એવંચ વદતા ભવતા કસ્મિંશ્ચન વિપ્રતિપન્ને ઽર્થે વન્ધ્યાસુતવચનં પ્રમાણયન્તં પ્રતિવાદિનં પ્રતિ નૂનં પદદોષાદિકમેવોપપાદ્ય સાધકત્વં દૂષયિષ્યતે ।
સ્વરૂપસ્યૈવાભાવેનાસાધકત્વે સિદ્ધે કિં તત્ર ચરમભાવિન્યા પદદોષાદિચિન્તયા ।
નહિ શબ્દે ઽવિદ્યમાનત્વેનૈવ ચાક્ષુષત્વસ્યાનિત્યત્વસાધકત્વાભાવે સિદ્ધે કિં તત્ર ચરમભાવિન્યા પદદોષાદિચિન્તયા ।
નહિ શબ્દે ઽવિદ્યમાનત્વેનૈવ ચાક્ષુષત્વસ્યાનિત્યત્વસાધકત્વાભાવે સિદ્ધે વ્યાપ્તિચિન્તા ક્રિયત ઇતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
નનુ મા ભૂત્પ્રતિવાદ્યપેક્ષયા તર્કસ્ય વિરુદ્ધતા ।
વાદ્યપેક્ષયા તુ ભવિષ્યતિ ।
મૈવમ્ ।
વાદિનાપિ હિ શ્રુતિવાક્યેનાત્માતિરિક્તસ્યાખિલસ્ય મિથ્યાત્વં પ્રતિપદ્ય મિથ્યાભૂતસ્યાપિ સાધકત્વમિતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
સો ઽપિ હિ પ્રાક્ સકલમિથ્યાત્વબોધાત્પ્રતિવાદિતુલ્ય એવ ।
તથાચ શ્રુતેઃ સર્વમિથ્યાત્વપ્રતિપાદકત્વે મિથ્યાભૂતસ્યૈવ સાધકત્વં પ્રતીત્ય તદ્વિરોધેન તર્કો નિરસનીયઃ ।
તન્નિરાસે ચ શ્રુતેઃ સર્વમિથ્યાત્વપ્રતિપાદકત્વમિત્યન્યોન્યાશ્રયમનુત્તીર્ણઃ કથમસાવપિ તર્કસ્ય વિરુદ્ધતાં પ્રતિપદ્યેત ।
*1,592*
તચ્ચ મિથ્યાપ્રમાણેન સતા વા સાધ્યતે ત્વયા ।
સતા ચેદ્ દ્વૈતસિદ્ધિઃ સ્યાન્ન સિદ્ધં ચાન્યસાધનમ્

ન્યાયસુધા:
અથ મતમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિકસ્ય સાધકત્વં તાવદનુભવસિદ્ધમ્ ।
તન્મિથ્યાત્વં ચ શ્રુતિભિર્યુક્તિભિશ્ચાવગમ્યતે ।
મિથ્યાભૂતસ્ય સાધકત્વમિત્યેષો ઽર્થઃ કુતઃ સિદ્ધ ઇતિ મા વોચઃ ।
એકજ્ઞાનજનિતસંસ્કારસહકૃતસ્યેતરપ્રમાણસ્યૈવ સુરભિચન્દનમિતિવદ્વિશિષ્ટપ્રત્યયજનકત્વોપપત્તેઃ ।
અથવોભયપ્રતિસન્ધાતુરાત્મનો વિદ્યમાનત્વાદ્દશર્નસ્પર્શનાભ્યમેકાર્થગ્રહણવદ્વિશિષ્ટપ્રતિપત્તિર્ભવિષ્યતિ ।
એવંચ પ્રમાણેનૈવ મિથ્યાભૂતસ્યૈવ સાધકત્વે સિદ્ધે વિરુદ્ધસ્તર્કો ન મદભ્યુપગમમાત્રેણેત્યેતદ્દૂષયિતું વિકલ્પેન પૃચ્છતિ- તચ્ચેતિ ॥
તદિતિ મિથ્યાભૂતસ્યૈવ સાધકત્વમ્ ।
આત્માતિરિક્તસ્ય મિથ્યાત્વમિવેતિ ચશબ્દઃ ।
સતા વા પ્રમાણેનેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદિદં મિથ્યાભૂતસ્યૈવ સાધકત્વં સાધયિતું ત્વયા પ્રમાણદ્વયસમાહારાત્મકં પ્રમાણમુપન્યસ્યતે ।
તન્મિથ્યા સદ્વેતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
સત્ત્વપક્ષં દૂષયતિ- સતા ચેદિતિ ॥
યદ્યપિ પરેણાઙ્ગીચિકીર્ષિતત્વેન પ્રાધાન્યાન્મિથ્યાત્વવિકલ્પઃ પ્રથમં પ્રશ્નાવસરે નિર્દિષ્યઃ ।
તથાપિ મિથ્યાસત્યયોઃ સત્યમર્થતઃ પ્રધાનમિતિ તત્ક્રમેણ દૂષણમ્ ।
સતા ચેદિત્યતઃ પરમાત્મરૂપેણ તદન્યેન વેતિ વિકલ્પઃ ।
પ્રથમપક્ષે વક્ષ્યામ ઇત્યાદ્યપક્ષદૂષણપ્રતિજ્ઞાનં ચાધ્યાહાર્યમ્ ।
આત્મેતરેણ સતેતિ દ્વિતીયપક્ષદૂષણં દ્વૈતસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ ।
તથાચાદ્વૈતપ્રતિપાદકશ્રુતેરુપપત્તિવિરોધ ઇતિ હૃદયમ્ ।
ન પુનરપસિદ્ધાન્તમાત્રે તાત્પર્યમ્ ।
પ્રક્રમાનનુરૂપત્વાત્ ।
શ્રુતેરુપપત્તિવિરોધેનાદ્વૈતપ્રતિપાદકત્વાભાવસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાત્ ।
મિથ્યાત્વપક્ષે દોષમાહ- ન સિદ્ધં ચેતિ ॥
ચશબ્દો ઽવધારણે તુશબ્દાર્થો વા ।
સતો ઽન્યન્મિથ્યાભૂતં તુ સાધનં ન સિદ્ધમેવ ।
મિથ્યાભૂતસ્ય પ્રમાસાધનત્વં ન સિદ્ધમેવેતિ યાવત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યો હિ યન્મિથ્યા ન તત્સાધકમિતિ વ્યાપ્તિમઙ્ગીકૃત્ય શ્રુતેર્મિથ્યાત્વે અસાધકત્વં પ્રસઞ્જયતિ સ મિથ્યાભૂતસ્યૈવ સાધકત્વમિત્યર્થસાધનયોપન્યસ્તપ્રમાણસ્યાપિ મિથ્યાત્વે ઽસાધકત્વમાપાદયિષ્યત્યેવ ।
તથાચ અસ્ય પ્રમાણસ્ય સાધકત્વે સિદ્ધે મિથ્યાભૂતસ્યૈવ સાધકત્વમિત્યર્થસિદ્ધિઃ ।
તતશ્ચ તર્કસ્ય વિરુદ્ધતાસિદ્ધિઃ ।
તતશ્ચાસ્ય પ્રમાણસ્ય સાધકત્વસિદ્ધિરિતિ ચક્રક્રમપ્રસઙ્ગેન નૈકસ્યાપિ સિદ્ધિરિતિ ।
*1,605*
$અસતઃ સાધકત્વાભાવે બાધકોદ્ધારઃ$
નનુ ચ શ્રુતિઃ સ્વવ્યતિરિક્તસ્ય દુઃખાદેર્મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયન્તી કથમુપપત્તિવિરુદ્ધેતિ ચેત્ ।
કૃતો ઽયં શ્રુત્યર્થસઙ્કોચઃ ।
સાધકત્વાનુપપત્તિપ્રમાણબલાદિતિ ચેત્ ।
તર્હિ પ્રમિતં વિહાય મિથ્યાત્વવાદિની કથં દુઃખાદિમિથ્યાત્વમપિ પ્રતિપાદયેત્ તસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ ।
નનુ ચ શ્રુતિવિરોધેન પ્રત્યક્ષમાભાસીકર્તું મયોપક્રાન્તમ્ ।
તેનૈવ શ્રુતિવિરોધાભિધાને કથમિતરેતરાશ્રયત્વં ન સ્યાત્ ।
શ્રુતેરપ્રામાણ્યે બાધકાભાવાત્પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યમ્ ।
તતશ્ચ તદ્વિરુદ્ધત્વેન શ્રુતેરપ્રામાણ્યમિતિ ।
હન્ત તવાપિ કથમિતરેતરાશ્રયત્વં ન સ્યાત્ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યે તદ્વિરોધેન પ્રત્યક્ષાપ્રામાણ્યમ્ ।
તતશ્ચ બાધકાભાવેન શ્રુતિપ્રામાણ્યસિદ્ધિરિતિ ।
શ્રુતેઃ પ્રબલત્વાન્નૈવમિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય દૂષ્ટત્વાત્ ।
સાધયિષ્યતે ચ પ્રત્યક્ષપ્રાબલ્યમ્ ।
નનુ ચાત્ર શ્રુતેઃ પ્રત્યક્ષવિરોધમેવોપન્યસ્ય તત્પ્રાબલ્યવ્યુત્પાદનં કુતો ન કૃતમ્ ।
કિમુપપત્તિવિરોધવ્યુત્પાદનેન ।
ઉચ્યતે ।
પરેણ હ્યત્રાદ્વૈતપરત્વે તાત્પર્યલિઙ્ગાનુગુણત્વં મહતા પ્રબન્ધેનોપપાદિતમ્ ।
અતસ્તદ્વિરોધ એવ પરસ્ય વિચારાકૌશલપ્રકટનાય વ્યુત્પાદિતઃ ।
ઉપક્રમાદિવિરોધસ્ય ચૈતદુપલક્ષણમ્ ।
તં ચ વ્યુત્પાદયિષ્યામઃ ।
*1,607*
નનુ મા ભૂત્તર્કસ્ય વિરુદ્ધતા ।
તથાપિ મિથ્યાભૂતો ઽપિ સ્વાપ્નો ઽર્થઃ શુભાશુભયો રેખારોપિતો વર્ણો ઽર્થસ્ય પ્રતિબિમ્બં ચ બિમ્બસ્ય સ્ફટિકલૌહિત્યં ચોપાધાનસન્નિધાનસ્ય વર્ણદૈર્ઘ્યાદિકં ચાર્થભેદસ્ય સવિતૃસુષિરપ્રભૃતિચારિષ્યસ્ય સાધકમુપલબ્ધમિતિ પ્રશિથિલમૂલત્વેનાભાસત્વમ્ ।
મૈવમ્ ।
યતો ઽત્ર, યત્સાધકં ન તન્મિથ્યા, યચ્ચ મિથ્યા ન તત્સાધકમ્ ।
તથા હિ ।
સ્વપ્નસ્ય તાવજ્જ્ઞાનાર્થરૂપસ્ય સત્યતાં વક્ષ્યતિ ।
રેખાપિ વર્ણે પદમિવાર્થે સઙ્કેતિતા તં સ્મારયતીતિ ન કિઞ્ચિદત્ર મિથ્યાસ્તિ ।
અત એવ રેખામુપલભ્ય વર્ણમુચ્ચારયન્તિ ।
પ્રતિબિમ્બસ્ય તુ સત્યતા પરેણાપ્યઙ્ગીકૃતા ।
વિચ્છેદસ્યાપિ સત્યતામુપપાદયિષ્યામઃ ।
સ્ફટિકલૌહિત્યમપ્યેતેનૈવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
દૈર્ઘ્યાદયો ઽપિ ધ્વનિષ્વિવ વર્ણેષ્વપિ સ્વાભાવિકા એવ ।
અન્યથા સ્વરેષ્વિવ વ્યઞ્જનેષ્વપિ ધ્વાનોપધાનવશેન દીર્ઘાદિપ્રતિભાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન તથાવિધધ્વનિવ્યઙ્ગં વ્યઞ્જનમિતિ ચેન્ન ।
તથાત્વે વર્ણેષ્વેવ વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યઃ સ્યાત્ ।
સ એવ દૈર્ઘ્યાદિપદાભિધેયો ભવિષ્યતિ ।
સવિતૃસુષિરપ્રભૃતિજ્ઞાનમેવારિષ્યસૂચકમ્ ।
વક્ષ્યતે ચૈતત્ ।
એવમન્યદપ્યૂહનીયમિતિ ।
તસ્માત્પદવાક્યપ્રમાણવિદામગ્રેસરેણ પરમાસ્તિકેન ભગવતા ભાષ્યકારેણોક્તો ભગવતિ સ્વરૂપભેદાભાવ એવ શ્રુત્યર્થો ઽવધેયઃ ।
*1,613*
$સિદ્ધાન્તે નેહ નાનેતિ શ્રુત્યર્થસમર્થનમ્$
નન્વત્રાપ્યનુપપત્તિરેવ ।
યતો નાનેતિ નાનાભૂતઃ પ્રપઞ્ચો ઽભિધીયતે ।
નતુ ભેદઃ ।
તથાત્વે નાનાત્વમિતિ સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
મુક્તોપસૃપ્યવ્યપદેશાદિત્યાદાવિવ ભાવપ્રધાનનિર્દેશોપપત્તેઃ ।
ભવિતૃપ્રાધાન્યે ઽપિ બ્રહ્મણિ નાનાભૂતાવયવગુણકર્માદિનિષેધે નાનાત્વમેવ નિષિદ્ધં ભવતિ ।
"સવિશેષણે હિ વિધિનિષેધૌ વિશેષણમુપસઙ્ક્રામતેઽ; ઇતિ ન્યાયાત્ ।
ઉભયનિષેધે ગૌરવાત્ ।
વિશેષણસ્ય પ્રથમપ્રાપ્તત્વાત્ ।
અન્યથા તદુપાદાનવૈયર્થ્યાત્ ।
"ન જીર્ણમલવદ્વાસાઃ સ્નાતકઃ સ્યાત્ઽ; ઇત્યાદૌ દર્શનાચ્ચ ।
અત એવોક્તમ્ ।
"વિશેષ્યં નાભિધા ગચ્છેત્ક્ષીણશક્તિર્વિશેષણેઽ; ઇતિ ।
યત્ક્વચિદ્વિશિષ્ટવિધિનિષેધાઙ્ગીકરણં તદગતિકયૈવ ।
સવિશેષત્વં ચ બ્રહ્મણો વક્ષ્યામઃ ।
નન્વેવં સત્યપ્રાપ્તપ્રતિષેધ ઇતિ ચેન્ન ।
આભાસપ્રાપ્તત્વાત્ ।
તથાચ"ન સ્થાનતો ઽપિઽ; ઇત્યાદ્યધિકરણપૂર્વપક્ષે દર્શયિષ્યામઃ ।
પરસ્યૈવ સ્વર્ગાપૂર્વાદિનિષેધો ઽપ્રાપ્તત્વાદનુપપન્નઃ ।
"એકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ; ઇત્યાદૌ સજાતીયવિજાતીયસ્વગતનાનાત્વનિષેધં વ્યાકુર્વતા ભવતાપિ સમાધાતવ્યમેતત્ ।
*1,624*
સાધકત્વં સતસ્તેન સાક્ષિણા સિદ્ધિમિચ્છતા ।
સ્વીકૃતં હ્યવિશેષસ્ય સાધ્યા સાધકતા પુનઃ

તચ્ચાવિશેષમાનેન સાધ્યમિત્યનવસ્થિતિઃ
ન્યાયસુધા:
$અવિશેષસ્ય સાધકત્વભઙ્ગઃ$
નનુ યથા ભવતો મિથ્યાભૂતસ્ય સાધકત્વં ન સંમતમ્ ।
તથા મમ સત્યસ્ય સાધકત્વં ન સંમતમ્ ।
ચૈતન્યાતિરિક્તસ્ય સત્યતાનભ્યુપગમાત્ ।
ચૈતન્યસ્ય ચ ક્રિયાવેશશૂન્યસ્ય સાધકત્વાયોગાત્ ।
તત્ર યથા મિથ્યાભૂતસ્ય સાધકત્વાનભ્યુપગમેન શ્રુતેર્મિથ્યાત્વે ઽસાધકત્વપ્રસઙ્ગાન્ન બન્ધમિથ્યાત્વસાધકતેત્યુક્તં ભવતા ।
એવં મયાપિ સત્યસ્ય સાધકત્વમનભ્યુપગચ્છતા વક્તું શક્યત એવ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય સત્યત્વે સાધકત્વં ન સ્યાત્ ।
મિથ્યાત્વં તુ ત્વયૈવ નોપેયતે ।
તતશ્ચ પ્રત્યક્ષસ્યાપિ બન્ધસત્યત્વસાધકત્વાભાવાત્"મિથ્યાત્વમપિ બન્ધસ્ય ન પ્રત્યક્ષવિરોધતઃઽ; ઇત્યનુપપન્નમિતિ ।
એવંચ પ્રથમમેવ મતિકર્દમે કથારમ્ભણમશક્યમાપદ્યેત ।
તેનાવિચાર્યૈય તાવત્પ્રમાણસદસક્ષત્ત્વં વિચાર આરબ્ધવ્ય ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
દુઃખાદિસત્યતાગ્રાહિણઃ પ્રત્યક્ષસ્ય સત્યત્વે ઽપ્યવિરોધાત્ ।
સતઃ સાધકત્વં મયા ન સ્વીકૃતમિત્યુક્તમિતિ ચેત્તત્રાહ- સાધકત્વમિતિ ॥
તેન માયાવાદિના ।
ભાવરૂપાજ્ઞાનસ્યેતિ શેષઃ ।
હિશબ્દો હેતૌ ।
પ્રસિદ્ધિદ્યોતકો વા ।
માયાવાદિના ખલુ ભાવરૂપાજ્ઞાનં સિષાધયિષતા"પ્રત્યક્ષં તાવદહમજ્ઞો મામન્યં ચ ન જાનામીત્યપરોક્ષાવભાસદર્શનાત્ઽ; ઇત્યાદિના તત્સાધનાય સાક્ષિપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમઙ્ગીકૃતમ્ ।
આશ્રયપ્રતિયોગિજ્ઞાનભૂતમપિ સાક્ષિચૈતન્યમિત્યાદ્યુત્તરવાક્યેન પ્રત્યક્ષસ્ય સાક્ષિત્વાવગમાત્ ।
એવંચ સાક્ષિણાજ્ઞાનસિદ્ધિમિચ્છતા પરેણ સતઃ સાધકત્વં સ્વીકૃતમેવ ।
સાક્ષિચૈતન્યસ્ય સત્ત્વાત્ ।
અતો મયા સતઃ સાધકત્વં નાઙ્ગીકૃતમિતિ ન શક્યતે વક્તુમ્ ।
અસ્માભિરપિ દુઃખાદિબન્ધસત્યતાયાં સાક્ષિપ્રત્યક્ષમેવોપન્યસ્તમિતિ હૃદયમ્ ।
અજ્ઞાનવશાદેવ સાક્ષિણઃ સાધકત્વં મયાઙ્ગીક્રિયતે ।
ન સ્વત ઇતિ ચેન્ન ।
ઇતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ખલુ સાક્ષ્યવભાસાદન્યાજ્ઞાનસત્તા તવાસ્તિ ।
તતો ઽજ્ઞાને સતિ સાક્ષિણઃ સાધકત્વસિદ્ધિસ્તસ્યાં ચાજ્ઞાનસિદ્ધિરિતિ કથં નેતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
દ્વયોરનાદિત્વાન્નૈવમિતિ ચેત્ ।
તર્હ્યજ્ઞાનવશાદિતિ રિક્તં વચઃ ।
નહિ સર્વથા યદ્યન્નાપેક્ષતે તત્તદધીનમિતિ યુજ્યતે ।
અપેક્ષાયાં તુ પરસ્પરાશ્રયાનુત્તારઃ ।
*1,630*
એવમુભયવાદિસમ્પ્રતિપન્નં પ્રમાણં સ્વમતે ઽસ્તીતિ દર્શયિતું સત્યસ્ય સાક્ષિણો ઽજ્ઞાનસાધકત્વં પરાભ્યુપગતમુપન્યસ્તમ્ ।
સામ્પ્રતં પ્રસઙ્ગાત્તદપિ નોપપદ્યત ઇત્યાહ- અવિશેષસ્યેતિ ॥
ભાવરૂપમજ્ઞાનમનિચ્છન્તં પ્રતિ હિ તત્ર સાક્ષિપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમુપન્યસ્તમ્ ।
નચ તદુચિતમ્ ।
સાક્ષિણો ઽશેષવિશેષવિધુરત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
અવિશેષસ્ય સાધકતા તુ પરં પ્રતિ ત્વયા સાધ્યૈવ ।
ન તુ સિદ્ધા ।
યત્સાધકં કરણં વા ફલં વા નિત્યં વા જ્ઞાનં તત્સર્વં જાત્યાદિવિશેષવત્ ।
યચ્ચ નિર્વિશેષં શશવિષાણાદિ ન તત્સાધકમિતિ પરેણ નિયમસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ન હ્યસમ્પ્રતિપન્નસાધકભાવં કસ્યાપ્યર્થસ્ય સાધનાયોપન્યાસમર્હતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ પ્રમાણં વસ્તુસિદ્ધાવુપયુજ્યતે ।
તત્સવિશેષત્વં તુ કિમર્થમિતિ ચેત્સત્યમ્ ।
નિર્વિશેષસ્ય પ્રામાણ્યમેવ નોપપદ્યત ઇતિ તદર્થમેવ વિશેષાનુસરણમ્ ।
ન હિ સાધકતમત્વાદિવિશેષાભાવે પ્રામાણ્યં શક્યનિર્વાહમ્ ।
સાક્ષિણ્યારોપિતતયૈવાજ્ઞાનં સિદ્ધયતિ ।
ન તતો ઽતિરિક્તં સાધકત્વં તસ્યેતિ ચેત્ ।
ન તર્હિ સુતરાં સાક્ષિણાજ્ઞાનસિદ્ધિઃ ।
પ્રકાશાશ્રયં તમઃ પ્રકાશેનૈવ સિદ્ધયતીત્યસ્યાર્થસ્યાવિશેષવાદિના ભવતા પરં પ્રત્યુપપાદયિતુમશક્યત્વાત્ ।
કિઞ્ચાજ્ઞાનમારોપિતમપિ સાક્ષિણો વિષયો ન વા ।
આદ્યે વિષયિત્વં સાક્ષિણ્યાપતિતમ્ ।
દ્વિતીયે સાક્ષિત્વમેવાનુપપન્નમ્ ।
"સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સંજ્ઞાયામ્ઽ; ઇતિ નિર્વચનાસમ્ભવાત્ ।
અતદ્વિષયેણ તત્સિદ્ધિરલૌકિકી ।
નિર્વિશેષસ્યાપ્યજ્ઞાનવશાત્સાક્ષિત્વમિતિ ચ નિરસ્તમ્ ।
યસ્તુ વૈય્યાત્યાદ્બ્રયીતિ ।
સિદ્ધપ્રામાણ્યમિવ સાધ્યપ્રામાણ્યમપિ પ્રમારં પ્રયોગાર્હમેવ ।
અન્યથા શબ્દાનિત્યત્વે કૃતકત્વમુપન્યસ્ય પરેણાન્યતરાસિદ્ધાવુદ્ભાવિતાયાં તત્સાધનસ્ફૂર્તિમતાપિ તૂષ્ણીં ભવિતવ્યમ્ ।
અહં ચાવિશેષસ્ય સાક્ષિણઃ સાધકત્વં વિપ્રતિપત્તૌ સાધયિષ્યામીતિ ।
સ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિં સવિશેષેણ પ્રમાણેનૈતત્સાધ્યતે ।
ઉતાવિશેષેણેતિ ।
નાદ્યઃ ।
તસ્ય તવ મિથ્યાત્વાત્ ।
પરેણ ચોક્તન્યાયેન તસ્ય સાધકત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
અતો દ્વિતીય એવાઙ્ગીકર્તવ્ય ઇત્યાહ-
તચ્ચેતિ ॥
કિમતઃ ।
ઇદં તતઃ ।
તદવિશેષપ્રમાણં કિં સાક્ષ્યુતન્યત્ ।
આદ્યે અન્યોન્યાશ્રયત્વમ્ ।
સાક્ષિણઃ સાધકત્વસિદ્ધિરિતિ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
તદભાવાત્ ।
અવિશેષાન્તરાઙ્ગીકારે દૂષણમાહ- ઇત્યનવસ્થિતિરિતિ ॥
તસ્યાપિ અવિશેષસ્ય સાધકત્વમવિશેષપ્રમાણેનૈવ સાધ્યમિત્યુપપાદનમિતિશબ્દેન સૂચયતિ ।
નનુ ચાવિશેષસ્ય સાધ્યા સાધકતેતિ પ્રકૃતમતઃ સા ચેતિ પરામર્શો યુક્તઃ ।
સત્યમ્ ।
તથાપિ પ્રાગ્યન્મિથ્યાભૂતસ્યાપિ સાધકત્વં પ્રમાણવિકલ્પનિરાકરણેન નિરસ્તં તત્સવિશેષત્વાદિવિકલ્પનિરાકરણેનાપિ નિરાકરણીયમિતિ સૂચનાય સામાન્યેન નપુંસકનિર્દેશઃ ।
એતેન પ્રાગ્વિકલ્પિતઃ સતાઽત્મભૂતેનેતિ પક્ષો ઽપિ નિરસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
*1,643*
અનઙ્ગીકુર્વતાં વિશ્વસત્યતાં તન્ન વાદિતા

તસ્માદ્ વ્યવહૃતિઃ સર્વા સત્યેત્યેવ વ્યવસ્થિતા
ન્યાયસુધા:
$પ્રમાણ્યાદિસત્તાનભ્યુપગમે વાદિત્વાનુપપત્તિઃ$
મિથ્યાત્વં યદીત્યાદિનોક્તં પ્રસઙ્ગમુપસંહરતિ- અનઙ્ગીકુર્વતામિતિ ॥
યસ્માદેવં ન મિથ્યાભૂતસ્ય સાધકત્વં તત્તસ્માદ્વિશ્વસત્યતામનઙ્ગીકુર્વતામાત્માતિરિક્તસ્ય સર્વસ્યાપિ મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયતાં નેહનાનેત્યાદિવાક્યાનામપિ મિથ્યાત્વપ્રસક્તયા ન વાદિતા ન સાધકતા સ્યાત્ ।
તદ્વાક્યસ્યેતિ પ્રકૃતમેકવચનં સમૂહવિષયમિતિ જ્ઞાપયિતુમુપસંહારે બહુવચનમ્ ।
અથવાતિપ્રસઙ્ગાન્તરાભિધાનમેતત્ ।
તથાહિ ।
યદિ ચૈતન્યાતિરિક્તં સમસ્તં મિથ્યા સ્યાત્તદા સમસ્તાન્તર્ગતં કથાવ્યવહારાઙ્ગભૂતં પ્રમાણાદિકમપિ મિથ્યા સ્યાત્ ।
તથાચ વિશ્વસત્યતામનઙ્ગીકુર્વતસ્તન્મિથ્યાત્વમઙ્ગીકુવર્તો માયાવાદિનો નિરુપાયસ્ય કથકતા ન સ્યાત્ ।
કુતઃ ।
તત્તસ્માદુક્તરીત્યા મિથ્યાભૂતસ્ય સાધનબાધનાઙ્ગતાયોગાદિતિ ।
વિશ્વમિથ્યાત્વમઙ્ગીકુર્વતામપિ ચાર્વાકાણાં બૌદ્ધાનાં ચ વાદિત્વોપલમ્ભાદ્વયભિચાર ઇતિ ચેન્ન ।
તેષામપ્યાપાદનવિષયત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમનઙ્ગીકુર્વતાં ચાર્વાકબૌદ્ધમાયાવાદિનામિતિ ।
અન્યથા ત્વયા તેનેત્યેકવચનસ્ય પ્રસ્તુતત્વાદનઙ્ગીકુવર્ત ઇત્યવક્ષ્યત્ ।
તથાપિ પ્રમાણબાધઃ ।
ચાર્વાકાદીનાં વાદિત્વસ્ય પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
વાદિત્વાભાવસ્યાત્રાપાદ્યમાનત્વાત્ ।
સાધનસ્ય હિ પ્રમાણબાધો દૂષણમ્ ।
ન ત્વાપાદનસ્ય ।
તસ્ય અનિષ્યવિષયત્વાત્ ।
અનિષ્યસ્ય ચ પ્રામાણિકપરિત્યાગાપ્રામાણિકસ્વીકારરૂપત્વાત્ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગમાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગાદિત્યાશયવાનુક્તસ્ય પ્રસઙ્ગત્વં સ્ફુટીકર્તું વિપર્યયપર્યવસાનમાહ- પક્ષબલાબલચિન્તા ન સ્યાત્ ॥
વ્યવહ્રિયતે ઽનયેતિ વ્યવહૃતિઃ ।
કથાઙ્ગભૂતપ્રમાણાદીતિ યાવત્ ।
પ્રમાણાદીનાં કથાવ્યવહારકારણત્વાત્કારણાભાવે ચ કાર્યાભાવસ્ય સુલભત્વાત્સુસ્થો ઽતિપ્રસઙ્ગમૂલભૂતઃ પ્રતિબન્ધ ઇતિ જ્ઞાપયિતું પ્રમાણાદીતિ રૂઢપદપરિત્યાગેન વ્યવહૃતિરિતિ યૌગિકપદોપાદાનમ્ ।
_________________________એન્દ્ ઓf વોલુમે 1_________________________
*2,1*
$જિજ્ઞાસાધિકરણે પ્રમાણાદિસત્તાનભ્યુપગમે વાદિત્વાનુપપત્તિઃ$
અસ્તુ કથાઙ્ગભૂતપ્રમાણાદિવ્યવહારસ્ય સત્યતા દુઃખાદિબન્ધસ્ય તુ કિમાયાતમિત્યત આહ- વ્યાવહારિકમિતિ ॥
એતસ્માત્પ્રમાણાદિવ્યવહારસ્ય સત્યત્વાદ્વયાવહારિકં વ્યવહારવિષયો દુઃખાદિ ।
ચશબ્દો ન કેવલં વ્યવહારો વ્યાવહારિકં ચેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
નહિ પ્રમેયં નાસ્ત્યસ્તિ ચ પ્રમાણમિતિ સમ્ભવતિ ।
વ્યાઘાતાદિત્યર્થપ્રતિપાદનાય વ્યાવહારિકમિત્યુક્તમ્ ।
યદત્રોક્તમ્ ।
પ્રમાણાદીનાં સત્ત્વં યદભ્યુપેતં કથકેન તત્કસ્ય હેતોઃ ।
કિં વાગ્વ્યવહારસ્ય પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમવ્યાપ્તત્વેન તદભાવે પ્રવર્તયિતુમશક્યત્વાદથ કથકપ્રવર્તનીયવાગ્વ્યવહારં પ્રતિ હેતુભાવાદુત લોકસિદ્ધત્વાદથવા તદનભ્યુપગમસ્ય તત્ત્વનિર્ણયવિજયાતિપ્રસક્તત્વાત્ ।
આદ્યે ઽપિ કિં વ્યવહારમાત્રં પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમવ્યાપ્તમુત સાધબાધનક્ષમો વ્યવહારઃ ।
ન પ્રથમઃ ।
તદનભ્યુપગચ્છતો ઽપિ ચાર્વાકમાધ્યમિકાદેર્વાગ્વિસ્તરાણાં પ્રતીયમાનત્વેન વ્યભિચારાત્ ।
તસ્યૈવાનિષ્પત્તૌ ભવતસ્તન્નિરાસપ્રયાસાનુપપત્તેઃ ।
તસ્યાપિ પક્ષત્વે બાધઃ ।
દ્વિતીયે બાધતાદવસ્થ્યમ્ ।
મમ સત્તાનભ્યુપગમસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
હેતુશ્ચ તવાસિદ્ધઃ ।
સિદ્ધત્વે વા સિદ્ધં મમ સમીહિતમ્ ।
વ્યતિરેકે ચ સદ્વચનાભાસલક્ષણયોગિત્વમુપાધિઃ ।
યતો ઽભ્યુપગમ્યાપિ પ્રમાણસત્તાં પ્રવર્તિતા મતાન્તરાનુસારિભિર્વ્યવહારા અભ્યુપગતપ્રમાણાદિસત્ત્વૈર્મતાન્તરાનુસારિભિરપરૈઃ સાધનાદ્યક્ષમા ઇતિ કથ્યન્તે ।
તેન જ્ઞાયતે વ્યવહારસ્ય સાધનાદ્યક્ષમતાયાં સદ્વચનાભાસલક્ષણયોગિત્વમેવ પ્રયોજકમ્ ।
નતુ સત્તાનભ્યુપગમ ઇતિ ।
નનુ યદિ પ્રમાણાદીનિ ન સન્તિ ।
તદા વ્યવહાર એવ ધર્મી કથં સિદ્ધયેત્ ।
દૂષણાદિવ્યવસ્થા વા કથં સ્યાત્ ।
સર્વવિધિનિષેધાનાં પ્રમાણાધીનત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
ન બ્રૂમો વયં ન સન્તિ પ્રમાણાદીનીતિ સ્વીકૃત્ય કથારભ્યેતિ ।
કિં નામ સન્તિ ન સન્તિ પ્રમાણાદીનીત્યસ્યાં ચિન્તાયામુદાસીનૈર્યથા સ્વીકૃત્ય તાનિ ભવતા વ્યવહ્રિયન્તે ।
તથા વ્યવહારિભિરેવ કથા પ્રવર્ત્યતામિતિ ।
કિઞ્ચ કીદૃશીં મર્યાદામવલમ્બ્ય પ્રવૃત્તાયાં કથાયામિદં દૂષણમુક્તં ભવતા ।
કિં પ્રમાણાદીનાં સત્ત્વમુપગમ્યોભાભ્યાં વાદિપ્રતિવાદિભ્યાં પ્રવર્તિતાયામુતાસત્ત્વમભ્યુપેત્યાથૈકેન સત્ત્વમપરેણ ચાસત્ત્વમઙ્ગીકૃત્ય ।
નાદ્યઃ ।
અભ્યુપગતપ્રમાણાદિસત્ત્વં પ્રત્યેતાદૃક્પર્યનુયોગાનવકાશાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સ્વસ્યાપ્યાપત્તેઃ ।
ન તૃતીયઃ ।
તથૈવ કથાન્તરપ્રસક્તેઃ ।
તસ્માત્પ્રમાણાદિસત્ત્વાસત્ત્વાભ્યુપગમૌદાસીન્યેન, વ્યવહારનિયમે સમયં બદ્ધ્વા, પ્રવર્તિતાયાં કથાયાં, ભવતેદં દૂષણમુક્તમિતિ વાચ્યમ્ ।
તથાચ વ્યાઘાતઃ ।
નચ વાચ્યં નેદં દૂષણં પ્રતિવાદિનં પ્રત્યુચ્યતે ।
કિં નામ શિષ્યાદયઃ પ્રમાણાદિસત્તાનભ્યુપગન્તુઃ કથાનધિકારં જ્ઞાપ્યન્ત ઇતિ ।
યતઃ શિષ્યાદીન્પ્રત્યપિ ચાર્વાકાદેર્દેષો ઽયમિત્યેવાભિધાતવ્યમ્ ।
કથં ચ તથા સ્યાત્ ।
તસ્ય કથાપ્રવેશાપ્રવેશયોસ્તદ્બોધાક્ષમત્વાત્ ।
કથાયામેવ હિ નિગ્રહઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સ્યાદપ્યેવં યદિ કથકપ્રવર્તનીયવાગ્વ્યવહારં પ્રતિ પ્રમાણાદીનાં હેતુતા તત્સત્તાનભ્યુપગમે નિવર્તેત ।
નત્વેવં સમ્ભવતિ ।
તથા સતિ તત્સત્તાનભ્યુપગન્તૃણાં વાગ્વ્યવહારસ્વરૂપમેવ ન નિષ્પદ્યેત ।
હેત્વનુપપત્તેઃ ।
અથ મન્યસે ।
કથકવ્યવહારં પ્રતિ હેતુત્વાત્પ્રમાણાદીનાં સત્ત્વમ્ ।
સત્ત્વાચ્ચાભ્યુપગમો યત્સત્તદભ્યુપગમ્યત ઇતિ સ્થિતેરિતિ ।
મૈવમ્ ।
કયાપિ નિયમસ્થિત્યા પ્રવૃત્તાયાં કથાયાં કથકવાગ્વ્યવહરં પ્રતિ હેતુત્વાત્પ્રમાણાદીનાં સત્ત્વં સત્ત્વાચ્ચાભ્યુપગમો ભવતા પ્રસાધ્યઃ ।
કથાતઃ પૂર્વં તુ તત્ત્વાવધારણં પરપરાજયં વાભિલષદ્ભયાં કથકાભ્યાં યાવતા વિના તદભિલષિતં ન પર્યવસ્યતિ તાવદનુરોદ્ધવ્યમ્ ।
તચ્ચ વ્યવહારનિયમસમયબન્ધાદેવ દ્વાભ્યામપિ તાભ્યાં સમ્ભાવ્યત ઇતિ વ્યવહારનિયમમેવ બધ્નીતઃ ।
સચ પ્રમાણેન તર્કેણ ચ વ્યવહર્તવ્યમિત્યાદિરૂપઃ ।
નચ પ્રમાણાદીનાં સત્તાપીત્થમેવ તાભ્યામઙ્ગીકર્તુમુચિતા ।
તાદૃશવ્યવહારનિયમમાત્રેણૈવ કથાપ્રવૃત્ત્યુપપત્તેઃ ।
પ્રમાણાદિસત્તામભ્યુપેત્યાપિ તથાવિધવ્યવહારનિયમવ્યતિરેકેણ કથાપ્રવૃત્તિં વિના તત્ત્વનિર્ણયસ્ય જયસ્ય વાભિલષિતસ્ય કથકયોરપર્યવસાનાત્ ।
નાપિ તૃતીયઃ ।
લોકવ્યવહારો ઽપિ પ્રમાણવ્યવહારો વા સ્યાત્ પામરાદિસાધારણવ્યવહારો વા ।
નાદ્યઃ ।
વિચારપ્રવૃત્તિમન્તરેણ તસ્ય દુર્નિરૂપત્વાત્ ।
તદર્થમેવ ચ પૂર્વં નિયમસ્ય ગવેષણાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
શરીરાત્મત્વાદીનામપિ તથા સતિ ભવતા સ્વીકર્તવ્યતાપાતાત્ ।
પશ્ચાત્તદ્વિચારબાધ્યતયા નાભ્યુપેયત ઇતિ ચેત્ ।

તર્હિ પ્રમાણાદિસત્તાપિ યદિ વિચારબાધ્યા ભવિષ્યતિ તદા નાભ્યુપેયૈવ અન્યથા તૂપગન્તવ્યેતિ લોકવ્યવહારસિદ્ધતયા સત્ત્વમભ્યુપગમ્યત ઇતિ તાવન્ન ભવતિ ।
ન ચતુર્થઃ ।
યાદૃશો ભવતા પ્રમાણાદિસત્તામભ્યુપગમ્ય વ્યવહારનિયમઃ કથાયામવલમ્બ્યતે ।
તસ્યૈવ પ્રમાણાદિસત્ત્વાસત્ત્વાનુસરણૌદાસીન્યેનાસ્માભિરપ્યવલમ્ભાત્ ।
તસ્ય યદિ માં પ્રતિ ફલાતિપ્રસઞ્જકત્વમ્ ।
તદા ત્વાં પ્રત્યપિ સમાનઃ પ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમસ્ય કથોપયોગાભાવાદનઙ્ગીકુર્વતાં પ્રમાણાદિસત્તાં ન વાદિતેત્યનુપપન્નમિતિ ।
*2,23*
તદેતત્સર્વમનેનાપહસિત વેદિતવ્યમ્ ।
તથા હિ ।
યત્તાવદ્વયવહારમાત્રસ્ય પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમવ્યાપ્તત્વપક્ષે દૂષણમુક્તમ્ ।
તદસત્ ।
યદિ ખલ્વેવમસ્માભિઃ સાધ્યેત ।
માયાવાદી પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમવાન્ ।
વ્યવહર્તૃત્વાત્ ।
તદ્વયવહારો વા પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમપુરઃસરો વ્યવહારત્વાત્તત્ત્વવાદિવત્તદ્વયવહારવચ્ચેતિ ।
યદ્વા નાયં વ્યવહર્તા પ્રમાણાદિસત્તાનભ્યુપગન્તૃત્વાત્ ।
તદ્વયવહારો વા ન વ્યવહારઃ ।
પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમપુરઃસરતાશૂન્યત્વાદિતિ ।
તદા સ્યાદેવ વ્યભિચારદોષઃ ।
કો નામ સ્વસ્થાત્મૈવમનુમિમીતે ।
કિં નામ યદિ પ્રમાણાદીનિ સન્તિ ન સ્યુઃ ।
તર્હિ સાધકાનિ ન સ્યુઃ ।
અસતઃ સાદકત્વાનુપપત્તેઃ ।
તેષાં ચાસાધકત્વે તત્કાર્યો વ્યવહારો ન નિષ્પદ્યેત ।
તથાચ વાદિતા ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચેયમ્ ।
તસ્માત્તદ્ધેતૂનાં પ્રમાણાદીનાં સત્તાભ્યુપગન્તવ્યેત્યાચાર્યેણ પ્રસઙ્ગત્વેનાભિમતત્વાત્ ।
વ્યભિચારસ્થલસ્ય ચ પ્રસઙ્ગવિષયતુલ્યતાઙ્ગીકૃતા ।
બાધસ્તુ પ્રસઙ્ગસ્યાલઙ્કાર એવેત્યુક્તમ્ ।
સાધનબાધનક્ષમવ્યવહારસ્ય પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપમવ્યાપ્તત્વપક્ષે ઽપ્યુક્તદૂષણમનેનૈવ નિરસ્તમ્ ।
માયાવાદિનં તદ્વયવહારં વા પક્ષીકૃત્ય વિશિષ્ટવ્યવહારકર્તૃત્વેન વિશિષ્ટવ્યવહારત્વેન વા હેતુના પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગન્તૃત્વે તત્પૂર્વકત્વે વા સાધ્યમાને તત્સ્યાત્ ।
વિમતો વ્યવહારો ન સાધનાદિક્ષમઃ ।
પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમપૂર્વકતારહિતત્વાદિતિ વા સાધને કથઞ્ચિદન્વયે પૂર્વોક્તોપાધિઃ સ્યાત્ ।
નચૈવમિત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચાયમુપાધિર્ન સાધનાદ્ભિદ્યતે ।
યદા હિ પ્રમાણાદિસત્તા નાભ્યુપગતા તદા તદસત્ત્વમેવાઙ્ગીકૃતમિતિ સ્વરૂપસિદ્ધત્વમ્ ।
તચ્ચ સદ્વચનાભાસલક્ષણવિશેષ એવ ।
નન્વેતદાશઙ્કયોક્તં ન બ્રૂમો વયમિત્યાદિ દુરુક્તં તત્ ।
સત્ત્વાસત્ત્વે વિહાય પ્રમાણસ્વરૂપસ્ય બુદ્ધાવારોપયિતુમશક્યત્વેનોદાસીનસ્ય તત્સ્વીકારાનુપપત્તેઃ ।
એવંચ વદતા યદનિર્વચનીયમભિપ્રેતં તદગ્રે નિરાકરિષ્યતે ।
યદપ્યત્રોક્તં કીદૃશીં મર્યાદામિત્યાદિ ।
તત્ર યઃ પ્રમાણાદ્યસત્ત્વમભ્યુપૈતિ ।
યશ્ચ તત્સત્તાં પ્રતીત્યાપિ સત્તાઽદ્યુદાસીનો ઽહમિતિ મન્યતે તં પ્રતીદં દૂષણમિતિ વદામઃ ।
ન ચોક્તદોષઃ ।
નહિ વયં પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમં કથાપ્રવૃત્તિકારણતયાવશ્યં તતઃ પૂર્વભાવિનં બ્રૂમઃ ।
કિં નામ યો યથાકથઞ્ચિત્કથાયાં પ્રવૃત્તસ્તં વિપક્ષે કથાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગં દણ્ડં પ્રદર્શ્ય તત્કારણાનાં પ્રમાણાદીનાં સત્તામઙ્ગીકારયામઃ ।
ન ચૈવં કથાન્તરપ્રસક્તયાદિદોષઃ ।
પ્રમાણાદિસત્તાનભ્યુપગમે કથાયા એવાનિષ્પત્તેઃ ।
એતેન શિષ્યજ્ઞાપનમપિ સમાહિતમ્ ।
પ્રતિવાદિનઃ કથાપ્રવેશમભ્યુપગમ્ય તત્ર પ્રવૃત્તં પ્રતિ પ્રમિતકથાકાર્યબલેન કારણપ્રમાણાદિસત્તાયા અભ્યુપગન્તવ્યત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
દ્વિતીયપક્ષોક્તદોષો ઽપ્યસઙ્ગત એવ ।
નહિ વયં પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમમપિ કથકપ્રવર્તનીયવાગ્વ્યવહારકારણકોટૌ નિવેશયામઃ ।
યેન તત્સત્તાનભ્યુપગન્તૃણાં વાગ્વ્યવહારસ્વરૂપં ન નિષ્પદ્યેતેતિ પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
અપિ તર્હિ પ્રમાણાદીનામેવ કથાકારણતા ।
સા ચ સત્ત્વાભાવે નોપપદ્યત ઇતિ તત્સત્ત્વમઙ્ગીકરણીયમિતિ વદામઃ ।
યત્પુનઃ કથકવાગ્વ્યવહારં પ્રતીત્યાદ્યાશઙ્કયોક્તમ્ ।
"એવં વદતા કથાપ્રવૃત્ત્યુત્તરકાલં પ્રમાણાદિસત્તાઙ્ગીકારયિતવ્યા ।
તથાચ કથાફલસ્ય પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમસ્ય ન કથાકારણત્વમ્ ।
કિન્તુ પ્રમાણૈર્વ્યવહર્તવ્યમિત્યાદિવ્યવહારનિયમસ્યૈવેતિ ।
તદસ્માભિરભ્યુપગતમેવ ।
યસ્તુ સત્તાભ્યુપગમમપિ કથાકારણં બ્રૂતે ।
સ એવૈવં પર્યનુયોજ્યઃ ।
યત્પુનર્નચ પ્રમાણાદીનામિત્યાદિના કલ્પનાગૌરવમવાદિ ।
તત્ર કિં પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમે કલ્પનાગૌરવમુત તત્સત્તાભ્યુપગમસ્ય કારણકોટિપ્રવેશને ।
નાદ્યઃ ।
કારણત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા તત્સત્તાયાઃ પ્રમિતત્વાત્ ।
પ્રમિતસ્ય પરીક્ષકૈરઙ્ગીકરણીયત્વાત્ ।
દ્વિતીયે તુ સંવાદ એવ ।
તૃતીયે ઽપ્યાદ્યં તાવદઙ્ગીકુર્મઃ ।
તત્રોક્તં દૂષિતપ્રાયમ્ ।
દ્વિતીયાઙ્ગીકારે ઽપિ ન દોષઃ ।
દેહાત્મત્વાદિકં તુ પશ્ચાદ્વિચારબાધ્યતયા નાભ્યુપગમ્યત ઇતિ ।
યદત્રોક્તં પ્રમાણાદિસત્તાપીત્યાદિ ।
તેન કિમુક્તં ભવતિ ।
કિં વિચારસાધ્યઃ પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમો ન વિચારપ્રવૃત્તેઃ કારણમિતિ ।
કિં વા વિચારબાધ્યતાયા એવ પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમપ્રયોજકત્વેન વ્યવહારસ્યાપ્રયોજકત્વમિતિ ।
આદ્યે સમ્પ્રતિપત્તિઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઔત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યં બાધકાદપોદ્યત ઇત્યત્રદર્શને તસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાત્ ।
ચતુર્થપક્ષોક્તદોષો ઽપ્યનેનૈવ પરિહૃતઃ ।
નહિ વયં પ્રમાણાદિસત્તાભ્યુપગમં કથાફલનિષ્પત્તિહેતું બ્રૂમઃ ।
કિન્તુ પ્રમાણાદીન્યેવ ।
તેષાં ચ તદ્ધેતુતા નાસતામુપપદ્યત ઇતિ તત્સત્તાવશ્યમભ્યુપગમનીયેતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
નિયતાવાગ્વ્યહારક્રિયાસમયબન્ધેન કથાં પ્રવર્તયતાપિ વ્યવહારસત્તાભ્યુપગન્તવ્યા ।
નહિ સત્તામનભ્યુપગમ્ય વ્યવહારક્રિયાભિધાતું શક્યા ।
ક્રિયા હિ નિષ્પાદના ।
અસતઃ સદ્રૂપતાપ્રાપણમિતિ યાવત્ ।
પ્રમાણૈવ્યર્વહર્તવ્યમિતિ ચ નિયમબન્ધનં પ્રમાણકરણભાવસ્ય નિયમાન્તર્ભાવાન્નિયતપૂર્વસત્ત્વરૂપં કારણત્વં પ્રમાણાનામનાદાય ન પર્યવસ્યતિ ।
દૂષણાનાં ચાસ્તિત્વેન ભઙ્ગાવધારણનિયમબન્ધને સાધનાઙ્ગાનાં ચ વ્યાપ્ત્યાદીનાં સત્ત્વેન તદ્વિષયસ્ય તત્ત્વરૂપતાવ્વવહારનિયમનાદૌ ચ કણ્ઠોક્તયૈવ તસ્ય તસ્ય સત્ત્વમઙ્ગીકૃતમિતિ રિ??મિદમુચ્યતે ।
પ્રમાણાદીનાં સત્તામનભ્યુપગમ્ય કથાઽરમ્ભઃ શક્યત ઇત્યેવમાશઙ્કય યદુક્તમેતૈરપિ બાધકૈઃ કથાયામારબ્ધાયામભિમતસ્ય પ્રસાધનીયત્વેન પૂર્વોક્તબાધાયા ન નિસ્તારઃ સ્યાદિતિ ।
તદપ્યનેનૈવ પરિહૃતમ્ ।
કથાસ્વરૂપપલનિષ્પત્તયે સ્વેચ્છાસ્વીકૃતસ્યૈવ વ્યવહારનિયમસ્ય પ્રમાણાદિસત્તાસ્વીકાર એવ પર્યવસાનમિતિ કથાયાં પ્રવૃત્તં સ્વવ્યાઘાતમપ્યચેતયન્તં પ્રત્યસ્માભિરુચ્યમાનત્વાત્ ।
નનુ કથાદેઃ કાર્યસ્ય સત્ત્વે કથઞ્ચિત્કારણસ્ય પ્રમાણાદેઃ સત્ત્વમઙ્ગીકરણીયં સ્યાત્ ।
કાર્યસ્યૈવ સત્ત્વાભાવે કિં કારણસત્તયેતિ ચેત્ ।
કુતઃ પ્રમાણાત્કથાદિસત્તાભાવો ભવતા નિશ્ચિતઃ ।
શ્રુત્યાદેરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યૈવાનેકાતિપ્રસઙ્ગગહનનિવિષ્ટત્વાત્ ।
તથાચ સિદ્ધે તત્પ્રામાણ્યે કથાદિકાર્યાસત્ત્વસિદ્ધિઃ ।

તતો ઽન્યથાસિદ્ધયા તર્કસ્યાભાસતાસિદ્ધિસ્તસ્યાં ચ શ્રુત્યાદિપ્રામાણ્યસિદ્ધિરિતિ ચક્રકાપત્ત્યા નૈકસ્યાપિ સિદ્ધિઃ ।
અસતઃ કારણત્વં તુ સૂત્રકૃતૈવ નિરાકરિષ્યત ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન ।
*2,46*
$વ્યાવહારિકસત્યસ્ય સાધકત્વભઙ્ગઃ$
વ્યવહારસતશ્ચાપિ સાધકત્વં તુ પૂર્વવત્

ન્યાયસુધા:
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ નેહનાનોત્યાદિબલેનાત્માતિરિક્તસ્ય સર્વસ્યાસત્ત્વમભ્યુપગચ્છામઃ ।
ન ચૈવં કિં નામ વ્યાવહારિકી સત્તાભ્યુપગમ્યત એવ ।
તથા ચ સર્વાન્તઃપાતિનો વ્યવહારસતઃ પ્રમાણાદેઃ સાધકત્વસમ્ભવાન્નોક્તપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- વ્યવહારસતશ્ચેતિ ॥
ચશબ્દો હેતૌ ।
અપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
વ્યવહારસતો ઽપિ સાધકત્વં પૂર્વસ્યાસત ઇવ પ્રતિવાદિનો ન સિદ્ધમેવ યતો ઽતો નોક્તપ્રસઙ્ગનિસ્તાર ઇતિ ।
અયમર્થઃ ।
યદિ વ્યાવહારિકં સન્નામ સદેવ તદા મિથ્યાત્વપ્રતિપાદનં વ્યાહતમ્ ।
ફલિતં ચાસ્મન્મનોરથદ્રુમેણ ।
વ્યર્થં ચ વ્યાવહારિકપદમ્ ।
અથ તદસત્તદા કિમનેનાધિકમાચરિતમ્ ।
સત્ત્વાભાવે સાધકત્વં ન સ્યાદિત્યનિષ્યપ્રસઙ્ગસ્ય તદવસ્થત્વાદિતિ ।
નનુ ચ દ્વિવિધં સન્મુખ્યમમુખ્યં ચ ।
તત્ર યસ્ય સર્વપ્રકારેણ બાધિતત્વં નાસ્તિ તન્મુખ્યં સત્પારમાર્થિકમિતિ ચ ગીયતે ।
યસ્ય તુ સત્પ્રતીતિરેવ સત્તા તદમુખ્યં સત્ ।
નચ તતઃ સત્તા સિદ્ધયતિ ।
તથાહિ ।
કિં સત્તાવગમમાત્રાત્તત્સત્તાભ્યુપગમ્યેતિ મન્યસે ઽબાધિતાત્તદવગમાદ્વા ।
નાદ્યઃ ।
મરુમરીચિકાઽદૌ જલરૂપતાસદ્ભાવાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ વાદિપ્રતિવાદિમધ્યસ્થમાસ્યિ તસ્યાપિ કથાકાલ એવ બાધિતત્વાવગમાભાવાત્ ।
અથવા કસ્યચિદપિ કાલાન્તરે ઽપિ ચ બાધિતત્વબોધવિરહાત્ ।
નાદ્યઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પુરુષત્રયાવગતસ્યાપ્યેકક્ષણાવગતસ્ય પુરુષાન્તરેણ તેનાપિ ક્ષણાન્તરે ઽપિ બહુલં બાધદર્શનાત્ ।
નચાસાવર્થો ઽસત્યો ઽપિ દ્વિત્રાદિપુરુષમાત્રપૂર્વજાતતત્પ્રતીત્યનુરોધાદ્બાધદર્શને સઞ્જાતે ઽપિ તથૈવ સન્નિત્યભ્યુમભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માદ્ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ પરિશિષ્યતે ।
ન ચાસાવમુખ્યે ઽસ્તીતિ કુતઃ પારમાર્થ્યપ્રાપ્તિઃ ।
નચ વાચ્યં સત્પ્રતીતેરપિ પ્રતીત્યન્તરમેવ સત્તેત્યનવસ્થેતિ ।
પ્રતીતેઃ પારમાર્થિકત્વાત્ ।
નહિ તસ્યા બાધો ઽસ્તિ ।
અસ્તિ ચેત્સૈવ પ્રતીતિરબાધિતા પરમાર્થસતી ।
નચ પ્રતીતેઃ સ્વરૂપભેદો ઽસ્તીત્યતો વિજ્ઞાનં બ્રહ્મૈવ પરમાર્થસત્ ।
અમુખ્યં પુનર્દ્વેધા ।
માયોપાધિમવિદ્યોપાધિકં ચેતિ ।
તત્રાઽદ્યમમ્બરાદિકમ્ ।
તચ્ચાબ્રહ્મજ્ઞાનાદ્બાધવૈધુર્યેણ હાનાદિવ્યવહારનિર્વાહકત્વાદ્વયાવહારિકમિતિ ગીયતે ।
કતિપયપ્રતિપત્તૃકતિપયકાલતથાત્વાવગમાદેવ હિ લૌકિકો વ્યવહારઃ પ્રતીયતે ।
દ્વિતીયં શુક્તિરજતાદિ ।
નતુ પ્રતીતિસમયમાત્રપરિવર્તિ ।
ન પુનર્હાનાદિહેતુરિતિ પ્રાતિતિકમુચ્યતે ।
તદેવં સત્ત્રૈવિધ્યાદમ્બરાદિકં વિશ્વં સદપિ પારમાર્થિકત્વાભાવાન્મિથ્યેતિ યુજ્યતે ।
વ્યાવહારિકસત્ત્વાચ્ચ તદન્તર્ગતસ્ય પ્રમાણાઽદેઃ કથાઙ્ગતોપપદ્યતે ।
પારમાર્થિકપ્રાતીતિકવ્યાવૃત્ત્યર્થત્વેન વ્યાવહારિકપદં ચ સમ્ભવતીતિ અત્રેદં વક્તવ્યમ્ ।
કિં પારમાર્થિકસદેવ સદસચ્ચ બાધકભેદેન દ્વિવિધમિતિ સત્ત્રૈવિધ્યમુત સત્યેવાન્તરભેદેન ।
આદ્યે પ્રાગુક્તદોષનિસ્તારઃ ।
નહિ સદિતિ જ્ઞાનમાત્રેણાસદર્થક્રિયાર્હમ્ ।
યેન તથાવિધં પ્રમાણાદિ, કથાઙ્ગતાં ગચ્છેત્ ।
તથાત્વે વિષમપિ પીયૂષતયાવગતં તદર્થક્રિયાં કુર્યાત્ ।
બાધવિલમ્બતાર્થક્રિયાકારિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદપિ તથૈવ લૌકિકો વ્યવહારઃ પ્રતીયત ઇતિ તદગ્રે નિરાકરિષ્યતે ।
અર્થક્રિયાપ્યસતીતિ ચેતરેતરાશ્રયાદિના નિરસ્તમ્ ।
સતો ઽર્થક્રિયાસમ્ભવાદસત્યેવ કથઞ્ચિત્સાઙ્ગીકાર્યેતિ ચેત્ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યનિશ્ચયોત્તરકાલમેવૈતત્ ।
પ્રાક્તન્નિશ્ચયાત્પરમાર્થસત એવાર્થક્રિયેતિ મન્યમાનઃ પ્રતિવાદી કથં બોધનીયઃ ।
અન્યોન્યાશ્રયાદિપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ ।
*2,59*
$સત્ત્રૈવિધ્યે અનિર્વચનીયે ચ પ્રમાણનિરાસઃ$
સત્ત્રૈવિધ્યં ચ માનેન સિદ્ધયેત્ કેનેતિ પૃચ્છ્યતે

તસ્યાપ્યુક્તપ્રકારેણ નૈવ સિદ્ધિઃ કથઞ્ચન ।
વૈલક્ષણ્યં સદસતોરપ્યેતેન નિષિધ્યતે

ન્યાયસુધા:
દ્વિતીયં દૂષયતિ- સત્ત્રૈવિધ્યં ચેતિ ॥
કેનેત્યસ્ય પરમાર્થસતા વા વ્યાવહારિકસતા વા પ્રાતિભાસિકસતા વા ।
આદ્યે ઽપિ કિમાત્મેતરેણોતાઽત્મનેત્યર્થઃ ।
પૃચ્છ્યતે ઽસ્માભિરિતિ શેષઃ ।
યથા મિથ્યાભૂતસ્ય સાધકત્વં કેન સિદ્ધયેદિતિ પૃષ્ટં તથેતિ ચાર્થઃ ।
વ્યાવહારિકસતઃ સાધકત્વસિદ્ધયે યદુપન્યસ્તં તચ્ચેતિ વા ।
પૃચ્છાવિષયત્વમેવ ન દોષ ઇત્યત આહ- તસ્યાપીતિ ॥
અસતઃ સાધકત્વસ્યેવ તસ્ય સત્ત્રૈવિધ્યસ્યાપિ કથઞ્ચન વિકલ્પિતપક્ષેષુ કસ્મિંશ્ચન પક્ષે નૈવ સિદ્ધિઃ ।
કુતઃ ।
ઉક્તપ્રકારેણૈવ ।
તથા હિ ।
ન તાવત્પરમાર્થસત્તાઽત્મેતરેણ ।
દ્વૈતાઽપત્તેઃ ।
નાપ્યાત્મનૈવ ।
તસ્ય નિર્વિશેષસ્ય સાધકતાયોગાત્ ।
વ્યાવહારિકપ્રાતીતિકયોસ્તુ સ્વરૂપમેવાદ્યાપિ ન સિદ્ધમિતિ ।
નામુખ્યં સદસન્નપિ સત્ ।
યેનોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
કિન્ત્વનિર્વચનીયમ્ ।
નચ તદપિ દુર્વચમ્ ।
સદસદ્વૈલક્ષણ્યસ્યૈવ તત્ત્વાત્ ।
તચ્ચોક્તવિધયા વ્યાવહારિકપ્રાતિભાસિકભેદાદ્ દ્વિવિધમ્ ।
તત્ર વ્યાવહારિકસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સદસદ્વિલક્ષસ્ય સદ્વિલક્ષણત્વાદુપપન્નં શ્રુત્યાદિના મિથ્યાત્વસમર્થનમ્ ।
અસદ્વિલક્ષણત્વાત્તદન્તર્ગતસ્ય પ્રમાણાદેઃ સાધકત્વં ચેતિ ।
સ્યાદેતદેવં કથઞ્ચિદ્યદિ વિશ્વસ્ય સદસદ્વિલક્ષણત્વં સ્યાત્ ।
તદેવ ન સિદ્ધયતીત્યાહ- વૈલક્ષણ્યં સદસતોરિતિ ॥
વિશ્વસ્યેતિ શેષઃ ।
સદસતોરિતિ સમ્બન્ધમાત્રે ષષ્ઠી ।
તથાચ સદસદ્ભયામિત્યર્થઃ ।
એતેન ।
પ્રમાણવિકલ્પનિરાસેન ।
તથાહિ ।
વિશ્વસ્ય સદસદ્વૈલક્ષણ્યં કિં સતા પ્રમાણેન સાધ્યતે ।
ઉતાસતા ।
અથ સદસદ્વિલક્ષણેન ।
નાદ્યઃ ।
વાદિનો ઽનુપપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયતૃતીયૌ ।
પ્રતિવાદિનો ઽસમ્પ્રતિપત્તેરિતિ ।
નન્વત્ર સદસદ્વૈલક્ષણ્યે સાધકત્વં ન સ્યાદિતિ પ્રસઙ્ગો વાચ્યઃ ।
નચ તત્ર વ્યાપ્તિઃ ।
મૈવમ્ ।
સાક્ષિણિ વ્યાપ્ત્યવધારણોપપત્તેઃ ।
સત્ત્વાભાવે સાધકત્વં ન સ્યાદિતિ વા પ્રસઙ્ગં વક્ષ્યામઃ ।
તત્રાસત્ત્વમુપાધિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય સત્ત્વાભાવાનતિરેકાત્ ।
તદ્ભઙ્ગસ્ય ચ પ્રાગનિર્વચનીયસિદ્ધેરશક્યત્વાત્ ।
એતેન સદ્વિલક્ષણત્વાન્મિથ્યાત્વોપપાદનસદ્વિલક્ષણત્વાત્સાધકત્વં ચોપપન્નમિતિ પરાસ્તમ્ ।
સદ્વૈલક્ષણ્યે ઽસત્ત્વાપત્ત્યા સાધકત્વાભાવાસ્યાસદ્વૈલક્ષણ્યે ચ સત્ત્વાપાતેન મિથ્યાત્વોપપાદનસ્યાસમ્ભવસ્યાપત્તેઃ ।
પ્રાગનિર્વાચ્યસિદ્ધેર્વ્યાપ્તિદ્વયનિરાસાયોગાત્ ।
અસદ્વૈલક્ષણ્યમાત્રેણ હાનાદિવ્યવહારોપપત્તૌ શુક્તિરજતાદાવપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ ।
માયાવિદ્યાવૈલક્ષણ્યાન્નૈવમિતિ ચેન્ન ।
તસ્ય નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
વૈલક્ષણ્યમાત્રસ્ય પ્ર્રકૃતાનુપયોગાદિતિ ।
આસ્તાં વા સત્ત્વાદિવિકલ્પનિરાસેન દૂષણાભિધાનમ્ ।
પ્રમાણમેવ પ્રપઞ્ચાનિર્વચનીયતાયાં નોપપદ્યતે ।
નહિ નેહનાનેત્યાદિશ્રુતિઃ સદસદ્વૈલક્ષણ્યલક્ષણાનિર્વચનીયતાં વિશ્વસ્ય વક્તિ ।
*2,70*
વૈલક્ષણ્યં સતશ્ચાપિ સ્વયં સદ્ભેદવાદિનઃ ।
અસતશ્ચાપિ વિશ્વસ્ય તેનાનિષ્યં કથં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
અથ મન્યેત ।
વિવાદપદં સદસદ્વિલક્ષણં જ્ઞાનબાધ્યત્વાદ્યદેવં તદેવં યથા શુક્તિરજતમિત્યનુમાનં વિશ્વસ્ય સદસદ્વિલક્ષણત્વે માનમ્ ।
તદ્બલાચ્છ્રુતિરપિ તત્રૈવ પર્યવસ્યતીતિ ।
તદસત્ ।
અનુમાનસ્યાભાસત્વાદિત્યાશયવાન્પ્રથમપ્રાપ્તત્વાત્પ્રતિજ્ઞાં તાવન્નિરાકરોતિ- વૈલક્ષણ્યં સતશ્ચેતિ ॥
ચશબ્દાવવધારણે ।
અપિશબ્દૌ મિથઃ સમુચ્ચયે ।
અયમર્થઃ ।
કિમત્ર સદસચ્છબ્દૌ ભાવાભાવવાચિનૌ ।
કિંવા વિદ્યમાનાવિદ્યમાનવાચિનૌ ।
આદ્યે દૂષણમ્ ।
સતો ભાવાત્મકસ્ય વિશ્વસ્યાસતો ઽભાવાદ્વૈલક્ષણ્યમપિ ભાવાભાવભેદવાદિનો મમ મતે સ્વયં સદસ્ત્યેવ ।
એવમસતો ઽભાવાત્મકસ્ય વિશ્વસ્ય સતો ભાવાદ્વૈલક્ષણ્યમપિ ભેદવાદિનઃ સ્વયં સદેવ ।
અતસ્તેન સાધિતેન મમાનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
કિં નામૈવં વિભાગેન સદસદ્વૈલક્ષણ્યસિદ્ધયાપિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધેરર્થાન્તરતા પરસ્ય સ્યાદિતિ ॥ 1 ॥
યદિ ચ પ્રત્યેકં ભાવાભાવવૈલક્ષણ્યં વિવક્ષિતમ્ ।
તદા સતો ભાવસ્યાપિ વિશ્વસ્ય સતો ભાવાદ્વૈલક્ષણ્યં ભાવભેદવાદિનો મમ સ્વયં સદેવ ।
ભાવાન્તરવૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારાત્ ।
અસતો ઽભાવાદપિ વૈલક્ષણ્યં સુતરાં ભાવાભાવભેદવાદિનઃ સ્વયં સદેવ ।
એવમસતો ઽભાવસ્ય વિશ્વસ્યાસતો ઽભાવાદ્વૈલક્ષણ્યમભાવભેદવાદિનઃ સ્વયં સદેવ ।
અભાવાન્તરવૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારાત્ ।
સતો ભાવાદ્વૈલક્ષણ્યમપિ સુતરાં સ્વયં સદેવેતિ તેનાનિષ્યં કથં ભવેત્ ॥ 2 ॥
*2,77*
ભાવાભાવવૈલક્ષણ્યં નામ તત્ત્વાનધિકરણત્વં વિવક્ષિતમિતિ ચેત્ ।
તથાપિ સતો ભાવસ્યાપિ વિશ્વસ્યાસતો ઽભાવાદ્વૈલક્ષણ્યમભાવત્વાનધિકરણત્વમપિ સ્વયં સદેવ ।
અસતો ઽભાવસ્ય વિશ્વસ્ય સતો ભાવાદ્વૈલક્ષણ્યમપિ ભાવત્વાનધિકરણત્વમપિ મમ સ્વયં સદેવ ।
ભાવાભાવભેદવાદિત્વાત્ ।
યદિ હિ ભાવે ઽપ્યભાવત્વમભાવે ઽપિ ભાવત્વમઙ્ગીકુર્યાં કુતસ્તદા ભાવાભાવભેદવાદઃ ।
તથાચ કથં તેન સાધ્યમાનેનાનિષ્યં મમ ભવેત્ ॥ 3 ॥
અથ પ્રત્યેકં ભાવાભાવત્વાનધિકરણત્વં વિવક્ષિતમિતિ મન્યેત ।
તદા સતો ભાવસ્યાપિ વિશ્વસ્ય ભાવાભાવવૈલક્ષણ્યં ભાવાભાવરૂપત્વાનધિકરણત્વં મમ સ્વયં સદેવ ।
તથાસતો ઽભાવસ્યાપિ વિશ્વસ્યોક્તરૂપં વૈલક્ષણ્યં સ્વયં સદેવ ।
ભાવભાવભેદવાદિનૈકૈકાર્થસ્યોભયરૂપતાનઙ્ગીકારાત્ ।
ભાવે હિ ભાવત્વમેવ ।
નાભાવત્વમપિ ।
અભાવે ચાભાવત્વમેવ ।
ન ભાવત્વમપીત્યતસ્તેન સાધિતેનાનિષ્યં મમ કથં ભવેત્ ॥ 4 ॥
અથૈકૈકસ્ય વસ્તુનો ભાવત્વાનધિકરણત્વમભાવત્વાનધિકરણત્વં ચ સાધ્યતયા વિવક્ષિતમિતિ મન્વીત ।
તથાપિ સતો ભાવસ્યાપિ વિશ્વસ્યાસતો ઽભાવાદ્વૈલક્ષણ્યમભાવત્વાનધિકરણત્વં મમ સદેવ ।
એવમસતો ઽભાવસ્યાપિ વિશ્વસ્ય સતો ભાવાદ્વૈલક્ષણ્યં ભાવત્વાનધિકરણત્વં સ્વયં સદેવ ।
ભાવાભાવભેદવાદિત્વાત્ ।
અતઃ કથં તેનાનિષ્યં ભવેત્ ।
અંશે સિદ્ધાર્થતયા પરસ્ય નિગ્રહાત્ ।
ઉભયસાધનાદદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
અસિદ્ધસન્નિધાને ઽપિ સિદ્ધસ્ય તત્ત્વાનપાયાત્ ।
વિશિષ્ટસાધનાન્નૈવમિતિ ચેન્ન ।
તથાપિ વૈયર્થ્યાનિસ્તારાત્ ॥ 5 ॥
*2,86*
અથ ભાવાભિમતે ભાવત્વાનધિકરણત્વમભાવાભિમતે ચાભાવત્વાનધિકરણત્વં સાધ્યતે ।
અતો નોક્તદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
તથાપિ સતો ભાવસ્યાપિ વિશ્વસ્ય સતો વૈલક્ષણ્યં ભાવત્વાનધિકરણત્વં મમ સ્વયં સદેવ ।
કથં ભાવત્વભેદવાદિનો નૈકમેવ ભાવત્વં સર્વભાવેષ્વનુગતમ્ ।
કિં નામ પ્રતિભાવં ભાવત્વાનિ ભિદ્યન્તે ।
પ્રતિપાદયિષ્યતે ચૈતત્ ।
તથાચ ભાવો ઽપિ ભાવત્વાન્તરાધારો ભવિષ્યતિ ।
એવમસતો ઽભાવરૂપસ્યાપિ વિશ્વસ્યાસતો વૈલક્ષણ્યમભાવત્વાનધિકરણત્વં મમ સ્વયં સદેવ ।
કથમ્ ।
અભાવત્વભેદવાદિનાભાવે ઽપ્યભાવત્વાન્તરાભાવસ્વીકારાત્ ।
તથા ચ તેનાનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
પરસ્યૈવ સિદ્ધાર્થતાનિસ્તારાત્ ॥ 6 ॥
અથ ભાવાભાવાભિમતયોઃ સર્વથા ભાવાભાવત્વે ન સ્ત ઇત્યર્થો વિવક્ષિતઃ ।
તથાપિ સત એવ ભાવસ્યૈવાસતો વૈલક્ષણ્યમભાવત્વાનધિકરણત્વં સ્વયં સદેવ ।
યતસ્તસ્માદ્વિશ્વસ્ય તેન સાધિતેન ભેદવાદિનો ઽનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
યદિ પ્રાગભાવાદિકં પક્ષીકૃત્યાભાવત્વાનધિકરણમિતિ સાધ્યતે ।
તદા તસ્ય ભાવત્વં પ્રતિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
ભાવસ્યૈવાભાવત્વાનધિકરણત્વનિયમાત્ ।
દ્વૌ નઞૌ હિ પ્રકૃતમર્થં સાતિશયં ગમયતઃ ।
એવં વિયદાદિકં પક્ષીકૃત્ય ભાવત્વાનધિકરણત્વે સાધ્યમાને તસ્યાભાવત્વં પ્રતિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
અભાવસ્યૈવ ભાવત્વાનધિકરણત્વનિયમાત્ ।
ભાવનિષેધ એવ હ્યભાવઃ ।
તથાચ વિશ્વસ્ય ભાવાભાવવિભાગસ્ય ચ પરેણાભ્યુપગતત્વાન્ન ભાવાભાવભેદવાદિનો મમાનિષ્યં કિઞ્ચિત્ ।
કિન્તુ ભાવાભાવવ્યતિકરમાત્રમ્ ।
તત્સાધનં ચ પ્રકૃતાનુપયુક્તમિતિ ॥ 7 ॥
*2,91*
ભાવાભાવાભિમતયોરભાવભાવત્વાનધિકરણત્વે વાદિપ્રતિવાદિસંમતે ભાવાભાવત્વાનધિકરણત્વમપ્યધિકં સાધ્યતે ।
અતો નોક્તદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
યતઃ સતો ભાવસ્યૈવ વિશ્વસ્ય વિયદાદેરસતો વૈલક્ષણ્યમભાવત્વાનધિકરણત્વં સ્વયં સદેવ ।
પ્રમિતમેવ ।
યતશ્ચાસતો ઽભાવસ્યૈવ વિશ્વસ્ય પ્રાગભાવાદેઃ સતો વૈલક્ષણ્યં ભાવત્વાનધિકરણત્વં સ્વયં સદેવ ।
પ્રમિતમેવ ।
યતશ્ચાસતો ઽભાવસ્યૈવ વિશ્વસ્ય પ્રાગભાવાદેઃ સતો વૈલક્ષણ્યં ભાવત્વાનધિકરણત્વં સ્વયં સદેવ ।
અતો ભેદવાદિનસ્તેન વિપરીતેન પ્રતિજ્ઞાતેનાનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધૌ ખલ્વનિષ્યં ભવેત્ ।
નહિ પ્રમાણબાધિતો ઽસૌ સિદ્ધયતિ ।
વ્યાવહારિકભાવત્વાભાવત્વગોચરં પ્રમાણં તત્ત્વવિષયેણાનુમાનેનૈવ બાધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
યતો ઽસ્માકં તાવદ્ભાવાભાવત્વવિષયં પ્રમાણં તત્ત્વગોચરમેવ ।
અન્યથા ચક્રકાદિપ્રસઙ્ગાદતિપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ॥ 8 ॥
દ્વિતીયે ઽપ્યેતદેવોત્તરમ્ ।
વિશ્વસ્ય સતઃ સત્યાદ્વૈલક્ષણ્યમપિ મમ સ્વયં સ્વમતમેવ ।
તથાસતો ઽવિદ્યમાનાદપિ વૈલક્ષણ્યં સ્વયમેવ ।
અતસ્તેન સાધિતેન મમાનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
ભવતુ વિશ્વસ્યાત્મનઃ શશવિષાણાદેર્વૈલક્ષણ્યં સ્વમતમ્ ।
સતો વૈલક્ષણ્યં તુ કથમ્ ।
સત્ત્વાઙ્ગીકારાદિતિ ચેન્મૈવમ્ ।
સતો વિદ્યમાનસ્યાપ્યસતો ભેદં વદતો મમ યથા વિશ્વસ્યાસતો વૈલક્ષણ્યં સ્વયમેવ ।
તથા સતો ઽપિ વિશ્વસ્ય સતો વૈલક્ષણ્યં સતાં ભેદવાદિનઃ સ્વયમેવ ।
સદન્તરવૈલક્ષણ્યાત્ ॥ 9 ॥
સત્ત્વાસત્ત્વાનધિકરણત્વં સદસદ્વિલક્ષણત્વમિતિ ચેત્ ।
તદાપિ સતો વિશ્વસ્યાસતો વૈલક્ષણ્યં સદસદ્ભેદવાદિનઃ સ્વયં સદેવ ।
અતસ્તેન સાધિતેન મમાનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
પરસ્યૈવાંશતઃ સિદ્ધાર્થતા ભવેત્ ।
તર્હિ સત્ત્વાનાધારત્વમેવ સાધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
અસત એવ હિ સતો વૈલક્ષણ્યં સત્ત્વાનધિકરણત્વં ભેદવાદિનો મમ સ્વયં સદેવ નિયમેન ભવતિ ।
તથાચ વિશ્વસ્ય તેન સત્ત્વાનધિકરણત્વેન સાધિતેનાસત્ત્વાપત્ત્યા પરસ્યૈવાનિષ્યં ભવેત્ ।

અનિષ્યપ્રસઙ્ગેન પરં નિગૃહીતવતો મમાનિષ્યં કથં ભવેત્ ॥ 10 ॥
*2,95*
અથાસત્ત્વાનધિકરણત્વે વાદિપ્રતિવાદિસિદ્ધે સત્ત્વાનધિકરણત્વમપ્યધિકં સાધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
અનિષ્યાનિસ્તારાત્ ।
કિઞ્ચ, ન સત્ત્વં નામૈકમનુગતં કિન્તુ પ્રતિવસ્તુ સત્ત્વાનિ ભિદ્યન્તે ।
તત્ર વિયદાદેરસદ્વૈલક્ષણ્યે સતિ સત્ત્વાનધિકરણત્વં સાધ્યમાનં કિમેકસત્ત્વાનધિકરણત્વમુતાનેકસત્ત્વાનધિકરણત્વમથ સર્વસત્ત્વાનધિકરણત્વમ્ ।
કિં વાવિશેષિતસત્ત્વાનધિકરણત્વમ્ ।
અથવા સર્વથા સત્ત્વાનધિકરણત્વં વિવક્ષિતમ્ ।
નાદ્યઃ ।
વિશ્વસ્યાસતો ઽપિ વૈલક્ષણ્યં તાવન્મમ સ્વયમેવ સતો ઽપિ વૈલક્ષણ્યં સત્ત્વાનધિકરણત્વમપિ સ્વયમેવ ।
કથમ્ ।
સત્ત્વભેદવાદિનો મમ સતો ઽપિ સત્ત્વાન્તરાનધિકરણત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
તથાચ સિદ્ધેન તેન સાધ્યમાનેન મમાનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
એવમેવ ચતુર્થનિરાકરણમપિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
ન દ્વિતીયતૃતીયૌ ।
વિશ્વસ્યાસતો વૈલક્ષણ્યમસત્ત્વાનધિકરણત્વં તાવન્મમ સ્વયમેવ ।
સતો વૈલક્ષણ્યમનેકસત્ત્વાનધિકરણત્વમ્ ।
સર્વસત્ત્વાનધિકરણત્વં તાવન્મમ સ્વયમેવ ।
સતો વૈલક્ષણ્યમનેકસત્ત્વાનધિકરણત્વમ્ ।
સર્વસત્ત્વાનધિકરણત્વમપિ સ્વયં સદેવ ।
કથમ્ ।
ભેદવાદિનૈકૈકસ્યાર્થસ્યાનેકસર્વસત્ત્વાસ્વીકારાત્ ।
સ્વીકારે ચ ભેદભઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
તતશ્ચ તેનાનિષ્યં કથં ભવેત્ ।
ન પઞ્ચમઃ ।
યતઃ સત એવાસતો વૈલક્ષણ્યં સ્વયં તદેવ ।
નિયતમેવાસ્તિ ।
યતશ્ચાસત એવ સતો વૈલક્ષણ્યમપિ નિયતમેવાતસ્તેન સાધ્યમાનેન વિશ્વસ્ય સદસત્ત્વાપત્ત્યા ભેદવાદિનઃ કથમનિષ્યં ભવેત્ ।
મયા હ્યેકસ્યૈવ સદસત્ત્વમઙ્ગીકૃતમ્ ।
સ્વોપાધૌ પ્રતિષેધાપ્રતિયોગિત્વાત્પરોપાધૌ ચ તત્પ્રતિયોગિત્વાત્ ।
દ્વયોરપિ સર્વથા પ્રતિષેધાત્કથં સદસત્ત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્તર્હ્યસત એવ સતો વૈલક્ષણ્યં સ્વયં સન્નિયતમેવ ।
અતઃ સદ્વૈલક્ષણ્યમુક્તવા પુનરસતો ઽપિ વૈલક્ષણ્યેન વ્યાહતેન પ્રતિજ્ઞાતેન ભેદવાદિનઃ કથમનિષ્યં ભવેત્ ।
એવં સત એવાસતો ઽપિ વૈલક્ષણ્યં નિયતમિત્યસદ્વૈલક્ષણ્યમુક્તવા પુનર્વિશ્વસ્ય સદ્વૈલક્ષણ્યપ્રતિજ્ઞા વ્યાહતા દ્રષ્ટવ્યા ।
નહ્યનિર્વાચ્યસિદ્ધેઃ પ્રાગયં વિપ્રતિષેધો નિવારયિતું શક્યઃ ।
અસ્માદેવ હેતોસ્તત્સિદ્ધિરિતિ ચેત્તર્હિ માતા વન્ધ્યેતિ પ્રતિજ્ઞા કુતો વિપ્રતિષિદ્ધા ।
વક્ષ્યમાણહેતુનૈવ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધેસ્તત્રાપિ સુવચત્વાત્ ।
"સમ્ભાવિતઃ પ્રતિજ્ઞાયા અર્થઃ સાધ્યેત હેતુનાઽ; ઇતિ ન્યાયાત્તત્ર હેત્વાકાઙ્ક્ષૈવ નાસ્તીતિ ચેત્સત્યમ્ ।
કિઞ્ચ સત એવ વિશ્વસ્યાસતો વૈલક્ષણ્યં સ્વયં સદેવ ।
સાક્ષિપ્રમિતમસ્તિ ।
અતસ્તેન બાધિતેન સર્વથા સત્ત્વાનધિકરણત્વેન પ્રતિજ્ઞાતેન ભેદવાદિનઃ કથમનિષ્યં ભવેત્ ।
અમુખ્યસત્ત્વાવેદકં પ્રમાણં તદિતિ ચેત્ ।
મમ તાવન્મુખ્યમેવ તત્સત્વમિત્યુક્તમ્ ।
પરકીયપ્રમાણતર્કાણામદ્યાપિ ગહને નિવિષ્ટત્વાદિતિ ।
કેચિત્તે તવાનિષ્યં કતં ન ભવેદિતિ વ્યાચક્ષતે ।
તત્ર ન પાદાદાવિતિ પ્રતિષેધસ્ય નઞા નિર્દિષ્યમનિત્યમિતિ સમાધાનમવસેયમ્ ।
*2,99*
યદ્યુચ્યતે ઽપિ સર્વસ્માદિતિ સદ્ભેદસંસ્થિતિઃ ।
સન્માત્રત્વં બ્રહ્મણો ઽપિ તસ્માત્ તદપિ નો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
દ્વિતીયે દૂષણાન્તરમાહ- યદ્યુચ્યત ઇતિ ॥
અપિશબ્દો દૂષણસમુચ્ચયે ।
સર્વસ્માદપીત્યભિવિધૌ વા ।
યદીતિ શ્રવણાત્તર્હીતિ ગ્રાહ્યમ્ ।
સર્વશબ્દો ઽનેકાર્થઃ ।
યદ્યનેકસ્માત્સતો વૈલક્ષણ્યાત્ ।
અનેકસત્ત્વાનધિકરણત્વં વિશ્વસ્ય સાધ્યમિત્યુચ્યતે તર્હિ સતાં ભેદસંસ્થિતિસ્તતશ્ચાપસિદ્ધાન્તઃ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
વિશ્વમનેકસત્તાનધિકરણમિતિ પ્રતિજાનતાનેકસત્ત્વાન્યઙ્ગીક્રિયન્તે ન વા ।
દ્વિતીયે ઽનેકવિશેષણં વ્યથર્મ્ ।
આદ્યે ઽપ્યેકસ્મિન્નેવાર્થે ઽનેકાનિ સત્ત્વાન્યુતાધારભેદેન ।
નાદ્યઃ ।
વૈયર્થ્યાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વિદમુપતિષ્ઠતે ।
સદ્ભેદસંસ્થિતિરિતિ ।
અનેકસત્ત્વાધિકરણતાપ્રતિષેધસામર્થ્યાદેકૈકસત્ત્વસ્વીકારાપત્તેરિતિ વા ।
તૃતીયસ્ય વેદં દૂષણાન્તરમ્ ।
યદિ સર્વસ્માત્સતો વૈલક્ષણ્યં સર્વસત્ત્વાનધિકરણત્વં વિશ્વસ્ય સાધ્યતયોચ્યતે તર્હિ સદ્ભેદસંસ્થિતિઃ ।
ન હ્યનેકસદનઙ્ગીકારે સર્વશબ્દસ્ય પ્રયાજેનમસ્તિ ।
સન્ત્યેવાનેકાનિ સન્તિ પારમાથિર્કં ત્વેકમેવેતિ ચેન્ન ।
તત્સિદ્ધયર્થમેવાદ્યાપિ ભવતા પ્રયતનાત્ ।
તદનધિકરણત્વસાધનેંઽશે ઽપસિદ્ધાન્તાત્ ।
ચતુર્થે દૂષણાન્તરમાહસન્માત્રત્વમિતિ ॥
અવિવક્ષિતવિશેષં સત્ત્વં યસ્માદ્બ્રહ્મણો ઽપ્યસ્તિ ।
તસ્માત્કારણાત્તસ્માત્સતો બ્રહ્મણસ્તદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
તત્સત્ત્વાનધિકરણત્વમપિ વિશ્વસ્ય નો ઽસ્માકં મતં ભવેત્ ।
તથાચ સિદ્ધત્વાત્તદપિ સાધ્યં નો ભવેત્ ।
અવિવક્ષિતવિશેષસત્ત્વાનધિકરણત્વે સાધ્યે બ્રહ્મગતસત્ત્વાનધિકરણતયાપિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થોપપત્તેરર્થાન્તરતેતિ ।
*2,105*
$પરમતે સત્વનિરુક્તભઙ્ગઃ$
અથવા કિમિદં સત્ત્વં નામ ।
યદનધિકરણત્વં વિશ્વસ્ય સાધ્યતે ।
કિં સામાન્યસત્ત્વમુત સ્વરૂપસત્ત્વમ્ ।
આદ્યં દૂષયતિ- યદ્યુચ્યત ઇતિ ॥
સર્વસ્માત્સર્વાર્થાનુગતાત્સામાન્યાદ્વૈલક્ષણ્યં તદનાધારત્વમિતિ યાવત્ ।
સાધ્યતયા યદ્યુચ્યતે તદા સદ્ભેદસંસ્થિતિઃ ।
યદિ સત્તૈવ નાસ્તિ તદા તદનધિકરણત્વપ્રતિજ્ઞા વ્યાર્થા સ્યાત્ ।
નેદં શશવિષાણાધિકરણમિતિવદ્વિપ્રતિપત્તેરેવાનુદયાત્ ।
સત્તાસામાન્યાઙ્ગીકારે ચ સદ્ભેદો દુર્વાર એવ ।
ન હ્યેકાશ્રયં સામાન્યમસ્તિ ।
સન્તિ સત્તાધિકરણાનિ સન્તીતિ ચેત્તર્હિ કાનીતિ વક્તવ્યાનિ ।
દ્રવ્યાદીનીતિ ચેત્કથં તર્હિ તેષામેવ તદનધિકરણત્વસાધનમ્ ।
વ્યવહારતઃ સર્વમસ્તિ ।
પરમાર્થતસ્તુ નેતિ ચેન્ન ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
એતચ્ચ પરમતેનોત્તરમુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
સ્વમતેન તુ સિદ્ધસાધનત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દ્રવ્યાદ્યતિરિક્તાનુગતસત્ત્વસામાન્યસ્યૈવાનઙ્ગીકારાત્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- સન્માત્રત્વમિતિ ॥
સત્તાનપેક્ષં સત્ત્વં સન્માત્રત્વં સ્વરૂપસત્ત્વમિતિ યાવત્ ।
તદ્બ્રહ્મણો ઽપ્યસ્તિ યતસ્તસ્માત્કારણાત્તસ્માદ્બ્રહ્મણસ્તદ્વૈલક્ષણ્યમબ્રહ્મત્વમપિ વિશ્વસ્ય નો ભવેદિતિ ।
અથવા સામાન્યસત્તાપક્ષે દોષાન્તરમનેનોચ્યતે ।
તથાહિ સત્તાસામાન્યવિધુરસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સન્માત્રત્વં સ્વરૂપસત્ત્વં તાવદસ્તિ ।
ન પુનઃ સત્ત્વવૈધુર્યાદસદનિર્વાચ્યં વા બ્રહ્મ ।
તસ્માત્સત્તાવૈધુર્યસ્યાસત્ત્વાદ્યહેતુત્વાત્તત્સત્તાનધિકરણત્વમપિ વિશ્વસ્ય નો ભવેદિતિ ।
એતેન બ્રહ્મસ્વરૂપં સત્ત્વમિતિ પક્ષો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
અર્થક્રિયાકારિત્વં જ્ઞાનાબાધ્યત્વં વા સત્ત્વમિતિ પક્ષદ્વયં સ્ફુટદોષત્વાન્ન દૂષિતમ્ ।
અર્થક્રિયેતિ વદતા મિથ્યાભૂતસ્યૈવાર્થક્રિયાઙ્ગીકૃતેતિ સિદ્ધાન્તવિરોધશ્ચ ।
અર્થક્રિયાવિધુરસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સત્ત્વાત્તદ્વૈધુર્યં નાસાત્ત્વાદિહેતુઃ ।
અર્થક્રિયાનધિકરણતામાત્રસાધનં પ્રકૃતાનુપયુક્તં તદ્વિરુદ્ધં ચ ।
જ્ઞાનાબાધ્યત્વવૈધુર્યં ચ તદ્બાધ્યત્વમેવ ।
તચ્ચ હેત્વર્થાન્ન ભિદ્યત ઇતિ સ્ફુટમેવ ।
હેત્વન્તરાભિધાને ઽપિ વક્ષ્યમાણન્યાયેન બાધસિદ્ધાર્થતાદ્યાપત્તિઃ સ્ફુટૈવ ।
યદત્રોક્તમ્ ।
ત્વયાપિ દ્વે તત્ત્વે સદસિદતિ તત્ત્વં વ્યવસ્થાપયતા યદેવ સત્ત્વેન વ્યવસ્થાપિતં તસ્યૈવ મયાપ્યઙ્ગીકારાન્ન સચ્છબ્દાર્થાનિરુક્તિરિતિ ।
તદતીવ મન્દમ્ ।
મયા હિ ।
ક્વચિત્સદિતિ ભાવો વ્યવહ્રિયતે ।
ક્વચિચ્ચ પ્રતિપન્નોપાધૌ નિષેધાપ્રતિયોગિ ।
ક્વાપિ મૂર્તમિત્યાદિ તત્સર્વં ચ નિરસ્તમિતિ ।
*2,112*
જ્ઞાનબાધ્યત્વમપિ તુ ન સિદ્ધં પ્રતિવાદિનઃ ।
વિજ્ઞાતસ્યાન્યથા સમ્યગ્ વિજ્ઞાનં હ્યેવ તન્મતમ્

ન્યાયસુધા:
$પરાભિમતબાધ્યત્વખણ્ડનમ્$
એવં પ્રતિજ્ઞાં નિરાકૃત્ય હેતુમપ્યપાકરોતિ- જ્ઞાનબાધ્યત્વમિતિ ॥
ન કેવલં પ્રતિજ્ઞા દુષ્યા ।
કિં નામ હેતુભૂતં જ્ઞાનબાધ્યત્વમપીત્યર્થઃ ।
તુશબ્દઃ સિદ્ધાન્ત્યભિમતાજ્જ્ઞાનબાધ્યત્વાદ્વયવચ્છિનત્તિ ।
જ્ઞાનબાધ્યત્વં હિ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં વા પ્રતિપન્નોપાધૌ નિષેધપ્રતિયોગિત્વં વા હેતુત્વેન પરસ્યાભિમતમ્ ।
નચ પ્રપઞ્ચે તત્પ્રતિવાદિનો મમ સિદ્ધમ્ ।
અતો ઽન્યતરાસિદ્ધો હેતુરિતિ ।
નન્વીશ્વરજ્ઞાનેન પ્રપઞ્ચનિવૃત્તિસ્ત્વયાપીષ્યત એવ ।
અન્યથા તસ્ય સંહારકર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ ।
જ્ઞાનાદિમત એવ કતૃત્વાત્ ।
સત્યમ્ ।
નૈવં જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં પરસ્યાભિપ્રેતમ્ ।
અપિ તર્હ્યજ્ઞાનોપાદાનકસ્ય સમાને વિષયે વિરોધિતા જ્ઞાનેનોપાદાને નિવૃત્તે સ્વયમેવ વિલપનમ્ ।
યથાઽહ ।
"અજ્ઞાનસ્ય સ્વકાર્યેણ વર્તમાનેન પ્રવિલીનેન વા સહ જ્ઞાનેન નિવૃત્તિબાધઃઽ; ઇતિ ।
ન ચાયં પ્રપઞ્ચે ઽસ્માકં સંમતઃ ।
કિન્તુ મુદ્ગરપ્રહારાદિના ઘટસ્યેવેશ્વરસ્ય જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નવ્યાપારૈર્વિનાશ એવ ।
સ એવ હેતુરસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
તથાવિધમપિ જ્ઞાનબાધ્યત્વં પક્ષૈકદેશે પ્રકૃત્યાદૌ ન સિદ્ધં પ્રતિવાદિન ઇતિ ભાગાસિદ્ધત્વાત્ ।
કિઞ્ચ સત્યસ્યાપિ જ્ઞાનવિનાશ્યત્વમસ્તુ ।
નચ વિપક્ષે કિઞ્ચિદ્બાધકમસ્તીત્યતો ઽપ્રયોજકત્વાજ્જ્ઞાનબાધ્યત્વં ન સિદ્ધમપિ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધમપીતિ યાવત્ ।
પ્રતિવાદિનો મતેનેતિ ગુડજિહ્વિકામાત્રમ્ ।
બાધકાનુપન્યાસે વાદિનો ઽપિ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેરાવશ્યકત્વાત્ ।
સતો વિનાશે ચૈતન્યસ્યાપિ વિનાશપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ વિનાશમાત્રસ્ય સાધ્યપ્રયોજકત્વેન જ્ઞાનબાધ્યત્વમસિદ્ધમપિ ।
વ્યર્થવિશેષણાસિદ્ધમપિ સ્યાત્ ।
નાશ્યત્વમાત્રં હેતુર્જ્ઞાનેતિ સ્વરૂપકથનમાત્રમ્ ।
સ ચોક્તબાધકસાનાથ્યેન નાપ્રયોજક ઇતિ ચેન્ન ।
સત્ત્વસામ્યે ઽપિ વિનાશકારણસદસદ્ભાવેન વિશેષસ્યોક્તત્વાત્ ।
નનુ ચ નેહનાનાસ્તીતિપ્રતિપન્નોપાધૌ શ્રૌતનિષેધાત્મા બાધઃ પ્રપઞ્ચે ઽસ્તીતિ ચેન્ન ।
શ્રુત્યર્થનિર્ણયોત્તરકાલમેવૈતત્ ।
સ એવ તૂપપત્તિવિરોધાદશક્ય ઇત્યુચ્યમાનત્વાત્ ।
અથવા જ્ઞાનબાધ્યત્વમસિદ્ધં વ્યાપ્તિરહિતમપીતિ યોજ્યમ્ ।
તથા હિ ।
કિં ત્વદભિમતં જ્ઞાનબાધ્યત્વમત્ર હેતૂક્રિયતે કિં વાસ્મદભિમતમિતિ વાચ્યમ્ ।
આદ્યં ચેદુક્તન્યાયેન ન સિદ્ધં પ્રતિવાદિનઃ ।
દ્વિતીયે વ્યાપ્તિવૈધુર્યમિતિ ।
તત્કથમિત્યત આહ- વિજ્ઞાતસ્યેતિ ॥
હિ યસ્માદન્યથાવિજ્ઞાતસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાનમેવ બાધસ્તદ્વિષયત્વમેવ તદ્બાધ્યત્વં મતમસ્માકમ્ ।
તચ્ચાત્મનિ વિપક્ષે ગતમિતિ વ્યાપ્તિવિકલમિતિ વાક્યશેષઃ ।
સત્યો ઽપ્યાત્મા દેહાદ્યાત્મના વિજ્ઞાતો વેદાન્તજનિતસમ્યગ્વિજ્ઞાનવૃત્તિવિષય ઇતિ પરેણાપ્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
અન્યથા અવિદ્યાનિવૃત્ત્યનુપપત્તેરિતિ ।
*2,121*
$બાધ્યત્વનિર્વચનમ્$
અથવા દૃષ્ટાન્તં પ્રત્યાચષ્ટે- જ્ઞાનબાધ્યત્વમિતિ ॥
અપિપદેન સદસદ્વિલક્ષણત્વલક્ષણં સાધ્યમનિર્વાચ્યત્વં સમુચ્ચિનોતિ ।
તુશબ્દો જ્ઞાનબાધ્યત્વમભિમતાદ્વયવચ્છિનત્તિ ।
ન સિદ્ધિં શુક્તિરજતાદાવિતિ શેષઃ ।
શુક્તિરજતાદેરનિર્વચનીયત્વં તાવત્પ્રતિવાદિનો મમાસિદ્ધમ્ ।
મયાત્યન્તાસત્ત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અત એવ જ્ઞાનબાધ્યત્વં મમ તત્રાસંમતમ્ ।
તદ્ધિ જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વં પરસ્યાભિમતમ્ ।
ન ચાસતસ્તત્સમ્ભવતિ ।
તસ્ય નિત્યનિવૃત્તત્વાત્ ।
અતઃ સાધ્યસાધનવિકલો ઽયં દૃષ્ટાન્તાભાસઃ ।
નનુ પ્રતિપન્નોપાધૌ નિષેધપ્રતિયોગિત્વં બાધ્યત્વમસ્ત્યેવ શુક્તિરજતાદૌ ।
મૈવમ્ ।
તથા સત્યસત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વક્ષ્યતે ચૈતત્ ।
યદિ તર્હિ ન બાધ્યત્વં શુક્તિરજતાદેઃ ।
(બાઢમ્ ।
નનુ) સકલલોકવિરોધાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
મૈવમ્ ।
ત્વદભિમતસ્યાભાવે ઽપ્યન્યસ્ય બાધ્યત્વસ્ય તત્ર વિદ્યમાનત્વાત્ ।
કિં તદિત્યત આહ- વિજ્ઞાતસ્યેતિ ॥
બાધ્યત્વમિતિ પ્રકૃતપ્રકૃત્યર્થં બાધ્યં તદિતિ સામાન્યેન પરામૃશતિ ।
કેચિન્નેદં રજતમિતિ હ્યધ્યસ્તવસ્ત્વભાવબોધં બાધમાહુઃ ।
અપરે તુ શુક્તિરિયમિતિ વિરોધિભાવાન્તરજ્ઞાનમ્ ।
તદુભયં પ્રત્યેકમવ્યાપકમ્ ।
શાબ્દાદૌ દ્વયોરપિ બાધત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
તસ્માદુભયાનુગતમેતદુચ્યતે ।
રજતત્વાદિના વિજ્ઞાતસ્ય પુરોવર્તિનઃ શુક્તિત્વાદિના વિજ્ઞાનં ખલ્વન્યથાવિજ્ઞાતસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાનં ભવતિ ।
એવમસતો રજતસ્ય સત્ત્વાદિનાવગતસ્યાસત્ત્વાદિના વિજ્ઞાનમપ્યન્યથાવિજ્ઞાતસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાનં ભવત્યેવ ।
સમ્યગ્વિજ્ઞાનં બાધ ઇત્યેવોક્તે સર્વમપિ સમ્યગ્જ્ઞાનં બાધઃ પ્રસજ્યેત ।
નચ તથા વ્યવહારઃ ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થમન્યથાવિજ્ઞાતસ્યેત્યુક્તમ્ ।
અન્યથાવિજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાનમિત્યેવોક્તે ધારાવાહિકભ્રમે રાજતત્વેનાવગતસ્ય શુક્તિકાશકલસ્ય પુનર્નાગવઙ્ગત્વાદિજ્ઞાને ઽપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
તન્નિરાસાય સમ્યગિત્યુક્તમ્ ।
અન્યથેતિ ।
તત્સ્વરૂપાપેક્ષયા ।
તેન ઘટસ્યૈવ પટાદ્યપેક્ષયાન્યથા ઘટત્વેન જ્ઞાનસ્ય પુનર્ઘટત્વેન જ્ઞાને પ્રસઙ્ગો નિરસ્તઃ ।
છલપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાપિ રજતત્વેનાવગતસ્ય શુક્તિકાશકલસ્ય શુક્લત્વાદિજ્ઞાને પ્રસઙ્ગસ્તદવસ્થઃ ।
એવમેકેનાન્યથાવિજ્ઞાતસ્ય પુરુષાન્તરસમ્બન્ધિનિ તસ્યૈવ વા પુરુષસ્ય કાલાન્તરભાવિન્યાજાનસિદ્ધે સમ્યગ્વિજ્ઞાને પ્રસઙ્ગો ઽપીતિ ચેન્મૈવમ્ ।
બાધતિઃ ખલુ લોડને પઠ્યતે ।
તચ્ચ જ્ઞાનાસ્યાર્થસ્ય વાસ્તુ ।
ન તાવજ્જ્ઞાનસ્ય ।
તસ્ય ક્ષણિકત્વેન સ્વત એવ લોડિતત્વાત્ ।
સમ્યગ્વિજ્ઞાનસ્યાપ્યુત્તરજ્ઞાનવિનાશ્યસ્ય બાધિતત્વવ્યવહારપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપ્યર્થસ્ય ।
શુક્તિશકલાદેસ્તાદવસ્થ્યાત્ ।
રજતાદેનિર્ત્યલોડિતત્વાત્ ।
અતઃ પૂર્વજ્ઞાનપ્રસઞ્જિતસ્યાન્યથાકારસ્ય લોડનમિવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
તથાચ સતિ કો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્કિં વક્તવ્યમેતત્ ।
નહિ ।
કથમનુચ્યમાનં જ્ઞાસ્યતે ।
અન્યથાવિજ્ઞાતસ્યેતિ વચનસામર્થ્યાત્ ।
અન્યથા સમ્યગ્વિજ્ઞાનમિત્યેવાવક્ષ્યત્ ।
કિમનેનેતિ ।
તદ્વિષયત્વં બાધ્યત્વમિતિ શેષઃ ।
*2,135*
$અનિર્વચનીયલક્ષણનિરાસઃ$
અથવાનિર્વચનીયમમુખ્યં સદિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કિમિદમનિર્વચનીયત્વમ્ ।
કિં નિરુક્તિવિરહઃ ।
કિંવા નિરુક્તિનિમિત્તવિરહઃ ।
નાદક્યઃ ।
અનિર્વચનીયમિત્યાદિનિરુક્તેઃ સત્ત્વેનાસમ્ભાવિત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ નિરુક્તિનિમિત્તં જ્ઞાનમર્થો વા સ્યાત્ ।
નાદ્યઃ ।
જ્ઞાનસ્યોભયવાદિસિદ્ધિસદ્ભાવાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
યતા પ્રતિભાસમર્થસ્યાલૌકિકસ્ય રજતાદેર્માયાવાદિનાભ્યુપગતત્વાદિત્યાશઙ્કય પરેણાનિર્વચનીયસ્ય લક્ષણદ્વયમભિહિતમ્ ।
સદસદ્વિલક્ષણત્વમનિર્વચનીયત્વં જ્ઞાનબાધ્યત્વં ચેતિ ।
તત્રાદ્યં તાવન્નિરાકરોતિ- વૈલક્ષણ્યં સતશ્ચેતિ ॥
વ્યાખ્યાનાનિ તુ પૂર્વવદેવ ।
તત્ર યાવત્સુ પક્ષેષુ સિદ્ધાથર્ત્વપર્યવસાનં તાવત્સ્વનિર્વચનીયત્વસ્ય સત્ત્વાવિરોધિત્વેન ન સન્પ્રપઞ્ચઃ કિન્ત્વનિર્વચનીય ઇત્યારમ્ભાસઙ્ગતિર્દેષો ઽવગન્તવ્યઃ ।
યત્ર પુનર્બાધાદિપર્યવસાનં તત્રાવ્યાપ્તિરવગન્તવ્યા ।
અથવાનિર્વચનીયત્વેન વિયદાદિકં શુક્તિરજતાદિકં ચ પરસ્યાભિમતમ્ ।
તત્ર સત એવ સત્ત્વેન પ્રમિતસ્યૈવ વિયદાદેર્વિશ્વસ્યાસદ્વિલક્ષણત્વમેવ સ્વયં સત્ ।

એવમસત એવાસત્ત્વેન પ્રમિતસ્યૈવ શુક્તિરજતાદેર્વિશ્વસ્ય સર્વસ્યાપ્યારોપિતસ્ય સદ્વિલક્ષણત્વમેવ સ્વયં સત્ ।
વિયદાદાવસદ્વિલક્ષણત્વમેવાસ્તિ ।
સદ્વૈલક્ષણ્યં તુ પ્રમાણબાધિતમ્ ।
તથા શુક્તિરજતાદૌ સદ્વિલક્ષણત્વમેવાસ્તિ ।
અસદ્વૈલક્ષણ્યં તુ પ્રમાણવિરુદ્ધમ્ ।
અતો ઽસમ્ભવિના તેન લક્ષણેનોક્તેન કથં તે ઽનિષ્યં નિગ્રહસ્થાનં ન ભવેદિત્યાદિયોજના દ્રષ્ટવ્યા ।
ભેદવાદિન ઇત્યનેન માયાવાદિનો વિયદાદૌ સદ્વૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારઃ શુક્તિરજતાદૌ ચાસદ્વિલક્ષણત્વાભ્યુપગતિરાગ્રહમાત્રમલૈવેત્યભિપ્રૈતિ ।
યદ્યુચ્યત ઇત્યત્રાપ્યુક્તરીત્યાસમ્ભવિત્વાદિકં જ્ઞાતવ્યમ્ ।
સન્માત્રત્વમિત્યનેનાતિવ્યાપ્તિરુચ્યતે ।
તથા હિ ।
બ્રહ્મણો ઽપિ સન્માત્રત્વં સત્ત્વાનધિકરણત્વમિતિ યાવત્ ।
માયાવાદિનાભ્યુપગતમિતિ શેષઃ ।
નિર્ધર્મકત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
અસત્ત્વાનધિકરણત્વં તુ નિશ્ચિતમેવ ।
તસ્માત્તદપિ બ્રહ્માપિ સન્નો ભવેત્કિન્ત્વનિર્વાચ્યં પ્રસજ્યેતેતિ ।
સત્ત્વેનાસત્ત્વેન ચ વિચારાસહત્વમનિર્વચનીયત્વં ન પુનઃ સત્ત્વાસત્ત્વધર્માનધિકરણત્વમ્ ।
બ્રહ્મ તુ સત્ત્વેન વિચારસહં કથમનિર્વચનીયં સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
સત્ત્વેનેતિ ત્વપ્રત્યયાર્થસ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
કિઞ્ચ યો વિયદાદૌ વિચારઃ સ બ્રહ્મણ્યપિ સમાન ઇતિ કથં ન તસ્યાનિર્વચનીયત્વમ્ ।
યથોક્તમ્ ।
"સર્વવૈલક્ષણ્યાઙ્ગીકારાત્ઽ; ઇત્યાદિ ।
નિરાકરિષ્યતે ચાસૌ દુર્વિચારસ્તત્ર તત્રેતિ ।
દ્વિતીયમપિ લક્ષણં નિરાકરોતિ- જ્ઞાનબાધ્યત્વમિતિ ॥
યદિ જ્ઞાનબાધ્યત્વં નામોક્તવિધયા શુક્તિરજતાદેશ્ચાસત્વેનાવિદ્યોપાદાનકત્વાભાવાત્ ।
તતશ્ચાસમ્ભવિત્વં લક્ષણદોષઃ ।
યદિ પુનર્જ્ઞાનવિનાશ્યત્વમાત્રમ્ ।
તથાપિ વિયદાદૌ નિત્યે નિત્યત્વાદેવ શુક્તિરજતાદૌ ચાસત્વાન્ન સિદ્ધમિત્યવ્યાપ્તિઃ ।
યદિ ચ પ્રતિપન્નોપાધૌ નિષેધપ્રતિયોગિત્વં તદપિ વિયદાદૌ ન સિદ્ધમિત્યવ્યાપ્તિરેવ ।
ઉપપત્તયસ્તૂક્તા વક્ષ્યમાણાશ્ચાનુસન્ધેયાઃ ।
નનુ ભવતાપિ બાધ્યત્વં કિમપ્યઙ્ગીકરણીયમેવ ।
પદસ્ય નિરર્થકત્વાયોગાત્ ।
તદેવાસ્માકમનિર્વચનીયલક્ષણં ભવત્વિત્યત આહ- પ્રતિવાદિનો વિજ્ઞાતસ્યેતિ ॥
પ્રતિવાદિનો મમ મતમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તચ્ચાત્મન્યનિર્વચનીયે ઽપ્યસ્તીત્યતિવ્યાપ્તમિતિ શેષઃ ।
અત્રાન્યથાવિજ્ઞાનમેવ ભ્રાન્તિઃ ।
તત્પ્રસઞ્જિતાન્યથાઽકારલોડનં સમ્યગ્વિજ્ઞાનમેવ બાધ ઇત્યવધારણતયા મતાન્તરાણિ નિરસ્તાનિ વેદિતવ્યાનિ ।
હિ શબ્દેન તત્ર પ્રમાણપ્રસિદ્ધિં સૂચયતિ ।
*2,149*
$પ્રભાકરેણ પરિણામપક્ષાનુવાદઃ$
અથ પઞ્ચાખ્યાતિવાદઃ ॥
ઇહ ખલુ કેચિદ્યથાર્થમેવ સર્વવિજ્ઞાનમિતિ મન્યમાના નાન્યથાખ્યાતિં સહન્તે ।
તથા હિ ।
કેયમન્યથાખ્યાતિર્નામ ।
યદિ તાવદન્યથાપરિણતે વસ્તુનિ ખ્યાતિરન્યથાખ્યાતિઃ ।
તદા ઘટાદિપ્રત્યયાઃ સર્વે ઽપ્યન્યથાખ્યાતિત્વાદ્વિભ્રમાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
કિઞ્ચ શુક્તિકાયા રજતાકારપરિણામઃ કિં સકારણ ઉતાકારણઃ ।
ન તાવદકારણઃ ।
કાદાચિત્કત્વાનુપપત્તેઃ ।
આદ્યે કારણં વાચ્યમ્ ।
કરણદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્ય કરણસમ્બન્ધિનઃ શુક્તિકાપરિણામહેતુત્વાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથા તદૈવ સકલાર્થાનાં રજતરૂપપરિણામપ્રસઙ્ગાત્ ।
દુષ્યકરણસંસર્ગો હેતુરિતિ ચેત્તથાપિ કિં શુક્તિત્વાપગમેન રજતરૂપપરિણામઃ ।
કિં વા તદનપગમેન ।
આદ્યે પુરુષાન્તરેણાપિ તદા શુક્તિત્વં ન પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
દ્વિતીયે ભ્રાન્તેનાપિ તત્પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
કિઞ્ચ શુક્તિત્વાપગમે બાધે ઽપિ ન તદ્ભાયાત્ ।
અથ પુનઃ શુક્તયાકારેણ રજતં પરિણતમિતિ ચેન્ન ।
કરણદોષસ્ય કારણસ્યાભાવાત્ ।
બાધો ઽપ્યેવં તેનૈવ ગૃહ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
ઘટાદેરપિ કુલાલાદિમાત્રવેદ્યતાપાતાત્ ।
સુખાદિવદિતિ ચેન્ન ।
બાહ્યાન્તરત્વેન વિશેષાત્ ।
અન્યથોક્તાતિપ્રસઙ્ગાનિસ્તારાત્ ।
*2,154*
કિઞ્ચ દોષવશાદ્રજતાકારેણ પરિણતા ચેચ્છુક્તિસ્તદા દોષાપગમે ઽપિ તથૈવ કથં નાવતિષ્ઠતે ।
નહિ નિમિત્તકારણનાશાત્કાર્યનાશો દૃષ્ટઃ ।
કમલકુડ્મલવિકાસનિમિત્તસાવિત્રતેજો ઽપગમસ્ય વિકાસનિવૃત્તિહેતુતા દૃષ્ટેતિ ચેન્મૈવમ્ ।
દલવિભાગો હિ વિકાસો નામ ।
સ ચ ક્ષણિકત્વાત્સત્યેવ સાવિત્રતેજસિ નિવૃત્તઃ ।
સંયોગપ્રધ્વંસસ્તુ ન કદાપિ નિવર્તતે પુનઃ સંયોગલક્ષણો મુકુલીભાવસ્તુ શીતાદિનોદનજન્ય એવ ।
સ્થાયિત્વે ઽપિ વિભાગસ્યાન્યદેવ તન્નાશે નિમિત્તમિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
પરત્વાદિવત્સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
વિપ્રતિપત્તેઃ ।
કિઞ્ચોત્પન્નં ચેદ્રજતં વિનષ્ટં તદા તથૈવ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ન પુનર્નેદં રજતમિતિ બાધબુદ્ધિઃ ।
એતેન દુષ્યકરણજન્યાદ્વિજ્ઞાનાદ્રજતમેત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
કા ચૈવં સતિ દોષવાચોયુક્તિઃ ।
નહિ મૃદો ઘટાકારપરિણામસ્ય નિમિત્તં દણ્ડચક્રાદિકં દોષત્વેન મન્યન્તે ।
કિઞ્ચ યસ્યાઃ પ્રતીતેસ્તદાલમ્બનં તત એવ તજ્જન્મ કિંવા પ્રતીત્યન્તરાત્ ।
નાદ્યઃ ।
પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉત્પન્ને હિ રજતે તદાલમ્બનાયાઃ પ્રતીતેર્જન્મ, તસ્યાં જાતાયાં રજતોત્પત્તિરિતિ ।
ન ખલુ નિરાલમ્બના પ્રતીતિરુત્પદ્યતે ।
દ્વિતીયે ઽપિ કિં તત્પ્રતીત્યન્તરં શુક્તિકાઽલમ્બનમ્ ।
ઉત શુક્તિકારજતાન્તરાલમ્બનમ્ ।
અથવાર્થાન્તરાલમ્બનમ્ ।
નાદ્યઃ ।
સર્વત્ર શુક્તિપ્રતીત્યનન્તરં રજતોત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
શુક્તિરજતપ્રતીતેઃ પ્રાક્ શુક્તિરિતિ પ્રતીતિનિયમાભાવાચ્ચ ।
દુષ્યકરણાલોચિતશુક્તિસાધારણાકારપ્રતીતે રજતજન્મેતિ ચેન્ન ।
સાધારણાકારમાત્રદર્શનાનન્તરં રજતપ્રતીતિનિયમાભાવાત્ ।
કારણવૈકલ્યં તત્ર કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ ।
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ રજતજન્મ પ્રમિતં સ્યાત્ ।
પ્રતીતિં તુ પ્રકારાન્તરેણોપપાદયિષ્યામઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
પૂર્વરજતસ્યાપિ તદેવ કારણમિતિ રજતપ્રતીતિપ્રવાહાવિચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદેવં ભ્રાન્તિબાધયોરનુપપત્તેર્ન પરિણામપક્ષો યુક્તઃ ।
*2,159*
નાપિ વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરાત્મનાવભાસો ઽન્યથાખ્યાતિરિતિ યુક્તમ્ ।
તથા હિ કિં વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરાત્મના સતી ઉતાસતી ।
આદ્યે ન ભ્રાન્તિર્નાપિ બાધઃ ।
સર્વેષાં ચ સર્વં સર્વાત્મના પ્રતીયેત ।
ન હિ દોષઃ કરણસંસ્કારઃ ।
તથા સત્યદુષ્યકારણેન ન કિઞ્ચિદુપલભ્યેત ।
કિઞ્ચૈવં સતિ રજતસંવિત્સમીચીના શુક્તિરેવેયમિતિ ચાસમીચીનેત્યાપદ્યેત ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અસતઃ પ્રતીત્યનુપપત્તેઃ ।
ઉપપત્તૌ વા કિં રજતસ્યાપિ વસ્તુત્વગ્રહણેન ।
એતેનાસમ્બદ્ધવિશેષણવિશિષ્ટપ્રતીતિરન્યથાખ્યાતિરિતિ નિરસ્તમ્ ।
અસતો વિશેષણસમ્બન્ધસ્ય પ્રતીત્યનુપપત્તેઃ ।
ઉપપત્તૌ વા કિમસત્ખ્યાતિવાદિભિરપરાર્દ્ધમ્ ।
અથ બ્રૂષે ઽન્યાકારં જ્ઞાનમન્યથાખ્યાતિરિતિ ।
તદસત્ ।
સમીચીનજ્ઞાનસ્યાપ્યાન્તરબાહ્યત્વાદિના ઽર્થવિલક્ષણાકારત્વેન વિભ્રમત્વાપત્તેઃ ।
*2,161*
અન્યાકારોલ્લેખિજ્ઞાનમન્યાલમ્બનમન્યથાખ્યાતિરિતિ તુ વિરુદ્ધમ્ ।
તથા હિ ।
ન તાવત્સદસદ્ભાવમાત્રેણાલમ્બનં સદ્ભાવમાત્રસ્ય સર્વવસ્તુપ્રત્યયસાધારણ્યેન સર્વપ્રત્યયાનાં સર્વાર્થાલમ્બનત્વાપત્તેઃ ।
સર્વં સર્વજ્ઞતા ચૈવં સતિ સ્યાત્ ।
અતીતાદિવિષયસ્ય નિરાલમ્બનતાપાતશ્ચ ।
એતેન પુરોદેશે સદ્ભાવેનાલમ્બનત્વમપિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
નચ કારણત્વેનાલમ્બનમ્ ।

રૂપાદિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુરાદ્યપિ કારણમિતિ તદાલમ્બનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતીતાનાગતવિષયત્વં ચ જ્ઞાનસ્ય ન સ્યાત્ ।
અતીતાનાગતયોરસત્ત્વેન કારણત્વાનુપપત્તેઃ ।
એતેન વિષયતયા કારણત્વમિત્યપિ નિરસ્તમ્ ।
આત્માશ્રયત્વં ચૈવં સતિ સ્યાત્ ।
વિષયત્વસ્યૈવ નિરૂપ્યમાણત્વાત્ ।
કિઞ્ચૈવં વિષયત્વમિત્યેવાસ્તુ ।
કિં કારણતયા વ્યર્થયાનર્થજનન્યા ।
કિં ચેદં વિષયત્વમ્ ।
યેન યસ્યાતિશય ઉત્પદ્યતે સ તસ્ય વિષય ઇતિ ચેત્ ।
અતિશયો હિ જ્ઞાતતા વા સ્યાદ્વયવહારો વા ।
નાદ્યઃ ।
અનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમે ઽપ્યતીતાદિજ્ઞાનસ્ય નિર્વિષયત્વાપાતાત્ ।
ન હ્યસતિ ધર્મિણિ ધર્મોત્પાદો યુજ્યતે ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અતદર્થિનો વ્યવહારાનુત્પત્તાવવિષયત્વાપત્તેઃ ।
વ્યાઘ્રચોરાદિજ્ઞાનાનન્તરમાદીયમાનસ્ય દણ્ડાદેરપિ તદ્વિષયત્વપ્રસક્તેશ્ચ ।
યદ્વિજ્ઞાનં યદાકારં તત્તદાલમ્બનમિતિ તુ તથાગતમતમનુધાવતિ ।
*2,163*
યત્સન્નિકૃષ્ટકરણેન યજ્જ્ઞાનં જન્યતે તત્તદ્વિષયમિત્યપિ ન ।
રૂપાદિજ્ઞાનસ્યાકાશાદિવિષયતાપાતાત્ ।
નહિ રૂપાદિજ્ઞાનમુત્પાદયચ્ચક્ષુરાકાશાદિના ન સન્નિકૃષ્ટત ઇતિ યુજ્યતે ।
પ્રત્યભિજ્ઞા ચ તત્તાસન્નિકૃષ્ટકરણજન્યા ન તદ્વિષયા સ્યાત્ ।
નચ વાક્યં વાક્યાર્થેન સન્નિકૃષ્ટતે ।
યેન તજ્જનિતજ્ઞાનસ્ય વાક્યાર્થો વિષયઃ સ્યાત્ ।
આકાશાદિવિષયતૈવં ચાપદ્યેત ।
લિઙ્ગજ્ઞાનાચ્ચાત્મસન્નિકૃષ્ટાજ્જાયમાનં લિઙ્ગિજ્ઞાનમાત્મવિષયમાપદ્યેત ।
તસ્માદ્યજ્જ્ઞાનં યત્પ્રતિભાસં તદેવ તસ્યાલમ્બનમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
તત્ર રજતજ્ઞાને શુક્તિરવભાસતે ન વેતિ વક્તવ્યમ્ ।
અવભાસત ઇતિ બ્રુવાણઃ શ્લાઘનીયપ્રજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયઃ ।
યદિ સંવિદિ બહુમાનવાન્નેતિ બ્રૂયાત્તદા કથં તચ્છુક્તિકાલમ્બનં સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ રજતમવભાસતે શુક્તિકાલમ્બનં ચેદતિપ્રસઙ્ગઃ કતં પરિહરણીયઃ ।
નનુ રજતાવભાસસ્ય રજતવિષયકત્વે તેન રજતેન ભવિતવ્યમ્ ।
કથં ન ભવિતવ્યમ્ ।
નહિ સમ્પ્રતિપન્નસમીચીનરજતસ્વીકારે ઽપિ નિમિત્તમસ્ત્યન્યદ્રજતાવભાસાત્ ।
ન હ્યન્યતરરજતપ્રતિભાસપક્ષપાતે કારણમસ્તિ ।
નાસ્ત્યત્ર રજતમિત્યપિ પ્રતિભાસો ઽસ્તીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રતિભાસસામર્થ્યાદ્રજતાભાવો ઽપ્યઙ્ગીકૃત એવ પુરતઃ ।
પ્રતીત્યોર્વિરોધઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
યથા ન વિરોધસ્તથા વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
*2,166*
ન ચાન્યથાખ્યાતિજનને કારણં પશ્યામઃ ।
નચ ચક્ષુરાદિકમેવ કારણમ્ ।
તસ્ય સમીચીનજ્ઞાનકરણતાવધારણાત્ ।
ન ખલુ જરામરણવિધ્વંસહેતુર્જાતુ સુધા તદ્ધેતુરપિ ભવતિ ।
કારણૈક્યે કાર્યભેદસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાદૃષ્ટભેદાત્કાર્યભેદઃ ।
તસ્ય કાર્યભેદનિશ્ચયોત્તરકાલં નિશ્ચેયત્વાત્ ।
કાર્યભેદસ્ય ચ વિપ્રતિપન્નત્વાત્ ।
દોષસહકૃતાદિન્દ્રિયાદેવાન્યથાજ્ઞાનજનનમિત્યપ્યસત્ ।
દોષા હિ કારણાનામૌત્સર્ગિકકાર્યજનનસામર્થ્યં નિઘ્નન્તિ ।
નતુ વિપરીતકાર્યજનનસામર્થ્યમાદધાતિ ।
ન ખલુ દુષ્યં કુટજબીજં વટં જનયતિ ।
કિં નામ ન જનયત્યેવ કુટજાઙ્કુરમ્ ।
નચ વક્તવ્યં દાવદહનદગ્ધવેત્રબીજાનાં કદલીકાણ્ડજનનસામર્થ્યમુપલબ્ધમિતિ ।
પાકેન દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તેસ્તેષામબીજત્વાત્ ।
*2,168*
કિઞ્ચ પ્રદર્શિતાકારવ્યભિચારે પ્રત્યયસ્ય સર્વત્ર વ્યભિચારશઙ્કા દુર્વારા સ્યાત્ ।
તથાચ કથં બાહ્યાર્થનિન્હવં નિરાકુર્મઃ ।
તથાહિ જ્ઞાનમેવ ખલુ સર્વત્ર વસ્તુવ્યવસ્થાપકં નાન્યત્ ।
તચ્ચેત્ક્વચિદ્વયભિચરતિ ।
તદા તત્સર્વત્ર શઙ્કિતવ્યભિચારમેવ ।
નચ તચ્છઙ્કાપઙ્કસઙ્ક્ષાલનક્ષમં કિઞ્ચિદન્યદ્વિજ્ઞાનાત્ ।
તચ્ચ સકલમપિ શઙ્કાકલઙ્કસઙ્કોચિતપ્રભાવં ન પ્રભવતીત્યુક્તમ્ ।
તતશ્ચ કુતો બાહ્યાર્થપ્રત્યાશા ।
નચ વાચ્યં યથા ઘટાદેઃ પાર્થિવસ્ય વહ્નિવ્યભિચારે ઽપિ ન ધૂમસ્યાપિ તદ્વયભિચારઃ શઙ્કયતે ।
એવમેકજ્ઞાનસ્યાર્થવ્યભિચારે ઽપિ ન સર્વત્ર વ્યભિચારશઙ્કેતિ ।
વૈષમ્યાત્ ।
અસ્તિ હિ તત્ર પાર્થિવત્વાવિશેષે ઽપ્યવ્યભિચારનિશ્ચયોપાયો ધૂમત્વાદિરેવાવાન્તરો વિશેષઃ ।
નહિ તત્ર બાધકં કિઞ્ચિત્ ।
તેનોપપદ્યતે તત્રાશ્વાસઃ ।
પ્રકૃતે તુ ન જ્ઞાનત્વાવાન્તરવિશેષમનાશ્વાસ નિરસનક્ષમમીક્ષામહે ।
નચ બાધકભાવાભાવરૂપાદ્વિશેષાદ્વયવસ્થેતિ વાચ્યમ્ ।
બાધકસ્યાપિ જ્ઞાનત્વેન શઙ્કાસ્પદત્વાત્ ।
ન ખલુ બાધકસ્ય કિમપિ શૃઙ્ગમસ્તિ ।
બાધકાભાવશ્ચાનુપસઞ્જાતબાધભ્રમે સમાનઃ ।
સંવાદકભાવાભાવાભ્યાં વિશેષ ઇતિ ચેન્ન ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
સંવાદકમપિ જ્ઞાનમેવેતિ તદપિ કથં સંશયાસ્પદં ન સ્યાત્ ।
તત્રાપિ સંવાદકાન્તરાન્વેષણે ઽનવસ્થા કુતો ન ભવેત્ ।
અઙ્ગીકૃતશ્ચ પરેણ ધારાવાહિકભ્રમે ઽન્યોન્યસંવાદઃ ।
એતેન જ્ઞાનજન્યવ્યવહારવિસંવાદાવિસંવાદલક્ષણો ઽપિ વિશેષઃ પરાસ્તો વેદિતવ્યઃ ।
તદ્વિશેષગ્રાહિણ્યપિ વિશ્વાસકારણાભાવાત્ ।
અપિ ચ પ્રતીયમાનો ઽયં રજતાકારઃ કુતસ્ત્ય ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
ન તાવત્પુરોવર્તિનિષ્ઠ ઇતીષ્યમન્યથાખ્યાતિવાદિનામ્ ।
બાધવિરોધશ્ચ તથા સતિ સ્યાત્ ।
નાપિ દેશાન્તરવર્તીતિ વક્ષ્યામઃ ।
તતશ્ચ જ્ઞાનસ્થ એવાયમિત્યાપતિતમ્ ।
તથા ચ જિતં સાકારવિજ્ઞાનવાદિભિર્બૌદ્ધૈઃ ।
*2,170*
નનુ તર્હીદં રજતમિત્યાદિપ્રત્યયસ્ય કા ગતિઃ ।
ઉચ્યતે ।
રજતમિદમિતિ દ્વે જ્ઞાને સ્મૃત્યનુભવરૂપે ।
તત્રેદમિતિ પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રગ્રહણમ્ ।
દોષવશાત્તદ્ગતસ્ય શુક્તિત્વસામાન્યવિશેષસ્યાગ્રહણાત્ ।
તત્રેદમિતિ પુરોવર્તિદ્રવ્યમાત્રગ્રહણમ્ ।
દોષવશાત્તદ્ગતસ્ય શુક્તિત્વસામાન્યવિશેષસ્યાગ્રહણાત્ ।
તન્માત્રં ચ ગૃહીતં સદૃશતયા સંસ્કારોદ્બોધક્રમેણ રજતસ્મૃતિં જનયતિ ।
સા ચ ગૃહીતગ્રહણસ્વભાવાપિ દોષવશાદ્ગૃહીતતત્તાંશપ્રમોષેણ ગૃહીતિસરૂપાવતિષ્ઠતે ।
તથાચ રજતસ્મૃતેઃ પુરોવૃત્તિગ્રહણસ્ય ચ મિથઃ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચ ભેદાગ્રહણાત્સન્નિહિતરજતજ્ઞાનસારૂપ્યેણેદં રજતમિતિ ભિન્ને અપિ ગ્રહણસ્મરણે અભેદવ્યવહારં સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશં ચ પ્રવતર્યતઃ ।
કુત એતદિતિ ચેન્ન ।
અન્યથાનુપપત્તેરુક્તત્વાત્ ।
કિઞ્ચેદમિતિ પુરોવર્તિ નયનસમ્પ્રયોગજં જ્ઞાનમનુભવ ઇત્યવિવાદમ્ ।
રજતજ્ઞાનં ચ ન તાવદિન્દ્રિયજમ્ ।
ઇન્દ્રિયસ્ય સન્નિકૃષ્ટાથર્ એવ જ્ઞાનજનનસામર્થ્યાત્ ।
અન્યથા સર્વસાર્વજ્ઞપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ વિપ્રકૃષ્ટેન રજતેન સન્નિકર્ષો ઽસ્તિ ।
તત્કાર્યસ્ય સાક્ષાત્કારસ્ય કદાપ્યદર્શનાત્ ।
નચ શુક્તિશકલસન્નિકર્ષાદેવેન્દ્રિયં રજતજ્ઞાનમુત્પાદયતીતિ સામ્પ્રતમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ દોષસદસદ્ભાવાભ્યાં વ્યવસ્થા ।
દોષાણાં વિપરીતકાર્યકારિતયા નિરસ્તત્વાત્ ।
ભસ્મકદોષદૂષિતસ્ય જાઠરજાતવેદસો બહુતરાઽહારપરિણતિહેતુતોપલભ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
વિપ્રતિપત્તેઃ ।
દોષસ્યૈવાઽહારવિકારહેતુતોપપત્તેઃ ।
નચ દહનકાર્યં કથં દોષઃ કરોતીતિ વાચ્યમ્ ।
કાર્યે ઽપિ વૈજાત્યોપલમ્ભાત્ ।
જાઠરાગ્નિપરિણતા હિ રસાઃ શરીરોપચયહેતવો ન ભસ્મકપરિણતાસ્તથા ।
તસ્માન્નેદમિન્દ્રિયજમ્ ।
નચિ લિઙ્ગાદ્યનુસન્ધાનવિધુરાણામપિ જાયમાનમનુમાનાઽદિપ્રભવમિતિ વક્તું શક્યતે ।

અતઃ પ્રત્યુત્પન્નકરણાભાવે ઽપ્યુત્પદ્યમાનેનાનેન પરિશેષાત્સ્મરણેનૈવ ભવિતવ્યમ્ ।
*2,173*
કિઞ્ચેદં સ્મરણમનાકલિતરજતસ્યાનુત્પદ્યમાનત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નસ્મરણવત્ ।
નચેદમસ્મરણમ્ ।
તત્તાંશવિકલત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવદિતિ યુક્તમ્ ।
પદાત્પદાર્થસ્મૃતૌ હરિહરાદિસ્મૃતૌ ચ વ્યભિચારાત્ કિઞ્ચાનુભૂતં તાવન્ન સમસ્તં સ્મર્યતે ।
તત્તાંશશ્ચાતીતદેશકાલસમ્બન્ધઃ સ્મર્યમાણધર્મઃ ।
તથાચ સ્મરણં ચ ભવતુ ।
ભવતુ દોષવશાત્પ્રમુષિતતત્તાંશમ્ ।
નચ વિપક્ષે બાધકં કિઞ્ચિદિત્યપ્રયોજકો હેતુઃ ।
નચ નેયં સ્મૃતિરિન્દ્રિયજન્યત્વાત્ ।
તચ્ચેન્દ્રિયવ્યાપારાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
સ્મૃતિબીજસંસ્કારોદ્બોધહેતુપુરોવર્તિસાધારણાકારગ્રહણ એવેન્દ્રિયવ્યાપારાન્વયવ્યતિરેકયોરુપક્ષીણત્વાત્ ।
નન્વેવં સત્યનાસ્વાદિતતિક્તસ્ય શિશોસ્તિક્તસ્મરણાનુપપત્તેઃ કથં તિક્તો ગુડ ઇતિ પ્રત્યય ઇતિ ચેન્ન ।
જન્માન્તરાનુભૂતત્વાત્ ।
અદૃષ્ટવશાચ્ચ કસ્યચિદેવ સ્મરણમુપપદ્યતે ।
અથવા નાયં નિયમો ગ્રહણસ્મરણે એવાગૃહીતવિવેકે વ્યવહારાદિપ્રવર્તકે ઇતિ કિન્તુ ક્વચિદ્ગ્રહણે એવ મિથો ઽગૃહીતભેદે ।
યથા પીતઃ શઙ્ખ ઇતિ ।
અત્ર હિ વિનિર્યન્નયનરશ્મિવર્તિનઃ પિત્તદ્રવ્યસ્ય પીતત્વં દોષવશાદ્દ્રવ્યરહિતં ગૃહ્યતે ।
શઙ્ખો ઽપિ ગુણહીનઃ સ્વરૂપમાત્રેણ ગૃહ્યતે ।
તદનયોર્ગુણગુણિનોરિતરેતરાપેક્ષિણોરસંસર્ગાગ્રહાત્સારૂપ્યાત્પીતચિરબિલ્વાદિફલપ્રત્યયાવિશેષેણાભેદવ્યવહારઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યપદેશશ્ચ ભવતઃ ।
યત્તુ કજ્જલકાલિમાગ્રહણં તત્તિર્યગવસ્થાનાત્ ।
અસ્વચ્છતયા નયનરશ્મિપ્રતિબન્ધકત્વાચ્ચ ।
પિત્તં તુ આજર્વાવસ્થિતં કાચમિવ સ્વચ્છં ન પ્રતિબન્ધકમિતિ વિશેષઃ ।
એવં તિક્તો ગુડ ઇતિ વ્યવહારો ઽપિ ।
ક્વચિત્પુનઃ સ્મરણે એવાગૃહીતવિવેકે ।
યથા સ ઘટસ્તત્રાસીદિતિ ।
અનયૈવ દિશાલાતચક્રાદિવ્યવહારાઃ સર્વે ઽપિ નિર્વાહ્યાઃ ।
*2,177*
કિઞ્ચ વિપર્યયમઙ્ગીકુર્વાણેનાપિ વિવેકાગ્રહો ગ્રાહ્ય એવ ।
ન હિ વિવેકગ્રહે વિપર્યયાવકાશો ઽસ્તિ ।
વિરોધાત્ ।
અન્યથા વિપર્યયનિવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
તથાચ તત એવ સર્વસ્યોપપત્તૌ કિં વિપર્યયકલ્પનયા ।
ન ચાન્યથાખ્યાતૌ કિમપિ પ્રમાણમસ્તિ ।
ભેદાગ્રહપ્રસજ્જિતાભેદવ્યવહારબાધનેનૈવ નેદમિતિ વિવેકજ્ઞાનસ્ય બાધકત્વમપ્યુપપદ્યતે ।
તદુપપત્તૌ ચાગૃહીતવિવેકસ્ય જ્ઞાનદ્વયસ્ય ભ્રાન્તિત્વમપિ લોકસિદ્ધં સિદ્ધમ્ ।
તથાચ પ્રયોગઃ ।
વિગીતપ્રત્યયો યથાર્થઃ ।
પ્રત્યયત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
નન્વત્ર વિગીતપ્રત્યયો નામ કિં પુરોવર્તિનિર્વિકલ્પકજ્ઞાનમુત સદૃશદર્શનોત્થં રજરસ્મરણમ્ ।
કિં વોભયમાહોસ્વિદ્રજતપુરોવર્ત્યેકતાજ્ઞાનમાહોસ્વિત્પ્રમુષિતભેદં વેદનદ્વયમ્ ।
તત્રાદ્યપક્ષત્રયે સિદ્ધસાધનતા ।
ચતુર્થે વાદ્યાશ્રયાસિદ્ધત્વમપસિદ્ધાન્તો વ્યાઘાતશ્ચ ।
પઞ્ચમે પ્રતિવાદ્યાશ્રયસિદ્ધતેતિ ચેત્ ।
મૈવમ્ ।
અસ્તિ તાવત્પુરોવર્તિ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનમ્ ।
અસ્તિ ચ સદૃશપુરોવર્તિદર્શનજનિતા રજતસ્મૃતિઃ ।
તથાસ્ત્યેવ ચ તત્સમુત્થં સવિકલ્પકમિદમિતિ વેદનાત્સવિવાદભેદાભેદં રજતવેદનમ્ ।
તત્ર વિપ્રતિપન્નૌ ભેદાભેદૌ વિહાયેદં રજતમિત્યવગમમાત્રમિદં રજતમિત્યાદિસામાનાધિકરણ્યવ્યવહારકારણં પક્ષત્વેન વિવક્ષિતં ચેત્કો વિરોધઃ ।
નહિ વિપ્રતિપન્નાકારેણૈવ પક્ષીકારઃ ક્વચિત્ ।
મા હિ ભૂન્નિત્યાનિત્યાગ્નિમદનગ્નિમચ્છબ્દપર્વતપક્ષીકારે પ્રકૃતદોષાનુષઙ્ગાદ્ભઙ્ગો ઽનુમાનમુદ્રાયાઃ ।
*2,181*
કિઞ્ચ સિદ્ધસ્યૈવ પક્ષીકરણમ્ ।
વિમતાકારસ્યાપિ સિદ્ધત્વે કિં સાધ્યેત ।
વિમતૌ ચ ભેદાભેદૌ વિભ્રમગોચરવિવાદાવસરે ।
ભેદે હિ વેદનયોરિદં વેદનમ્ પુરોવતિર્માત્રગોચરમ્ ન રજતવાતા વેત્તિ ।
રજતવેદનમપિ રજતમાત્રગ્રાહિ નેદમિતિ પુરોવર્તિનમનૂદ્ય તસ્યૈવ રજતતામિદં રજતમિતિ ।
વિદધાતિ ।
કિન્તુ રજતમિત્યેવ યસ્ય કસ્યચિદ્રજતત્વમનુસન્ધત્તે ।
તચ્ચ ન પ્રમાણવિરુદ્ધમિતિ ક્વાન્યથાખ્યાતિઃ ।
અતસ્તદ્વાદિભિરભેદ એવ વક્તવ્યો ઽપાકર્તવ્યશ્ચાખ્યાતિવાદિભિરિત્યસ્ત્યેવ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
તતો વિપ્રતિપન્નાકારં પરિત્યજ્યેદં રજતમિત્યવગમમાત્રપક્ષીકારે ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
કથમન્યથાખ્યાતિવાદીદં રજતમિતિ જ્ઞાનસ્ય પુરોવર્તિવિષયત્વસાધનાય સાધનમુપન્યસ્યન્નિતો દોષાદ્વિમુચ્યેત ।
અથ રજતાથિર્નઃ શુક્તિકાયાં પ્રવૃત્તૌ હેતુભૂતં જ્ઞાનં મયા પક્ષીક્રિયત ઇતિ ચેન્મોચ્ચૈર્વાચ્ચઃ પરો ઽપિ શ્રોષ્યતિ ।
ઈશ્વરજ્ઞાનેન સિદ્ધસાધનતા સ્યાદિતિ ચેત્તવાપિ બાધઃ કથં ન સ્યાત્ ।
પ્રકૃતપ્રવૃત્તિહેતુરનીશ્વરજ્ઞાનં પક્ષીક્રિયત ઇતિ ચેન્મમાપિ તથૈવ સ્યાત્ ।
ત્વયેશ્વરાનભ્યુપગમાદ્વયર્થં વિશેષણમિતિ ચેત્તર્હિ માં પ્રતિ તવાપિ કથં ન વ્યર્થમ્ ।
તથાપિ વ્યાપ્તિજ્ઞાને સિદ્ધસાધનતેતિ ચેત્તત્રૈવ તવ બાધપ્રસઙ્ગઃ ।
ઇદં જ્ઞાનાદગૃહીતવિવેકં રજતજ્ઞાનમિતિ વિપ્રતિપત્તિવિષયમુદ્ધાટયામીતિ ચેત્સમમેતન્મમાપિ ।
*2,186*
કિઞ્ચ વિવાદાધ્યાસિતં રજતજ્ઞાનં રજતવિષયં રજતજ્ઞાનત્વાત્સંમતવત્ ।
અત્રાપિ પૂર્વવદ્વિમતિવિષયો વિવેચનીયઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
કિમિદં રજતજ્ઞાનં નામ રજતસ્ય જ્ઞાનં રજતજ્ઞાનમ્ ।
રજતં ચ તજ્જ્ઞાનં ચેતિ વા ।
રજતશબ્દોલ્લેખિજ્ઞાનં વા રજતાર્થિનઃ પ્રવૃત્તિહેતુજ્ઞાનં વા રજતમિતિ જ્ઞાનં વા ।
ન પ્રથમઃ ।
ષષ્ઠયર્થસ્ય વિષટવિષયિભાવવ્યતિરેકેણાસમ્ભવાત્સાધ્યાવિશિષ્ટત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ઉભયાસિદ્ધેઃ ।
જ્ઞાનસ્ય નિરાકારત્વાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
ઉલ્લેખાર્થસ્ય વિષયત્વે ઽસિદ્ધેઃ ।
તજ્જ્ઞાનજનિતસ્મૃતિમાત્રયોનિત્વે પૂર્વપદમાત્રજ્ઞાનેનાપિ રજતપદસ્ય સ્મરણસમ્ભવેન વ્યભિચારાત્ ।
ન ચતુર્થઃ ।
વિવેકગ્રહવાદિનામિદમિતિ જ્ઞાનસ્યાપિ શુક્તિકાઽલમ્બનસ્ય તદ્ધેતુત્વેન વ્યભિચારાત્ ।
ન પઞ્ચમઃ ।
પૂર્વોક્તપક્ષાબહિર્ભાવાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
અન્યથાખ્યાતિવાદિના કિં શુક્તિકાજ્ઞાનં શુક્તિવિષયમન્યથાખ્યાતિરુચ્યતે ।
ઉત રજતજ્ઞાનં શુક્તિવિષયમ્ ।
આદ્યે ન નો વિવાદો યથાર્થખ્યાતિત્વાત્ ।
દ્વિતીયે રજતજ્ઞાનશબ્દેન યો ઽર્થઃ પરેણ વિવક્ષ્યતે સ એવાસ્માકં હેતુર્ભવિષ્યતિ ।
તથા હિ ન તાવદાદ્યઃ કલ્પઃ પરેણાઙ્ગીકર્તુમુચિતઃ ।
વ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાત્ ।
શુક્તિરજતયોરભેદપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનભ્યુપગમાત્ ।
ન તૃતીયઃ ।
કદાચિચ્છક્તિકાજ્ઞાનસ્યાપ્યન્યથાસઙ્કેતિતરજતશબ્દસ્મૃતિહેતુત્વસમ્ભવેનાન્યથાખ્યાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ ચતુર્થઃ ।
યત્ર શુક્તિકાતદધસ્તદ્રજતમસ્તીતિ વાક્યં શ્રુતવતઃ શુક્તિજ્ઞાનમપિ રજતાથિર્પ્રવૃત્તિહેતુર્ભવતીતિ તસ્યાપ્યન્યથાખ્યાતિતાપાતાત્ ।
નાપિ પઞ્ચમઃ ।
પ્રાગુક્તપક્ષાબહિર્ભાવાત્ ।
અતો રજતજ્ઞાનં નામોક્તપક્ષેષુ કિઞ્ચિદઙ્ગીકૃત્ય તદ્દોષો વા પરિહરણીયઃ ।
પક્ષાન્તરં વોત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
તત્ત્વમેવ મયા હેતૂકરિષ્યત ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
કેચિત્પુના રજતવિષયં જ્ઞાનમિત્યેવ હેત્વર્થમુપગમ્ય રજતેતરાવિષયત્વં સાધ્યમઙ્ગીકૃત્ય સાધ્યાવિશિષ્ટતાદોષં પરિહરન્તિ ।
તદસત્ ।
રજતઘટાવિતિ જ્ઞાને વ્યભિચારાત્ ।
અન્યતરાસિદ્ધેશ્ચ ।

તસ્માદુક્ત એવ પરિહારઃ ।
અપિ ચ જ્ઞાનત્વં યથાર્થમાત્રવૃત્તિ જ્ઞાનમાત્રવૃત્તિત્વાત્પ્રમાત્વવત્ ।
શુક્તિકા ન રજતત્વેનાવભાસતે તદ્રૂપેણાસત્ત્વાત્ ।
યદ્યદ્રૂપેણાસત્તત્તદ્રૂપેણ નાવભાસતે ।
યથા મેરુઃ સર્ષપત્વેન ।
ઇદં રજતતાદાત્મ્યં ન પ્રત્યેતું શક્યમસત્ત્વાત્કૂર્મરોમવત્ ।
તસ્માદખ્યાતિપક્ષ એવ શ્રેયાનિતિ ।
*2,190*
$પ્રભાકરાખ્યાતિનિરાસઃ$
અત્રોચ્યતે ।
યત્તાવદન્યથાખ્યાતિલક્ષણં નિરાકૃતમન્યાકારોલ્લેખિત્યન્તેન તદિષ્યમેવાસ્માકમ્ ।
અન્યદન્યાત્મના વિષયીકુર્વજ્જ્ઞાનમન્યથાખ્યાતિરિત્યઙ્ગીકારાત્ ।
યથોક્તમ્ અસતઃ સત્ત્વપ્રતીતિઃ સતો ઽસત્ત્વપ્રતીતિરિત્યન્યથાપ્રતીતિરેવ ભ્રાન્તિત્વાદિતિ ।
નન્વન્યસ્યાન્યાત્મતા સતી ઉતાસતી ।
અસતીતિ બ્રૂમઃ ।
અસતો ન પ્રતીતિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યા ઉપપાદયિષ્યમાણત્વાત્ ।
એવં સતિ રજતસ્યાપિ કુતઃ સત્ત્વમઙ્ગીકરણીયમિતિ ચેન્ન ।
કો હિ બ્રૂતે રજતં સદિતિ ।
વક્ષ્યામો હ્યભિનવાન્યથાખ્યાતિસ્વરૂપમુપરિષ્ટત્વાત્ ।
અત્ર કેનચિત્પ્રલપિતમ્ ।
ખણ્ડો ગૌઃ શુક્લઃ પટ ઇત્યાદયઃ સર્વ એવ સવિકલ્પકપ્રત્યયા વિભ્રમાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયસ્ય તાદાત્મ્યાલમ્બનત્વાત્ ।
તસ્ય ચાત્રાભાવાદિતિ ।
તદતીવ મન્દમ્ ।
તથા હિ ।
સામાનાધિકરણ્યપ્રત્યયો હિ કયોસ્તાદાત્મ્યમવલમ્બતે ।
કિં ગુણક્રિયાજાત્યાદેઃ દ્રવ્યેણોત ગુણાદીનામેવ પરસ્પરમથ ગુણાશ્રયસ્ય ક્રિયાશ્રયેણેત્યાદિ ।
નાદ્યઃ ।
અસંમતેઃ ।
ન હિ શુક્લઃ પટ ઇત્યસ્ય શૌક્લયં પટ ઇત્યર્થો ઽભિમતો લૌકિકાનામ્ ।
નચ ચલતિ પટ ઇત્યસ્ય ચલનં પટ ઇત્યર્થો ઽભિમતઃ ।
નાપિ ખણ્ડો ગૌરિત્યેતત્ખણ્ડત્વં ગોત્વં ચ પિણ્ડ એવેત્યનેન સમાનાર્થમ્ ।
તથાત્વે દણ્ડી દેવદત્ત ઇત્યસ્યાપિ દણ્ડદેવદત્તતાદાત્મ્યવિષયતાપત્તેઃ ।
દણ્ડીતિ શાબ્દવ્યવહારે ભેદાર્થપ્રત્યયપ્રયોગાજ્જ્ઞાનમપિ તાદૃશં કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્સમમત્રાપિ ।
શુક્તગુણો ઽસ્યાસ્તીત્યસ્મિન્નર્થે ઽર્શઆદિભ્યો ઽજિત્યકારપ્રત્યયવિધાનાત્ ।
ચલતીત્યાદૌ તુ સ્ફુટ એવ પ્રકૃતિપ્રત્યયયોરર્થભેદઃ ।
નહિ ગૌરિતિ ગોત્વમુચ્યતે તથાત્વે ત્વપ્રત્યયવૈયર્થ્યાત્ ।
અત એવ શુક્લઃ પટ ઇત્યુક્ત્વા શૌક્લયં પટસ્યેતિ વ્યાકર્તારો ભવન્તિ ।
*2,196*
અત એવ ન દ્વિતીયઃ ।
ન હિ શુક્લઃ પટશ્ચલતીત્યસ્ય શૌક્લયં પટત્વં ચલનં ચૈકમિત્યર્થશ્ચેતસિ ચકાસ્તિ પ્રતિપત્તૃણામ્ ।
તથા સતિ દણ્ડી કુણ્ડલી દેવદત્ત ઇત્યસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય દણ્ડકુણ્ડલદેવદત્તત્વતાદાત્મ્યવિષયતાપાતાત્ ।
તૃતીયસ્તુ સ્યાદેવ ।
સમાનમેકમધિકરણં યેષાં તે હિ સમાનાધિકરણાસ્તેષાં ભાવઃ સામાનાધિકરણ્યમ્ ।
તથાચ ગુણાદીનામાશ્રયેણ પરસ્પરં ચ ભેદઃ આશ્રયાણાં ચાભેદઃ સ્ફુટ એવ ।
નહિ સ્વયમેવ સ્વસ્યાધિકરણમ્ ।
નાપિ સમાનમધિકરણં યેષામિતિ પરસ્પરાભેદે યુજ્યતે ।
નચાશ્રયભેદે તસ્ય સમાનતાસ્તિ ।
નચ ગુણાદ્યાશ્રયસ્ય ભેદે પ્રમાણમસ્તિ ।
વિશિષ્ટયોર્ભેદે ઽપિ ન તત્ ગુણાદ્યાશ્રયઃ ।
કિન્તુ ગુણાદ્યાશ્રયાશ્રિતં વસ્ત્વન્તરં તત્ ।
એવઞ્ચ યત્ર ભેદો ન તદભેદેન પ્રતિભાસતે યચ્ચાભેદેન પ્રચિભાસતે ન તત્ર ભેદ ઇતિ ક્વાતિવ્યાપ્તિઃ ।
નનુ ગુણાદીનામાશ્રયેણ પરસ્પરં ચાભેદો ભગવતો મુનેઃ સિદ્ધાન્તઃ ।
ક્વચિદ્ભેદાભેદૌ ચ ।
સામાનાધિકરણ્યપ્રતીતિસ્તુ ભેદનિષ્ઠૈવ વ્યાખ્યાતા ।
તથાચ પુનઃ શુક્લઃ પટ ઇત્યાદિપ્રત્યયા વિભ્રમાઃ પ્રસક્તાઃ ।
મૈવમ્ ।
સવિશેષત્વાઙ્ગીવકારાત્ ।
વિશદં ચૈતદ્વિશેષનિરૂપણે વ્યુત્પાદયિષ્યામઃ ।
*2,199*
યત્પુનરન્યાકારોલ્લેખીત્યાદિનાસ્મદભિમતાન્યથાખ્યાતેરનુભવવિરોધં પ્રતિજ્ઞાય તદુપપાદનાય યત્સન્નિકૃષ્ટકરણેનેત્યન્તેનાલમ્બનલક્ષણનિરાકરણં કૃતં તદનુમતમેવાસ્માકમ્ ।
યદ્વિજ્ઞાનં યત્સન્નિકૃષ્ટકરણેન જન્યતે સ તસ્ય વિષય ઇત્યઙ્ગીકારાત્ ।
નન્વત્રાપિ દોષો ઽભિહિત ઇતિ ચેન્ન ।
સન્નિકર્ષસ્યાપિ કારણતયા વિવક્ષિતત્વેન તસ્યાસમ્બદ્ધત્વાત્ ।
નહિ ચક્ષુરાદેરાકાશાદિસન્નિકર્ષો રૂપાદિજ્ઞાનકારણમ્, નાપિ વાક્યસ્યાકાશાદિસન્નિકર્ષો વાક્યાર્થજ્ઞાને હેતુઃ, નચ લિઙ્ગજ્ઞાનસ્યાત્મના સન્નિકર્ષો લિઙ્ગિજ્ઞાનનિમિત્તમ્, કિં નામાવર્જનીયસન્નિધયસ્તે સન્નિકર્ષાઃ ।
લિઙ્ગસ્ય સાધ્યધર્મિસન્નિકર્ષો લિઙ્ગિજ્ઞાનકારણમિતિ ચેન્ન લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય કરણતયાભ્યુપગમાત્ ।
અનેનૈવ વાક્યસ્ય શ્રોતૃશ્રોત્રસન્નિકર્ષાશ્રયણેન દૂષણં પરાસ્તમ્ ।
વાક્યજ્ઞાનસ્યૈવ કરણત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
તથાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં તત્તાંશેન ચક્ષુરાદેર્લિઙ્ગિના ચ લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય વાક્યાર્થેન વાક્યજ્ઞાનસ્ય સન્નિકર્ષાભાવાદવિષયતાપત્તિરિતિ ચેન્ન અસન્નિકૃષ્ટજ્ઞાપને ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદનુભવજનિતસંસ્કારસહકૃતેન્દ્રિયેણ પ્રત્યભિજ્ઞા જાયતે, તદ્વયાપ્તલિઙ્ગવિષયેણ ચ લિઙ્ગજ્ઞાનેન લિઙ્ગિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, સંસર્ગધર્મકપદાર્થવાચિપદસમુદાયરૂપવાક્યવિષયજ્ઞાનેન વાક્યાર્થજ્ઞાનં જન્યતે, અતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્તર્હ્યભ્યુપગતઃ સન્નિકર્ષઃ ।
નહિ સંયોગાદિરેવ સન્નિકર્ષઃ કિં નામ પ્રત્યાસત્તિમાત્રમ્ ।
*2,202*
તથાપિ રૂપપ્રતીતેરાત્મા વિષયઃ પ્રસજ્યેત ।
તત્ર મનસઃ કરણત્વાત્ ।
આત્મમનઃસન્નિકર્ષસ્યાપિ રૂપજ્ઞાનં પ્રતિ કારણત્વાદિતિ ચેન્ન ।
અસાધારણકારણસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
મનસશ્ચ સાધારણત્વાત્ ।
તર્હિ મનઃસન્નિકૃષ્ટેન ચક્ષુષા જાયમાનં રૂપજ્ઞાનં મનોવિષયમાપન્નમિતિ ચેન્ન ।
સન્નિકર્ષસ્યાપ્યસાધારણકારણતયા વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ચક્ષુમર્નઃસન્નિકર્ષો હિ દ્રવ્યાદિજ્ઞાનસાધારણઃ ।
એવમન્યે ઽત્રપ ક્ષુદ્રોપદ્રવાઃ પરિહરણીયાઃ ।
તદેવં જન્યજ્ઞાને વિષયત્વસ્યાન્યથાવ્યવસ્થિતત્વાદ્યજ્જ્ઞાનં યત્પ્રતિભાસમિત્યન્યથાપરિભાષણમનુપપન્નમ્ ।
ન ચૈવં સત્યનુભવવિરોધઃ, રજતાવભાસસ્ય શુક્તિકાસન્નિકૃષ્ટકરણજન્યત્વેન તદ્વિષયત્વોપપત્તેઃ ।
નચાતિપ્રસઙ્ગઃ, દોષજન્યત્વતદભાવાદિના વ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
અન્યથા રજતજ્ઞાનાદરજતે પ્રવૃત્તાવપિ કથં નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
યત્પુના રજતાવભાસસ્યેત્યાદ્યાશઙ્કય સમાધાનમભિહિતં તજ્જ્ઞાનૈકત્વસમર્થનેન નિરાકરિષ્યામઃ ।
*2,206*
અસ્તુ વા યદ્વિજ્ઞાનં યત્પ્રતિભાસં તત્તદ્વિષયમિત્યેવ વ્યવસ્થા ।
તથાપિ નાનુભવવિરોધઃ ।
તત્કિં રજતાવભાસસ્ય શુક્તિત્વવિષયતાયામનુભવવિરોધં બ્રૂષે ઉતેદન્ત્વાકારસ્ય ।
આદ્યે સમ્પ્રતિપત્તિઃ ।
નહિ વયમસ્મિન્પ્રત્યયે શુક્તિત્વમાવભાસત ઇતિ બ્રૂમો યેન વિરોધઃ સ્યાત્, શુક્તિત્વપ્રતિભાસસ્ય રજતાવભાસવિરોધિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
દ્વિતીયે તુ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
વિરોધે વા સમીચીનરજત ઇદં રજતમિતિ પ્રતીતિર્ન સ્યાત્ ।
ઇદમાકારસ્ય રજતપ્રતિભાસવિષયતામનભ્યુપગચ્છત એવ પ્રતીતિવિરોધં વક્ષ્યામઃ ।
એવં સતિ રજતસ્યાપિ જ્ઞાનવિષયતા પ્રસજ્યત ઇતિ ચેત્ સત્યમ્, ઇષ્યમેવૈતત્ ।
ન ચૈવમખ્યાતિપક્ષપાતઃ, જ્ઞાનૈક્યાભ્યુપગમાત્ ।
નાપિ"શુક્તિકારજતેઽ; ઇતિ જ્ઞાનં વિભ્રમઃ પ્રસજ્યતે રજતસ્યાસત્ત્વાભ્યુપગમાત્, તાદાત્મ્યાવભાસાભ્યુપગમાચ્ચ ।
અત એવોક્તમસતઃ સત્ત્વપ્રતીતિઃ સતો ઽસત્ત્વપ્રતીતિરિતિ ।

વક્ષ્યતિ ચ વિષયસ્ય કુતો બાધ ઇત્યસતો રજતતાદાત્મ્યોર્જ્ઞાનવિષયતામાચાર્યઃ ।
નચાન્યથાખ્યાતિજનને કારણાભાવઃ, ઇન્દ્રિયાદેરેવ તત્કારણત્વાત્, સમીચીનજ્ઞાનકારણસ્યાપિ તસ્ય દોષકલુષિતસ્ય વિભ્રમહેતુત્વોપપત્તેઃ ।
નચ દોષાણાં સ્વારસિકશક્તિવિરોધિતામાત્રમિતિ વાચ્યમ્ ।
તથા સતિ વિપરીતશક્તયનાધાયકત્વમઙ્ગીકર્તવ્યં દોષાણામેવ વા ।
આદ્યે પશુહિંસા કિં ધર્મજનને સ્વારસિકશક્તિમતી ઉતાધર્મજનન ઇતિ વાચ્યમ્ ।
આદ્યે કતં ક્રતુબાહ્યાપિ ધર્મં ન જનયેત્ ।
દ્વિતીયે કથં ક્રત્વાન્તર્ગતાપિ ધર્મં જનયેત્ ।
સહકારિવશાદિતિ ચેત્ અઙ્ગીકૃતં તર્હિ સહકારિણાં સ્વારસિકશક્તિપ્રતિબન્ધેન વિપરીતશક્તયાધાયકત્વમ્ ।
ન દ્વિતીયઃ નિયામકાભાવાત્ ।
*2,211*
કિઞ્ચ કાચાદયો ઽપિ વિપરીતજ્ઞાનજનને સહકારિણ એવાઙ્ગીક્રિયન્તે ।
દોષત્વં ત્વિષ્યકાર્યવિઘાતિતામાત્રેણોચ્યતે ।
કામુકસ્ય કામિનીવિભ્રમેષુ ગુણત્વાભિમાનાત્ ।
નચૈવં ભર્જિતા(તાઃ)કુટજધાના વટાઙ્કુરં કુતો ન જનય(યં)તીતિ વાચ્યમ્, પદાર્થશક્તિવૈચિતૃયાત્ ।
કેચિદ્વસ્ત્વન્તરશક્તિમેવ પ્રતિબધ્નન્તિ, યથા ભર્જનાદયઃ ।
કેચિત્સહજશક્તિપ્રતિબન્ધેન વિપરીતમપિ શક્તિમાદધતિ, યથા વિષસ્ય મારકત્વશક્તિં પ્રતિબદ્ધયારોગ્યાદિ(જનન)શક્તિમાદધાનાઃ પદાર્થાઃ ।
ગુણા એવ ન તે દોષા ઇતિ ચેત્ કાચાદયો ઽપિ ગુણા એવ ન તે દોષા ઇત્યુક્તમેવ ।
નનુ જનકસ્યૈવ સાક્ષાત્કારિપ્રત્યયવિષયત્વં દૃષ્ટમ્ ।
નચ રજતસ્યેદન્તાદાત્મ્યસ્ય વાસતો જનકત્વમસ્તિ ।
તત્કથં વિષયત્વમિતિ ।
મૈવમ્ ।
તથા સતીશ્વરજ્ઞાનસ્ય નિત્યસ્યાર્થો વિષયો ન સ્યાત્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ચ તત્તાંશો વિષયો ન ભવેત્ ।
તન્નિરૂપકત્વાદિમાત્રેણ વિષયત્વાઙ્ગીકારે રજતાદેરપિ જ્ઞાનનિરૂપકત્વેન વિષયત્વોપપત્તેઃ ।
કથમસતો નિરૂપકત્વમિતિ ચેત્ ।
(ન) ।
ગુરૂણાં ટીકા કુરૂણાં ક્ષેત્રમિતિવદુપપત્તેઃ ।
અતીતાદિવિષયાનુમિત્યાદિવ્યાવર્તકત્વં ચ પ્રમેયસ્ય ન સ્યાત્ ।
તત્ર વ્યાવર્તકં કદાચિદસ્તિ રજતાદિકં કદાપિ નાસ્તીતિ વૈષમ્યમિતિ ચેત્ ।
તત્કિં યદાકદાચિત્સતઃ કારણત્વં પૂર્વક્ષણે સતો વા ।
નાદ્યઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે તુ કિમનેન ।
અથ નાતીતાદિરર્થઃ સ્વસામર્થ્યેનાનુમિત્યાદિકં વ્યાવર્તયતિ યેન તત્સત્તાપેક્ષા સ્યાત્, કિન્તુ સ્વહેતુસામર્થ્યાદર્થવ્યાવૃત્તં જ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
કિઞ્ચ સત્યસ્થલે ઽપિ ન સાક્ષાત્સાક્ષાત્કારં પ્રતિ કારણત્વમર્થસ્ય કિન્ત્વિન્દ્રિયસન્નિકર્ષસ્યૈવ ।
સચ યત્રાસતા નોપપદ્યતે તત્રાર્થસત્તામપેક્ષત ઇતિ પારમ્પર્યેણૈવાર્થસ્ય કારણત્વમ્ ।
નનુ તર્હ્યસતા રજતાદિના સન્નિકર્ષાયોગાત્કથમિન્દ્રિયેણ તજ્જ્ઞાનજન્મેતિ ચેન્ન, શુક્તિકાસન્નિકૃષ્ટં દુષ્યમિન્દ્રિયં તામેવાત્યન્તાસદ્રજતાત્મનાવગાહમાનં જ્ઞાનં જનયતીત્યઙ્ગીકારાત્ ।
અત એવ નાસત્ખ્યાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
યાવત્ખલુ વિગીતે પ્રત્યયે ભાસતે તસ્ય સર્વસ્યાસત્ત્વે ઽસત્ખ્યાતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમિત્યુક્તમ્ ।
*2,219*
યચ્ચોક્તં વિષયવ્યભિચારે જ્ઞાનસ્ય સવર્ત્રાનાશ્વાસ ઇતિ તત્ ઔત્સર્ગિકં જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યમપવાદાદ્વિપર્યય ઇતિ વદતાઽચાર્યેણૈવ પરિહરિષ્યતે ।
સાક્ષી ખલુ ચૈતન્યરૂપો નિયતયાથાર્થ્યઃ કદાચિદપિ સંશયાનાસ્કન્દિતો ઽન્તઃકરણવૃત્તીનાં યાથાર્થ્યં સ્વયમેવ ગૃહ્ણાતિ, પરીક્ષાસહકૃતસ્ત્વયાથાર્થ્યમિતિ બાદરાયણીયં મતમ્ ।
અત એવાનાશ્વાસનિરસનોપાયો ન જ્ઞાનેષુ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તીતિ નિરસ્તમ્ ।
અન્યથા પરસ્યાપિ કથં વિષયવ્યભિચારે વ્યવહૃતેર્વ્યવહારાન્તરે સમાશ્વાસઃ સ્યાત્ ।
તદભાવે ચ કથં વ્યવહારદર્શનેનાન્વિતાર્થે વ્યુત્પત્તિઃ ।
ક્વચિદ્વિવેકાગ્રહે ચ કથમન્યત્ર વિશિષ્ટપ્રત્યયે વિશ્વાસો ભવેત્ ।
તદભાવે ચ કથં નિઃશઙ્કા પ્રવૃત્તિઃ ।
બાધકાભાવાદિના સમાશ્વાસસ્તુ પરોક્તરીત્યૈવ નિરસ્તઃ ।
કિઞ્ચ પ્રવૃત્ત્યુત્તરકાલીનો બાધકાભાવઃ કથં નિઃશઙ્કપ્રવૃત્તાવુપયુજ્યતે ।
બાધકાભાવાદિના વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્વરૂપનિશ્ચયમઙ્ગીકુર્વાણઃ કથં સ્વપ્રકાશવિજ્ઞાનવાદં ન જહ્યાત્ ।
ઔત્સર્ગિકી પ્રવૃત્તિરપવાદાન્નિવૃત્તિરિતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
યદપ્યુક્તં વિપરીતખ્યાતિપક્ષે જ્ઞાનં સાકારમાપતેદિતિ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
અત્યન્તાસત એવાકારસ્ય સ્ફુરણાઙ્ગીકારાત્ ।
અન્યથા વ્યવહ્રિયમાણસ્યાકારસ્ય બહિરભાવાદ્વયવહારો ઽપિ તદાકારઃ પ્રસજ્યેત ।
યા ચૈવં પ્રક્રિયા રજતમિદમિત્યાદિનોક્તા સા જ્ઞાનદ્વિત્વે રજતજ્ઞાનસ્ય ચ સ્મૃતિત્વે પ્રમાણાભાવાદનુપપન્ના ।
વિશિષ્ટજ્ઞાનબાધકાનાં પરિહૃતત્વાત્ ।
અનુમાનાનાં ચ દૂષ્ટત્વાત્ ।
યસ્તુ રજતજ્ઞાનસ્ય સ્મૃતિત્વે પરિશેષોપન્યાસઃ સો ઽપિ પ્રત્યુત્પન્નક(કા)રણદુષ્યેન્દ્રિયાદિજન્યતોપપાદનાત્પરિશેષાનુપપત્તેરયુક્તઃ ।
અનાકલિતરજતસ્યાનુત્પદ્યમાનત્વં ગગનાદાવનૈકાન્તિકમ્ ।
રજતજ્ઞાનવત એવોત્પદ્યમાનત્વં વિવક્ષિતમિતિ ચેન્ન તથાપિ રજતસંસ્કારવ્યવહારાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
જ્ઞાનત્વે સતીતિવિશેષણાદદોષ ઇતિ ચેન્ન ।
રજતનિર્વિકલ્પકજ્ઞાનવત એવોત્પદ્યમાને રજતસવિકલ્પકાનુભવે વ્યભિચારતાદવસ્થ્યાત્ ।
રજતસવિકલ્પકજ્ઞાનવત એવોત્પદ્યમાનત્વં વિવક્ષિતમિતિ ચેન્ન હાનાદિબુદ્ધિષ્વનૈકાન્તિકતાનિસ્તારાત્ ।
સંસ્કારમાત્રસહકૃતમનોજન્યત્વોપાધિગ્રસ્તં ચાનુમાનમ્ ।
નચાનેનૈવ હેતુનાસ્ય પક્ષે સાધનમ્ વ્યભિચારસ્યોક્તત્વાત્ ।
*2,226*
કિઞ્ચેદં સ્મરણત્વં સાધ્યં ન તાવત્સામાન્યં ગુણેષુ પ્રાભાકરૈરભ્યુપગતમ્ ।
અનનુભવત્વમિતિ ચેત્ ।
તદપિ કિમનુભવાદન્યત્વમનુભવત્વાનધિકરણત્વં વા ।
આદ્યે ઽનુભવસ્યાપિ તત્સમ્ભવેન સિદ્ધસાધનતા સ્યાત્ ।
દ્વિતીયે ઽનુભવત્વં કિમિતિ વાચ્યમ્ ।
સ્મૃત્યન્યત્વમિતિ ચેન્ન ।
સ્મૃતાવપિ પ્રસઙ્ગાત્ ઇતરેતરાશ્રયપ્રસક્તેશ્ચ ।
જ્ઞાનસંસ્કારમાત્રપ્રભવત્વં સ્મૃતિત્વમિતિ ચેન્ન ।
માનસપ્રત્યક્ષજા સ્મૃતિરિત્યસ્માભિરઙ્ગીકૃતત્વેન પક્ષસ્યાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાત્ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યાચ્ચ ।
કિઞ્ચેન્દ્રિયવ્યાપારાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયીદં રજતજ્ઞાનં તત્કાયર્મિત્યવસીયતે ।
તથાચ બાધિતવિષયત્વમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકયોરન્યત્રોપયોગાન્નૈવમિતિ ચેત્ ।
તત્કિમસ્ય સ્મૃતિત્વે સિદ્ધે ઽન્યત્રોપક્ષયઃ કલ્પ્યતે ઉતૈવમેવ ।
નાદ્યઃ ।
તદભાવાત્ અસ્માદેવાનુમાનાત્તત્સિદ્ધાવન્યોન્યાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
સમીચીનરજતપ્રત્યયે ઽપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યત્રોપક્ષયઃ શઙ્કિત ઇતિ ચેન્ન તથાપિ સન્દિગ્ધકાલાતીતતાનિસ્તારાત્ ।
સમીચીનરજતાનુભવે ઽપિ કથમન્યત્રાનુપક્ષયો નિશ્ચિતો ભવતા ।
અનુભવત્વનિશ્ચયાદિતિ ચેન્ન ઇન્દ્રિયવ્યાપારસ્યાન્યત્રોપયોગશઙ્કયાનુભવત્વસ્યાપિ સન્દિગ્ધત્વાત્ ।
પુરોવર્તિવ્યવહારસંવાદાદનુભવત્વનિશ્ચય ઇતિ ચેન્ન સંવાદાનુભવસ્યાપ્યનિશ્ચિતત્વાત્ ।
અસતિ બાધકે ન વૃથાન્યત્રોપક્ષયઃ શઙ્કયત ઇતિ ચેત્ સમં પ્રકૃતે ઽપીતિ ।
એતેનાપ્રત્યુત્પન્નકારણપ્રભવત્વં સ્મૃતિત્વમિત્યપિ ચેન્ન ।
દ્વિતીયાદિભ્રમે સિદ્ધસાધનત્વાત્ સાધ્યવિશિષ્ટતાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
તત્તાંશોલ્લેખિત્વં સ્મૃતિત્વમિતિ ચેન્ન ।
અનુભવબાધિતત્વાત્ ।

એતેન જ્ઞાનસમ્ભિન્નાર્થગોચરત્વમિત્યપિ પરાસ્તમ્ ।
અનેનૈવ પ્રતિપક્ષાનુમાનદ્વયમપિ સમાહિતં વેદિતવ્યમ્ ।
નેદં સ્મૃતિરિતિ વ્યવહર્તવ્યં તત્તોલ્લેખાદિસ્મૃતિચિન્હવિકલત્વાદિતિ પ્રથમપ્રયોગે વિવક્ષિતત્વાત્ ।
અત એવ તિક્તગુડાદિપ્રત્યયપ્રક્રિયાપિ પરાસ્તા ।
*2,233*
યદપિ વિપર્યયાભ્યુપગમે કલ્પનાગૌરવમુક્તં તત્ વિવેકાગ્રહમાત્રેણ પ્રવૃત્ત્યાદેરુપપત્તૌ તથાસ્તુ ।
નચૈવમિતિ વક્ષ્યામઃ ।
કિઞ્ચૈવમન્ત્યતન્તુસંયોગપર્યન્તં કારણકલાપમુપાદાય પટો ઽપિ નાઙ્ગીકરણીયઃ તન્માત્રેણ સર્વસ્યોપપત્તેઃ ।
પટો ઽપિ પ્રમિતો ન હાતું શક્યતે ।
નચ તેન વિનૈકત્વાદિપ્રત્યયોપપત્તિરિતિ ચેત્ વિપર્યયે ઽપ્યેવમિતિ કુતો ગૌરવમ્ ।
અન્યથાખ્યાતૌ કિં પ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
અનુભવ એવેતિ બ્રૂમઃ ।
(ત) યથા હિ પુરોવર્તિનિ રજતે રજતમિદમિતિ વિશિષ્ટવિષયમેકમેવ વિજ્ઞાનં સ્વપ્રકાશતયા વા માનસપ્રત્યક્ષતયા વા સાક્ષિણા વાવભાસતે તથેદમપીતિ કુતો ઽસ્ય ન વિશિષ્ટવિષયૈકજ્ઞાનત્વમ્ ।
ન હિ તતો ઽસ્ય માત્રયાપિ વિશેષં પશ્યામઃ ।
દર્શને વાસ્મત્પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
કેવલમેકં તાદૃગ્વિષયસદ્ભાવાદ્યથાર્થં તદભાવાપરમયથાર્થમવિશિષ્ટવિષયમનેકમપિ તદ્વિશિષ્ટવિષયૈકત્વેન પ્રતિભાસત ઇતિ ચેન્ન ।
અન્યસ્યાપિ વિશિષ્ટવિષયૈકત્વે સમાશ્વાસાસમ્ભવપ્રસઙ્ગાત્ વિપર્યયાઙ્ગીકારપ્રસક્તેશ્ચ ।
નાસ્ત્યેવ વિશિષ્ટવિષયૈકત્વગ્રાહિપ્રત્યય ઇતિ ચેન્ન અનુભવસિદ્ધજ્ઞાનાપલાપે સ્મૃત્યનુભવસ્વરૂપાપલાપપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ રજતાર્થિનઃ શુક્તિકાયાં પ્રવૃત્તિરન્યથાનુપપન્નાન્યથાજ્ઞાનમાક્ષિપતિ ।
નન્વિયં પ્રવૃત્તિઃ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચાગૃહીતભેદાદ્વેદનદ્વયાદુપપદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
કો ઽયં ભેદો નામ ।
કિં સ્વરૂપમ્ ઉત પૃથક્તવમ્ ઉતાન્યોન્યાભાવઃ અથવાવૈધર્મ્યમ્ ।
ન પ્રથમઃ ।
સ્વપ્રકાશજ્ઞાનજ્ઞેયપ્રતિભાસે તદનવભાસાનુપપત્તેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
ગુણે ગુણાનભ્યુપગમાત્ ।
સર્વત્ર ભેદાગ્રહસમ્ભવેનાન્યાર્થિનો ઽન્યત્ર પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તૃતીયે વક્તવ્યમ્ ।
કિમિદં રજતત્વયોરન્યોન્યાભાવો નાવભાસતે ઉતેદં રજતયોરિતિ ।
નાદ્યઃ ।
અપર્યાયશબ્દસ્મારકયોર્જાતિવ્યક્તયોસ્તદનવભાસાસમ્ભવાત્ ।
કિઞ્ચાન્યોન્યાભાવો નામાન્યોન્યસ્વરૂપમેવ પરસ્ય ।
તચ્ચોપલબ્ધમિતિ કથં તદનુપલમ્ભઃ ।
અત એવ ન દ્વિતીયઃ ।
નાપિ ચતુર્થઃ ।
રજતાસમ્ભવિનઃ પુરોવર્તિનીદન્ત્વસ્ય પુરોવર્ત્યસમ્ભવિનશ્ચ રજતે રજતત્વસ્ય ગૃહીતત્વાત્ ।
ઇદં રજતત્વયોરસંસર્ગાગ્રહો વિવક્ષિત ઇતિ ચેન્ન ।
અસંસર્ગો હિ સંસર્ગસ્યાભાવઃ ।
સ ચેદંરજતત્વયોઃ સ્વરૂપમેવ પરેષામ્ ઇતિ કથં તદવભાસે નાવભાસેત ।
વિપર્યયાભ્યુપગમવાદિભિરપિ ભેદાગ્રહો ઽભ્યુપગમનીય એવ ।
તત્રાપિ સમાનો દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
ભેદસ્ય સ્વરૂપતાવન્માત્રત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
*2,241*
અથ મન્યસે પુરોવતિર્નો યઃ શુક્તિત્વાદિધર્મો રજતવ્યાવર્તકો યશ્ચ રજતે વ્યવહિતદેશત્વાદિધર્મઃ પુરોવર્તિવ્યાવર્તકસ્તયોરગ્રહણં પ્રવર્તકમિતિ ।
તદસત્ ।
પુરોવર્તિનો હિ શુક્તિત્વાગ્રહે ન શુક્તિકાર્થી તત્ર પ્રવર્તેત ।
રજતસ્ય ચાસન્નિહિતત્વાદિધર્માગ્રહે રજતાર્થી ન તત્ર પ્રવર્તતામ્ ।
રજતાર્થિનઃ પુરોવતિર્નિ પ્રવૃત્તિસ્તુ કુતઃ ।
કિઞ્ચ ભેદાગ્રહાદન્યાર્થિનો ઽન્યત્ર પ્રવૃત્તિમાચક્ષાણઃ પ્રષ્ટવ્યઃ ।
કિમયમેવ વ્યવહારો ભેદાગ્રહાદન્યસ્ત્વભેદગ્રહાત્, ઉત સર્વો ઽપિ ભેદાગ્રહાદિતિ ।
નાદ્યઃ ।
અનિયતકારણતાપાતાત્ ।
નનુ ચ સર્વત્રાભેદગ્રહ એવ પ્રવર્તકઃ ।
તત્સારૂપ્યાદ્ભેદાગ્રહો ઽપિ તથેષ્યતે ।
યથા હિ ।
અસ્તિ તાવત્પ્રવર્તકત્વાભિમતપ્રત્યયે ઽપ્યપેક્ષિતોપાયપુરોવૃત્ત્યવગમાંશયોઃ સ્વરૂપતો વિષયતશ્ચ ભેદવિરહાદેવ ભેદાગ્રહઃ ।
તથાત્રાપ્યવિવેચકં સાધારણં રૂપમવગમ્યતે ।
નાવગમ્યતે ચ વિવેચકો ઽસાધારણધર્મો વેદ્યયોર્વેદનયોશ્ચ ।
તતશ્ચૈકપ્રવર્તકપ્રત્યયસદૃશવપુરુપજનયતીદં વેદનદ્વયં પ્રવૃત્તિમિતિ ।
મૈવમ્ ।
અનિયતહેતુકત્વાનિસ્તારાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રવર્તકસાદૃશ્યાત્પ્રવૃત્તિરિત્યત્રૈવ કલ્પ્યતે ઉત યદ્યત્સદૃશં તત્તત્કાર્યકારીતિ સર્વત્ર નિયમઃ ।
નાદ્યઃ ।
અદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રવૃત્તિલોભાદિત્થમાસ્થીયત ઇતિ ચેન્ન તસ્યા વિપર્યયાઙ્ગીકારાદેવ સુવ્યવસ્થિતેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
કૃશાનુસદૃશાદ્ ગુઞ્જાપુઞ્જચ્છીતનિવૃત્તેરદર્શનાત્ ।
નન્વિદં રજતમિતિ યથા રજતસાધ્યા બુદ્ધી રજતસદૃશાચ્છુક્તિશકલાદ્ભવતિ ભવતામ્ ।
તથા પ્રવર્તકૈકજ્ઞાનસદૃશાજ્જ્ઞાનદ્વયાત્પ્રવૃત્તિરપિ કુતો ન સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
અર્થસ્ય સાક્ષાજ્જ્ઞાનકારણત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
સાદૃશ્યં તુ કાચાદિવદ્દોષતયોપયુજ્યતે ।
અપિ ચેદં જ્ઞાનદ્વયં પ્રવર્તકસાદૃશ્યમાત્રાદ્યદિ પ્રવૃત્તિમુપજનયેન્નિવૃત્તિમપિ કુતા એન જનયેત્ ।
અસ્તિ હિ તત્ર નિવર્તકભેદગ્રહસારૂપ્યમભેદાગ્રહણમ્ ।
નનુ ચ યથા ભેદાગ્રહો ભવતામભેદગ્રહં જનયતિ તથા પ્રવૃત્તિમપિ કિં ન જનયેદિતિ ।
મૈવમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
જ્ઞાનજનને હિ કારણાનાં સ્વાતન્તૃયં ન પુરુષસ્ય ।
તાનિ ચ યાદૃશસામગ્રીમધ્યપતિતાનિ તાદૃશં જ્ઞાનમુપજનયન્તિ ।
નતુ પુરુષાકાઙ્ક્ષામપેક્ષન્તે હેયોપેક્ષણીયજ્ઞાનજનનાત્ ।
પ્રવૃત્તૌ તુ પુરુષ એવ સ્વતન્ત્રો ન જ્ઞાનમ્ ।
સ હિ સત્યપિ જ્ઞાને ઽપેક્ષિત એવ પ્રવર્તતે ।
નતુ જ્ઞાનં જાતમિત્યેવોદાસીનવિપરીતયોરપિ ।
તથાચ ભેદાગ્રહદોષકલુષિતાનિ નયનાદીનિ વિપર્યયં જનયન્તિ ।
નતુ પુરુષઃ પ્રવર્તકસાદૃશ્યમાત્રેણ પ્રવર્તિતુમર્હતિ ।
તથાત્વે વા નિવર્તકસાદૃશ્યાત્પ્રેક્ષાવાન્નિવર્તેતાપીત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનમર્થે પ્રવૃત્તિં કિં સાક્ષાદુપજનયતિ ઉતેચ્છાપ્રયત્નદ્વારેણ ।
નાદ્યઃ ।
હેયોપેક્ષણીયયોરપિ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે કથમગૃહીતભેદાજ્જ્ઞાનદ્વયાત્પ્રવૃત્તિઃ ।
પુરોવર્તિપ્રવૃત્તેર્હિ સાક્ષાત્કારણં પ્રયત્નઃ, તસ્ય ચેચ્છા, તસ્યાશ્ચ સમીહિતસાધનતાનુમાનમ્ ।
નચ તત્સમ્ભવતિ ।
રજતત્વસ્ય પક્ષધર્મત(આ)યાપ્રતિપન્નત્વાત્ ।
અથ રજતે પ્રતિપન્નેન રજતત્વેન તત્સમીહિતસાધનતાજ્ઞાનમુપજાતં ભેદાગ્રહ(ભેદગ્રહે ઽભેદગ્રહ)સારૂપ્યાત્પુરોવર્તિનીચ્છામુપજનયતીતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ ભેદગ્રહસારૂપ્યાદભેદાગ્રહાદુપેક્ષયા અપ્યાપાતાદિતિ ।
*2,250*
નન્વસ્તુ તર્હિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ।
તથા હિ ।
સત્યરજતે તાવદસ્તિ રજતવ્યક્તિજ્ઞાનં રજતત્વજાતિબોધશ્ચ ।
ન ચાસ્ત્યસંસર્ગજ્ઞાનમ્ ।
એતાવતૈવ તત્ર તદર્થિનાં પ્રવૃત્તિઃ ।
નહિ તયોસ્તાદાત્મ્યં પશ્યન્તિ ।
જાતિવ્યક્તયોસ્દતાદાત્મ્યાભાવાત્ ।
નચ તત્ર સંસર્ગગ્રહઃ પ્રવર્તકઃ સમવાયો હિ તયોઃ સંસર્ગઃ ।
ન ચાસૌ પ્રત્યક્ષઃ ।
ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવાત્ ।
નાપ્યનુમાનસ્તદા શક્યતે જ્ઞાતુમ્ ।
લિઙ્ગાભાવાત્ ।
અવિસંવાદિવ્યવહારજનકત્વવિશિષ્ટસાકાંક્ષરૂપરૂપિસહોપલમ્ભો હિ તલ્લિઙ્ગમ્ ન ચાવિસંવાદિત્વં પ્રાક્ પ્રવૃત્તેઃ શક્યાધિગમમ્ ।
અસ્તિ ચેદં સકલમપિ પ્રવર્તકં વિભ્રમે ઽપીતિ કુતો વિપર્યયાભાવે પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તિઃ ।
ઇદં રજતત્વાધારયોર્ભેદગ્રહો વા સત્યરજતે પ્રવૃત્તિહેતુઃ ।
અસ્તિ ચાસૌ પ્રકૃતે ઽપિ ।

નચ પુરોવર્તિનિ રજતત્વાપ્રતીતાવિચ્છાનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
રજતત્વેન સહાગૃહીતાસંસર્ગતયા વા રજતાદગૃહીતભેદતયા વા સમીહિતસાધનતાનુમાનોપપત્તેરિતિ એતદપ્યયુક્તમ્ ।
અસંસર્ગાગ્રહભેદાગ્રહયોઃ નિરસ્તત્વાત્ ।
કિઞ્ચૈવં સતિ સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
વસ્તુમાત્રગ્રહસ્યાસંસર્ગાગ્રહસ્ય ચ નિર્વિકલ્પકસામ્યાત્ ।
રૂપરૂપિભાવઃ સવિકલ્પકે ચકાસ્તિ ।
નિર્વિકલ્પકે તુ વસ્તુસ્વરૂપમાત્રમિતિ ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
કો ઽયં રૂપરૂપિભાવઃ ધર્મધર્મિણોઃ પરસ્પરાકાઙ્ક્ષાવિષયત્વમિતિ ચેત્ ।
તત્કિં તયોઃ સ્વરૂપમુતાન્યત્ ।
આદ્યે તદપિ નિર્વિકલ્પકે પ્રકાશત એવ ।
દ્વિતીયે કિં તદૈન્દ્રિયકમુતાતીન્દ્રિયમ્ ।
પ્રથમે કથમવિકલ્પકે ન પ્રકાશેત ।
દ્વિતીયે કથં સવિકલ્પકે પ્રકાશેત ।
અત તદ્વસ્તુદર્શનસાપેક્ષદશર્નં નિર્વિકલ્પકે ઽચકાસદપિ સવિકલ્પકે ભાતીતિ ચેત્ ।
તર્હિ ન તત્સર્ંગાતિરિક્તમસ્તીતિ સંસર્ગગ્રહાદેવ સવિકલ્પકોપપત્તિઃ ।
નચ નિર્વિકલ્પકસ્ય પ્રવર્તકત્વમસ્તિ ।
કિઞ્ચાસંસર્ગાગ્રહાદેવ સર્વત્ર પ્રવૃત્ત્યઙ્ગીકારે મધ્યમવૃદ્ધપ્રવૃત્તેરપિ તથાત્વેન બાલસ્ય તદીયસંસર્ગજ્ઞાનાનુમાનોપાયાભાવાત્ પદાનામન્વિતાર્થેષુ વ્યુત્પત્ત્યનુપપત્તૌ શાબ્દપ્રમાણોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
*2,255*
અથૈવં મન્યેત ।
અસ્ત્યેવ વ્યવહર્તુરન્વયજ્ઞાનમ્ ।
કિં નામ સદપિ ન પ્રવૃત્તાવુપયુજ્યતે ।
અતો ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ ।
તત્ર કિં તદન્વયજ્ઞાનં પ્રવૃત્તૌ નિયતમુતાનિયતમિતિ વાચ્યમ્ ।
આદ્યે ઽસ્તુ તત્પ્રવૃત્તાવુપયોગિ મા વા ભૂત્, અન્યથાખ્યાતિં વિના ન રજતાર્થિનઃ પુરોવર્તિનિ પ્રવૃત્તિરિતિ તાવત્સિદ્ધમ્ ।
દ્વિતીયે તુ શબ્દોચ્છેદસ્તદવસ્થઃ ।
કિઞ્ચ નિયતપૂર્વભાવિ ચાકારણં ચેત્યનુપપન્નમ્ ।
પ્રતિભાસમાનયોરસંસર્ગાગ્રહે સતિ સંસર્ગગ્રહો ઽવર્જનીયસન્નિધિરિતિ ચેન્ન વિપર્યયસ્યાપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
અવશ્યં ચૈતદેવમ્ ।
વ્યવહારો હિ વ્યવહર્તવ્યોપલમ્ભનિબન્ધનો યુક્તઃ, ન તુ વ્યવહરણીયવિપર્યયાનુપલબ્ધિનિબન્ધનઃ ।
નહિ ઘટવ્યવહારો વ્યવહર્તવ્યજ્ઞાનપુરઃસરો વ્યવહારત્વાદ્ઘટવ્યવહારવત્ ।
વિવાદપદં જ્ઞાનં પુરોવર્તિવિષયં તદ્વિષયવ્યવહારજનકત્વાત્સંમતવત્ ।
પુરોવર્તિ વા રજતજ્ઞાનગોચરો રજતજ્ઞાનગોચરો રજતાનુપાયત્વે સતિ તદર્થિપ્રવૃત્તિવિષયત્વાત્સમ્યગ્રજતવત્ ।
વિવાદપદં રજતજ્ઞાનમિદં જ્ઞાનાન્ન ભિદ્યતે પ્રકાશમાનાત્તતો ઽપ્રકાશમાનભેદત્વે સતિ પ્રકાશમાનત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નરજતજ્ઞાનવદિત્યાદયઃ ।
કિઞ્ચ વિપર્યયાભાવે નેદં રજતમિતિ જ્ઞાનસ્ય બાધકત્વમનુપપદ્યમાનં તં ગમયતિ ।
નહિ તથાત્વે બાધકત્વમસ્તિ ।
ન તાવદગ્રહણનિવર્તકતયા બાધકત્વમ્, સર્વપ્રત્યયાનાં તથાત્વાપાતાત્ ।
નાપિ વ્યવહારવિચ્છેદકત્વેન, અતદર્થિનાં વ્યવહારાનુત્પત્તૌ નેદં રજતમિતિજ્ઞાનસ્યાબાધકત્વપ્રસઙ્ગાત્, વ્યાઘ્રચોરાદિજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રવૃત્તિવિચ્છેદકત્વેન બાધકત્વપ્રસક્તેશ્ચ ।
નચાર્થસ્ય વ્યવહારયોગ્યતાવિચ્છેદકત્વેન, સમયાન્તરે ઽપિ તત્ર વિભ્રમાત્પ્રવૃત્ત્યભાવાપત્તેઃ ।
નચ વ્યવહારપ્રતિબન્ધકત્વેન, અવિવેકનિવૃત્તૌ કારણાભાવાદેવ વ્યવહારાનુપપત્તેઃ પ્રતિબન્ધકકલ્પનાયોગાત્, વ્યાઘ્રચોરાદિજ્ઞાનસ્ય બાધકતાપત્તેશ્ચ ।
વિમતમયથાર્થં બાધ્યત્વાદ્વયવહારવદિતિ ।
અત એવ ભ્રાન્તિત્વપ્રસિદ્ધયાપિ વિપર્યાસસિદ્ધિઃ ।
એવંચ સતિ પ્રત્યયત્વાનુમાનં કાલાત્યયાપદિષ્યં વેદિતવ્યમ્ ।
અદુષ્યકરણજન્યત્વોપાધિગ્રસ્તં ચ ।
એતેન રજતજ્ઞાનત્વાનુમાનમપિ નિરસ્તમ્ ।
અન્યથા વિમતો વ્યવહારો યથાર્થો વ્યવહારત્વાત્, રજતવિષયો વા રજતવ્યવહારત્વાદિત્યપિ સ્યાત્ ।
*2,263*
યદપિ જ્ઞાનત્વં ચ યથાર્થમાત્રવૃત્તીત્યાદિ, તત્ર કિમિદં જ્ઞાનત્વં સામાન્યં વા પ્રતિનિયતં વા ।
નાદ્યઃ ।
વાદિપ્રતિવાદિનોરાશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયે યથાર્થજ્ઞાનવૃત્તિજ્ઞાનત્વે સિદ્ધસાધનતા ।
વિમતજ્ઞાનવૃત્તિજ્ઞાનત્વપક્ષીકારે ઽપિ માત્રેતિ વ્યર્થં સ્યાત્ ।
તત્ત્યાગેન ચ પ્રતિજ્ઞાને પ્રથમાનુમાનદોષ એવ ।
કિઞ્ચ યથાથર્માત્રવૃત્તીત્યયથાર્થાવૃત્તિત્વમાત્રં વિવક્ષિતમ્ ઉતાયથાથર્જ્ઞાનાવૃત્તિત્વમ્ ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનમ્ અયથાર્થવ્યવહારાવૃત્તિત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
દ્વિતીયે પરસ્યાપ્રસિદ્ધવિશેષણતા, અદુષ્ટસામગ્રીજન્યમાત્રવૃત્તિત્વમપાધિશ્ચ ।
યચ્ચ શુક્તિકા રજતત્વેનાભાસત ઇત્યાદિ, તદપ્યસત્ ।
મેરુઃ સર્ષપ ઇત્યાદિવાયાન્મેરોરપિ સર્ષપત્વેન પ્રતિભાસાદ્દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યાત્ ।
અન્યથા તથાવિધવાક્યાભાસં શ્રુતવતા તત્પ્રતિષેધો ન ક્રિયેતાપ્રસક્તત્વાત્ ।
નહિ પદાર્થપ્રતિષેધો યુક્તઃ ।
અપિ ચૈવં સત્યગ્નિરનુગુણ ઇતિ બાધિતવિષયસ્ય વાક્યસ્ય ઘટઃ પચતીત્યપાર્થકાદ્ભેદો ન સ્યાત્ ।
યદપીદં રજતતાદાત્મ્યમિત્યાદિ ।
તચ્ચાયુક્તમ્ ।
તદપ્રતીતાવાશ્રયાસિદ્ધેઃ, પ્રતીતૌ વ્યાઘાતાત્ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યસમત્વાચ્ચેત્યાસ્તાં વિસ્તરઃ ॥ 1 ॥
*2,269*
$રામાનુજાખ્યાત્યનુવાદઃ$
કશ્ચિત્પુનરેવમાહ ।
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરોદિત્યાદિશ્રુતેઃ, સમેત્યાન્યોન્યસંયોગમિત્યાદિપુરાણાત્, ત્ર્યાત્મકત્વાદિસૂત્રાચ્ચ
(લિને 6) ...
ગપ્ ઇન્ થે સન્સ્ક્નેત્ એ-તેxત્:
ન્યાયસુધા ઓન્ મધ્વઽસ્ અનુવ્યાખ્યાન 1,1.27-98 મિસ્સિન્ગ્ (ઇન્ચ્લુદિન્ગ્ બ્રહ્મસૂત્ર 1,1.2)
[= વોલ્. 2, પ્પ્. 269-800, અન્દ્ વોલ્. 3, પ્પ્. 1-38 ઓf પન્દુરન્ગિઽસ્ એદિતિઓન્]
[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.ઇ: જન્માધિકરણમ્ (ચોન્તિનુએદ્) =======]
*3,38*
... (લિને 20:)
અન્યથા શ્વેતકેતૂદ્દાલકાખ્યાયિકયા પ્રતિપાદિતત્વાદદ્વૈતમપિ ન શ્રુત્યભિપ્રાયઃ સ્યાત્ ।
"તદ્ધૈતત્પશ્યન્ ઋષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદેહં બ્રહ્માસ્મિઽ; ઇત્યપિ પરોપાસનાનુવાદો ન સ્વાર્થે તાત્પર્યવાન્ સ્યાત્"અથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તેઽ; ઇતયુપાસનાપ્રકરણત્વાત્ ।
તથાચ બહુવિપ્લવઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્સૂત્રકારસ્યૈવાયમભિપ્રાયો યજ્જગજ્જન્માદિકારણત્વં બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપાન્તર્ગતમેવ લક્ષણમિતિ ।
તથાચ વિસ્પષ્ટતદીયવાક્યાન્તરબલાદસ્યાપિ સૂત્રસ્ય સ્વરૂપલક્ષણપરત્વમેવેતિ ।
*3,42*
યત એવં જગજ્જન્માદિકારણત્વં સ્વલક્ષણમત્ર સૂત્રે બ્રહ્મણો ઽભિધીયતે, તતો ન પરમતે ઽસ્ય સૂત્રસ્યારમ્ભ એવોપપદ્યતે ।
ઇત્યાહ- અત ઇતિ ॥
અતો જીવૈક્યમપિ સ નિરાચક્રે જગદ્ગુરુઃ
ન્યાયસુધા:
લક્ષણં હિ સજાતીયવિજાતીયવ્યવચ્છેદાર્થં ભવતિ ।
યથાઽહ"સમાનાસમાનજાતીયવ્યવચ્છેદો વા લક્ષણાર્થઃઽ; ઇતિ ।
તથાચાનેન લક્ષણેન સજાતીયાજ્જીવાદ્વિજાતીયાજ્જડાચ્ચ બ્રહ્મવ્યાવર્તિતં સૂત્રકારેણ ।
જીવૈક્યનિરાકરણસૂત્રસ્યારમ્ભઃ કથં જીવૈક્યવાદિનાં સ્યાત્ ।
સ્યાદ્યદીદં કથઞ્ચિત્ (સ્યાત્કથઞ્ચિદ્યદીદં) તટસ્થલક્ષણં સ્યાત્ ।
સ્વરૂપલક્ષણમિતિ ચોપપાદિતમ્ ।
*3,43*
સ્યાદયમદ્વૈતિનામનુપપન્નો લક્ષણારમ્ભો યદીદં જીવવ્યાવૃત્ત્યર્થં લક્ષણમુક્તં સ્યાત્ ।
જડમાત્રવ્યાવૃત્ત્યર્થં તુ લક્ષણે વ્યાખ્યાયમાને કથં જીવૈક્યવાદિનાં લક્ષણસૂત્રારમ્ભો ઽનુપપન્ન ઇત્યત આહ- નહીતિ ॥
નહિ જન્માદિહેતુત્વં જીવસ્ય જગતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યત્ર હિ લક્ષણં નાસ્તિ તત્સર્વં તદ્વયાવર્ત્યમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
અન્યથા લક્ષણસ્યાવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચેદં લક્ષણં જીવસ્યાસ્તિ ।
તત્કથમસાવનેન ન વ્યાવર્ત્યત ઇતિ ।
*3,44*
કિઞ્ચાનેન લક્ષણેન યદિ જીવો ન વ્યાવર્ત્યતે, કિન્તુ સો ઽપિ લક્ષ્યાન્તર્ગતઃ ।
તથા સતિ લક્ષણસ્ય જીવે ઽતિવ્યાપ્તિમાશઙ્કયેતરવ્યપદેશાદ્ધિતાકરણાદિદોષપ્રસક્તિરિતિ સૂત્રકારીયં તન્નિરાકરણમસઙ્ગતં સ્યાત્ ।
નહિ લક્ષ્ય એવાતિવ્યાપ્તિર્લક્ષણસ્ય કેનાપિ શઙ્કયતે ।
કથઞ્ચિચ્છઙ્કાયાં વા તસ્યાપિ લક્ષ્યત્વાઙ્ગીકારં પરિત્યજ્ય તત્ર ન લક્ષણનિરાકરણં ક્રિયત ઇત્યાશવાનાહ- હિતાક્રિયેતિ ॥
હિતાક્રિયાદિદોષં ચ વક્ષ્યત્યેવ સ્વયં પ્રભુઃ
ન્યાયસુધા:
યદ્યપિ પરેણાપિ જીવસ્ય લક્ષણવ્યાવર્ત્યત્વમઙ્ગીકૃતમેવ, યથાઽહ"સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિં વિહાયાન્યતઃ પરપરિકલ્પિતાત્પ્રધાનાદેરચેતનાચ્ચેતનાદપિ પરિચ્છિન્નજ્ઞાનક્રિયાશક્તેઃ સંસારિણો હિરણ્યગર્ભાદુત્પત્ત્યાદિ ન સમ્ભાવયિતુમપિ શક્યતેઽ; ઇતિ, તથાપિ ન્યાયેનોપપાદયિતુમિદમુક્તમિતિ ।
*3,45*
$અથ માયાવાદ્યુક્તસ્ય નિર્ગુણત્વસ્યાપિ સૂત્રકારૈરેવ નિરાકૃતતા$
ઇતો ઽપિ માયાવાદિનાં ન બ્રહ્મલક્ષણસૂત્રારમ્ભઃ સમ્ભવતીત્યાહ- નિર્ગુણત્વં ચેતિ ॥
નિર્ગુણત્વં ચ તેનૈવ નિષિદ્ધં પ્રભુણા સ્વયમ્

ન્યાયસુધા:
લક્ષણવાક્યં હિ સાક્ષાલ્લક્ષ્યસ્યાસાધારણધર્મસંસર્ગં પ્રતિપાદયદર્થાદિતરવ્યાવૃત્તિં પ્રતિપાદયતિ ।
તતો ઽનેનાપિ લક્ષણાવાક્યેન બ્રહ્મણો જગજ્જન્માદિકારણત્વેન તદવિનાભૂતૈઃ સર્વજ્ઞત્વાદિભિશ્ચ સંસર્ગઃ પ્રતિપાદનીયઃ ।
તથાચ નિર્વિશેષત્વં બ્રહ્મણો ઽનેન સૂત્રેણ નિષિદ્ધમ્ ।
નિર્વિશેષત્વવાદિનાં ચ નિર્વિશેષત્વં નિષેધતઃ સૂત્રસ્યારમ્ભઃ કથમુપપદ્યત ઇતિ ।
$જગજ્જન્માદિકારણત્વસ્ય તટસ્થત્વકલ્પના $
સ્યાદિયં જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં બ્રહ્મણશ્ચ નિર્ગુણત્વમઙ્ગીકુર્વતાં લક્ષણસૂત્રારમ્ભાનુપપત્તિઃ ।
યદ્યનેન સૂત્રેણ જગજ્જન્માદિકારણત્વં બ્રહ્મણઃ સ્વલક્ષણમુચ્યતે ।
ન ચૈવં કિન્તુ તટસ્થમેવ ।
નહિ તથાવિધં જગજ્જન્માદિકારણત્વં જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં વા બ્રહ્મણો નિર્ગુણત્વં વા વિરુણદ્ધિ ।
*3,46*
નનુ સ્વલક્ષણત્વે પ્રમાણમુક્તમ્ ।
મૈવમ્ ।
સ્વસ્ય લક્ષણાનિ સ્વલક્ષણાનીતિ વા ।
સુ સમ્યક્ સ્વરૂપાન્તર્ગત્યા ન લક્ષણાનીતિ વા તદર્થોપપત્તેઃ ।
તર્હિ યતો ઽસ્ય જન્માદિ સા માયા તદાશ્રયો બ્રહ્મેતિ નિર્દેશઃ સ્યાત્ ।
નતુ જન્માદ્યસ્ય યતસ્તદ્બ્રહ્મેતિ ।
મૈવમ્ ।
યત્ર ઘોષઃ સા ગઙ્ગેતિવલ્લક્ષણયા પ્રયોગોપપત્તેઃ ।
નનુ તટસ્થેનાપિ જગજ્જન્માદિકારણત્વેન બ્રહ્મણો જીવૈક્યં નિર્ગુણત્વં ચ (નિ)વિરુદ્ધયતે ।
કાકનિલયનત્વં હિ પરેણ તટસ્થં લક્ષણમુદાહૃતમ્ ।
તસ્ય લક્ષ્યાન્તર્ભાવે કાકાધિકરણત્વમપિ ગૃહશબ્દાર્થઃ સ્યાત્ ।
તતશ્ચ કાકવિગમે ગૃહૈકદેશભઙ્ગબુદ્ધિઃ સ્યાત્ ઇતિ ।
તત્ર કાકાધિકરણત્વં તદનધિકરણેભ્યો ગૃહં વ્યાવર્તયતિ ન વા ।
નેતિ પક્ષે ઽનુભવવિરોધસ્તદભિધાનવૈયર્થ્યં ચ ।
આદ્યે બ્રહ્મલક્ષણમપિ કથં ન જીવવ્યાવૃત્તિં કરોતિ ।
કથં ચ તત્સમ્બન્ધેન સગુણં ન ભવતીતિ ।
મૈવમ્ ।
યો હિ કાર્યકારણસઙ્ઘાતાદવિવિક્તં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વદોષસંસર્ગિણમાત્માનં મત્વા ક્લિશ્યતિ સ જીવો વ્યાવર્ત્યત એવ તે(અને)ન લક્ષણેન ।
તત્ર યશ્ચૈતન્યધાતુઃ સ બ્રહ્મણો ન ભિદ્યત ઇત્યભ્યુપગમે વિરોધાભાવાત્ ।
નચ સત્યસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય કારણભૂતાયાઃ સત્યાયા માયાયા આશ્રયો બ્રહ્મેતિ સૂત્રાર્થો યેન બ્રહ્મણઃ સવિશેષત્વં સ્યાત્ ।
કિન્તુ યદવષ્ટમ્ભો વિશ્વો વિવર્તઃ પ્રપઞ્ચસ્તદ્ બ્રહ્મેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સતિ ચૈવં સૂત્રાર્થે કથં જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં બ્રહ્મણો નિર્ગુણત્વં ચ વિરુદ્ધયત ઇતિ ।
*3,47*
$જગજ્જન્માદિકારણત્વસ્ય તટસ્થત્વકલ્પના અયુક્તા$
અત્રોચ્યતે ।
આસ્તાં તાવત્(એષા) પ્રપઞ્ચસ્ય વિવર્તતાઽદિવાર્તા પ્રમાણાભાવાત્ પ્રકૃત્યધિકરણે નિરાકરિષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
તટસ્થેન જગજ્જન્માદિકારણત્વેનાત્ર સૂત્રે લક્ષણયા બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ કુતો ઽઙ્ગીકરણીયમ્ ।
મુખ્યાર્થાસમ્ભવે હિ લક્ષણાશ્રયણં દૃષ્ટમ્ ।
ન તાવદ્ બ્રહ્મણો જગજ્જન્માદિકારણત્વસ્ય બાધકં પ્રત્યક્ષં તદગોચરત્વાત્ ।
નાપ્યનુમાનમ્ શ્રુતિબાધિતત્વાત્ ।
નાપ્યાગમઃ તસ્યાક્લિષ્યકારિત્વાદ્યર્થતયા સાવકાશત્વાત્ ।
*3,47f.*
નન્વર્થાપત્ત્યેદમવસીયતે ।
જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં તાવદાવશ્યકમ્ ।
નચ જગજ્જન્માદિકારણત્વસ્ય સ્વલક્ષણત્વે તત્સમ્ભવતિ ।
અતો ઽન્યથાનુપપત્ત્યા માયાગતમેવેદં લક્ષણમ્ ।
જન્માદ્યસ્ય યતસ્તદ્ બ્રહ્મેતિ લક્ષણયોચ્યત ઇતિ કલ્પ્યત ઇતિ ।
તત્રાહ- ભેદેનૈવેતિ ॥
*3,48*
ભેદેનૈવ તુ મુખ્યાર્થસમ્ભવે લક્ષણા કુતઃ
ન્યાયસુધા:
યદિ જીવબ્રહ્મણોરેકત્વપરિરક્ષણાય યથાશ્રુતં સૂત્રાર્થં પરિત્યજ્ય લક્ષણાશ્રીયતે તર્હિ જીવબ્રહ્મણોર્ભેદેનૈવાઙ્ગીકૃતેન સૂત્રસ્ય મુખ્યાર્થસમ્ભવે લક્ષણા કસ્માદાશ્રયણીયા ।
નન્વભેદમુપાદાય સૂત્રે લક્ષણા વાઽશ્રયણીયા ભેદમુપાદાય મખ્યવૃત્તિર્વેતિ સન્દિહ્યતે ।
વયં તુ બ્રૂમઃ દ્વિતીયઃ પક્ષ એવ શ્રેયાનિતિ, અપ્રામાણિકપરિરક્ષણાય વાક્યાનાં જઘન્યવૃત્તિરાશ્રીયમાણા ક્વચિ(દુપલબ્ધેતિ)દપિ દૃષ્ટેતિ ।
તદિદમુક્તં- ભેદેનૈવેતિ ॥
નનુ કથં જીવબ્રહ્મૈક્યમપ્રામાણિકમ્ ।
તત્ત્વમસીત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધમિ(ત્વાદિ)તિ ચેન્ન ।
ઉપપત્તિપરાહતત્વાત્ ।
તથાહિ ।
તચ્છબ્દેના(બ્દસ્ય) મુખ્યાર્થો યઃ,"સદેવ સોમ્યઽ; ઇત્યાદિના પ્રકૃતઃ પ્રેક્ષાપૂર્વં તેજો ઽબન્નાદીનાં સ્રષ્ટા સર્વાસાં પ્રજાનાં મૂલમાયતનં પ્રતિષ્ઠા ચ સકલાવદ્યગન્ધવિધુરો ઽપરિચ્છિન્નગુણાકરઃ પરમાત્મા, યશ્ચ ત્વંપદમુખ્યાર્થઃ પ્રત્યક્ષ(આદિ)સિદ્ધો ઽલ્પશક્તિઃ પરાધીનો દોષકલુષિતો ઽવચ્છિન્નજ્ઞાનાદિગુણઃ, તાવુપાદાયાનેન વાક્યેનૈક્યમુચ્યતે, ઉત વિરુદ્ધભાગત્યાગેન લક્ષણયા વા ।
નાદ્યઃ ।
પરસ્પરવિરોધેન યોગ્યતાવિરહે જરદ્ગવાદિવાક્યવદાભાસત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે દોષમાહ- ભેદનૈવેતિ ॥
*3,49*
સિંહો દેવદત્ત ઇત્યાદિવત્સામાનાધિકરણ્યમાત્રં ગૌણમુપાદાય જીવબ્રહ્મણોર્ભેદે(ના)નૈવાઙ્ગીકૃતેન પદદ્વયસ્ય મુખ્યાર્થ(ત્વ)સમ્ભવે(ન) જહદજહલ્લક્ષણા કુત આશ્રયણીયેતિ ।
*3,54*
નનુ કિં સામાનાધિકરણ્યં મુખ્યમુપાદાય તત્ત્વંપદયોર્લાક્ષણિકત્વં વ્યાખ્યેયમ્ ।
કિંવા સામાનાધિકરણ્યં ગૌણં ગૃહીત્વા તત્ત્વંપદયોર્મુખ્યાર્થતા વ્યાખ્યાતવ્યેતિ સન્દેહે ન વિનિગમનાયાં હેતુરસ્તિ ।
ન નાસ્તિ ।
ત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થ ઇતિ ન્યાયસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
તાત્પર્યલિઙ્ગાનાં તત્રતત્ર ભેદ એવાનુગુણ્યસ્ય વ્યુત્પાદિતત્વાત્ ।
તદિદમુક્તં - ભેદેનૈવેતિ ॥
*3,55*
કિઞ્ચ વિરોધ્યાકારપરિત્યાગેન સ્વરૂપમાત્રલક્ષણયા"તત્ત્વમસિઽ; ઇતિ વાક્યં જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં પ્રતિપાદયતીત્યત્ર વિરોધ્યાકારપરિત્યાગો નામ ન તાવદવિવક્ષામાત્રમિત્યુક્તં પ્રાક્ ।
અથ સો ઽયં દેવદત્ત ઇત્યાદિવદ્વિરોધ્યાકારસ્યાનિત્યત્વમ્ ।
તત્રાહ- કથમિતિ ॥
કથં નિત્યગુણસ્યાસ્ય સ્યાદૈક્યં ગુણહાનતઃ

ન્યાયસુધા:
નિત્યગુણત્વં ચેશ્વરસ્ય લિઙ્ગપાદે સાધયિષ્યતે ।
અસ્યેશ્વરસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ।
જીવે ઽપિ પારતન્ત્ર્યાદિદોષાણાં નિત્યત્વાત્ ।
યથોક્તં પુરાણે"અલ્પશક્તિરસાર્વજ્ઞમ્ઽ; ઇતિ ।
*3,56*
નનુ ચ વિરોધ્યાકારપરિત્યાગેન જીવસ્ય બ્રહ્મૈક્યમિત્યસ્યાર્થો ન વિરોધ્યાકારાવિવક્ષામાત્રેણેતિ નાપ્યનિત્યત્વેનેતિ ।
કિન્તુ નિર્ગુણેન બ્રહ્મણા જીવસ્યૈક્યમિત્યેવેતિ ચેન્ન ।
નિર્ગુણ(ત્વ)સ્યૈવ નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તથાહિ ।
તન્નિર્ગુણં કિં સગુણાદીશ્વરાદ્ભિન્નમુતાભિન્નમ્(વા) ।
દ્વિતીયે તસ્યાપિ સગુણત્વપ્રસઙ્ગેન નિર્ગુણત્વવ્યાઘાતઃ ।
આદ્યે દોષમાહ- સદૈવેતિ ॥
સદૈવ ગુણવત્ત્વે ઽસ્ય ભિન્નં સ્યાન્નિર્ગુણં સદા
*3,57*
ન્યાયસુધા:
યદિ નિર્ગુણં સગુણાદત્યન્તભિન્નં તર્હ્યસ્ય સગુણસ્ય નિત્યં સગુણત્વાત્તસ્માન્નિત્યમેવ નિર્ગુણં ભિન્નં પ્રસજ્યેત ।
તથાચ ન કદાચિદપિ કૈવલ્યં સ્યાદિતિ ।
નનુ સ્વભાવતો નિર્ગુણમેવેરોપિતૈર્મિથ્યાગુણૈઃ સગુણમિતિ બાલૈરભિલપ્યતે ।
આરોપિતનીલિમ્ના ગગનમિવ નીલત્વેન ।
આરોપપ્રવાહસ્ય ચાનાદિનિત્યતયા સદા સગુણત્વં ચ નાનિષ્યમ્ ।
તથાચ મિથ્યાભૂતવિરોધ્યાકારપરિત્યાગેનૈક્યોપદેશો ઽપિ નાનુપપન્નઃ ।
નીરૂપં ગગનમિતિ યથા ।
યથા વા યદિદં રજતં સા શુક્તિરિત્યેવં પરેણ સ્વાભિસન્ધાવુદ્ઘાટિતે સત્યાહ- નચેતિ ॥
નચ મિથ્યાગુણત્વં સ્યાદનિર્વાચ્યસ્ય દૂષણાત્

ન્યાયસુધા:
મિથ્યેત્યસદુચ્યતે ઽનિર્વચનીયં વા ।
નાદ્યઃ ।
અનઙ્ગીકારાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનિર્વાચ્યસ્ય પ્રથમસૂત્ર એવ નિરાકૃતત્વાત્ ।
અતો ગુણરાહિત્યલક્ષણં નિર્ગુણત્વં ન સર્વથા શક્યનિરૂપણમ્ ।
નનુ ગુણાદિપઞ્ચકસ્ય નિર્ગુણત્વં પદાર્થવિદો મન્યન્તે ।
મન્યન્તામ્ ।
ન હીદાનીં નિર્ગુણવસ્તુનિરાકરણં પ્રસ્તુતમ્ ।
કિં નામાદ્વૈદિના નિર્ગુણં બ્રહ્મ નિરૂપયિતુમશક્યમિતિ ।
ગુણશબ્દેના(ચા)ત્ર ધર્મમાત્રં પ્રકૃતમ્ ।
તદ્ગુણાદિષ્વપિ સર્વસંમતમ્ ।
ગુણાદીનાં ચ સગુણત્વં પરમાણ્વારમ્ભનિરાસે વક્ષ્યતે ।
*3,58*
નનુ (ચ)"સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચઽ; ઇતિ નિર્ગુણં બ્રહ્મ શ્રૂયતે ।
મૈવમ્ ।
ઉક્તાનુપપત્તિપરાહતત્વેનાર્થાન્તરપરત્વાત્ ।
અન્યથા સાક્ષિત્વાદીનામપિ ધર્મત્વાદ્વયાઘાતશ્ચ ।
સાક્ષાદ્દ્રષ્ટા હિ સાક્ષી ।
યથાઽહ પાણિનિઃ ।
સાક્ષાદ્દ્રષ્ટરિ સંજ્ઞાયામિતિ ।
*3,60*
એવં ધર્મરાહિત્યલક્ષણં નિર્ગુણત્વં નિરાકૃતમપ્યાગ્રહમાત્રેણ યો ઽઙ્ગીકરોતિ તં પ્રતિ સોલ્લુણ્ઠમાહ- નિર્ગુણત્વમિતિ ॥
નિર્ગુણત્વં તદા ચ સ્યાદાસુરત્વં નચાન્યથા
ન્યાયસુધા:
તદા ચ યુક્તયા નિર્ગુ(ણે)ણત્વે નિરાકૃતે ઽપિ યદિ નિર્ગુણત્વં પરસ્મૈ રુચિં સ્યાત્ તર્હિ ગુણશબ્દોદિતસકલશુભરાહિત્યલક્ષણમાસુરત્વમેવ સ્યાત્ ।
અન્યથાનિરૂપયિતુમશક્યત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
તેનૈક્યં ચ માયાવાદિનામનુમન્યામહ ઇતિ ।
એતેન બ્રહ્મણો નિર્ગુણત્વાદસ્ય લક્ષણસ્ય યત્તટસ્થત્વમુક્તમ્ ।
નહિ નાનાવિધકાર્યક્રિયાવેશાત્મત્વં તત્પ્રસવશક્તયત્મકં વા જિજ્ઞાસ્યવિશુદ્ધબ્રહ્માન્તર્ગતં ભવિતુમર્હતિ ।
તદપિ નિરસ્તં વેદિતવ્યમ્ ।
નિર્ગુણ(ત્વ)સ્યૈવ નિરાકૃતત્વાત્ ।
યચ્ચોક્તમ્"નેદં બ્રહ્મણો વિશેષણમ્ પ્રપઞ્ચોપાધિત્વેન નિરુપાધિકબ્રહ્મસ્વરૂપાન્તર્ગતત્વાયોગાત્ઽ; ઇતિ, તદુત્તરત્ર નિરાકરિષ્યત ઇતિ ।
*3,61*
$અથ તદુક્તસ્ય "ગુણગુણિનોઃ અન્યત્વાનન્યત્વાભ્યામ્ અનિરૂપણમ્ ઇત્સ્યય દુષ્ટતા$
યદપિ ગુણગુણિનોરન્યત્વાનન્યત્વાભ્યામનિરૂપણાદિતિ લક્ષણસ્ય તટસ્થત્વાદિ સિદ્ધયે પરેણોક્તં તદ્દૂષયિતુમનુવદતિ- લક્ષ્યલક્ષણયોરિતિ ॥
લક્ષ્યલક્ષણયોર્ભેદો ઽભેદો વા યદિ વોભયમ્

*3,61f.*
ન્યાયસુધા:
યદત્ર જગજ્જન્માદિકારણત્વં મુ(ખ્ય)ખતો લક્ષણમભિહિતં સવર્જ્ઞત્વાદિસમસ્તગુણવત્ત્વં ચાભિપ્રાયવ્યા(પ્રા)પ્તમિત્યુક્તમ્ ।
તદુભયમપિ લક્ષણં લક્ષ્યાદ્બ્રહ્મણો ભિન્નમભિન્નં ભિન્નાભિન્નં વા ।
નાદ્યઃ ।
મેરુમન્દરવલ્લક્ષ્યલક્ષણભાવસ્ય ગુણગુણિભાવસ્ય ચાનુપપત્તેઃ ।
સમ્બન્ધસદ્ભાવાન્નેતિ ચેત્ (ન) તસ્યાપિ સમ્બન્ધિભ્યામન્યત્વાનન્યત્વાભ્યામનિરૂપણાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનેકૈરભિન્નસ્ય બ્રહ્મણો ઽપ્યનેકત્વાપત્તેઃ ।
તથા ચૈકમેવેતિ શ્રુતિવિરોધાત્ ।
લક્ષણાનાં વૈકત્વમાપદ્યેત ।
તથાચ"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ પુનરુક્તિદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
લક્ષ્યલક્ષણભાવો ગુણગુણિભાવશ્ચાભેદે નોપપદ્યતે ।
પ્રસિદ્ધેન હ્યપ્રસિદ્ધં લક્ષણીયમ્ ।
નચ તદેવ તદૈવ પ્રસિદ્ધમપ્રસિદ્ધં ચેતિ યુક્તમ્ ।
ગુણી ચ ગુણવાન્ભવતિ ।
નચ સ્વેનૈવ તદ્વાન્ભવતિ ।
ન તૃતીયઃ ।
પરસ્પરવિરોધાત્ ।
અતો ઽશક્યનિરૂપણત્વાન્નેદં બ્રહ્મસ્વરૂપાન્તર્ગતં લક્ષણમ્ ।
કિન્તુ તટસ્થમેવ ।
નચ તટસ્થેન તેન બ્રહ્મણો ઽદ્વિતીયત્વભઙ્ગઃ ।
યદ્રજતમિત્યભાત્સા શુક્તિરિતિવન્મિથ્યાભૂતેનાપિ પ્રપઞ્ચકારણત્વેનોપલક્ષણયોગાદિતિ ।
*3,63*
એવમનૂદ્ય નિરાકર્તુમારભતે- ઇતિ પૃષ્ટ ઇતિ ॥
ઇતિ પૃષ્ટે
ન્યાયસુધા:
વક્તવ્યમિતિ શેષઃ ।
પૃષ્ટ ઇતયુપલક્ષણમ્ ।
દૂષિતે ચેત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
દૂષણાનામત્યન્તાસમ્બદ્ધત્વાત્પૃષ્ટ ઇત્યેવોક્તમ્ ।
કિં વક્તવ્યમિતિ ।
તત્ર જગજ્જન્માદિકારણત્વાદીનાં ધર્માણાં ભેદાભાવે ઽપિ વિશેષસ્ય સદ્ભાવાત્તદ્બલેન સર્વમુત્પદ્યત ઇતિ વક્તું નિર્ભેદવસ્તુનિ પરેણ વિશેષસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ઘટાદીનાં ચ મિથ્યાત્વેનાઙ્ગીકૃતાનામનુદાહરણત્વાત્સત્ય એવ વસ્તુન્યસાવુદપપાદનીય ઇતિ મન્વાન આહ- તદેતિ ॥
... તદૈક્યસ્ય ગતિરેવ ન વિદ્યતે
*3,63f.*
ન્યાયસુધા:
યદ્યેવં પૃષ્ટ્વા લક્ષણં દૂષયસિ તદૈક્યસ્ય ગતિર્નિરૂપણપ્રકારો ન વિદ્યતે ।
અયમભિપ્રાયઃ ।
દ્વિવિધં હિ વાક્યં માયાવાદિના તત્ત્વાવેદકમઙ્ગીકૃતમ્ ।
એકં જીવબ્રહ્મણોરૈક્યપરં મહાવાક્યમ્ ।
યથા તત્ત્વમસીત્યાદિ ।
અપરં તત્સ્વરૂપપરમવાન્તરવાક્યમ્ ।
યથા સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેત્યાદિ ।
તદુભયમપિ સવિશેષાભિન્નવસ્તુનિષ્ઠં પરેણાઙ્ગીકરણીયમ્ ।
ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
*3,65*
તત્ર તાવદાદ્યસ્ય ગત્યન્તરં નાસ્તિ ।
કથમિતિ ચેત્ ઉચ્યતે ।
તત્ત્વમસીત્યાદિવાક્યપ્રતિપાદ્યમૈક્યં કિં તત્પદલક્ષિતાચ્ચૈતન્યાદભિન્નમુત ભિન્નમથ ભિન્નાભિન્નમિતિ વાચ્યમ્ ।
પરેણાઙ્ગીકૃતત્વેન પ્રાધાન્યાદભેદપક્ષં તાવદાદૌ નિરાકરોતિ- ઐક્યાભેદ ઇતિ ॥
ઐક્યાભેદે ન શાસ્ત્રેણ જ્ઞેયં તત્ સ્વપ્રકાશતઃ

*3,65f.*
ન્યાયસુધા:
ઐક્યસ્ય ચૈતન્યસ્વરૂપાભેદે ઽઙ્ગીક્રિયમાણે તદૈક્યં તત્ત્વમસીત્યાદિના શાસ્ત્રેણ પ્રતિપાદ્યં ન સ્યાત્ ।
કુતઃ સ્વરૂપસ્ય સ્વપ્રકાશત્વેન નિત્યસિદ્ધત્વાત્ ।
તન્માત્રસ્વરૂપત્વાચ્ચૈક્યસ્ય ।
નહિ પ્રકાશમાનમેવ શાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યમ્ ।
વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચાવેદ્યત્વે સત્યપરોક્ષવ્યવહારયોગ્યત્વં સ્વપ્રકાશત્વં પરોણાઙ્ગીકૃતમ્ ।
તથાચ સ્વપ્રકાશચૈતન્યાત્મકં (ચ) શાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યં ચેતિ વ્યાહતમ્ ।
અથ શાસ્ત્રં નૈક્યં પ્રતિપાદયતિ કિન્તુ ભેદભ્રમં નિરાકરોતિ, યથોક્તમ્ સિદ્ધં તુ નિવર્તકત્વાદિતિ ।
ન ।
ઐક્યે પ્રકાશમાને ભેદભ્રમસ્યૈવાનવકાશાત્ ।
તત્ત્વાપ્રતિપત્તેર્ભ્રાન્તિહેતુત્વાત્ ।
ઐક્યં ન પ્રકાશત ઇતિ ચેન્ન ।
સ્વપ્રકાશચૈતન્યમાત્રત્વવિરોધાત્ ।
અવિદ્યાવશાત્સ્વપ્રકાશસ્યાપ્યનવભાસ ઇતિ ચેન્ન સર્વથાપ્યનવભાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાચાધિષ્ઠાનાનવભાસે ઽવિદ્યારોપસ્યાપ્યનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યખણ્ડે વસ્તુન્યંશતો ઽવિદ્યાવરણં સમ્ભવતિ ।
અસમ્ભવનીયાવભાસચતુરાવિદ્યેતિ ચેત્ ।
તર્હિ સા જડેષ્વેવ કુતો નાઙ્ગીકાર્યા ।
અનુપપત્તેસ્તુલ્યત્વાત્ ।
તથાચ"સા ન જડેષુ વસ્તુષુઽ; ઇત્યયુક્તમ્ ।
ન શાસ્ત્રેણ જ્ઞેયં તદિત્યુપલક્ષણમ્ ।
શાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યત્વે ઽપિ તત્પદેનૈવ સિદ્ધત્વાત્ ।
ત્વમસીતિ વ્યર્થમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તદિત્યેતાવતા ન ભેદભ્રમનિવૃત્તિઃ ।
અતસ્ત્વમસીતિ સાર્થકમિતિ ચેન્ન ।
તત્પદેનૈ(વૈ)ક્યસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાદૈક્યપ્રતીતૌ ચ ભેદભ્રમસ્ય નિરસ્તત્વાત્ ।
અન્યથા કદાપ્યનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્પદેનૈક્યસ્યાપ્રતિપાદિતત્વે તદુપલક્ષિતચૈતન્યમાત્રત્વાનુપપત્તિઃ ।
નનુ કથં તર્હિ સો ઽયં દેવદત્ત ઇતિ વાક્યમ્ ।
અત્રાપિ વિશેષાનઙ્ગીકારે ઽનુપપત્તિરેવેતિ ।
*3,68*
ભેદે મિથ્યાત્વતો ભેદસત્યત્વં સ્યાદ્ બલાદપિ
ન્યાયસુધા:
દ્વિતીયં નિરાકરોતિ- ભેદ ઇતિ ॥
ઐક્યસ્ય સ્વરૂપાદ્ભેદે ઽઙ્ગીક્રિયમાણે ઽપસિદ્ધાન્તસ્તાવત્ ।
તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યસ્યાખણ્ડાર્થનિષ્ઠતાયા માયાવાદિનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
*3,69*
મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગો ઽપરો દોષઃ, ચૈતન્યાતિરિક્તસ્ય સર્વસ્ય મિથ્યાત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
અન્યથાદ્વૈતેનૈવ સત્યેનાદ્વૈતવ્યાઘાતાત્ ।
ઐક્યમિથ્યાત્વે કિન્નશ્છિન્નમિતિ ચેન્ન ।
મિથ્યાત્વતો ન શાસ્ત્રેણ જ્ઞેયં તદિત્યનુવર્તનાત્ ।
અન્યથા તત્ત્વમસ્યાદિશાસ્ત્રસ્યાતત્ત્વાવેદકત્વં સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ જીવબ્રહ્મણોરૈક્યસ્ય મિથ્યાત્વતસ્તદ્ભેદસત્યત્વમપિ સ્યાત્ ।
કુતઃ બલાદ્વયાપ્તિબલાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ન કુત્રાપિ સતયો ભેદો ઽસ્માભિરભ્યુપેયતે તત્કથં વ્યાપ્તિઃ ।
મૈવમ્ ।
આસ્તાં તાવત્પરમાર્થચિન્તા ।
યયોર્દૂરસ્થયોર્વનસ્પત્યોરૈક્યં મિથ્યા તયોર્ભેદઃ સત્ય ઇતિ દૃષ્ટમ્ ।
અથવા યસ્ય સ્વરૂપેણ સતો યો ઽભાવો મિથ્યા તસ્ય તદ્વિપરીતઃ સત્યો યથા બ્રહ્મણો ઽનૃતત્વાદેર્મિથ્યાત્વે સત્યત્વાદિકં સત્યમિતિ સામાન્યવ્યાપ્ત્યાશ્રયણેન પ્રસઙ્ગોપપત્તિઃ યથાહુઃ"પરસ્પરવિરોધે તુ ન પ્રકારાન્તરસ્થિતિઃઽ; ઇતિ ।
*3,70*
તૃતીયં નિરાચષ્ટે- ભેદાભેદાવિતિ ॥
ભેદાભેદૌ યદિ
ન્યાયસુધા:
જીવબ્રહ્મણોરૈક્યસ્ય સ્વરૂપાદ્ભેદાભેદૌ યદ્યઙ્ગીક્રિયેતે ।
તદા વક્તવ્યં તૌ કિં ચૈતન્યાદભિન્નાવુત ભિન્નૌ અથ ભિન્નાભિન્નાવિતિ ।
આદ્યે ચૈતન્યસ્યાપિ દ્વિત્વં તયોર્વૈકત્વમિત્યાદ્યાપદ્યેત ।
દ્વિતીયયોર્દેષમાહ- તદેતિ ॥
... તદા સ્યાદેવ હ્યનવસ્થિતિઃ

ન્યાયસુધા:
હિશબ્દેનાનવસ્થાવ્યુત્પાદનાય સ્પષ્ટતામાચષ્ટે ।
તથા હિ ।
સ ભેદઃ કિં ભેદિભ્યાં ભિન્નો ઽભિન્નો ભિન્નાભિન્નો વા ।
પ્રથમે સો ઽપિ ભેદસ્તથેત્યનવસ્થા ।
દ્વિતીયે શબ્દપર્યાયત્વાદયો દોષાઃ ।
તૃતીયસ્તુ તૃતીયે ઽન્તર્ભવતિ ।
તત્રાપ્યુક્તવિધયાનવસ્થૈવેતિ ।
નનુ ભેદસ્ય ભેદાન્તરં ભેદાભેદયોશ્ચ ભેદાભેદાન્તરમિત્યેતાવતા નાનવસ્થા ।
ઉત્પત્તિજ્ઞપ્તિપ્રતિબન્ધકત્વાભાવાદિતિ ચેન્ન ।
વિશેષેણપ્રતીતિમન્તરેણ વિશિષ્ટપ્રત્યયાનુપપત્ત્યા જ્ઞપ્તિપ્રતિબન્ધકત્વાત્ ।
તદિદમુક્તં-સ્યાદેવેતિ ॥
યદ્યપિ ભેદાભેદાઙ્ગીકારે વિરોધો વક્તું શક્યતે તથાપિ સ્ફુટત્વાન્નોક્તઃ ।
એવમૈક્યસ્ય સ્વરૂપાદ્ભેદપક્ષે ઽનવસ્થાપીતિ ।
*3,72*
નન્વૈક્યં ચૈતન્યાભિન્નમપિ સ્વનિર્વાહકત્વાત્સ્વાભાવિકપ્રકાશેનાપ્રકાશિતત્વમાત્મનો નિર્વક્ષ્યતિ(હિષ્યતિ) ।
યદ્વા સ્વરૂપેણૈક્યસ્ય ભેદાભેદૌ સ્તામ્ ।
તયોશ્ચ ભેદાભેદાન્તરાભાવે ઽપિ સ્વનિર્વાહકત્વાદ્વયવહારોપપત્તિરિતિ ચેન્ન ।
વિશેષાનભ્યુપગમે સ્વનિર્વાહકત્વસ્યાપિ વક્તુમશક્યત્વાદિત્યભિપ્રાયેણાહ- સ્વનિર્વાહકતેતિ ॥
સ્વનિર્વાહકતા ચેત્ સ્યાદ્

ન્યાયસુધા:
ઐક્યસ્ય ભેદાભેદયોર્વા સ્વનિર્વાહકતા યદ્યઙ્ગીકૃતા સ્યાત્ ।
તદા પૃચ્છામઃ સ્વસ્ય નિર્વાહકં હિ સ્વનિર્વાહકં તસ્ય ભાવઃ સ્વનિર્વાહકતા ।
સ્વસ્યેતિ ચ કર્મણિ ષષ્ઠી ।
કર્તૃકર્મણોઃ કૃતીતિ વચનાત્ ।
તથા ચૈકસ્યૈવૈકસ્યામેવ નિર્વાહક્રિયાયાં કર્મકર્તૃત્વલક્ષણં નિર્વાહ્યત્વં નિર્વાહકત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તન્નિર્વાહ્યત્વં નિર્વાહકત્વં ચ પરસ્પરં ધર્મિણા ક્રિયયા ચાત્યન્તાભિન્નમુ(તાત્યં)તભિ(ન્નાભિ)ન્નમિતિ ।
... બાહ્યં બાહકમિત્યપિ ।
પર્યાયો ભેદવાન્ વા સ્યાદનવસ્થોભયત્ર ચ ॥ મનુવ્_1,1.106બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
નિર્વાહ્યમિતિ નિર્વાહકમિતિ અપિશબ્દાન્નિર્વાહકમિત્યપિ શબ્દસમૂહઃ પર્યાયઃ પ્રસજ્યેત એકાર્થત્વાત્ ।
નચ તેષાં શબ્દાનાં કશ્ચિત્પર્યાયત્વં મન્યતે ।
દ્વિતીયમનૂદ્ય દૂષયતિ- ભેદવાનિતિ ॥
*3,72f.*
વાશબ્દો યદ્યર્થે ।
યદિ નિર્વાહ્યત્વાદિરર્થઃ પરસ્પરં ધર્મિણા ન ભેદવાન્ સ્યાત્તદા તદ્ભેદદ્વયસ્ય ભેદિસ્વરૂપમાત્રત્વે પર્યાયત્વાદિદોષપ્રસઙ્ગાદ્ભેદાન્તરવદિત્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તથાચ પરસ્પરં ભેદં ધર્મિભેદં વાઽશ્રિત્યોભયત્રાનવસ્થા સ્યાદિતિ ।
*3,74*
એવં વિશેષાનભ્યુપગમે મહાવાક્યાર્થાનુપપત્તિમભિધાયાવાન્તરવાક્યે ઽપિ તામતિદિશતિ- સત્યેતિ ॥
સત્યજ્ઞાનાદિકે ઽપ્યેવં
ન્યાયસુધા:
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેત્યાદિકે ઽવાન્તરવાક્યે ઽપ્યેવં વિકલ્પ્ય દૂષણમભિધાનીયમિત્યર્થઃ ।
તથાહિ ।
સત્યજ્ઞાનાદિકં પરસ્પરં બ્રહ્મણા ચાત્યન્તાભિન્નં વા ભિન્નં વા ભિન્નાભિન્નં વા ।
નાદ્યઃ ।
તથા સતિ સ્વપ્રકાશબ્રહ્માત્મકસ્ય તસ્ય સત્યજ્ઞાનાદિશાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
સત્યજ્ઞાનાદિપદાનાં પર્યાયત્વાપત્ત્યા સહપ્રયોગાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અપસિદ્ધાન્તાત્ ।
મિથ્યાત્વાપત્ત્યા શાસ્ત્રસ્યાતત્ત્વાવેદકત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અજ્ઞાનત્વાદેઃ સત્યત્વાપત્તેશ્ચ ।
ન તૃતીયઃ ।
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્વનિર્વાહકત્વસ્ય ચોક્તવિધયા નિર્વક્તુમશક્યત્વાદિતિ ।
*3,75*
નનુ સત્યજ્ઞાનાદીનાં પરસ્પરં બ્રહ્મણા ચાત્યન્તમભેદ એવ ।
નચ તાવતા સત્યજ્ઞાનાદિપદાનાં પર્યાયત્વમ્ ।
વાચ્યાર્થભેદસદ્ભાવાત્ ।
પરાપરસામાન્યવાચિનાં સગુણબ્રહ્મવાચિનાં વા તેષાં પરબ્રહ્મણિ લક્ષણયા પ્રવૃત્ત્યઙ્ગીકારાત્ ।
નચ વાચ્યં સત્યપદેન લક્ષિતસ્યૈવ જ્ઞાનપદેન લક્ષણાયાં વૈયર્થ્યાત્, અધિકલક્ષણાયાં ચ નાખણ્ડાર્થતાસિદ્ધિરિતિ ।
લક્ષ્યાર્થભેદાભાવે ઽપ્યારોપિતાસત્યત્વાદિવ્યવૃત્ત્યર્થત્વેનપદાન્તરાણાં સપ્રયોજનત્વાત્ ।
અત એવ ન શાસ્ત્રવૈયર્થ્યમ્ ।
સ્વપ્રકાશે ઽપ્યારોપિતાકારવ્યાવૃત્ત્યર્થત્વેન શાસ્ત્રસ્ય સપ્રયોજનત્ત્વાદિતિ ચેન્ન ।
કિં બ્રહ્મવિશેષણત્વેનાસત્યત્વાદિવ્યાવૃત્તિબોધઃ પ્રયોજનમુચ્યતે ।
કિંવા સ્વતન્ત્ર એવ વ્યાવૃત્તિબોધઃ ।
*3,76*
આદ્યે દોષમાહ- ન વ્યાવૃત્ત્યેતિ ॥
... ન વ્યાવૃત્ત્યા પ્રયોજનમ્ ।
વ્યાવૃત્તસ્યાવિશેષત્વે ...
ન્યાયસુધા:
ઇત્થમ્ભૂતલક્ષણે તૃતીયા ।
બ્રહ્મવિશેષણત્વેનાસત્યત્વાદિવ્યાવૃત્તિલક્ષણં પ્રયોજનં સત્યાદિપદાનાં ત્વયા વક્તું ન શક્યતે ।
કુત ઇત્યત આહ- વ્યાવૃત્તસ્યેતિ ॥
વ્યાવૃત્તતયા પ્રતીતસ્ય બ્રહ્મણો ઽવિશેષત્વે સતીત્યર્થઃ ।
અભાવવિશેષાઙ્ગીકારે ચ ભાવવિશેષૈઃ કિમપરાદ્ધમ્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- ન વ્યાવૃત્તસ્યેતિ ॥
વ્યાવૃત્તેર્વ્યાવૃત્તસ્ય બ્રહ્મણો ઽવિશેષત્વે સા સ્વતન્ત્રા વ્યાવૃત્તિર્ન પ્રયોજનમ્ ।
અજિજ્ઞાસિતત્વાત્ ।
મુમુક્ષુણા બ્રહ્મ વા તદ્ધર્મો વા જિજ્ઞાસિતવ્યઃ ।
તત્ર વ્યાવૃત્તિર્ન બ્રહ્મ ।
તસ્ય ભાવરૂપત્વાદેકત્વાન્નિરુપાધિકત્વાચ્ચ ।
બ્રહ્મધર્મો ઽપિ ન ચેત્કથં મુમુક્ષુણા જિજ્ઞાસ્યેત ।
અજિજ્ઞાસિતબોધનં ચ કથં પ્રયોજનં સ્યાદિતિ ।
*3,79*
કિઞ્ચ સત્યાદિપદાનિ બ્રહ્મણિ કિં સત્યત્વાદિધર્માનાભિદધત્યસત્ત્વાદિવ્યાવૃત્તિપ્રયોજનાનિ ।
ઉતાન્યથા વા ।
નાદ્યઃ ।
અનઙ્ગીકારાદિત્યાહ- ન વ્યાવૃત્ત્યેતિ ॥
વ્યાવૃત્તસ્ય બ્રહ્મણો ઽવિશેષત્વે ઽઙ્ગીકૃતે સતિ, વિશેષણાભિધાનમુખેન વ્યાવૃત્તિઃ પદાનાં પ્રયોજનમિતિ વક્તું ન શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
*3,80*
દ્વિતીયં દૂષયતિ- ન વ્યાવૃત્તસ્યેતિ ॥
વ્યાવૃત્તસ્ય બ્રહ્મણો ઽવિશેષત્વે સત્યત્વાદિધર્માપ્રતિપાદન ઇતિ યાવત્ ।
અસત્યત્વાદિવ્યાવૃત્તિઃ પદાનાં પ્રયોજનમિતિ વક્તું ન શક્યતે ।
નહિ તીરે નદીત્વમનભિદધતો નદીપદસ્યાનદીત્વવ્યાવૃત્તિઃ પ્રયોજનં સમ્ભવતિ ।
વિરોધ્યાકારસમર્પણેન હિ વિરોધ્યાકારાન્તરં વ્યાવર્તનીયમ્ ।
યદુક્તં શાસ્ત્રં ચારોપિતાકારવ્યાવૃત્ત્યા સ્વપ્રકાશે ઽપિ પ્રયોજનવદિતિ ।
તદપ્યનેનૈવ નિરસ્તમ્ ।
નિર્વિશેષે સ્વયંપ્રકાશમાને વિરોધ્યાકારારોપ એવાનુપપન્ન ઇતિ ચોક્તમ્ ।
એવં વિશેષાનઙ્ગીકારે વાક્યદ્વયસ્યાનુપપત્તિમભિધાયોપસંહરતિ- તદિતિ ॥
... તદખણ્ડં ચ ખણ્ડિતમ્
ન્યાયસુધા:
તત્તસ્માદખણ્ડં નિર્વિશેષં વાક્યદ્વયપ્રતિપાદ્યમિત્યેતન્મતં ખણ્ડિતં દૂષિતં વેદિતવ્યમિત્યર્થઃ ।
*3,81*
સ્વક્રિયાવિરુદ્ધં ચ નિર્વિશેષત્વવચનમિત્યાહ- નિર્વિશેષત્વમિતિ ॥
નિર્વિશેષત્વમેતેન મૂકો ઽહમિતિવદ્ ભવેત્

ન્યાયસુધા:
યથા મૂકો ઽહમિત્યેતત્સ્વક્રિયાવિરુદ્ધમ્ ।
વક્તૃત્વાભાવો હ્યનેનોચ્યતે વચનક્રિયયા ચ વક્તૃત્વમિતિ ।
તથા નિર્વિશેષં બ્રહ્મેતિ સ્વક્રિયાવિરુદ્ધં ભવેત્ ।
કથમ્ ।
એતેન નિર્વિશેષત્વેન વિશેષેણાપતિતેન હેતુના ।
વિશેષાભાવો હિ નિર્વિશેષં બ્રહ્મેતિ વાક્યેન પ્રતિપાદયિતુમિષ્યઃ ।
પ્રતિપાદનક્રિયયા ચ વિશેષાભાવલક્ષણો વિશેષઃ પ્રાપ્નોતીતિ ।
અયમપિ વિશેષો નિર્વિશેષમિત્યનેન નિરાક્રિયત ઇતિ કુતસ્તત્રાપિ સ્વક્રિયાવિરોધઃ ।
પ્રતીતિવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હ્યેતદ્વચનકર્તૃત્વમપિ મૂકો ઽહમિત્યનેન નિરાક્રિયત ઇતિ કુતસ્તત્રાપિ સ્વક્રિયાવિરોધઃ ।
પ્રતીતિવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
સમઃસમાધિઃ ।
પરબોધનોપાયાભાવાદ્વિશેષાભાવ ઉપાદીયતે ।
નતુ બ્રહ્મવિશેષતયેતિ ચેત્ ।
અત્રાપિ પરબોધનોપાયાભાવાદેવેદં વચનમ્ ।
વસ્તુતસ્ત્વસૌ મૂક એવેત્યસ્તુ ।
નિર્વિશેષમ્ ઇત્યસ્ય વિશેષનિરાસ એવ તાત્પર્યમ્ ।
ન નિર્વિશેષત્વવિશેષવિધૌ ।
અતઃ કથં વિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ મૂકો ઽહમિત્યસ્યાપિ વક્તૃત્વનિરાસે તાત્પર્યમ્ ।
નૈતદ્વચનવક્તૃત્વ ઇતિ કુતસ્તત્રાપિ વિરોધઃ ।
ન તત્ર સ્વવચનવિરોધઃ ।
કિન્તુ સ્વક્રિયાવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
પ્રકૃતે ઽપિ કિમન્યો ઽભિહિત ઇત્યાસ્તાં પ્રપઞ્ચઃ ।
તદિદમુક્તં- મૂકો ઽહમિતિવદિતિ ॥
*3,82*
યદર્થમયં પ્રયત્નસ્તદાહ- અભિન્ને ઽપીતિ ॥
અભિન્ને ઽપિ વિશેષો ઽયં બલાદાપતતિ હ્યતઃ
*3,82f.*
ન્યાયસુધા:
અત ઉક્તપ્રકારેણ મહાવાક્યાવાન્તરવાક્યયોરન્યથાનુપપત્તિબલાદ્ભેદરહિતે ઽપિ બ્રહ્મણ્યયમનુપપત્તિશાન્તિહેતુર્વિશેષો નામ શક્તિવિશેષો ઽઙ્ગીકરણીયઃ પ્રાપ્નોતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
મહાવાક્યપ્રતિપાદ્યમૈક્યમવાન્તરવાક્યપ્રતિપાદ્યં ચ સત્યત્વાદિકં બ્રહ્મણા પરસ્પરં ચાભિન્નમેવ ।
એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમિત્યાદ્યેકરસ(ત્વ)પ્રતિપાદકશ્રુતેઃ ।
ન ચોક્તદોષઃ ।
યતો ભેદહીને ઽપિ વસ્તુન્યસ્તિ કશ્ચિચ્છક્તિવિશેષો યેન પ્રકાશમાનમપિ ન પ્રકાશત ઇત્યાદિ યુજ્યતે ।
સ ચ વિશેષો ઽનયૈવાર્થાપત્ત્યાવગમ્યત ઇત્યેવ ત્વયા વક્તવ્યમિતિ ।
*3,85*
નન્વઙ્ગીકૃતે ઽપિ વિશેષે નાનુપપત્તિશાન્તિઃ ।
સો ઽપિ હિ વિશેષો યદિ વસ્તુનો ભિન્નસ્તર્હિ ભેદાનવસ્થાદિ દોષઃ સ્યાદભિન્નત્વે ચ વિશેષતદ્વદ્ભાવાનુપપત્તેસ્તાદવસ્થ્યાદિત્યત આહ- વિશેષેતિ ॥
વિશેષતદ્વતોશ્ચૈવ સ્વનિર્વાહકતા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
વિશેષવિશેષિણોશ્ચાભેદ એવાઙ્ગીકરણીયઃ ।
વિશેષબલાચ્ચ વિશેષતદ્વદ્ભાવો ઽપ્યુપપાદનીય ઇતિ શેષઃ ।
તથાપિ વિશેષપરસ્પરયાનવસ્થા સ્યાદિત્યત આહ- સ્વનિર્વાહકતેતિ ॥
સ એવ વિશેષો વિશેષાન્તરમન્તરેણ વિશેષતદ્વદ્ભાવં ચ ઘટયતિ ।
એકસ્યૈવ નિર્વાહ્યત્વં નિર્વાહકત્વં ચ તદ્બલાદેવ સિદ્ધયતીત્યઙ્ગીકરણીયમિતિ ।
*3,86*
નન્વભિન્ને વસ્તુનિ ભેદકાર્યનિર્વાહકત્વં વિશેષસ્ય કુતઃ પ્રમાણાત્(તઃ) સિદ્ધમિત્યત આહ- ભેદહીને ત્વિતિ ॥
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
ભેદહીને ત્વપર્યાયશબ્દાન્તરનિયામકઃ ।
વિશેષો નામ કથિતઃ ... ॥ મનુવ્_1,1.109અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અપર્યાયશબ્દાન્તરનિયામક ઇત્યશેષભેદકાયર્નિર્વાહકત્વોપલક્ષણમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જીવબ્રહ્મૈક્યાદીનામેકધૈવેત્યાદિશ્રુત્યા ચૈતન્યસ્વરૂપમાત્રત્વં પ્રતીયતે ।
ચૈતન્યે સ્વપ્રકાશતયા સિદ્ધે ઽપ્યસિદ્ધિરપર્યાયશબ્દવેદ્યત્વમ્, ચૈતન્યપ્રકાશસ્ય નાવિદ્યાનિવર્તકત્વમદ્વૈતજ્ઞાનસ્ય તન્નિવર્તકત્વમિત્યર્થક્રિયવિશેષઃ ।
ચૈતન્યમેકં સત્યત્વાદીન્યનેકાનીતિ સઙ્ખયાવૈલક્ષણ્યમિત્યાદિભેદકાર્યાણિ ચાવગમ્યતે ।
એતદુભયાન્યથાનુપપત્ત્યા ભેદરહિતે ઽપિ ચૈતન્યે ભેદ્રપ્રતિનિધિસ્તત્કાયર્કારી કશ્ચિદતિશયો ઽસ્તીતિ કલ્પ્યતે ।
ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
તથાચાર્થાપત્ત્યા સ્વરૂપગ્રાહિણ્યા ભેદકાર્યનિર્વાહક એવ(ચ)અસૌ સિદ્ધ ઇતિ કિં તત્ર પ્રમાણાન્તરાન્વેષણેનેતિ ।
અનેનૈવ વિશેષસ્ય લક્ષણં ચોક્તં ભવતિ ।
ભેદહાને ઽપ્યનુપચરિતભેદવ્યવહારનિમિત્તં વિશેષ ઇતિ ।
*3,87*
$અન્યવાદિભિરપિ વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યઃ$
એવમદ્વૈતવાદિના વિશેષમઙ્ગીકારયિત્વાન્યાનપ્યઙ્ગીકારયતિ- સો ઽસ્તીતિ ॥
... સો ઽસ્તિ વસ્તુષ્વશેષતઃ

ન્યાયસુધા:
ન કેવલં બ્રહ્મણિ માયાવાદિના વિશેષો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
કિં નામ પ્રપઞ્ચસત્યતાવાદિભિરપ્યશેષદ્રવ્યેષુ સ વિશેષો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
તથા હિ પટસ્તચ્છૌક્લયં ચ તાવન્ન ભિદ્યેતે ।
અઙ્ગુલીદ્વયવદ્ભેદેનાનુપલમ્ભાત્ ।
અયુતસિદ્ધત્વાદિતિ ચેત્ ।
કિમયુતસિદ્ધત્વં નામ ।
અવશ્યમાશ્રયાશ્રયિભાવેનાવસ્થાનમિતિ ચેત્ ।
કિમેતાવતા ભેદેન ન પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
નાપિ કુણ્ડમિવ પટો ઽધિકરણત્વેન બદરાણીવ શૌક્લયમાધેયત્વેન પરિસ્ફુરતિ ।
કિં નામ તદેવ તદિતિ ।
ન ચૈષા પ્રતીતિર્ભ્રાન્તિઃ ।
બાધકાભાવાત્ ।
શૌક્લયપટયોર્ભેદાવગાહિની પ્રત્યક્ષપ્રતીતિર્હિ બાધિકા ભવેત્ ।
અનુમાનાદીનામભેદપ્રત્યય(ક્ષ)રોધેનોત્થાનસ્યૈવાસમ્ભવાત્ ।
નચ ભેદાવગાહિની પ્રત્યક્ષપ્રતીતિરસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તેન પ્રત્યક્ષત એવ સિદ્ધઃ પટશૌક્લયયોરભેદઃ ।
દૃશ્યન્તે ચ ભેદકાર્યાણિ, પટશૌક્લયબુદ્ધયોરન્યૂનાનતિરિક્તવિષયત્વાભાવઃ, તચ્છબ્દયોરપર્યાયત્વં અપર્યાયશબ્દસ્મારકત્વં, જલાહરણાદ્યર્થક્રિયાભેદઃ, પટમાનયેત્યુક્તે યત્કિઞ્ચિચ્છુક્લયાનાનયનં, શુક્લમાનયેત્યુક્તે નિયમેન પટસ્યાનયનમ્, અપટઃ પટ ઇતિવદશુક્લઃ પટ ઇત્યનયોર્વિરોધાભાવઃ, અન્ધસ્યાપિ પટો ઽયમિતિવચ્છુક્લો ઽયમિતિ ચ પ્રતીત્યનુત્પત્તિઃ, શુક્લાપ્રતિપત્તિવત્પટાપ્રતિપત્ત્યભાવઃ, મહારજનસમ્પર્કેણ શુક્લત્વવત્પટસ્યા(પ્યા)વૃત્તત્વાભાવઃ, પટવદ્વા શૌક્લયસ્યાપ્યનાવૃત્તત્વાભાવઃ, ઇત્યેવમાદીનિ ।
નચૈષા પ્રતીતિર્ભાન્તિઃ ।
બાધિતત્વાભિમાનસ્યાપ્યભાવાત્ ।
વ્યવહારાદ્યવિસંવાદાચ્ચ તદેતયોરભેદભેદકાર્યપ્રતીત્યોરન્યથાનુપપત્ત્યા નિર્ભેદે ઽપિ પટે ઽસ્તિ કશ્ચિદતિશયો ભેદપ્રતિનિધિર્યદ્વશાદિદં સર્વં સમઞ્જસં સ્યાદિત્યેવ કલ્પનીયમ્ ।
ન ચાતિશયો ઽભિન્ને ઽપિ વિશેષકત્વાદ્વિશેષ ઇતિ ગીયતે ।
એવમન્યત્રાપિ દ્રવ્યે વિશેષઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
નનુ ભેદાભેદાઙ્ગીકારેણાનુપપત્તેઃ શમનાત્ કિં વિશેષેણેતિ ચેન્ન ।
પરસ્પરવિરુદ્ધયોર્ભેદાભેદયોરેકત્રાવસ્થાનઘટનાયા(મ)પિ વિશેષસ્યાપ્યઙ્ગીકરણીયત્વાત્ ।
પ્રતીતત્વાત્કો વિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રતીતિરપિ કથમુપપન્નેતિ ચિન્તાયાં વસ્તુસ્વભાવાતિશયસ્યાનુસરણીયત્વાત્ ।
ભેદાભેદાનવસ્થાપરિહારાર્થમપિ વિશેષાઙ્ગીકારસ્યાવશ્યકત્વસ્યોક્તત્વાદિતિ ।
*3,91*
નનુ સર્વવસ્તુષુ યદ્યસ્તિ વિશેષઃ, સ ચ વસ્તુનો ન ભિદ્યતે, પ્રાપ્તં તર્હિ સકલવસ્તૂનામૈક્યમિત્યત આહ- વિશેષા ઇતિ ॥
*3,92*
વિશેષાસ્તે ઽપ્યનન્તાશ્ચ પરસ્પરવિશેષિણઃ ।
સ્વનિર્વાહકતાયુક્તાઃ સન્તિ વસ્તુષ્વશેષતઃ

ન્યાયસુધા:
તે પ્રકૃતસ્વરૂપા વિશેષા અશેષતો વસ્તુષ્વનન્તેષુ દ્રવ્યેષ્વનન્તા એવ સન્તિ ।
ન પુનરેક એવ સર્વત્રાતો નોક્તદોષઃ ।
સો ઽસ્તીત્યેકવચનં તુ સમુદાયાપેક્ષયા પ્રયુક્તમિતિ ભાવઃ ।
નન્વેકૈકસ્મિંશ્ચ દ્રવ્યે વિશેષો ઽપ્યેકૈકો ઽસ્તિ તદા પટો મહાંશ્છુક્લશ્ચલતીતિ વિચિત્રાનેકવ્યવહારાનુપપત્તિઃ ।
ન હ્યેકસ્માદવિચિત્રસ્વભાવાદ્વિચિત્રાનેકકાર્યોત્પત્તિર્દૃષ્ટા ।
તથા સત્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતશ્ચ વિશેષાઙ્ગીકારો વ્યર્થઃ સ્યાદિત્યત આહ- વિશેષા ઇતિ ॥
તે ઽપ્યુક્તલક્ષણા વિશેષા અશેષતો ઽપિ વસ્તુષુ પ્રત્યેકમનન્તાઃ સન્ત્યતો નોક્તદોષાવકાશઃ અનન્તા ઇત્યુપલક્ષણમ્ ।
યત્ર યાવન્તો વ્યવહારાસ્તત્ર તાવન્તો વિશેષા ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
પ્રતિદ્રવ્યમનેકત્વે વિશેષાણાં પરસ્પરં ભેદેન ભાવ્યમ્ ।
ભેદાવિનાભૂતત્વાદનેકત્વસ્ય ।
તથાચ ભિન્નનાં દ્રવ્યાભેદે દ્રવ્યસ્યાપિ ભેદપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ- પરમ્પરેતિ ॥
પરસ્પરવિશેષવત્ત્વેનૈવાનેકત્વં સમ્ભવતિ ।
વિશેષસ્ય ભેદકાર્યકારિતાયા ઉક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વિશેષાણામપિ વિશેષાન્તરાઙ્ગીકારે ઽનવસ્થેત્યત આહ- સ્વનિર્વાહકતેતિ ॥
પૂર્વં દ્રવ્યેણ વિશેષસ્યાભેદચિન્તા ।
ઇદાનીં તુ પરસ્પરમિતિ સ્ફુટો ઽર્થભેદઃ ।
સર્વં ચૈતદ્વિશેષસ્વરૂપસાધકાર્થાપત્ત્યૈવ સિદ્ધમિતિ ન પૃથક્ પ્રમાણમુક્તમ્ ।
નહિ સ્વયમનુપપન્નમનુપપત્ત્યન્તરશાન્ત્યૈ પ્રભવતિ ।
કિન્તુ યથાયથોપપદ્યતે તથાતથૈવ સ્વરૂપગ્રાહિણ્યા ઽર્થાપત્યૈવ કલ્પ્યતે ।
યદ્યપિ વિશેષઃ પ્રત્યક્ષો ઽપિ ભવતિ ।
"યેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધેનઽ; ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તથાપિ વિપ્રતિપન્નો ન તન્માત્રેણ બોધયિતું શક્યત ઇત્યર્થાપત્તિરુપન્યસ્તેતિ ।
*3,94*
યદર્થં તદૈક્યસ્યેત્યાદિના સર્વવાદિભિર્વિશેષો ઽઙ્ગીકારિતસ્તદિદાનીમાહ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽનન્તગુણં બ્રહ્મ નિર્ભેદમપિ ભણ્યતે
ન્યાયસુધા:
નિર્ભેદમપિ બ્રહ્માતો વિશેષસામર્થ્યાદનન્તગુણં ભણ્યત ઇતિ ।
યત્પરેણ પૃષ્ટં લક્ષ્યલક્ષણયોર્ભેદ ઇત્યાદિ તસ્યેદમુત્તરમ્- બ્રહ્મ નિર્ભેદમિતિ ॥
યદત્રોક્તમનેકલક્ષરાભિન્નસ્યાનેકત્વપ્રસઙ્ગઃ, લક્ષણાનાં વાનેકત્વાનુપપત્તિઃ, શબ્દપર્યયત્વં, ગુણગુણિત્વાદ્યનુપપત્તિરિતિ, તસ્યોત્તરં નિર્ભેદમપ્યતો વિશેષશદ્ગુણાનામનન્તત્વં, બ્રહ્મણશ્ચૈકત્વમ્, અનન્તા ગુણા અસ્યેતિ ગુણગુણ્યાદિભાવો, બ્રહ્મ ચ ગુણાશ્ચેત્યપુનરુક્તભણનં ચ યુજ્યત ઇતિ ।
અત્ર જગજ્જન્માદિકારણત્વમિતિ વક્તવ્યે ઽનન્તગુણમિતિ વચનમિદં સૂત્રમનન્તગુણ(વત્)ત્વમેવ બ્રહ્મણો લક્ષણમભિપ્રેત્ય તત્સાધનાય જગજ્જન્માદિકારણત્વલક્ષણં પ્રતિપાદયિતું પ્રવૃત્તમિતિ સૂચયિતુમ્ ।
તદેવં જગજ્જન્માદિકારણત્વસ્ય સ્વલક્ષણત્વે બાધકાભાવાન્ન તટસ્થત્વકલ્પનં યુક્તમિતિ સિદ્ધમ્ ।
અત્રાહ ।
કિમર્થં લક્ષ્યલક્ષણયોરભેદમઙ્ગીકૃત્ય વિશેષબલેન સર્વવ્યવહારસમાધાનં ક્રિયતે ।
ભેદ એવ કસ્માન્નાઙ્ગીક્રિયતે ।
ગુણગુણિભાવસ્તુ સમવાયસમ્બન્ધાદ્ભવિષ્યતિ ।
યદિ ચ સૂત્રકારેણ સમવાયો નિરાકરિષ્યત ઇતિ નાઙ્ગીકારાર્હસ્તદા ગુણગુણિનોરેવ સ કશ્ચિત્તાદૃશઃ સ્વભાવભેદ ઇત્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
નહિ પટાદૌ ભેદાભાવે ઽપિ વિશેષબલાદ્વયવહારવિશેષદર્શનમાત્રેણ બ્રહ્મણ્યપિ તથા કલ્પયિતું યુક્તમ્ ।
નિશ્ચાયકપ્રમાણાભાવાત્ ।
નિશ્ચાયકપ્રમાણોપન્યાસાર્થં હિ સમ્ભાવના કલ્પ્યતે ।
યથાઽહુઃ
*3,95*
"સમ્ભાવિતઃ પ્રતિજ્ઞાયાઅર્થઃ સાધ્યેત હેતુના ।
ન તસ્ય હેતુભિસ્ત્રાણમુત્પતન્નેવ યો મૃતઃઽ; ॥
ઇતિ ।
ન પુનઃ સમ્ભાવનૈવાર્થ(સ્ય)સાધિકેત્યત આહ- એવં ધર્માનિતિ ॥
એવં ધર્માનિતિ શ્રુત્યા તદભેદો ઽપ્યુદીર્યતે

ન્યાયસુધા:
અપિશબ્દાદ્વિશેષો ઽપિ ।
અત્ર હિ બ્રહ્મધર્માણાં પૃથક્ દર્શનનિન્દયાભેદો ઽવગમ્યતે ।
ધર્માનિતિ ચ ધર્મબહુત્વોક્તયા સવિશેષત્વમ્ ।
નચ ધર્માનિત્યનુવાદમાત્રમ્ ।
શ્રુતિં વિના તદસિદ્ધેઃ ।
મૂલશ્રુત્યઙ્ગીકારે સૈવ વિશેષાભિધાત્રી ભવિષ્યતીતિ પ્રમિતમેતન્નિર્ભેદમેવ બ્રહ્મ વિશેષબલાદેવ નાનાવ્યવહારાલમ્બનમિતિ ।
*3,96*
અત્ર યત્પરેણ જગત્કારણત્વં કિં બ્રહ્મણો નિમિત્તત્વમેવોતોપાદાનત્વમેવાથોભયમપીતિ વિમૃશ્ય તૃતીયઃ પક્ષઃ (પરિ)ગૃહીતઃ ।
ઉપાદાનત્વં ચ પરિણામિત્વેનેતિ કશ્ચિત્ ।
પ્રપઞ્ચભ્રમાધિષ્ઠાનમાત્રત્વેનેત્યપરઃ ।
તદેતત્સર્વં પ્રકૃત્યધિકરણે નિપુણતરં નિરાકરિષ્યતે ।
તસ્માદુક્તલક્ષણદ્વયોપપન્નં બ્રહ્મ નારાયણાખ્યં મુમુક્ષુણા જિજ્ઞાસ્યમિતિ સ્થિતમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં જન્માધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.ઇઇ: શાસ્ત્રયોનિત્વાધિકરણમ્ =======]
*3,97*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં શાસ્ત્રયોનિત્વાધિકરણમ્ ॥
$અથ જગત્કારણત્વસ્ય પાશુપતાદ્યગમાનુમાનાવષ્ટમ્ભેન અતિવ્યાપ્તિશઙ્કા$
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્

જગજ્જન્માદિકારણત્વં પરબ્રહ્મણો વિષ્ણોર્લક્ષણમભિહિતમ્ ।
તસ્ય હરહિરણ્યગર્ભાદિચેતનેષુ પ્રધાનાદ્યચેતનેષુ ચ પાશુપતાદ્યાગમાનુમાનાવષ્ટમ્ભેનાતિવ્યાપ્તિમાશઙ્ક્યાત્ર પરિહરતિ ભગવાન્ત્સૂત્રકારઃ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષમારચયતિ- શૈવાદ્યેતિ ॥
શૈવાદ્યાગમસમ્પ્રાપ્તદૃષ્ટગેન ફલેન તુ ।
તદ્વાક્યોપમયાન્યચ્ચ પ્રમાણત્વે ઽનુમીયતે

ઈશવાક્યત્વત...
ન્યાયસુધા:
શિવેન રચિતઃ શૈવઃ ।
આદિગ્રહણાદ્ધિરણ્યગર્ભાદિરચિતા ગૃહ્યન્તે ।
તૈઃ સમ્પ્રાપ્તં તદુક્તસાદનાનુષ્ઠાનસમ્પ્રાપ્તમ્ ।
દૃષ્ટં દૃષ્ટિઃ પ્રત્યક્ષમિતિ યાવત્ ।
તત્સિદ્ધં દૃષ્ટગમ્ ।
ફલેન તુ તદ્વાક્યસ્ય પ્રામાણ્યમનુમાયેતિ શેષઃ ।
પ્રમાણત્વ ઇતિ વિષયસપ્તમી ।
દૃષ્ટફલાર્થં સાધનાનિ વિદધદ્વાક્યં તાવત્ પ્રમાણતયાનુમીયતે ।
કેન લિઙ્ગેન ।
ફલેન ।
તસ્ય પક્ષાસમ્બન્ધિનો ઽનુમાપકત્વં કથંમિત્યત ઉક્તં શૈવાદ્યાગમસમ્પ્રાપ્તેતિ ।
અજ્ઞાનાસિદ્ધિં પરિહતુમુક્તં દૃષ્ટગેનેતિ ।
તુશબ્દો ઽનુમાનદ્વયે હેતુવિશેષદ્યોતકઃ ।
ઈશવાક્યત્વત ઇત્યત્રાદિશબ્દો યોજ્યઃ ।
અયમર્થઃ ।
દ્વિવિધો હિ શિવપ્રણીત આગમઃ ।
કશ્ચિત્ પ્રત્યક્ષયોગ્યસમ્પદાદિફલમુદ્દિશ્ય સાધનાનિ વિદધત્ ।
અપરસ્તુ સઙ્કલ્પવર્ગાદ્યપ્રત્યક્ષફલાનિ વિદધાનઃ શિવસ્ય જગજ્જન્માદિકારણત્વસર્વજ્ઞત્વસવર્શક્તિત્વસત્યસઙ્કલ્પત્વાદ્યશેષગુણપૂર્ણત્વં નિરવદ્યત્વં ચ પ્રતિપાદયતિ ।
તત્રાદ્યસ્તાવત્પ્રમાણમ્ ।
તદુક્તસાધનાનુષ્ઠાને સતિ પ્રત્યક્ષત એવ ફલદર્શનાત્ ।
*3,98*
તદયં પ્રયોગઃ ।
વિમત આગમઃ પ્રમાણં સફલપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ ચરકસુશ્રુતાદિવત્ ।
યદ્યપ્રમાણમભવિષ્યત્ ન સમર્થાં પ્રવૃત્તિમકરિષ્યદ્વિપ્રલમ્ભકવાક્યવત્ ।
તદુક્તમ્"પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તૌ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદર્થવત્પ્રમાણમ્ઽ; ઇતિ ।
તતશ્ચ તત્પ્રણેતુઃ શિવસ્ય પરમાપ્તત્વમવધાર્ય તદ્દૃષ્ટાન્તેન તત્પ્રણીતસ્ય દ્વિતીયસ્યાપ્યાગમસ્ય પ્રામાણ્યમવસીયતે ।
અત્ર ચ પ્રયોગઃ ।
વિપ્રતિપન્ન આગમઃ પ્રમાણં શિવવાક્યત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવદિતિ ।
વિપક્ષે શિવસ્યાનાપ્તત્વપ્રસઙ્ગો બાધકઃ ।
તદેવમનુમિતપ્રામાણ્યેન શૈવાગમેન શિવસ્ય જગજ્જન્માદિકારણત્વા(સ્ય)ભિધાનાન્નેદં લક્ષણં વિષ્ણોરુપપદ્યત ઇતિ શૈવાઃ ।
અનયૈવ દિશા તત્તદાગમપ્રામાણ્યં તત્તદ્દેવતાવાદિનાં પ્રત્યવસ્થાનાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
અનુમાનેનાપિ શિવાદીનાં જગજ્જન્માદિકારણત્વં સર્વજ્ઞત્વાદિકં શક્યસાધનમ્ ।
તથા હિ ।
ક્ષિત્યાદિકં સકર્તૃકં કાર્યત્વાદ્ઘટવત્ ।
વિવાદાધ્યાસિતં કર્મ પ્રયત્નાધારજમ્ કર્મત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
વિપ્રતિપન્ને પૃથિવ્યુદકે, પ્રયત્નવતા ધૃતે, ગુરુત્વે સત્યપાતિત્વાત્, સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
ક્ષિત્યાદિકં પ્રયત્નવદ્વિનાશ્યમ્ (વિ)નાશ્યત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવત્ ।
ઇત્યાદિભિરનુમાનૈર્વિશ્વોદયસ્થિતિલયકર્તરિ સામાન્યતઃ સિદ્ધે અસ્મદાદીનાં તદસમ્ભવાત્ ભગવાંશ્છિવ એવ પરિશેષાજ્જગજ્જન્માદિકર્તા સિદ્ધયતિ ।
યથા ચ (વિ)ચિત્રાદિકાર્યદશર્નાત્તદનુગુણ એવ કર્તા કલ્પ્યતે એવં વિચિત્રાનેકકાર્યદશર્નાત્(નેન) કલ્પ્યમાનો ઽપિ કર્તા તદનુગુણઃ સાર્વજ્ઞાદિમાનેવ સિદ્ધયતિ ।
અથવા ક્ષિત્યાદિકં કર્તેત્યદન્તર્ગતમેવ સવર્જ્ઞત્વાદિકં ન યત્નાન્તરમપેક્ષતે ।
નિમિત્તોપાદાનફલાદ્યભિજ્ઞસ્ય તદનુગુણેચ્છાપ્રયત્નવત એવ કર્તૃત્વમ્ ।
એવં હિરણ્યગર્ભાદિષ્વપિ પરિશેષેણ જગત્કારણત્વં યોજ્યમિતિ ।
*3,102f.*
$અથ શૈવાદ્યગમપ્રમાણ્યસાધકાનુમાનનિરાસઃ$
એવમાગમાદનુમાનાચ્ચાન્યેષાં જગજ્જન્માદિકારણત્વે પ્રાપ્તે પ્રતિવિહિતં સૂત્રકૃતા ।
આગમાદનુમાનતો વાન્યે જગત્કારણત્વેન ન કલ્પનીયાઃ ।
કુતઃ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્ ।
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાશ્ચેત્યાદિનોક્તં શાસ્ત્રં યોનિઃ કારણમભિવ્યઞ્જકં પ્રમાણમસ્યેતિ શાસ્ત્રયોનિ તસ્ય ભાવઃ શાસ્ત્રયોનિત્વં તસ્માત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
જગજ્જન્માદિકારણસ્ય વસ્તુનો વેદાદિશાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યત્વેન શૈવાદ્યાગમાનુમાનાગોચરત્વાન્ન તૈરન્યેષાં જગત્કારણત્વં કલ્પનીયમ્ ।
કિન્તુ શાસ્ત્રં યસ્ય જગત્કારણત્વમાચષ્ટે સ એવ તથાભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ ।
*3,103*
સ્યાદેતત્ ।
યદિ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યત્વં સૌત્રો હેતુઃ સિદ્ધઃ સ્યાન્ન ચૈવમ્ ।
પ્રત્યક્ષાગમ્યત્વે ઽપિ શૈવાદ્યાગમૈરનુમાનૈશ્ચોક્તવિધયા જગત્કારણત્વસ્ય નિશ્ચેતું શક્યત્વાત્, ઇત્યાશઙ્કય સૌત્રહેતુસિદ્ધયે શૈવાદ્યાગમગમ્યત્વં તાવન્નિરાચિકીર્ષુસ્તત્પ્રામાણ્યસાધકં પરોપન્યસ્તમનુમાનમપાકરોતિ- ઇતિ ચેદિતિ ॥
... ઇતિ ચેત્ તદ્ગવ્યભિચારિણા ।
અપ્રામાણ્યાનુમા ચ સ્યાન્ ...
*3,104*
ન્યાયસુધા:
તદ્ગઃ પ્રત્યક્ષાવગતશ્ચાસૌ વ્યભિચારઃ ફલવ્યભિચારશ્ચ સો ઽસ્યસ્તીતિ તદ્ગવ્યભિચારિવાક્યં તેન દૃષ્ટાન્તભૂતેન શિવાદીનાં જગત્કારણત્વા(વગમહેતુભૂતા)ગમસ્યેશવાક્યત્વાદિના હેતુનાપ્રામાણ્યાનુમિતિશ્ચ સ્યાત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
યદિ પ્રત્યક્ષસંવાદેન દૃષ્ટાર્થાનાં શિવાદિવાક્યાનાં પ્રામાણ્યમનુમાય તદ્દૃષ્ટાન્તેનાદૃષ્ટાર્થાનામપિ શિવાદિવાક્યત્વેન હેતુના પ્રામાણ્યમનુમીયતે, તર્હિ દૃષ્ટાર્થેષ્વેવ વાક્યેષુ યત્પ્રત્યક્ષત એવ ફલવ્યભિચારવદ્દૃશ્યતે તસ્ય, વિમતમપ્રમાણમસમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાદ્વિપ્રલમ્ભકવાક્યવદિત્યપ્રામાણ્યમનુમાય, તદ્દૃષ્ટાન્તેન શિવાદિવાક્યત્વાદિહેતુનૈવાદૃષ્ટાર્થાનામપિ, વિમતાન્યપ્રમાણાનિ શિવાદિવાક્યત્વાત્ સમ્પ્રતિપન્નવદિત્યપ્રામાણ્યમનુમાતું શક્યત એવ ।
ન હિ દૃષ્ટાર્થં સર્વમેવ શિવવાક્યં સમર્થપ્રવૃત્તિજનકમ્ ।
વિફલપ્રવૃત્તિજનકસ્યાપિ બહુલમુપલમ્ભાત્ ।
નનુ તદપિ વાક્યં પ્રમાણમેવ ।
ફલવ્યભિચારસ્તુ કર્તૃકર્માદિવૈગુણ્યનિમિત્ત ઇતિ ચેત્તર્હિ તદપિ વાક્યમપ્રમાણમેવ ફલસંવાસદસ્તુ કાકતાલીયો વા જગદ્વયામોહકાનાં શિવાદીનાં ગુડજિહ્વિકા વેત્યસ્તુ ।
પ્રામાણ્યે હિ સુદૃઢનિરૂઢે વ્યભિચારસ્ય કર્ત્રાદિવૈગુણ્યં કારણં કલ્પનીયમ્ ।
ફલાવ્યભિચારેણૈવ પ્રામાણ્યં પરિકલ્પયતઃ સ્ફુટમિતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
શિવવાક્યત્વં ફલસંવાદિન્યનૈકાન્તિકમિતિ ચેન્ન ।
તત્રાપિ ફલવિસંવાદિન્યનૈકાન્ત્યાત્ ।
કિઞ્ચ યઃ શિવાગમસ્યાદૃષ્ટાર્થસ્યાપ્યેવં પ્રામાણ્યં મન્યતે સ હિરણ્યગર્ભાદ્યાગમાનામપિ પ્રામાણ્યમઙ્ગીકરોતિ ન વા ।
નાદ્યઃ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધયોરુભયોઃ પ્રામાણ્યાયોગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
અનુમાનપ્રકારસ્ય સમાનત્વે વૈષમ્યાનુપપત્તેઃ ।
અથ તદનુમાનમપ્રયોજકં હિરણ્યગર્ભવાક્યત્વે ઽપ્યાગન્તુકેન વિપ્રલમ્ભાદીનાં દોષેણૈકસ્યાપ્રામાણ્યસમ્ભવાદિતિ ચેત્ ।
સમં સમાધાનમ્ ।
અનેનૈવ ન્યાયેન ચૈત્યવન્દનાદિવાક્યાનામપિ પ્રામાણ્યં શક્યસાધનમ્ ।
નહિ તદ્વક્તા કદાપિ સત્યં નાવદીત્ ।
તદેવં શૈવાદ્યાગમપ્રામાણ્યસ્યાશક્યસાધનત્વાન્ન તેન જગત્કર્તા સિદ્ધયતિ (ઇતિ) ।
*3,107*
$અથ જગત્કારણત્વે અનુમાનાનવકાશ ઇતિ વ્યુત્પાદનમ્$
મા ભૂચ્છૈવાદ્યાગમાજ્જગજ્જન્માદિકર્તૃસિદ્ધિઃ ।
ઉક્તાનુમાનૈસ્તુ ભવિષ્યતિ ।
તત્કથં શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યત્વં જગત્કારણસ્યેતિ ચેત્ ।
કિં શાસ્ત્રાનુસાર્યનુમાનં જગત્કારણે પ્રમાણમુચ્યતે ।
ઉત સ્વતન્ત્રમ્ ।
આદ્યસ્ત્વઙ્ગીક્રિયત એવ ।
તેનાસ્મત્પક્ષસ્યૈવ સિદ્ધેઃ ।
શાસ્ત્રસ્ય ભગવદેકનિષ્ઠતાયાઃ સમન્વયસૂત્રે વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- ન પૃથગિતિ ॥
... ન પૃથક્ ચાનુમેશ્વરે

ન્યાયસુધા:
ઈશ્વરે જગત્કારણે પૃથક્ સ્વતન્ત્રાનુમા ચ ન માનમિત્યર્થઃ ।
તથાહિ ।
યત્તાવત્સામાન્યતો જગત્કર્તૃત્વસિદ્ધાવનુમાનમ્ તત્ર કિં કારણાદિસાક્ષાત્કારવત્કર્તૃપૂર્વકત્વં સાધ્યમ્ ।
સકર્તૃકત્વમાત્રં વા ।
આદ્યે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યમ્ ।
નહિ કુલાલાદિર્ઘટાદિકારણાનિ ધર્માધર્માદીનિ સાક્ષાત્કુરુતે ।
અત એવ કદાચિત્પ્રતિહતેચ્છો ભવતીતિ ચેત્ ।
કિમેતાવતા ।
સાધ્યવૈકલ્યાપરિહારાત્ ।
કથઞ્ચિદસ્ય હેતુવિશેષણત્વે સાધનવૈકલ્યં ચ દૃષ્ટાન્તસ્ય સ્યાત્ ।
કેવલવ્યતિરેકી તર્હ્યયમસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
વિશેષણાસિદ્ધેઃ ।
દ્વિતીયે સિદ્ધસાધનમ્ ।
અદૃષ્ટાનાં જીવાત્માનમેવ કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
તેષાં કારણાનભિજ્ઞત્વાન્નેતિ ચેન્ન ।
કુલાલાદીનામકર્તૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અદૃષ્ટાધિષ્યાત્રાપિ કેનચિદ્ભાવ્યમિતિ ચેન્ન ।
અધિષ્ઠાતૃકૃત્યાભાવાત્ ।
ન તાવન્નોદનાદિકમ્ ।
અદ્રવ્યત્વાત્ ।
ન ચાતિશયજન્મ ।
ગુણે ગુણાન્તરાનુપપત્તેઃ ।
ન ચાતીન્દ્રિયાધેયશક્તિઃ ।
અનભ્યુપગમાત્ ।
*3,107f.*
ન ચ સહકારિસમવધાનમ્ ।
અદૃષ્ટાદેવ તદુપપત્તેઃ ।
નાપિ કાર્યકારિત્વમ્ ।
તસ્યાદૃષ્ટસ્વભાવત્વાત્ ।
તર્હ્યુત્પત્ત્યનન્તરમેવ કિં ન કુર્યાદિતિ ચેત્ ન ।
પ્રબલાદૃષ્ટાન્તરપ્રતિબન્ધાદિનેતિ વદામઃ ।
કિઞ્ચ કાર્યત્વં પક્ષે કુતઃ સિદ્ધમ્ ।
અભૂત્વાભાવિત્વાદિતિ ચેન્ન ।
તસ્યૈવ કાર્યત્વાત્ ।
કથઞ્ચિદ્ભેદે ઽપિ ભાગાસિદ્ધત્વાત્ ।
ન ખલુ ગિરિસાગરાદીનામભૂત્વાભાવિત્વમસ્માભિરુપલભ્યતે ।
તર્હિ દ્રવ્યેષુ તાવત્સાવયવત્વાત્કાર્યન્વયસિદ્ધિરસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
સાવયવત્વં (હિ) સમવાયિકારણવત્ત્વમુત પરિણામિકારણવત્ત્વમ્ વા ।
આદ્યે પ્રતિવાદ્યસિદ્ધિઃ ।
દ્વિતીયે વાદ્યસિદ્ધિઃ ।
કિઞ્ચ યસ્ય કાર્યત્વમાત્રે(ઽપિ) વિપ્રતિપત્તિઃ સ કથં કારણવત્તામેવાભ્યુપેયાત્ ।
*3,108*
નનુ ક્ષિત્યાદીનાં પ્રત્યક્ષત એવ પ્રદેશવત્ત્વમનુભૂયતે ।
અન્યથા કથં ભૂતલે ઘટભાવાભાવૌ યુગપત્સમ્ભવત ઇત્રત ચેન્ન ।
તર્હ્યેવમાકાશાદીનામપિ કાર્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કથમન્યથા (ગગને) પક્ષિણો ભાવાભાવૌ યુગપદિતિ તત્રાપિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
સંયોગસ્ય સત્વાત્યન્તાભાવસમાનાશ્રયત્વાદેવમિતિ ચેત્ ।
સમં પ્રકૃતે ઽપિ ।
ખનનાદિના યેષાં વિભાગો નોદનાદિના ચ યેષાં સંયોગસ્તે ક્ષિત્યાદીનામવયવાઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધા ઇતિ ચેત્ ।
તત્કિં સંયોગવિભાગિસજતીયદ્રવ્યાન્તરવત્ત્વં સાવયવત્વમિત્યુક્તં ભવતિ ઉત તદારબ્ધત્વમ્ ।
આદ્યે પરમાણુભિર્વ્યભિચારઃ ।
દ્વિતીયે વ્યર્થવિશેષણત્વં પૂર્વવદસિદ્ધિશ્ચેતિ ।
એતેન વિવાદાધ્યાસિતં કર્મ પ્રયત્નાધારજમિત્યેતદપિ નિરસ્તમ્ ।
યદપિ પૃથિવ્યુદકે પ્રયત્નવતા ધૃતે ઇત્યનુમિતમ્ ।
તદપિ પૂર્વવત્સિદ્ધસાધનમ્ ।
કિઞ્ચ સંયોગવેગપ્રયત્નવદદૃષ્ટમપિ કસ્માદ્ગુરુત્વપ્રતિબન્ધકં ન કલ્પ્યતે ।
અપાતિત્વં ચ સન્દિગ્ધાસિદ્ધમ્ ।
મહત્ત્વેન પતતાનુપલમ્ભસમ્ભવાત્ ।
એતેન ચરમાનુમાનમપિ નિરસ્તમ્ ।
ક્ષિત્યાદિકં વિકર્તૃકમ્ અનુપલભ્યમાનકર્તૃકત્વાદ્ગગનવદિત્યાદિના સત્પ્રતિપક્ષતા ચ સર્વાનુમાનાનામ્ ।
અનુપલભ્ય(માન)ત્વં ચાસ્મદુપલબ્ધ્યયોગ્યત્વમિતિ ન કશ્ચિત્ક્ષુદ્રોપદ્રવઃ ।
પરસુખાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન ।
તસ્યાનુમાનાદુપલબ્ધેઃ ।
તર્હિ ક્ષિત્યાદિકર્તાપ્યનુમાનાદુપલભ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
અનુમાનાદીશ્વરોપલબ્ધાવસ્મદનુમાનસ્ય દુષ્ટત્વમ્ ।
તથા ચાનુમાનાદીશ્વરોપલબ્ધિરિતીતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગ(ત્વ)આત્ ।
અનયૈવ દિશા સર્વાણિ જગત્કારણમાત્રસાધનાનિ સ્વતન્ત્રતાનુમાનાનિ નિરસનીયાનિ(ઇતિ) ।
*3,114*
યચ્ચ શિવાદીનાં જગત્કારણત્વે પરિશેષાનુમાનં તદપિ કિં શાસ્ત્રાનુસારિ કિંવા કેવલમ્ ।
નાદ્યઃ ।
શાસ્ત્રસ્ય ભગવદેકપરતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
દ્વિતીયં દૂષયતિ- ન પૃથક્ ચેતિ ॥
ઈશ્વરે શિવે જગત્કર્તરિ ચ પૃથગનુમાનં ન માનમિત્યર્થઃ ।
તત્કથમિત્યત આહ- પુંસ્ત્વેતિ ॥
પુંસ્ત્વહેતુબલાદેવ પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના
ન્યાયસુધા:
પૂર્વોક્તેન (એવ) વર્ત્મના શૈવાગમપ્રામાણ્યાનુમાનનિરાકરણમાર્ગેણૈવ ।
સત્પ્રતિપક્ષત્વેનૈવેત્યર્થઃ ।
એવકારો ન દૂષણાન્તરાન્વેષણેન વૃથા મનઃ ખેદનીયં સ્ફુટદોષે સતીતિ દ્યોતયતિ ।
*3,116*
ઈશ્વરવાક્યત્વં કથમત્ર હેતુઃ સ્યાદિત્યત આહ- પુંસ્ત્વેતિ ॥
પૂર્વોક્તેન (એવ) વર્ત્મનેતિ સત્પ્રતિપક્ષતામાત્રમતિદિષ્યમ્ ।
નતુ સ હેતુરિતિ ભાવઃ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
શિવો ન જગત્કારણં પુંસ્ત્વાદ્દેવદત્તવદિતિ ।
નનુ શિવઃ કેન પ્રમાણેન સિદ્ધઃ ।
અથ પરિશેષતો જગત્કર્તૃત્વં તસ્મિન્નનુમિમાનસ્ય તવાપિ કુતઃ સિદ્ધઃ ।
લોકપ્રવાદાદિનેતિ ચેત્ ।
મમાપિ તથેત્યસ્તુ ।
ભવદભિમતે બ્રહ્મણિ હેતુરનૈકાન્તિક ઇતિ ચેન્ન ।
કેવલાનુમાનવાદિનં પ્રત્યનીશ્વરવાદાઙ્ગીકારેણ પ્રત્યવસ્થાનાત્ ।
નનુ જકત્કારણત્વં શિવનિષ્ઠમન્યત્રાનુપપત્તૌ સત્યાં કિઞ્ચિન્નિષ્ઠતયા પ્રમિતત્વાદિતિ હિ પરિશેષાનુમાનમ્ ।
તત્કથમસ્યાયં પ્રતિપક્ષ ઇતિ ચેન્ન ।
વિરુદ્ધાર્થસાધનમાત્રેણ પ્રતિપક્ષસમ્ભવાત્ ।
પ્રયોગતો ઽપ્યેકધર્મનિષ્ઠતાયાઃ પ્રમાણપ્રયોજનશૂન્યત્વાત્ અન્યથૈવંવિધાર્થિકપ્રતિપક્ષાણામન્યત્રાનન્તર્ભાવેનાદૂષણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈવમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રતિરોધકત્વ(સ્યાપ્રતિબન્ધકત્વ)સ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
નન્વેવં સતિ સામાન્યસિદ્ધિરનુપપન્નાઽપદ્યત ઇતિ ચેત્ ।
આપદ્યતામ્ ।
તદનુમાનાનાં દૂષિતત્વાત્ ।
*3,120*
કિમતો યદ્યેવમિતિ ચેત્, સિદ્ધઃ સૌત્રહેતુરિત્યાહ- શાસ્ત્રયોનિત્વમિતિ ॥
શાસ્ત્રયોનિત્વમેતેન કારણસ્ય બલાદ્ ભવેત્

ન્યાયસુધા:
એતેનોક્તપ્રકારેણ ।
કારણસ્ય જગત ઇતિ શેષઃ ।
બલાત્પ્રકારાન્તરેણાસિદ્ધિબલાત્ ।
*3,121*
જગત્કારણસ્યાનુમાનાવેદ્યત્વં શ્રુતિભિરપિ સિદ્ધમિત્યાહ- નાવેદવિદિતિ ॥
નાવેદવિન્ન તર્કેણ મતિરિત્યાદિવાક્યતઃ ।
તર્કો જ્ઞાપયિતું શક્તો નેશિતારં કથઞ્ચન

ન્યાયસુધા:
"નાવેદવિન્મનુતે(દં)તં બૃહન્તમ્ઽ; ।
"નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયાઽ; ।
"નેન્દ્રિયાણિ નાનુમાનં વેદા હ્યેવૈનં વેદયન્તિઽ; ઇત્યાદિવાક્યતઃ, ઇતિ જ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ ।
તર્ક ઇત્યનુમાનમાત્રોપલક્ષણમ્ ।
ઈશિતારં જગત્કારણં(ત્કર્તારમ્) ।
કથઞ્ચન સામાન્યતો વિશેષતશ્ચ ।
યદપિ કાર્યત્વાદિહેતોઃ પક્ષધર્મતાબલાદન્યસ્માદ્વાનુમાનદીશ્વરસ્ય સાર્વજ્ઞાદિસિદ્ધિરિતિ તદપિ પ્રતિપક્ષદુષ્ટત્વાદયુક્તમિત્યાહ- વનકૃત્ત્વાદીતિ ॥
વનકૃત્ત્વાદિરૂપેણ પક્ષભૂતસ્ય ચેશિતુઃ ।
કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં હિ પુંસ્ત્વેન શક્યં સાધયિતું સુખમ્

*3,122*
ન્યાયસુધા:
નન્વત્રૈવં પ્રયોક્તવ્યમ્, ઈશ્વરઃ કિઞ્ચિજ્જ્ઞઃ પંરત્વાદ્દેવદત્તવદિતિ ।
તત્રેશ્વરઃ પ્રમિતો વા ન વા ।
આદ્યે યેન પ્ર(યત્પ્ર)માણેન સિદ્ધસ્તેનૈવ તસ્ય સાર્વજ્ઞસિદ્ધેર્ધર્મિગ્રાહક(પ્રમાણ)વિરોધઃ ।
દ્વિતીયે ત્વાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
તત્કથમુચ્યતે ઈશિતુઃ કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વં ચ પુંસ્ત્વેન સાધયિતું શક્યં હીતિ તત્રાહ- સુખમિતિ ॥
તત્કથમિત્યત ઉક્તં- વનકૃત્ત્વાદિરૂપેણ પક્ષભૂતસ્યેતિ ॥
પ્રસિદ્ધકર્તૃરહિતં વનં સકર્તૃકં કાર્યત્વાદિત્યાદિના યો વનાદિકર્તા સિદ્ધઃ તેનૈવાકારેણ તં પક્ષીકૃત્ય પ્રયોગે ન કો ઽપિ દોષ ઇત્યાશયઃ ।
વનકૃત્ત્વં પર્વતાધારકત્વમિત્યાદિરૂપો ધર્મસ્તેનોપેતસ્ય ।
નહિ વનકર્તેત્યેતાવતા સર્વજ્ઞ ઇતિ લભ્યતે ।
પ્રસિદ્ધવનકર્તુરસર્વજ્ઞત્વાત્ ।
સ એવક્ષિત્યાદિકર્તેતિ કથં ન સાર્વજ્ઞ્યમિતિ ચેન્ન ।
તદ્ભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
નહિ કાર્યત્વાદિહેતુઃ કર્તારમિવ તસ્ય સર્વત્રૈકત્વં ગમયિતું શક્નોતિ ।
લાઘવાદેકત્વમાશ્રીયત ઇતિ ચેત્(ન) ।
લોકદર્શનાનુસારેણ કર્તારં કલ્પયતો ગૌરવાશ્રયણસ્યૈવો(સ્યો)ચિતત્વાત્ ।
લોકે હિ ગજગવયગર્દભાદીનાં ઘટાદીનાં ચ નિર્માતારો વિજાતીયા એવોપલભ્યન્તે ।
નચ વનકર્તા કિઞ્ચિજ્જ્ઞ ઇતિ સાધને કિમીશ્વરસ્યેતિ વાચ્યમ્ ।
તસ્ય ચેશ્વરતાયાઃ પરેણ ।
અન્યથા વનકર્તરિ સિદ્ધે કિમીશ્વરસિદ્ધાવાયાતમિત્યપિ સ્યાત્ ।
*3,125*
ન કેવલં કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વસાધનં સુકરમ્ ।
કિન્તુ સ્વકૃતકાર્યાજ્ઞત્વમપિ શક્યસાધનમિત્યાશયેનાહ- વૃક્ષકૃદિતિ ॥
વૃક્ષકૃન્નાખિલં વૃક્ષં વેત્તિ પુંસ્ત્વાદ્ધિ ચૈત્રવત્
ન્યાયસુધા:
વૃક્ષકૃદિતિ પૂર્વવદ્ધર્મિગ્રાહકવિરોધાશ્રયાસિદ્ધિપરિહારાયોક્તમ્ ।
પ્રસિદ્ધકર્તૃરહિતેત્યપિ યોજ્યમ્ ।
અન્યથા સિદ્ધસાધનતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અખિલમિત્યારમ્ભકાવયવસઙ્ખયાપલપરિમાણવિશેષસહિતમ્ ।
અસ્માદાદીનાં વિપ્રતિપન્નવૃક્ષજ્ઞાનમાત્રસદ્ભાવાદનૈકાન્ત્યપરિહારાયાખિલમિત્યુક્તમ્ ।
હીતિ વિપક્ષે બાધકાભાવં સૂચયતિ ।
નહિ યો યત્કર્તા સ સકલં તજ્જાનાતીતિ નિયમઃ ।
કુલાલાદાવભાવાત્ ।
અનુપયોગાચ્ચ તજ્જ્ઞાનસ્યેતિ ।
*3,126*
અનેનૈવ ન્યાયેન સર્વત્ર પ્રતિપક્ષસમ્ભવાત્ સત્યસઙ્કલ્પત્વાશરીરિત્વનિત્યજ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નત્વદુઃખાદિરાહિત્યાદિકમપિ નાનુમાનેન સાધયિતું શક્યમિત્યાશયવાનાહ- ઇત્યાદીતિ ॥
ઇત્યાદ્યનુમયા સ્પર્ધિ નાનુમાનં પરેશિતુઃ ।
શક્તં વિજ્ઞાપને ... ॥ મનુવ્_1,1.117ચ્-એ ॥
ન્યાયસુધા:
આદિશબ્દઃ પ્રકારવચનઃ ।
પરેશિતુઃ સત્યસઙ્કલ્પત્વાદ્યુપેતસ્ય ।
*3,128*
આભાસસમાનયોગક્ષેમં ચેશ્વરાનુમાનજાતમિત્યાહ- ચાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ॥
... ચાતિપ્રસઙ્ગો ઽનુમયેદૃશા

*3,129*
ન્યાયસુધા:
ઈદૃશા આગમાદિસહાયસમ્પદમપહાયાત્યન્તાતીન્દ્રિયાર્થે(ષુ) પ્રયુજ્યમાનયા અનુમયા અતિપ્રસઙ્ગશ્ચભવતીત્યર્થઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગમેવ દર્શયતિ- વસ્તુત્વાદિતિ ॥
વસ્તુત્વાત્ તુરગઃ શૃઙ્ગી પુષ્પવત્ ખં સુતૈર્યુતા ।
ચિત્રિણી ચ રસઃ ષષ્ઠો રસત્વાત્ સોત્તરો ભવેત્ ॥ મનુવ્_1,1.118અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ચિત્રિણી વન્ધ્યા ।
ષષ્ઠો રસો રસાન્તરવાનિત્યુક્તે પ્રથમાદિરસેન સિદ્ધસાધનં સ્યાત્ ।
સપ્તમરસવાનિત્યુક્તે અપ્રસિદ્ધવિશેષણતા સ્યાત્ ।
અતઃ સોત્તર ઇત્યુક્તમ્ ।
ઈશ્વરાનુમાનસ્ય પ્રમાણતાયામેતેષામપિ પ્રામાણ્યં સ્યાદિતિ શેષઃ ।
નનુ વસ્તુત્વં ઘટાદાવનૈકાન્તિકમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યાપિ પક્ષત્વાત્ ।
તુરગૃઙ્ગાદીનામનુપલમ્ભબાધ ઇતિ ચેત્ ।
ક્ષિત્યાદિસકર્તુરપ્યેવમેવ ।
અયોગ્યત્વાન્નોપલભ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તુરગવિષાણમપિ એવમ(મેવા)સ્તુ ।
ન ચ(નુ) વિષાણં નામ મહત્ત્વે સત્યુદ્ભૂતરૂપ(ઃ) શરીરાવયવવિશેષઃ ।
સ કથમુપલબ્ધ્યયોગ્યઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
કર્તાપિ તર્હિ કુલાલાદિરિવ મહત્ત્વે સત્યદ્ભુતરૂપશરીરવાન્કથમુપલબ્ધ્યયોગ્યો ભવિષ્યતિ ।
અશરીરત્વાન્નોપલભ્યત ઇતિ ચેત્ ।
રૂપાભાવાત્તુરગવિષાણમપિ તથાસ્તુ ।
વિષાણં રૂપવદેવેતિ ચેત્ ।
કર્તાપિ શરીરવાનેવ ।
શરીરં કર્તૃત્વે ઽનુપયુક્તમિતિ ચેત્ ન ।
કિમુપયોગેન ।
ન હિ તદુત્પત્ત્યા વ્યાપ્તિર્બૌદ્ધાનામિવ ભવતામ્ ।
ધર્માદિમત્ત્વં શરીરિત્વે પ્રયોજકમિતિ ચેન્ન ।
તસ્યાપિ કર્તૃત્વેન સાધનાદિતિ ।
નનુ કથમત્ર પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
અનુમાનત્વં યદિ કાર્યત્વાદૌ વર્તેત તદા તદવિશિષ્ટે વસ્તુત્વાદૌ(અપિ) વર્તેતેત્યેવમિતિ ।
*3,133*
નનુ વિચારશાસ્ત્રમારભ્ય જગત્કારણે ઽનુમાનાનવકાશવ્યુત્પાદનં વ્યાહતમિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નુપસંહરતિ- ઉપક્રમાદીતિ ॥
ઉપક્રમાદિલિઙ્ગેભ્યો નાન્યાસ્યાદનુમા તતઃ

ન્યાયસુધા:
આગમાનુગૃહીતાનુમાનોપલક્ષણમેતત્ ।
આગમાનુગ્રહે હિ સર્વાણ્યેતાન્યનુમાનાન્યેવ ।
પક્ષધર્મતાદીનામઙ્ગાનામપૌરુષેયતયા સ્વતઃ પ્રમાણેન શાસ્ત્રેણ સિદ્ધેઃ ।
પ્રતિપક્ષાદીનાં ચ તદ્વિરોધેન બાધાદિતિ સઙ્ક્ષેપઃ ।
તદેવં જગત્કારણત્વસ્ય (ણસ્ય) શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યત્વાન્નાનુમાનાદિના
લક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિકથનં યુક્તમિતિ સિદ્ધમ્ ।
*3,134*
$અથ અત્ર પરકીયભાષ્યસ્ય અપવ્યાખ્યાનત્વમ્$
અત્ર કેચિત્ શાસ્ત્રસ્ય યોનિરિતિ વ્યાચક્ષ(કૃર્વ)તે ।
તદનુપપન્નમ્ પ્રકૃતાનુપયોગાત્ ।
નહિ શાસ્ત્રકારણત્વં જગત્કારણત્વે હેતુઃ ।
વ્યાપ્ત્યદર્શનાત્ ।
પૂવર્સૂત્રે જગત્કારણત્વેન પ્રતીતં સાર્વજ્ઞં બ્રહ્મણો વેદકારણત્વેન સ્ફુટીક્રિયત ઇતિ ચેન્ન ।
વેદસ્યાપિ સકલજગદન્તર્ભાવાત્ ।
કથં ચાનન્તપદાર્થાત્મકસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય કર્તૃત્વેન ન સ્ફુટં તદેકદેશવેદકારણત્વેન સ્ફુટીભવિષ્યતિ સાર્વજ્ઞમ્ ।
અથ જગત્કારણત્વં પ્રધાનાદિવ્યુદાસેન બ્રહ્મણ્યેવ સાધયિતું હેતુત્વેનોક્તં સાર્વજ્ઞં શાસ્ત્રયોનિત્વેન સાધ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
અસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નહિ બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વમનઙ્ગીકુર્વાણો વેદકારણત્વમઙ્ગીકરોતિ ।
આગમેન સાધ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તર્હિ જગત્કારણત્વમેવ તેન કિં ન સાધ્યતે ।
ઈક્ષત્યધિકરણાદિના જન્માદિસૂત્રસ્ય પુનરુક્તપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
જગત્કારણત્વેન સવર્જ્ઞત્વં ન સિદ્ધયતિ વેદાકર્તૃત્વાદિત્યાશઙ્કયેદમુક્તમિતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ પ્રતિજ્ઞામાત્રત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિયદાદિવિષયેપ્યેવમાશઙ્કાપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિયદધિકરણાદૌ સાપિ નિરાકરિષ્યત ઇતિ ચેત્ ન ।
તર્હિ તેનૈવેદં ગતાર્થં સ્યાત્ ।
*3,134f.*
કિઞ્ચ વેદકર્તૃત્વાભાવે(ન) સાર્વજ્ઞ્યં ન સમ્ભવતીતિ શઙ્કૈવ નિર્દલા ।
નહિ તત્કર્ત્રૈવ તજ્જ્ઞાતવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
કિઞ્ચ વેદકર્તૃત્વં કથં સાર્વજ્ઞ્યસાધકમ્ ।
યો યાવદર્થપ્રતિપાદકસ્ય વાક્યસ્ય પ્રણેતા સ તતો ઽપ્યધિકમર્થં જાનાત્યેવ ।
યથા પાણિન્યાદિઃ ।
અયં ચાશેષાર્થપ્રતિપાદકસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રણેતાતઃ કથં ન સર્વત્ર ઇતિ ચેત્ ન ।
કિમિદં વેદપ્રણેતૃત્વં નામ ।
કિં પ્રમાણાન્તરેણાર્થમુપલભ્ય સ્વેચ્છયા (પદાદિનિ)પ્રબન્ધ(ન)કતૃત્વં કિં વોચ્ચારણમાત્રમ્ ।
આદ્યે પૌરુષેયત્વાપત્તિઃ ।
દ્વિતીયે સાર્વજ્ઞ્યાસિદ્ધિઃ ।
ઉપાધ્યાય(આદિ)વત્ ।
રજ્જૌ ભુજઙ્ગવદ્બ્રહ્મણ્યારોપિતો વેદ ઇતિ ચેત્ ।
કથં તર્હિ પાણિન્યાદિદૃષ્ટાન્તઃ ।
નહિ પાણિનાવારોપિતં વ્યાકરણમ્ ।
કથં ચૈવં સતિ સાર્વજ્ઞ્યસિદ્ધિઃ ।
તસ્યૈવ વિજ્ઞાનશક્તિવિવર્તત્વાચ્છાસ્ત્રસ્યેતિ ચેત્(ન) ।
વિયદાદીનામપિ પ્રકાશશક્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવિદ્યાગતાવરણાદિશક્તેરપિ બ્રહ્મણિ તાત્ત્વિકત્વપ્રસઙ્ગાત્(ચ) ।
કિઞ્ચ વેદે જ્ઞાનકરણત્વશક્તિર્બ્રહ્મણિ ચ તત્કર્તૃત્વશક્તિરિતિ કિં કેન સઙ્ગતમ્ ।
કુત્ર ચેદમુપલબ્ધમારોપ્યગતા શક્તિરારોપાધિષ્ઠાને વાસ્તવીતિ ।
તસ્માદપવ્યાખ્યાનમેવ તદિત્યુક્ત એવ સૂત્રાર્થઃ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં શાસ્ત્રયોનિત્વાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.ઇઇઇ: સમન્વયાધિકરણમ્ =======]
*3,142*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સમન્વયાધિકરણમ્ ॥
$પૂર્વપક્ષરચના$
॥ ઓં તત્તુ સમન્વયાત્ ઓં ॥
તત્ તુ સમન્વયાત્

અસ્તુ શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યં જગત્કારણમ્ ।
તથાપિ શાસ્ત્રત એવાન્યેષાં હરહિરણ્યગર્ભાદીનાં પ્રધાનાદીનાં ચ જગત્કારણત્વપ્રતીતેરતિવ્યાપકમિદં લક્ષણમ્ ।
નચ તચ્છાસ્ત્રં વિષ્ણુપરમિતિ વાચ્યમ્ ।
અભિયુક્તૈઃ શિવાદિપરત્વેન વ્યાખ્યાતત્વાત્ ।
યદ્યપિ નામાનિ સર્વાણીત્યાદિશ્રુત્યા શિવાદિનામ્નાં વિષ્ણૌ શક્તિમાત્રમવસીયતે ।
તથાપિ ન તાત્પર્યે પ્રમાણમસ્તિ ।
યત્પરઃ શબ્દઃ સ શબ્દાર્થ ઇતિ હિ ન્યાયઃ ।
નચ શક્તિમાત્રેણ તાત્પર્યં કલ્પયિતું યુક્તમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યત્ર તાત્પર્ય(સ્ય ચ) જ્ઞાપકમભિયુક્તવ્યાખ્યાનમસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદલક્ષણમેતદિત્યાશઙ્કય પરિહૃતં સૂત્રકૃતા તત્તુ સમન્વયાદિતિ ।
॥ ઓં તત્તુસમન્વયાત્ ઓં ॥
*3,145*
$સૂત્રવાક્યયોજના$
તત્રાન્વયપદાર્થમાહ- ત એવેતિ ॥
ત એવાન્વયનામાનસ્ ...

*3,145f.*
ન્યાયસુધા:
ઉપક્રમાદય એવાન્વીયન્તે શક્તિતાત્પર્યગોચરેણ સમ્બદ્ધયન્તે તથા જ્ઞાયન્ત ઇતિ યાવત્ વાક્યાન્યેતૈઃ ઇત્યન્વયનામાનઃ ।
અત્રોપક્રમાદિપ્રસિદ્ધપદં પરિત્યજ્ય યૌગિકાન્વયપદપરિગ્રહણેને(હેણે)દં સૂચયતિ ।
ન શાસ્ત્રતાત્પર્યાવગતાવાપાતપ્રતીતિર્વ્યાખ્યાતૃવચનં વા લિઙ્ગમ્ ।
કિન્તૂપક્રમાદય એવ ।
તેષામવ્યભિચારિત્વાત્ ।
પ્રતીતિવ્યાખ્યાનયોસ્તુ વ્યભિચારિત્વાત્ ।
યત્રાપિ પ્રતીવ્યાખ્યાને ન વ્યભિચરતસ્તત્રાપ્યુપક્રમાદ્યનુસન્ધાનપૂર્વકત્વેનૈવ ન તુ સ્વતઃ ।
અત ઉપજીવ્યત્વાદુપક્રમાદીનામેવ તાત્પર્યલિઙ્ગત્વમિતિ ।
તદિદમાહ- ત એવેતિ ॥
*3,147*
સૂત્રવાક્યં યોજયતિ- તૈરિતિ ॥
... તૈઃ સમ્યક્ પ્રવિચારિતે ।
મુખ્યાર્થો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વશાસ્ત્રસ્ય નાપરઃ ॥ મનુવ્_1,1.119બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અનેનાન્વયાદિત્યેકવચનં સમુદાયાર્થમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તેન ચ તેષામવિરોધં સૂચયતિ ।
સંશબ્દાર્થઃ સમ્યગિતિ ।
તસ્ય ચ પ્રવિચારિત ઇત્યધ્યાહૃતક્રિયયા સમ્બન્ધો દર્શિતઃ ।
નનુ ચ પ્રતીતિવ્યાખ્યાનવદુપક્રમાદીનામપિ ક્વચિત્તાત્પર્યવ્યભિચારદર્શનાત્કથં લિઙ્ગત્વમિત્યાશઙ્કાનિરાસાય સમ્યક્ પ્રવિચારિત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઉપક્રમાદીનાં શ્રુત્યાદીનાં ચ સન્નિકર્ષવિપ્રકર્ષાભ્યાં સાવકાશત્વાદિના ચ બલાબલવિનિશ્ચયપુરઃસરં વિરોધે બલવતા દુર્બલબાધયા વાક્યાર્થવિમર્શઃ સમ્યક્ પ્રવિચારણમ્ ।
તેન નોપક્રમાદિમાત્રં લિઙ્ગમુચ્યતે ।
યેન વ્યભિચારોદ્ભાવનં સઙ્ગચ્છેત ।
કિન્તુ સમ્યક્ પ્રવિચારલક્ષણાવાન્તરવ્યપારોપેતા એવોપક્રમાદયઃ ।
નચ તે ક્વચિદ્વયભિચરન્તીત્યુક્તં ભવતિ ।
પ્રવિચારિત ઇતિ ભાવે ક્તઃ ।
પ્રવિચારે કૃતે સતીતિ ।
શાસ્ત્રે પ્રવિચારિતે સતીતિ વા ।
એતદવગમ્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
મુખ્યાર્થ ઇત્યાવૃત્ત્યા સંશબ્દસ્યાર્થાન્તરમ્ ।
સર્વેત્યપિ સંશબ્દાર્થ એવ ।
શાસ્ત્રસ્યાર્થ ઇતિ શાસ્ત્રયોનીતિ પૂવર્સૂત્રાદનુવૃત્તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ ।
ભગવાન્વિષ્ણુરિતિ તચ્છબ્દાર્થઃ ।
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
તદ્વયાખ્યાનં નાપર ઇતિ ।
*3,150*
તથાચૈવં સૂત્રયોજના ।
અન્વયાદુપક્રમાદિલિઙ્ગસમુદાયાત્ શાસ્ત્રે સમ્યક્ પ્રવિચારિતે સતિ સર્વશાસ્ત્રસ્ય ભગવત્યેવ સમ્યગ્વચનવૃત્ત્યાન્વયાચ્છક્તિતાત્પર્યલક્ષણસમ્બન્ધાવગમાત્તદ્વિષ્ણ્વાખ્યં બ્રહ્મૈવ જગજ્જન્માદિકારણત્વેન શાસ્ત્રયોનિ ન તુ હરહિરણ્યગર્ભાદય ઇતિ ।
અનન્તગુણપરિપૂર્ણત્વં હિ પ્રધાનલક્ષણમ્ ।
તત્ર ચ શાસ્ત્રં પ્રમાણીક્રિયમાણં વચનવૃત્ત્યા સર્વમેવ ચ યુક્તમ્ ।
લક્ષણાદિના વૃત્તૌ વાચ્યાર્થગુણાલાભાત્ ।
વાચ્યે તદ્ગુણપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
એવં કતિપયવાક્યૈરનન્તગુણાપ્રતિપાદનાત્ ।
વાક્યાન્તરવિષયસ્ય ચ તદ્ગુણ(વ)ત્ત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અતઃ સંશબ્દસ્યાવૃત્તિરુપપન્ના ।
*3,151f.*
નનુ જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ યચ્છબ્દશ્રવણાત્તદ્બ્રહ્મેતિ પ્રકૃતમ્ ।
તદેવાત્ર મણ્ડૂકપ્લુત્યાનુવર્તિષ્યતે ।
કિં પુનરત્ર તદ્ગ્રહણેન ।
મૈવમ્ ।
તુશબ્દસ્તાવદત્રેતરવ્યાવૃત્ત્યર્થમુપાદેયઃ ।
નચ તસ્ય તદિત્યનુક્તૌ અન્વયઃ પ્રત્યેતું શક્યતે ।
યતો ઽવધારણં તતો ઽન્યત્ર નિષેધ ઇતિ વચનાત્ ।
નચાનુવૃત્તેનાન્વયપ્રતીતિર્ભવિષ્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
શ્રુતેનાન્વયાદિત્યનેનૈવ સમ્બન્ધપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્રોપયોગાભાવાન્નેતિ ચેન્ન ।
પ્રતીતિવ્યાખ્યાનનિરાસાર્થત્વોપપત્તેઃ ।
અન્વયપદાદેવ તત્સિદ્ધિરિતિ ચેન્ન ।
તસ્યોપક્રમાદીનાં લિઙ્ગત્વપ્રતિપાદન એવ ચરિતાર્થત્વસમ્ભવાત્ ।
અતઃ સાર્થકં સૂત્રે તદ્ગ્રહણમ્ ।
સંશબ્દેન સકલપદાનાં લક્ષણયા બ્રહ્મપ્રાતિપદિકાર્થમાત્રપરત્વમુચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનમખણ્ડાર્થનિરાસેન નિરસ્તમ્ ।
નિરાકરિષ્યતે ચોત્તરત્રેતિ નેહ નિરાકૃતમ્ ।
*3,153*
તદેવં જગજ્જન્માદિકારણત્વેન મુખ્યયા વૃત્ત્યા વર્ણપદવાક્યાત્મકાશેષશાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યં નારાયણાખ્યં બ્રહ્મૈવેતિ સુસ્થં લક્ષણમિતિ સિદ્ધમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં સમન્વયાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.ઇવ્: ઈક્ષત્યધિકરણમ્ =======]
*3,154*
॥ અથ ઈક્ષત્યધિકરણમ્ ॥
$બ્રહ્મણઃ સકલશાસ્ત્રવાચ્યત્વસમર્થનમ્$
॥ ઓં ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ ઓં ॥
ઈક્ષતેર્ નાશબ્દમ્

વચનવૃત્ત્યૈવ સકલશાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યં બ્રહ્મેત્યુક્તમ્ તદાક્ષિપ્ય સમાધાતુમિદમધિકરણમારભ્યતે ।
તથાહિ ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તેઽ"અશબ્દમસ્પર્શમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતેઃ,"શબ્દો ન યત્ર પુરુકારકવાન્ઽ; ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ બ્રહ્મ અવાચ્યમવસીયતે ।
વચનવૃત્તિશ્ચ દ્રવ્યગુણક્રિયાજાતિનિમિત્તા ।
નચ બ્રહ્મણો દ્રવ્યાદિયોગો ઽસ્તિ ।
"કેવલો નિર્ગુણશ્ચઽ"નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમ્ઽ; ઇત્યાદ્યાગમાત્ ।
તત્કથં તસ્ય વાચ્યતા સમ્ભવતિ ।
ઔપનિષદત્વં (તુ) ચ લક્ષણયા વૃત્ત્યા સમ્ભવન્ન વાચ્યતામપેક્ષતે ।
અતો ઽવાચ્યત્વાદ્બ્રહ્મણો ન વચનવૃત્ત્યા શાસ્ત્રગમ્યત્વમિતિ ।
અપર આહ ન સર્વશાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યત્વં બ્રહ્મણઃ સમ્ભવતિ નિશ્ચયોપાયાભાવાત્ ।
ઉપક્રમાદયો હિ તન્નિશ્ચયોપાયાઃ ।
તૈશ્ચાસ્મદાદ્યધિગતશાસ્ત્રસ્ય કથઞ્ચિદ્બ્રહ્મવિષયતાવધારણે ઽપ્યસ્મદનધિગતશાસ્ત્રસ્ય તત્પરતાવધારણાયોગાત્ ।
"અનન્તા વૈ વેદાઃઽ; ઇતિ શ્રુતેરનન્તં હિ શાસ્ત્રમવગમ્યતે ।
નચાનન્તશાસ્ત્રાધિગમો ઽસ્માકં કલ્પકોટિશતૈરપિ સમ્ભવતિ ।
વિફલશ્ચ શાસ્ત્રૈકદેશસ્ય બ્રહ્મપરત્વાધ્યવસાયઃ ।
એકદેશાન્તરે તદ્વિપરીતપ્રતિપાદનસ્યાપિ શઙ્કનાત્ ।
નચ વસ્તુનિ વિકલ્પઃ સમ્ભવતિ ઇતિ અત્રાપિ સન્દેહઃ સમાસ્કન્દતિ, ઇત્યતો ન સર્વશાસ્ત્રપ્રામાણ્યાજ્જગજ્જન્માદિકારણં સમસ્તગુણપરિપૂર્ણં બ્રહ્મ સિદ્ધયતિ ।
ઇત્યેવં પ્રાપ્તે અવાચ્યત્વશઙ્કાં તાવન્નિરાચષ્ટે સૂત્રકારઃ- ઈક્ષતેર્નાશબ્દમિતિ ॥
॥ ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ ઓં ॥
તદ્વયાચષ્ટે- ઈક્ષણીયત્વત ઇતિ ॥
*3,157*
અત્ર ઈક્ષતેરિતિ ધાતુનિર્દેશઃ ।
ન ચાવિવક્ષિતાર્થં શબ્દમાત્રં બ્રહ્મણો વાચ્યત્વે હેતુર્ભવિતુમર્હતીતિ તદર્થો ઽનેનોપલક્ષ્યતે ।
નચ બ્રહ્માસમ્બન્ધીક્ષણમપ્યત્ર હેતુર્ભવતિ અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સમ્બન્ધશ્ચ ન કર્તૃત્વાદિરૂપઃ શ્રુત્યનનુગમાત્ વિપક્ષે બાધકાભા(વાચ્ચ)વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અત ઈક્ષણં બ્રહ્મકર્મકમેવ હેતુત્વેન વાચ્યમ્ ।
નચૈતદપિ યુક્તમ્ વ્યધિકરણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદીક્ષણકર્મત્વમેવ હેતુતયા વિવક્ષિતમ્ ઇત્યાશયેનોક્તમ્- ઈક્ષણીયત્વત ઇતિ ॥
ઈક્ષણીયત્વતો વિષ્ણુર્વાચ્ય એવ ...
ન્યાયસુધા:
તદિત્યનુવર્તતે ।
તેન વિષ્ણુરિત્યાહ ।
ન વિદ્યતે વાચકઃ શબ્દો યસ્ય તદશબ્દમ્ ।
અવાચ્યમિત્યર્થઃ ।
વાચ્યમિતિ વક્તવ્યે નાવાચ્યમિતિ વચનં"દ્વૌ નઞૌ પ્રકૃતમર્થં સાતિશયં ગમયતઃઽ; ઇતિ વચનાદવધારણાર્થમિત્યભિપ્રેત્યોક્તં- વાચ્ય એવેતિ ॥
નન્વવધારણમપિ કિમર્થમ્ ।
ઉચ્યતે ।
તત્ત્વનિર્ણયાર્થં હિ ન્યાયસૂત્રમ્ ।
નિર્ણયશ્ચ સ્વપરપક્ષસાધનોપલમ્ભાભ્યામેવ ભવતિ ।
નાન્યતરમાત્રેણ ।
યથોક્તમ્ ।
વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણં નિર્ણય ઇતિ ।
તદત્રાવધારણે કૃતે વાચ્યત્વવિધિરવાચ્યત્વનિષેધશ્ચેત્યુભયમપિ શ્રુત્યર્થાભ્યાં પ્રતિજ્ઞાતં સ્યાત્ ।
ઉભયસાધનાર્થશ્ચેક્ષણીયત્વહેતુર્વિજ્ઞાયતે ।
તથાચ નિર્ણયો ભવેત્ ।
વાચ્યમિતિ તુ પ્રતિજ્ઞાતે પરપક્ષપ્રતિષેધો ન કૃતઃ સ્યાત્ ।
નચ તદર્થમન્યત્સૂત્રમસ્તિ ।
અતો યુક્તો ઽયં નિર્દેશઃ ।
એવમન્યત્રાપિ વેદિતવ્યમ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
બ્રહ્મ વાચ્યં ભવિતુમર્હતિ, ન પુનરવાચ્યમીક્ષણકર્મત્વાદ્ઘટવત્ ।
ઈક્ષણીયત્વં ચ બ્રહ્મણઃ"સ એતસ્માજ્જીવધનાત્પરાત્પરં પુરિશયં પુરુષમીક્ષતેઽ"આત્મન્યેવાત્માનં પશ્યેત્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધમિતિ ।
*3,157f.*
નનુ બ્રહ્મણો વાચ્યત્વાભાવે કિં બાધકમ્ ।
ઈક્ષણીયત્વં ન સ્યાત્ ।
તથાચ બ્રહ્મજ્ઞાનાભાવેન શાસ્ત્રવૈયર્થ્યમનિર્મોક્ષશ્ચ સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
વાચ્યત્વસ્યાવ્યાપકત્વાદીક્ષણીયત્વસ્યાવ્યાપ્યત્વાચ્ચ ।
નહ્યવ્યાપકનિવૃત્તિરવ્યાપ્યનિવૃત્તિમાપાદ(યતિ)યિતું શક્નોતિ ।
ઈક્ષણીયત્વં હિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમતદાભાસનિમિત્તં વ્યાપકં યુક્તમ્ ।
વાચ્યત્વં ચ શબ્દવૃત્તિવિશેષોપાધિકં વ્યાપ્યમેવેતિ ।
મૈવમ્ ।
ન તાવદિદં મોક્ષાર્થમુપદિષ્યં બ્રહ્મેક્ષણં પ્રમાણાભાસજન્યમ્ ।
ભ્રાન્તેરવિદ્યાનિવર્તકત્વાભાવાત્ ।
નાપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનજમ્ ।
શાસ્ત્રૈકસમધિગમ્યતાયાઃ સાધિતત્વાત્ ।
તથાચ પ્રકારાન્તરાભાવે સતિ યદિ બ્રહ્મ વાચ્યમપિ ન ભવેત્તદેક્ષણીયમપિ ન ભવેદિતિ બાધકં સમ્ભવત્યેવ ।
નચ વ્યાપ્ત્ય(ભા)સમ્ભવઃ ।
વ્યતિરેકસમ્ભવાત્ ।
યત્ યત્કારકાવિષયઃ તત્ તત્ક્રિયાવિષયઃ યથા કુઠારાદ્યવિષયો ગગનં ન છિદાવિષય ઇતિ સામાન્યવ્યાપ્તિસમ્ભવાચ્ચ ।
*3,165*
નનુ માભૂત્પ્રમાણાભાસૈઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં ચૈક્ષણં બ્રહ્મણઃ, મા ચ ભૂદ્વાચ્યમ્, તથાપિ શબ્દલક્ષ્યતયેક્ષણીયં ચ ભવિષ્યતિ, તથાચ વિપક્ષે બાધકાભાવાદપ્રયોજકો હેતુઃ, ઇત્યત આહ- ન ચેતિ ॥
... નચાન્યથા ।
લક્ષ્યત્વં ક્વાપિ દૃષ્ટં હિ ...
*3,166*
ન્યાયસુધા:
હિ યસ્માદન્યથા વાચ્યત્વાભાવે લક્ષ્યત્વં ક્વાપિ ન દૃષ્ટમ્ ।
તસ્માદવાચ્યત્વે બ્રહ્મણો લક્ષ્યત્વા(યોગા)ભાવાલ્લક્ષણયાપિ નેક્ષણીયત્વમિતિ શેષઃ ।
કેનચિચ્છબ્દેન વાચ્યમેવ હિ તીરાદિકં કેનચિલ્લક્ષ્યં દૃષ્ટમિતિ ।
*3,167*
$અવાચ્યસ્યાપિલક્ષ્યત્વે અનવસ્થિતિઃ$
નન્વવાચ્યમપિ લક્ષ્યં કિં ન સ્યાત્ ।
તતશ્ચ વિપક્ષે બાધકાભાવાદપ્રયોજકો ઽયં પ્રસઙ્ગહેતુઃ, ઇત્યત આહ- કિં તદિતિ ॥
... કિં તદિત્યનવસ્થિતિઃ

ન્યાયસુધા:
અન્યથેત્યનુવર્તતે ।
યદ્યવાચ્યમપિ બ્રહ્મ લક્ષ્યમિત્યઙ્ગીક્રિયતે, તદા કિં તદિતિ જિજ્ઞાસાપ્રવૃત્તાવનવસ્થિતિઃ (સ્યાત્) ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
લાક્ષણિકો હિ શબ્દો ન શ્રુતમાત્રો ઽર્થાન્તરે ધિયમુપજનયતિ તત્રાગૃહીતશક્તિત્વાત્ ।
કિન્તુ વાચ્યાર્થર્(થે)બુદ્ધિમુત્પાદ્ય તદનુપપત્તિદર્શને સતિ ।
ન તાવતાપિ ।
વાચ્યાર્થાનુપપત્તિદર્શનસ્ય તત્ત્યાગમાત્રહેતુત્વાત્ ।
કિં નામાર્થાન્તરસ્ય સ્વરૂપતો વાચ્યાર્થસમ્બન્ધિતયા ચાવગતૌ સત્યામ્ ।
ગઙ્ગાદિશબ્દેન હિ સ્વરૂપતો ગઙ્ગાદિસમ્બન્ધિતયા ચાવગતમેવ તીરાદિકં લક્ષ્યં દૃષ્ટમ્ ।
નાનવગતસ્વરૂપં કૂર્મરોમાદિ ।
નાપ્યન્યસમ્બન્ધિતયાવગતં તીરાદિ ।
તથાચ વૈદિકશબ્દલક્ષ્યત્વે બ્રહ્મણઃ પ્રતીતિરઙ્ગીકાર્યા ।
નચ તીરાદિવત્પ્રત્યક્ષાદિના તસ્ય પ્રતીતિઃ (સમ્ભવતિ) ।
તતો લાક્ષણિકશબ્દે પ્રયુક્તે વાચ્યાર્થે ઽનુપપત્તિં પશ્યતો લક્ષણીયે ઽર્થે કિં તદ્યદનેન લક્ષ્યમિતિ જિજ્ઞાસાયાં શબ્દ એવ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
તેનાપિ ચેન્ન વાચ્યં કિન્તુ લક્ષ્યમેવ તર્હિ પુનઃ કિં તદિતિ જિજ્ઞાસાયા અનિવૃત્તત્વાચ્છબ્દાન્તરમેવ વાચ્યમ્ ।
તેનાપિ ચેલ્લક્ષ્યમેવ પુનર્જિજ્ઞાસૈવેત્યપર્યવસાનં સ્યાત્ ।
પૂર્વપૂર્વલક્ષણાસિદ્ધાવુત્તરોત્તરલક્ષણાસિદ્ધેર્મૂલક્ષતિઃ ।
યદિ ચ કેનચિચ્છબ્દેન વાચ્યં સ્યાત્તદા તદુક્તાવુપરતજિજ્ઞાસો લાક્ષણિકકાર્યં પ્રતીયાત્ ।
વાચ્યત્વે ઽપિ સમ્બન્ધગ્રહણાય પૂર્વસિદ્ધેરપેક્ષિતત્વેનાનવસ્થિતેરિતિ ચેન્ન ।
અભિમાન્યધિકરણે વક્તવ્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિપક્ષે ઽનવસ્થાલક્ષણબાધકસદ્ભાવાદવાચ્યત્વે લક્ષ્યત્વં ન સ્યાદિતિ યુક્તો ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
લાક્ષણિકો હિ શબ્દો ન શ્રુતમાત્રો ઽર્થાન્તરે ધિયમુપજનયતિ તત્રાગૃહીતશક્તિત્વાત્ ।
કિન્તુ વાચ્યાર્થર્(થે)બુદ્ધિમુત્પાદ્ય તદનુપપત્તિદર્શને સતિ ।
ન તાવતાપિ ।
વાચ્યાર્થાનુપપત્તિદર્શનસ્ય તત્ત્યાગમાત્રહેતુત્વાત્ ।
કિં નામાર્થાન્તરસ્ય સ્વરૂપતો વાચ્યાર્થસમ્બન્ધિતયા ચાવગતૌ સત્યામ્ ।
ગઙ્ગાદિશબ્દેન હિ સ્વરૂપતો ગઙ્ગાદિસમ્બન્ધિતયા ચાવગતમેવ તીરાદિકં લક્ષ્યં દૃષ્ટમ્ ।
નાનવગતસ્વરૂપં કૂર્મરોમાદિ ।
નાપ્યન્યસમ્બન્ધિતયાવગતં તીરાદિ ।
તથાચ વૈદિકશબ્દલક્ષ્યત્વે બ્રહ્મણઃ પ્રતીતિરઙ્ગીકાર્યા ।
નચ તીરાદિવત્પ્રત્યક્ષાદિના તસ્ય પ્રતીતિઃ (સમ્ભવતિ) ।
તતો લાક્ષણિકશબ્દે પ્રયુક્તે વાચ્યાર્થે ઽનુપપત્તિં પશ્યતો લક્ષણીયે ઽર્થે કિં તદ્યદનેન લક્ષ્યમિતિ જિજ્ઞાસાયાં શબ્દ એવ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
તેનાપિ ચેન્ન વાચ્યં કિન્તુ લક્ષ્યમેવ તર્હિ પુનઃ કિં તદિતિ જિજ્ઞાસાયા અનિવૃત્તત્વાચ્છબ્દાન્તરમેવ વાચ્યમ્ ।
તેનાપિ ચેલ્લક્ષ્યમેવ પુનર્જિજ્ઞાસૈવેત્યપર્યવસાનં સ્યાત્ ।
પૂર્વપૂર્વલક્ષણાસિદ્ધાવુત્તરોત્તરલક્ષણાસિદ્ધેર્મૂલક્ષતિઃ ।
યદિ ચ કેનચિચ્છબ્દેન વાચ્યં સ્યાત્તદા તદુક્તાવુપરતજિજ્ઞાસો લાક્ષણિકકાર્યં પ્રતીયાત્ ।
વાચ્યત્વે ઽપિ સમ્બન્ધગ્રહણાય પૂર્વસિદ્ધેરપેક્ષિતત્વેનાનવસ્થિતેરિતિ ચેન્ન ।
અભિમાન્યધિકરણે વક્તવ્યત્વાત્ ।
તસ્માદ્વિપક્ષે ઽનવસ્થાલક્ષણબાધકસદ્ભાવાદવાચ્યત્વે લક્ષ્યત્વં ન સ્યાદિતિ યુક્તો ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
*3,169f.*
$સૂદશાસ્ત્રે માધુર્યાદિવિશેષવાચકે શબ્દઃ પ્રસિદ્ધાઃ$
નન્વિક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં વિશેષાસ્તાવદ્વિદ્યન્તે ।
અનુભવસિદ્ધત્વાત્ ।
નચ તે કેનાપિ શબ્દેન વાચ્યાઃ ।
તદ્વાચકશબ્દાભાવાત્ ।
તથાપિ લક્ષ્યા દૃશ્યન્તે ।
અન્યથા તત્ર વાગ્વ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતો ઽવાચ્યત્વે લક્ષ્યત્વં ન સ્યાદિતિ પ્રસઙ્ગઃ પ્રશિથિલમૂલઃ ।
યથોક્તમ્"ઇક્ષુક્ષીરગુડાદીનાં માધુર્યસ્યાન્તરં મહત્ ।
ભેદસ્તથાપિ નાખ્યાતું સરસ્વત્યાપિ શક્યતેઽ; ઇતિ ।
યથા(ચ) માધુર્યાદિવિશેષાણામવાચ્યાનામપિ પ્રતીતતામાત્રેણ લક્ષ્યત્વાત્ ।
તથા બ્રહ્મણો ઽવાચ્યસ્યાપિ સ્વયંપ્રકાશત્વેન પ્રસિદ્ધસ્ય લક્ષ્યત્વં સમ્ભવતીત્યત આહ- માધુર્યાદીતિ ॥
*3,170*
માધુર્યાદિવિશેષાશ્ચ તચ્છબ્દૈરુદિતાઃ સદા
ન્યાયસુધા:
તચ્છબ્દૈર્માધુર્યાદિવિશેષશબ્દૈઃ ।
સદેત્યવધારણાર્થે ।
ઉદિતા વાચ્યા એવેતિ ।
નનુ માધુર્ય(આદિ)વિશેષશબ્દઃ સાધારણઃ ।
કિમેતાવતા ।
નહિ ગોશબ્દો ઽનેકાર્થ ઇતિ ન કસ્યપિ વાચકઃ ।
તથાચ લક્ષકો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
વાચ્યાર્થદ્વારત્વાલ્લક્ષણાયાઃ ।
નનુ (ચ) વાચકત્વં પદધર્મઃ ।
માધુર્યાદિવિશેષ ઇતિ ચ ન પદં કિન્તુ વાક્યમેવ ।
અનેપદાત્મકત્વાત્ ।
તથા ચ કથં તચ્છબ્દૈરુદિતા ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
ઐકપદ્યમૈકસ્વર્વં ચ સમાસપ્રયોજનમિતિ શબ્દૈરઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
અથવા તચ્છબ્દૈઃ સૂદશાસ્ત્રાદિપ્રસિદ્ધૈર્વાચકશબ્દૈરુદિતા ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તથાચોક્તમ્
"વિશદં ક્ષીરમાધુર્યં સ્થિરમાજ્યસ્ય તીક્ષ્ણકમ્ ।
ગુડસ્ય પનસાદીનાં નિર્હરીત્યભિધીયતેઽ; ॥
ઇતિ ।
યથા ચ ધ્વનિવિશેષાણાં મન્દવ્યુત્પત્તિભિરવિદિતા અપિ શ્રુતિસ્વરજાતિરાગાદિશબ્દા વાચકાઃ સઙ્ગીતશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાઃ તથા માધુર્યાદિવિશેષાણામપિ તત્તદધિકૃતશાસ્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધા વાચકાઃ શબ્દાઃ કથં ન સ્યુઃ ।
તતશ્ચ"ઇક્ષુક્ષીરગુડાદીનામ્ઽ; ઇતિ વચનમાત્મનો વ્યુત્પત્ત્યભાવખ્યાપનાર્થં શારદાનિન્દયા પ્રત્યવાયાર્જનાર્થં ચ ।
અતો ન પ્રશિથિલમૂલો ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
યદપિ સ્વપ્રકાશતયા સિદ્ધત્વાદ્બ્રહ્મણોલક્ષ્યત્વોપપત્તિરિતિ તદુપરિષ્યાન્નિરાકરિષ્યતે(તિ) ।
*3,173*
$અન્વયબોધાર્થં લક્ષનાઙ્ગીકારો ન યુક્તઃ$
નન્વવાચ્યો ઽપિ નદીતીરફલસંસર્ગલક્ષણો વાક્યાર્થો લક્ષ્યો નદ્યાદિપદૈરુપલક્ષ્યતે ।
યથોક્તમ્"વાક્યાર્થો લક્ષ્યમાણો હિ સર્વત્રૈવેતિ નઃ સ્થિતિઃઽ; ।
ઇતિ ।
તથા ચ વ્યાપ્ત્યભાવાદપ્રયોજકો ઽયં પ્રસઙ્ગઃ ।
વાક્યાર્થશ્ચ બ્રહ્માભ્યુપેયતે ન પદાર્થઃ ।
અતો લૌકિકવાક્યાર્થવદવાચ્યમપિ લક્ષ્યં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- વાક્યાર્થો ઽપીતિ ॥
વાક્યાર્થો ઽપિ હિ વાક્યાર્થશબ્દેનૈવોદિતો ભવેત્

*3,173f.*
ન્યાયસુધા:
એવશબ્દસ્યોદિત ઇતિ (અનેન) સમ્બન્ધઃ ।
વાક્યાર્થશબ્દસ્ય વાક્યાર્થાવાચકત્વે ઽન્યત્તદ્વાચ્યં વાચ્યમ્ ।
નહ્યસ્માભિર્લક્ષકેનૈવ શબ્દેન વાચ્યત્વમાશાસ્યતે ।
કિન્તુ કેનચિચ્છબ્દેન વાચ્યમેવ કેનચિચ્છબ્દેન લક્ષ્યમિતિ ભાવઃ ।
અયં ચાઙ્ગીકારવાદો જ્ઞેયઃ ।
અન્વિતાભિધાનસ્ય સમર્થિતત્વાત્ ।
બ્રહ્મણો વાક્યાર્થત્વં તુ સંસર્ગત્વસ્ય સંસૃષ્ટત્વસ્ય વાનઙ્ગીકારાદયુક્તમ્ ।
વાક્યસ્યાખણ્ડાર્થનિષ્ઠતયા નિરસ્તત્વાત્ (ઇતિ) ।
*3,175*
એવં વ્યભિચારં નિરસ્ય સુસ્થા પ્રસઙ્ગમૂલભૂતા વ્યાપ્તિરિત્યાહ- નાવાચ્યમિતિ ॥
નાવાચ્યં તેન કિઞ્ચિત્ સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
લક્ષ્યમિતિ શેષઃ ।
અથવા બ્રહ્મણો ઽવાચ્યત્વે તસ્ય વસ્તુત્વમેવ ન સ્યાત્ ।
યતો ઽવાચ્યમ્ ।
કિઞ્ચિદપિ નાસ્તિ ઇતિ પ્રસઙ્ગાન્તરસૂચનમિદમ્ ।
$બ્રહ્માવાચ્યતં ન શ્રુત્યર્થઃ$
નનુ"યતો વાચો નિવર્તન્તેઽ; ઇત્યાદ્યાગમવિરોધાત્કાલાત્યયાપદિષ્યમીક્ષણીયત્વેન વાચ્યત્વસાધનમ્ ।
પ્રસઙ્ગાનાં ચ વિપર્યયાપર્યવસાનમિતિ ।
સ્યાદેતદેવમ્ ।
યદિ બ્રહ્માવાચ્યત્વં શ્રુત્યર્થઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તથા વ્યાખ્યાને સ્વક્રિયાવિરોધાપત્તેરિત્યાહ- યત ઇતિ ॥
... યત ઇત્યાદિકૈર્વદન્ ।
અવાચ્યત્વં કથં બ્રૂયાન્મૂકો ઽહમિતિવત્ સુધીઃ

ન્યાયસુધા:
યત ઇત્યાદિશબ્દૈર્બ્રહ્મોક્તવા(હિ) તસ્યાવાચ્યત્વં વાચ્યમ્ ।
અન્યથા યસ્યકસ્યચિદવાચ્યતાઽપત્તેઃ ।
તથાચ યત ઇત્યાદિકૈઃ પદૈર્બ્રહ્મૈવ વદન્કથં પુનસ્તસ્યાવાચ્યત્વં શ્રુત્યર્થતયા બ્રૂયાત્ ।
મૂકો ઽહમિતિવત્સ્વક્રિયાવિરોધાત્ ।
સુધીરિતિ વિપરીતલક્ષણયા પરસ્યાકોવિદત્વમાહ ।
*3,176*
$લક્ષ્યત્વાઙ્ગીકારે અનવસ્થાનિરૂપણમ્$
સ્યાદેવં સ્વક્રિયાવિરોધો યદિ યત ઇત્યાદિશબ્દૈર્બ્રહ્મ વચનવૃત્ત્યોક્તવા તસ્યાવાચ્યત્વમુચ્યતે ।
ન ત્વેવમ્ ।
કિં નામ યત ઇત્યાદિશબ્દૈર્લક્ષ્યમેવેત્યતઃ ક્વાસ્તિ સ્વક્રિયાવિરોધ ઇત્યત આહ- યેનેતિ ॥
યેન લક્ષ્યમિતિ પ્રોક્તં લક્ષ્યશબ્દેન સો ઽવદત્
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મ લક્ષ્યમિતિ વદતાપિ લક્ષ્યશબ્દવાચ્યત્વં તસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
તથાચ કિં શબ્દાન્તરેણાપરાદ્ધમ્ ।
અથ લક્ષ્યશબ્દેનાપિ લક્ષ્યતે ન તૂચ્યત ઇતિ બ્રૂયાત્તદા કિં તદિત્યપેક્ષાયાં શબ્દાન્તરં બ્રૂયાદિત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
અથ યાવત્પદજાતં બ્રહ્મણિ પ્રયુજ્યતે તત્સર્વમપિ લક્ષણયૈવેતિ પરિહારે કુતો ઽનવસ્થેતિ ચેન્ન ।
અનવબોધાત્ ।
નહિ પ્રશ્નપરિહારક્રમનિમિત્તેયમનવસ્થા યેન સકૃદેવોત્તરેણ નિવર્તેત કિન્તુ લક્ષણાયાઃ પ્રતીતિપૂર્વકત્વાચ્છબ્દેન વિના પ્રત્યાયકાન્તરાભાવાત્તત્રાપિ લક્ષણાઽશ્રયણે મૂલક્ષયાત્ ।
અતઃ સ્વક્રિયાવિરોધાન્નેદં શ્રુતિવ્યાખ્યાનમિતિ નાનુમાનાદેઃ કશ્ચિદ્દોષઃ ।
અવિરુદ્ધં તુ વ્યાખ્યાનમુત્તરત્ર કરિષ્યત ઇતિ ।
*3,177*
$અમુખ્યાર્થસ્વીકારઃ લજ્જાકરઃ$
ઇતશ્ચ ન બ્રહ્મણિ શ્રુતાનાં વૈદિકાનાં સર્વશબ્દાનાં લક્ષણાશ્રયણં યુક્તમિત્યાહ- એકસ્યાપીતિ ॥
*3,178*
એકસ્યાપિ હિ શબ્દસ્ય ગૌણાર્થસ્વીકૃતૌ સતામ્

મહતી જાયતે લજ્જા યત્ર તત્રાખિલા રવાઃ ।
અમુખ્યાર્થા ઇતિ વદન્ યસ્તન્માર્ગાનુવર્તિનામ્ ।
કથં ન જાયતે લજ્જા વક્તું શાબ્દત્વમાત્મનઃ

ન્યાયસુધા:
યત્ર વેદે સતાં વિદુષામેકસ્યાપિ શબ્દસ્ય મુખ્યાર્થપરિત્યાગેનામુખ્યાર્થસ્વીકૃતૌ કૃતાયાં (સત્યાં) મહતી લજ્જા જાયતે ।
તત્રાખિલા અપિ શબ્દા અમુખ્યાર્થા ઇતિ વદન્યસ્તસ્યાત્મનઃ શાબ્દત્વં શબ્દશક્તિતાત્પર્યજ્ઞત્વં વક્તું કથં લજ્જા ન જાયતે ।
કેભ્યસ્તન્માર્ગાનુવર્તિનાં શબ્દશક્તિતાત્પર્યજ્ઞત્વં વક્તું કથં લજ્જા ન જાયતે ।
કેભ્યસ્તન્માર્ગાનુવર્તિનાં શબ્દશક્તિતાત્પર્યાનુસારિણાં વિદુષાં સકાશાદિતિ યોજના ।
તસ્ય વ્યાખ્યાતુર્માર્ગાનુવર્તિનાં શબ્દશક્તિતાત્પર્યાનુસારિણાં વિદુષાં સકાશાદિતિ યોજના ।
તસ્ય વ્યાખ્યાતુર્માર્ગમનુવર્તમાનાનાં (ચ) કથં ન જાયતે લજ્જેતિ વા ।
તથા સત્યાત્મનામિતિ બહુવચનાન્તં પદમધ્યાહાર્યમ્ ।
નનુ ન તાવન્મુખ્યાર્થપરિત્યાગેનામુખ્યાર્થસ્વીકાર એવ લજ્જાહેતુઃ ।
તથા સતિ"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ"કુણ્ડપાયિનામયને માસમગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ; ઇત્યાદાવમુખ્યાર્થગ્રહણાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં નામ મુખ્યાર્થે સમ્ભવત્યેવામુખ્યાર્થસ્વીકારો દોષઃ ।
મુખ્યાર્થો હિ શક્તિગ્રહણવશાત્પ્રથમં બુદ્ધયારૂઢો ભવતિ ।
વિના ચ પ્રથમાતિક્રમે કારણં જઘન્યપ્રતિપત્તિસ્વીકારે કથમનૌચિત્યં ન ભવેત્ ।
યત્ર તુ મુખ્યાર્થે બાધકમસ્તિ તત્ર તદપરિત્યાગ એવ લજ્જાહેતુઃ ।
"ગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ"સિંહો દેવદત્તઃઽ; ઇત્યત્ર ગઙ્ગાદિશબ્દસ્ય મુખ્યાર્થાઙ્ગીકાર(સ્ય) એવ દોષઃ (દુષ્ટત્વદર્શનાત્) ।
તત્કથમેતત્ ।
સત્યમેવૈતત્ ।
પ્રકૃતે ઽપિ ન મુખ્યાર્થસ્વીકારે બાધકમસ્તીત્યાચાર્યો મન્યતે ।
બાધિકાયાઃ શ્રુતેર્નિર્ગુણત્વોપપત્તેશ્ચ નિરસ્તત્વાદિતિ ।
*3,181f.*
$નિર્ગુણસ્ય દૃશ્યત્વેક્ષણીયત્વકથનમ્$
અત્રાહ ।
દ્વે બ્રહ્મણી ।
નિર્ગુણં સગુણં ચ ।
તત્ર નિર્ગુણં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં પરિપૂર્ણમ્ ।
તદેવ માયાશબલિતત્વેનૈવાર્યાદિધર્મવત્તયા સગુણમુચ્યતે ।
માયાયાશ્ચાનિર્વાચ્યતયા તદવચ્છિન્નસ્ય ન તથાભાવસ્તાત્ત્વિક ઇતિ ન કૂટસ્થત્વહાનિઃ ।
તત્ર સગુણમેવ પરાત્પરં પુરુષમીક્ષત ઇત્યાદાવીક્ષણીયત્વેનોચ્યતે ।
તતશ્ચેક્ષણીયત્વં વાચ્યત્વેન વિના નોપપદ્યતે ચેત્સગુણં વાચ્યમસ્તુ ન નિર્ગુણમ્ ।
તસ્યેક્ષણીયત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
ન હ્યન્યગતેન વ્યાપ્યેનાન્યત્ર વ્યાપકસિદ્ધિઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ પરાત્પરમિત્યાદીન્યેવ નિર્ગુણવિષયાણિ જ્ઞાપકાભાવાત્ ।
નચ વાચ્યં મા ભૂદનુમાનેન નિર્ગુણસ્ય વાચ્યત્વસિદ્ધિઃ ।
પક્ષીકૃતે લિઙ્ગાભાવાત્ ।
લિઙ્ગવતિ સિદ્ધસાધન(ત્વ)આત્ ।
તથાપિ"સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિબલાદ્વાચ્યત્વં નિર્ગુણસ્ય સેત્સ્યતીતિ ।
માયાશબલે ગૃહીતસઙ્ગતયઃસર્વે વેદા લક્ષણયા યત્પદમામનન્તીત્યર્થોપપત્તેઃ ।
નચાવાચ્યસ્ય લક્ષણાનુપપત્તિર્દેષઃ પ્રસિદ્ધતામાત્રેણ લક્ષણોપપત્તેઃ ।
સગુણપ્રતીત્યૈવ ચ નિર્ગુણસ્ય તત્સ્વભાવભૂતસ્ય સર્વાત્મનઃ સ્વતઃ સિદ્ધત્વાત્ ।
નચ તદેવેક્ષણીયત્વં યેન વાચ્યત્વપ્રસક્તિઃ ।
કિન્તુ પ્રમેયત્વમ્ ।
નચ સ્વપ્રકાસ્ય પ્રમેયત્વમિતિ ।
તદેતદાશઙ્કય પરિહરતિ સૂત્રકારઃ- ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાદિતિ ॥
*3,182*
॥ ઓં ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાત્ ઓં ॥
ગૌણશ્ ચેન્ નાત્મશબ્દાત્

"પરાત્પરમ્ઽ; ઇત્યાદિશ્રુતિષુ ગૌણ એવાત્મેક્ષણીયત્વેનોચ્યતે ।
અતઃસ એવ વાચ્યો ઽસ્તુ ન, નિર્ગુણઃ ।
તસ્યેક્ષણીયત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
પરાત્પરમિત્યાદિશ્રુતીનાં ચ તત્પરત્વે જ્ઞાપકાભાવાત્ ।
કિન્તુ લક્ષ્ય એવાસૌઽ; ઇતિ ચેન્ન ।
આત્મશબ્દાત્ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
ઈક્ષણીયે વસ્તુન્યાત્મબ્રહ્મપુરુષાદિશબ્દશ્રવણાત્ ।
તેષાં ચ પૂર્ણાભિધાયિત્વેન નિર્ગુણજ્ઞાપકત્વાદિતિ ।
ભવેદાતમાદિશબ્દઃ પૂર્ણાર્થવાચી ।
તથાપિ યત્ર દૃશ્યે વાચ્યે (ચ) વસ્તુનિ પ્રયુજ્યતે તત્ર સગુણવિષય એવેતિ નિયમાઙ્ગીકારે કો દોષ ઇત્યાશઙ્કાપરિહારાર્થં (અપરં) સૂત્રમ્ તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાદિતિ ।
॥ ઓં તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્ ઓં ॥
તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્

નાયં નિયમો યુજ્યતે ।
"યસ્યાનુવિત્તઃ પ્રતિબદ્ધ આત્માઽ"તરતિ શોકમાત્મવિત્ઽ; ઇતિ (આદૌ) દૃશ્યાત્મનિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્ ।
નહિ ગૌણાત્મનિષ્ઠસ્ય મોક્ષ ઉપપદ્યત ઇતિ ।
*3,185*
$શ્રુતહાનિઃ અશ્રુતકલ્પના ચ$
અત્ર પ્રથમસૂત્રે પરાત્પરમિત્યાદિષુ વાક્યેષુ નિર્ગુણજ્ઞાપકોક્તયા હેતુસિદ્ધિઃસમર્થિતા ।
જ્ઞાપકસ્ય ચાન્યથાસિદ્ધિરુત્તરસૂત્રે પરિહૃત્યેતાવત્સૂત્રદ્વયતાત્પર્યં સ્ફુટમવગમ્યતે ।
અધિકં વિવક્ષુરાહ- આત્મેતિ ॥
આત્મબ્રહ્માદયઃ શબ્દાઃ સાક્ષાત્ પૂર્ણાભિધાયિનઃ ।
જન્માદિકારણં બ્રહ્મ લક્ષિતં ચ યદા તદા

વન્ધ્યાપુત્રોપમં માયાશબલં વાચ્યમિત્યપિ ।
કલ્પયિત્વા વિના માનં લક્ષ્યં શુદ્ધં વદન્ પદૈઃ

આત્મશબ્દોદિતસ્યૈવ જ્ઞાનં મુક્તાવસાધનમ્ ।
આહ શ્રુતપરિત્યાગઃ સ્યાચ્ચાસ્યાશ્રુતકલ્પનમ્

સ્યાત્ સર્વત્ર ચ ...
*3,185f.*
ન્યાયસુધા:
યો વાદી તદેતદનિર્વાચ્યમાયાખ્યજ્ઞાનશબલં કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મ કલ્પયિત્વા તદેવ વૈદિકૈરશેષપદવાચ્યમિત્યપિ કલ્પયિત્વા માયતીતં શુદ્ધં સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિપરિપૂર્ણમસ્મદભિમતં પરં બ્રહ્મ પદૈર્લક્ષ્યમિતિ વદન્વદતિ ।
અસ્ય વાદિનઃ શ્રુતપરિત્યાગઃસર્વત્ર સર્વવાક્યેષુ સ્યાત્ ।
કથમ્ ।
વચનવૃત્ત્યૈવ પ્રથમપ્રતીતસ્ય શુદ્ધસ્ય બ્રહ્મણો વિના કારણેન પરિત્યાગાત્ ।
કથં શુદ્ધસ્ય પ્રતીતત્વમ્ ।
આત્મબ્રહ્માદિશબ્દાનાં વેદે શ્રવણાત્ ।
આત્મબ્રહ્માદિશબ્દાશ્ચ સાક્ષાદ્વચનવૃત્ત્યા પૂર્ણાભિધાયિનો યદા યસ્માત્તદા તસ્માત્ શ્રુતપરિત્યાગ ઇતિ ।
*3,186*
ન કેવલં શ્રુતપરિત્યાગઃ કિન્તુ સર્વત્રાપિ વાક્યેષ્વશ્રુતકલ્પનં ચ સ્યાત્ ।
કથમ્ ।
માયાશબલસ્ય બ્રહ્મણો વન્ધ્યાપુત્રોપમત્વાત્ ।
તત્કથમ્ ।
વિના માનમ્ ।
માનાભાવાત્ ।
તદપિ કથમ્ ।
શ્રુતિષ્વાત્મબ્રહ્માદિશબ્દશ્રવણાત્તેષાં ચ પૂર્ણાભિધાયિત્વેન માયાશબલવિષયત્વાત્ ।
નનુ યુષ્માભિરેવ જન્માદિસૂત્રે માયાશબલસ્ય લક્ષ્યત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્કથં (તત્)વન્ધ્યાપુત્રોપમમિતિ ।
મૈવમ્ ।
પ્રથમસૂત્રે જિજ્ઞાસ્યતયોક્તસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેઃ પરબ્રહ્મણ એવાસ્માભિર્જગજ્જન્માદિકારણત્વેન લક્ષિતત્વાઙ્ગીકારાદિત્યાદ્યસૂત્રતાત્પર્યમ્ ।
આત્મશબ્દોદિતસ્યેતિ દ્વિતીયસ્ય ।
આત્માદિશબ્દઃ પર્ણાર્થો ઽપિ દૃશ્યે શ્રુતો ગૌણવિષય ઇતિ નિયમં યો બ્રવીતિ સ તથાવિધાત્મશબ્દોદિતસ્ય જ્ઞાનં મુક્તાવસાધનમેવાહ ।
ગૌણાત્મજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનત્વાનુપપત્તેઃ ।
તથાચાસ્ય શ્રુતપરિત્યાગઃ સ્યાત્ ।
દૃશ્યાત્મજ્ઞાનસ્ય મોક્ષસાધનતાયા"યસ્યાનુવિત્તઃઽ; ઇત્યાદૌ શ્રુતત્વાદિતિ ।
ન ચૈવમાપાદિતે શ્રુતપરિત્યાગાશ્રુતકલ્પને શક્યાઙ્ગીકારે ઇત્યાહ- યત્રેતિ ॥
... યત્રૈકમપિ લોકો જુગુપ્સતે
ન્યાયસુધા:
યત્ર યયોર્મધ્યે એકમપિ પ્રસક્તમ્ ।
કિમુભયમિતિ શેષઃ ।
*3,190*
અથ લોકજુગુપ્સિતમપીદમુભયં ન દૂષણં મમેત્યભ્યુપેયાત્તત્રાહ- નિયમેનેતિ ॥
*3,191*
નિયમેનોભયં સ્યાદ્ધિ યસ્ય સ્વપરયોર્મતે

અલઙ્કૃતઃ સદૈવાયં દુર્ઘટૈરેવ ભૂષણૈઃ
ન્યાયસુધા:
અસ્માભિરાપાદ્યતે પરેણાઙ્ગીક્રિયતે ।
નહિ લોકજુગુપ્સિતં નામૈકં પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિકમિવ નિગ્રહસ્થાનમસ્તિ ।
લોકસ્યાવ્યવસ્થિતત્વાત્ ।
"ગતાનુગતિકો લોકઃઽ; ઇતિ વચનાદિતિ મન્વાનેનેતિ સ્વપરયોર્મતે મતેન ।
યસ્ય નિયમેનોભયમિદં સ્યાદયં દુર્ઘટૈરઙ્ગીકારાનર્હૈર્ભૂષણૈર્વિપરીતલક્ષણયા દૂષણૈરહઙ્કૃતઃ સ્યાત્ ।
યદિ શ્રુતમપિ વિશુદ્ધં બ્રહ્મ પરિત્યજ્યતે તર્હિ સકલો ઽપિ વેદાર્થસ્ત્યજ્યતામવિશેષાત્ ।
યદિ ચાશ્નુતમપિ માયાશબલં બ્રહ્મ કલ્પ્યતે ।
તદા ચૈત્યવન્દનાદેઃ સ્વર્ગસાધનત્વાદેર(દિકમ)પિ કલ્પની(યં)યત્વં સ્યાત્ ।
વિશેષાભાવાદિત્યાશયઃ ।
*3,192*
$શ્રુતહાને મહાપ્રત્યવાયઃ$
ન કેવલં શ્રૌતસ્ય પરમાત્મનસ્ત્યાગે ઽતિપ્રસઙ્ગમાત્રમ્ ।
મહાપ્રત્યવાયો ઽપ્યસ્તીત્યાહ- અન્ધમિતિ ॥
અન્ધન્તમો નિત્યુદુઃખં તસ્ય સ્યાદ્ વસનદ્વયમ્

ન્યાયસુધા:
અન્ધયતીત્યન્ધમ્ ।
અલઙ્કૃતસ્ય વસનાભ્યાં ભાવ્યમ્ ।
"વસ્ત્રહીનમલઙ્કારં ઘૃતહીનં તુ ભોજનમ્ ।
ભાવહીનં તુ સલ્લાપં ન પ્રશંસન્તિ પણ્ડિતાઃઽ; ॥
ઇતિ વચનાત્ ।
અતો વસનદ્વયમિદં સ્યાદિતિ પરિહાસઃ ।
અત્ર પ્રમાણમાહ- અનન્દા ઇતિ ॥
અનન્દા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાઽવૃતાઃ ।
તાંસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્ત્યવિદ્વાંસો બુધો જનાઃ

અસુર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાઽવૃતાઃ ।
તાંસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કેચાત્મહનો જનાઃ

ઇત્યાદિશ્રુતયો માનં શતશો ઽત્ર સમન્તતઃ

ન્યાયસુધા:
ન વિદ્યન્તે નન્દ આનન્દો યેષુ તે અનન્દાઃ તે ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ ।
બોધનાદ્ ભુદ્વેદસ્તસ્માદપિ યે ઽવિદ્વાંસો વેદેન મુખ્યયા વૃત્ત્યા પ્રતિપાદિતમપિ પરમાતમસ્વરૂપમપલપન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સુષ્ઠુ રમણવિરુદ્ધત્વાદસુરપ્રાપ્યત્વાચ્ચાસુર્યાઃ ।
આત્મહનો વેદવાચ્યપરમાત્મત્યાગિનઃ ।
અત્ર ઉક્તાર્થે ।
સમન્તતઃ સર્વાસ્વપિ શાખાસુ ।
*3,195*
દૃશ્યે વસ્તુનિ શ્રુત આત્મશબ્દો ગૌણપર ઇતિ નિયમં હેત્વન્તરેણાપાકુર્વત્સૂત્રં પઠિત્વા સૂત્રે સાધ્યનિર્દેશાભાવેન સાકાઙ્ક્ષં વાક્યં પૂરયતિ- હેયત્વેતિ ॥
॥ ઓં હેયત્વાવચનાચ્ચ ઓં ॥
હેયત્વાવચનાચ્ ચ

હેયત્વાવચનાચ્ચૈવ નાત્મા ગૌણઃ શ્રુતૌ શ્રુતઃ

ન્યાયસુધા:
$હેયત્વાવચનાત્ ઉપાદેયત્વાચ્ચ નગૌણઃ આત્મા$
એવશબ્દો નૈવેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
દૃશ્યત્વેનેતિ શેષઃ ।
એવં સૂત્રસ્વરૂપં નિર્ધાર્ય વ્યાચષ્ટે- તમેવેતિ ॥
તમેવૈકં જાનથાન્યા વાચો મુઞ્ચથ ચેતિ હ ।
ઉક્ત આત્મા કથં ગૌણો હેયપક્ષે હ્યસૌ શ્રુતઃ

*3,195f.*
ન્યાયસુધા:
દૃશ્ય આત્મા ગૌણ એવેતિ નિયમમઙ્ગીકુર્વાણેન"તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથ, અમૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ
ઇતિ શ્રુતો ઽપ્યાત્મા ગૌણો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
તસ્ય તં જાનથેતિ દૃશ્યત્વશ્રવણાત્ ।
કથં ચાયં ગૌણો ઽઙ્ગીકર્તં શક્યઃ ।
યતો ઽસૌ ગૌણો મુમુક્ષુણા હેયેષુ"આત્મા વાચો વિમુઞ્ચથઽ; ઇતિ શ્રુતઃ ।
અસ્ય ચ હેયત્વાવચનાત્ ।
પ્રત્યુત તમેવૈકં જાનથેત્યુપાદેયત્વવચનાચ્ચ (ઇતિ) ।
ચશબ્દો વાક્યાર્થદ્વયસમુચ્ચયાર્થઃ ।
હેત્યાશ્ચર્યે ।
*3,197*
નનુ ગૌણાનામપિ બ્રિહ્માદિદેવતાનામુપાદેયત્વં વક્ષ્યતિ અઙ્ગાવબદ્ધાસ્ત્વિત્યાદૌ ।
અતો ઽનૈકાન્તિકો ઽયં હેતુરિત્યત આહ- પરિવારતયેતિ ॥
પરિવારતયા ગ્રાહ્યા અપિ હેયાઃ પ્રધાનતઃ

ન્યાયસુધા:
સત્યં વિષ્ણુપરિવારતયા ગ્રાહ્યા બ્રહ્માદયઃ(દ્યાઃ) ।
તથાપિ પ્રધાનત્વેન હેયા એવ ।
પ્રાધાન્યેન ચોપાદેયત્વમત્ર હેતુત્વેન વિવક્ષિતમ્ ।
અમૃતસ્યૈષ સેતુરિતિ વાક્યશેષાત્ ।
અતો ન વ્યભિચાર ઇતિ ।
*3,198*
$પૂર્ણત્વસ્વાપ્યત્વકથનાત્ નિર્ગુણસ્યૈવ વાચ્યત્વમ્$
એવમાત્મશબ્દસ્ય નિર્ગુણવિષયત્વમુપપાદ્ય નિર્ગુણસ્યૈવ વાચ્યત્વં સમર્થિતમ્ ।
હેત્વન્તરેણાસ્યૈવાર્થસ્યોપપાદકમ્"સ્વાપ્યયાત્ઽ; ઇતિ સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- પૂર્ણસ્યેતિ ॥
*3,199*
॥ ઓં સ્વાપ્યયાત્ ઓં ॥
સ્વાપ્યયાત્

પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે

ઇતિ સ્વસ્યૈવ પૂર્ણસ્ય પૂર્ણે ઽપ્યય ઉદાહૃતઃ
ન્યાયસુધા:
પૂર્ણસ્યેત્યસ્યાં શ્રુતૌ તાવત્કસ્યચિન્મહાપ્રલયે સ્વસ્ય સ્વસ્મિન્નેવાપ્યયો નાન્યત્રલીનભાવ ઉદાહૃતઃ ।
સ્વાપ્યયશબ્દશ્ચ સૌત્ર ઉપલક્ષણમાત્રમ્ ।
પૂર્ણત્વમપ્યુદાહર્તવ્યમ્ ।
તાભ્યામસૌ નિર્ગુણ ઇતિ જ્ઞાયતે ।
શ્રુત્યુક્તત્વાચ્ચ વાચ્ય ઇત્યતો નિર્ગુણસ્ય વાચ્યત્વસિદ્ધિરિતિ ।
*3,201*
નનુ સ્વાપ્યયઃ પૂર્ણત્વં ચ સગુણસ્ય કિં ન સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
સગુણસ્ય સ્વાપ્યયાનુપપત્તિસ્તાવદ્ભાષ્ય એવોક્તા ।
પૂર્ણત્વાનુપપત્તિમાહ- કથમિતિ ॥
કથં માયાવ્યવચ્છિન્નઃ પૂર્ણો મુખ્યતયા ભવેત્

ન્યાયસુધા:
વ્યાઘાતાદિતિ ભાવઃ ।
*3,202*
$ગતિસામાન્યાદિતિ સૂત્રોલ્લઙ્ઘને નિમિત્તકથનમ્$
ગતિસામાન્યાત્

અત્ર ગતિસામાન્યાદિતિ સૂત્રં ન તાવદ્બ્રહ્મણો વાચ્યત્વસમર્થનાર્થમ્ ।
કિન્તુ શાસ્ત્રસ્યાનન્તત્વાન્ન સર્વશાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યત્વં બ્રહ્મણો નિશ્ચેતું શક્યમિત્યાશઙ્કિતદોષપરિહારાર્થમિત્યતઃ પ્રકરણશુદ્ધયા વ્યભિચરવ્યાસુસ્તદુલ્લઙ્ઘિતવાન્ ।
વ્યાખ્યાસ્યતિ ચૈતદુત્તરત્ર ।
સૂત્રકારસ્યાપિ પ્રકરણસાઙ્કયર્સ્યૈતદેવ પ્રયોજનમ્ યદાક્ષેપદ્વયસમાધાનસ્ય પૂર્વસૂત્રસ્થસંશબ્દાર્થસમર્થનમેકમેવ પ્રયોજનમિતિ સૂચનાત્ ।
તેન ચાવૃત્ત્યા સંશબ્દસ્યાનેકાર્થતાજ્ઞાપનમ્ ।
અન્યથૈકેનાર્થેન ચરિતાર્તસ્યાર્થાન્તરં ન જ્ઞાયેત ।
તથાચ ન લક્ષણદ્વયસ્ય શાસ્ત્રીયતા સ્યાદિતિ ।
*3,203f.*
$શ્રુતત્વાચ્ચ નિર્ગુણસ્યવાચ્યત્વમ્$
ઉપપત્ત્યન્તરેણ નિર્ગુણસ્ય બ્રહ્મણો વાચ્યત્વમુપપાદયિતું સૂત્રમ્ શ્રુતત્વાચ્ચેતિ ।
॥ ઓં શ્રુતત્વાચ્ચ ઓં ॥
શ્રુતત્વાચ્ ચ

તસ્યાર્થઃ ।
"એકો દેવઃઽ; ઇત્યસ્યાં શ્રુતૌ નિર્ગુણસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રુતત્વાચ્ચાસ્ય વાચ્યત્વમુપપન્નમિતિ ।
અત્ર શ્રુતો ઽપિ સગુણઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- પદં ચેતિ ॥
*3,204*
પદં ચ નિર્ગુણ ઇતિ કથં ગૌણં વદિષ્યતિ
ન્યાયસુધા:
અત્ર હિ વાક્યે કેવલો નિર્ગુણશ્ચેતિ શ્રૂયતે ।
નિર્ગુણ ઇતિ ચ પદં કથં ગૌણં વદિષ્યતિ ।
વ્યાહતત્વાત્ ।
અતો ન સગુણો ઽત્ર શ્રુત ઇતિ ।
*3,206f.*
$લક્ષ્યત્વેઽપિ લક્ષ્યપદાદપિ વાચકત્વસમર્થનમ્$
સત્યમસ્યાં શ્રુતૌ નિર્ગુણાદિપદપ્રતિપાદ્યં નિર્ગુણં બ્રહ્મેતિ ।
કિન્તુ લક્ષણયૈવ ।
તથાચ કથમનેન નિર્ગુણસ્ય વાચ્યત્વસિદ્ધિઃ ।
નચ વાચ્યં નિર્ગુણશબ્દેન નિર્ગુણં ચેલ્લક્ષ્યં તર્હિ તદ્વાચ્યં વાચ્યમ્ ।
વાચ્યાર્થદ્વારત્વાલ્લક્ષણાયાઃ ।
નચ સગુણં નિર્ગુણપદવાચ્યમ્ ।
વ્યાઘાતાત્ ।
સગુણસ્ય નિર્ગુણત્વં તથા સતિ સ્યાદિતિ ।
ગુણાભાવવિશિષ્ટસ્ય વાચ્યત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
નિર્વિકલ્પકસ્વરૂપમાત્રસ્યોપલક્ષ્યત્વાત્ ।
એકમેવ હિ નિર્વિશેષં વસ્તુ પરમસૂક્ષ્મં ગુણાભાવાદ્યુપાધિભિરીષત્સ્થૂલં જાતમ્ ।
ગુણાદ્યુપાધિભિસ્તુ સ્થૂલતરમિત્યતો નિર્ગુણશબ્દેન ગુણાભાવવિશિષ્ટવાચ્યદ્વારા સ્વરૂપમુપલક્ષ્યમિતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
એવં પૂર્ણાદિપદાનામપિ લક્ષણાપ્રકારો દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાશઙ્કયોક્તમેવ પરિહારં ન વિસ્મરેત્યાહ- ગુણાભાવેતિ ॥
*3,207*
ગુણાભાવોપલક્ષ્યં ચેત્ પદં તદપિ વાચકમ્

ન્યાયસુધા:
નિર્ગુણપદેન ગુણાભાવવિશિષ્ટવાચ્યદ્વારોપલક્ષ્યં ચેચ્છુદ્ધં બ્રહ્મ મન્યસ ઇત્યર્થઃ ।
અપિ તથાપિ, તત્પદં લક્ષ્યપદમ્ ।
બ્રહ્મણો વાચકમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તથાચ વાચ્યત્વમેવાપતિતમિત્યર્થઃ ।
*3,209*
$સર્વદોષાસ્પદત્વાત્ અવાચ્યત્વમતં નાદરણીયમ્$
નનુ લક્ષ્યપદેનાપિ બ્રહ્મ લક્ષ્યમેવ ન વાચ્યમિતિ ચેન્ન ।
અનવસ્થાયા ઉક્તત્વાત્ ।
કિઞ્ચ નિર્ગુણપદલક્ષ્યમિત્યનેનાપિ લક્ષ્યત્વે કિમસ્ય વાચ્યમ્ ।
ન તાવદન્યત્ ।
તત્ર નિર્ગુણપદસ્યૈવાશ્રવણેન તલ્લક્ષ્યપદસ્ય દૂરોત્સારિતત્વાત્ ।
શુદ્ધં ચેત્કિં લક્ષણયા ।
કિઞ્ચૈવં યદ્યદ્બ્રહ્મતયા પ્રતિપાદ્યતે તત્તદ્બ્રહ્મેતિ વદતા સાધુ સમર્થિતો બ્રહ્મવાદ ઇત્યાશયવાનધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽનવસ્થિતિમુખસર્વદોષમહાસ્પદમ્ ।
કથમેતન્મતં સદ્ભિરાદ્રિયેત વિચક્ષણૈઃ

ન્યાયસુધા:
એતન્મતં બ્રહ્મણો ઽવાચ્યત્વમતમ્ ।
અનાદરણે ચ સિદ્ધં સર્વશાસ્ત્રમુખ્યાર્થત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ શેષઃ ।
*3,210*
એવમીક્ષતેર્નાશબ્દમિત્યારભ્ય શ્રુતત્વાચ્ચેત્યન્તાનિ સૂત્રાણિ સ્વમતેન વ્યાખ્યાય પરેષાં વ્યાખ્યાનં પ્રત્યાખ્યાતિ- નચેતિ ॥
નચ સાઙ્ખયનિરાકૃત્યૈ સૂત્રાણ્યેતાન્યચીકૢપત્ ।
ભગવાન્ ... ॥ મનુવ્_1,1.138અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
"સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિજગદુત્પત્તિસ્થિતિનાશકારણં બ્રહ્મ વેદાન્તવેદ્યમિત્યુક્તમ્ ।
તત્ર સાઙ્ખયા મન્યન્તે ।
યાનિ બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વપ્રતિપાદકતયાભ્યુગતાનિ"સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ; ઇત્યેવમાદીનિ વાક્યાનિ તાનિ સર્વાણિ ત્રિગુણમચેતનં પ્રધાનમેવ જગત્કારણં પ્રતિપાદયન્તિ ।
કુતઃ ।
બ્રહ્મણો જ્ઞાનક્રિયાશક્તિરહિતત્વાત્ ।
જ્ઞાનક્રિયાકાર્યદર્શનોન્નેયસદ્ભાવે હિ તે ।
નચ જ્ઞાનક્રિયે ચિદાત્મનઃ સ્તઃ ।
તસ્યાપરિણામિત્વાત્ ।
એકત્વાચ્ચ ।
ત્રિગુણે તુ પ્રધાને પરિણામિતિ ન તયોરસમ્ભવકારણમસ્તીત્યતસ્તદેવ"સદેવ સોમ્યેદમગ્રેઽ; ઇત્યાદૌ જગત્કારણતયા પ્રતિપાદ્યત ઇત્યેવં પ્રાપ્તે પ્રતિવિધીયતે- ઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ ઇતિ ॥
ન સાઙ્ખયપરિકલ્પિતામચેતનં પ્રધાનં જગતઃ કારણં શક્યં વેદાન્તવાક્યેષ્વાશ્રયિતુમ્ ।
અશબ્દં હિ તત્ ।
કથમશબ્દત્વમ્ ।
ઈક્ષતેઃ ।
તદૈક્ષત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિ, તત્તેજો ઽસૃજતઽ"ઇ ઐક્ષત લોકાનુસૃજા ઇતિ, સ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતઽ,"સ ઈક્ષાં ચક્રે, સ પ્રાણમસૃજતઽ; ઇતીક્ષિતૃત્વશ્રવણાત્કારણસ્ય ।
નચાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્યેક્ષિતૃત્વં સમ્ભવતિ ।
નન્વયમીક્ષતિર્ગૌણો વ્યાખ્યેયઃ ।
તત્તેજ ઐક્ષત તા આપ ઐક્ષન્તેતિ ગૌણપ્રાયપઠિતત્વાત્ ।
યથાહ્યાસન્નપતનં કૂલમાલક્ષ્ય કૂલં પિપતિષતીત્યુપચારો દૃષ્ટઃ ।
તથાઽસન્નસર્ગે પ્રધાને ઽપ્યૈક્ષતેત્યુપચારો ભવિષ્યતીત્યતઃ પરિહારં પઠતિ- ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાત્ ॥
અપ્તેજસોરિવાચેતને ઽપિ પ્રધાને ગૌણીઽયમીક્ષતિરિત્યસત્ ।
કુતઃ ।
આત્મશબ્દાત્ ।
અનેન જીવેનાત્મનેતિ ।
નહિ જીવશ્ચેતનો ઽચેતનસ્ય પ્રધાનસ્યાત્મા સમ્ભવતિ ।
સ આત્મા તત્ત્વમસીતિ ચ ।
નહિ ચેતનસ્ય શ્વેતકેતોરચેતનૈક્યબોધનમુપપન્નમ્ ।
અથોચ્યેત ।
અચેતને ઽપિ પ્રધાને ભવત્યાત્મશબ્દઃ ।
આત્મનઃ સર્વાર્થકારિત્વાત્ ।
યથા રાજ્ઞઃ સર્વાર્થકારિણિ ભૃત્યે મમાત્મા ભદ્રસેન ઇત્યાત્મશબ્દદર્શનાદિતિ ।
તત્રોત્તરમ્- તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્ ॥
નૈવમાત્મશબ્દાલમ્બનં પ્રધાનં કલ્પ્યમ્ ।
સ આત્માતત્ત્વમસીતિ શ્વેતકેતોસ્તન્નિષ્ઠામુપદિશ્ય તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ મોક્ષોપદેશાત્ ।
ન હ્યચેતનનિષ્ઠસ્ય મોક્ષો યુક્તઃ ।
*3,210f.*
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મૈવ જ્ઞીપ્સિતમ્ ।
તચ્ચ ન પ્રથમં સૂક્ષ્મતયા શક્યં શ્વેતકેતું ગ્રાહયિતુમિતિ તત્સમ્બદ્ધં પ્રધાનમેવ સ્થૂલતયાઽત્મત્વેન ગ્રાહ્યતે ।
અરુન્ધતીમિવાતિસૂક્ષ્માં દર્શયિતું તત્સન્નિહિતાં સ્થૂલતારકાં દર્શયન્તીયમરુન્ધતીતિ ।
અસ્યાં શઙ્કાયામુત્તરમ્- હેયત્વાવચનાચ્ચ ॥
એવં સતિ સ્થૂલતારાવન્નાયમાત્મેતિ હેયત્વં બ્રૂયાત્ ।
નચૈવમબ્રવીત્ ।
અતો નૈષા કલ્પના યુક્તા ।
ચશબ્દ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાવિરોધં સમુચ્ચિનોતિ ॥
*3,211*
સ્વાપ્યયાત્ ॥
સચ્છબ્દવાચ્ય પ્રસ્તુત્ય સ્વં હ્યપીતો ભવતીત્યુચ્યતે ।
નહ્યચેતને ચેતનસ્યાપ્યયઃ સુપ્તૌ લયે ચ સમ્ભવતિ ।
અતશ્ચ ન પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્ ।
ગતિસામાન્યાત્ ॥
યદિ ચ ક્વચિદપ્યચેતનં પ્રધાનં જગતઃ કારણમુચ્યેત વેદાન્તેષુ ।
તથા સતિ કથઞ્ચિદીક્ષણાદિકં કલ્પ્યેત ।
ન ચૈવમ્ ।
અતો વેદાન્તોત્પાદ્યાયા ગતેરવગતેરૈકરૂપ્યાચ્ચ ન પ્રધાનં જગત્કારણમિતિ ॥
શ્રુતત્વાચ્ચ ॥
સ કારણં કારણાધિપાધિપ ઇતિ સાક્ષાત્સર્વજ્ઞસ્યેશ્વરસ્ય જગત્કારણત્વં શ્રૂયતે ।
અતશ્ચ ન પ્રધાનં જગત્કારણં વેદાન્તવેદ્યમ્ ।
જ્ઞાનક્રિયાશક્તી ત્વપરિણામિનો ઽપીશ્વરસ્ય સવિતુરિવ યુજ્યેતે ।
ઇત્યેવં સાઙ્ખયનિરાકરણાયૈતાનિ સૂત્રાણિ ભગવાન્સૂત્રકારશ્ચકારઽ; ।
ઇતિ યન્માયાવાદિનો વદન્તિ તન્નેત્યર્થઃ ।
કુતો નેતિ ચેત્ ન ।
સૂત્રાક્ષરાણામનાનુગુણ્યાત્ ।
*3,218*
$પરાભિમતાધિકરણશરીરપરામર્શઃ$
તથા હિ ।
અશબ્દં હિ તદિતિ હેતૂકૃતમશબ્દત્વં નામ શબ્દગોચરત્વં વા શબ્દાવાચ્યત્વં વા અવૈદિકત્વં વા કારણતયાવૈદિકત્વં વા ।
સર્વત્રાપ્યસિદ્ધિરિત્યાહ- નહીતિ ॥
... નહ્યશબ્દત્વં પ્રધાને ઽઙ્ગીકરોત્યસૌ

*3,218f.*
ન્યાયસુધા:
અસૌ સાઙ્ખયઃ ।
સ્વસિદ્ધેન હેતુનેદં નિરાકરણમિતિ ચેન્ન ।
યતો ઽસૌ સૂત્રાકારો ઽશબ્દત્વં પ્રધાનેનાઙ્ગીકરોતિ ।
ઉપપાદયિષ્યતે ચૈતત્ ।
કિઞ્ચાદ્યપક્ષે પ્રધાનસ્યાસત્ત્વમભિપ્રેતમુત પ્રમાણાન્તરવેદ્યત્વમ્ ।
આદ્યે તદુપપાદનાયેક્ષતેરુપન્યાસો ઽનુપપન્નઃ ।
અત એવ નોત્તરઃ ।
દ્વિતીયો બ્રહ્મણ્યનૈકાન્તિકઃ ।
તૃતીયચતુર્થયોઃ સાધ્યાવિશિષ્ટત્વમ્ ।
કિંચેક્ષણેનૈવ નેતિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધાવશબ્દં હિ તદિતિ મધ્યે હેત્વન્તરકલ્પનં વ્યર્થમ્ ।
ઈક્ષિતૃત્વં ચેક્ષણગુણયોગિત્વમ્ ।
તદ્બ્રહ્મણ્યપિ ગૌણમેવ નિર્ગુણત્વવાદિનાઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તથાચ ગૌણશ્ચેદિતિ વ્યર્થમ્ ।
કિંચેક્ષતેર્ગૌણત્વકલ્પનસ્ય બાધકાભાવામનુક્તવાઽત્મશબ્દાદિત્યસઙ્ગતમ્ ।
પરેણ પ્રાયપાઠવિરોધાત્ ।
તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાદિત્યત્ર કિં પ્રધાનૈક્યોપદેશાનુપપત્તિર્વા વિવક્ષિતા ।
તજ્જ્ઞસ્ય મોક્ષાનુપપત્તિર્વા ।
આદ્યે બ્રહ્મપક્ષે ઽપિ સમાનો દોષઃ ।
નહિ જીવસ્યાપિ બ્રહ્મૈક્યોપદેશો યુક્ત ઇત્યુક્તમધસ્તાત્ ।
દ્વિતીયસ્ત્વનુપપન્ન એવ ।
આત્માનાત્મવિવેકાર્થમનાત્મજ્ઞાનસ્યાવશ્યકત્વાત્ ।
આત્મશબ્દસ્ય ગૌણત્વે ચોદિતે બાધકાભાવ એવ વક્તવ્યઃ ।
હેયત્વાવચનાદિત્યસ્ય પરિચોદનૈવાનુપપન્ના ।
નહિ સાઙ્ખયો ઽદ્વૈતજ્ઞાનાર્થં પ્રધાનોપદેશં મન્યતે ।
*3,219*
હેયત્વાવચનં ચાનૈકાન્તિકમ્ ।
અન્નમયપ્રાણમયાદીનામબ્રહ્મત્વે ઽપિ હેયત્વાવચનાચ્ચ ।
ઉત્તરોત્તરબ્રહ્મત્વવચનં તત્ર જ્ઞાપકમિતિ ચેત્ (ન) ।
અત્રાપિ તથાવિધજ્ઞાપકસૌલભ્યાત્ ।
પ્રતિજ્ઞાવિરોધસ્તુ બ્રહ્મવાદ એવ ન પ્રધાનવાદે ।
પ્રધાનસ્ય સર્વાત્મકત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ભોક્તૃવર્ગસ્ય ન પ્રધાનાત્મકત્વમસ્તીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
બ્રહ્મણસ્તુ ન કિઞ્ચિત્ ।
એતેન સ્વાપ્યયો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
એકીભાવસ્ય બ્રહ્મપક્ષે ઽપ્યભાવાત્ ।
પરિષ્વઙ્ગમાત્રસ્ય પ્રધાને ઽપિ સમ્ભવાત્ ।
બ્રહ્મવિષયં ગતિસામાન્યં પરસ્યાસિદ્ધમેવ ।
ઈક્ષણાદિના તજ્જ્ઞાપને પ્રથમસૂત્રેણ ગતાર્થતા ।
અત એવ શ્રુતત્વાદિત્યસિદ્ધમ્ ।
ગતાર્થં ચ ગતિસામાન્યેનેત્યેષા દિક્ ।
*3,226*
$વાચ્યત્વસમર્થનમેવ પ્રથમપ્રતિમાદ્યં ન સાઙ્ખ્યનિરાકરણમ્$
અસ્તુ વા યથાકથઞ્ચિત્સૂત્રગમનિકા ।
તથાપિ પ્રકૃતસઙ્ગતિપર્યાલોચનયાત્ર વાચ્યત્વસમર્થનમેવોપપન્નં ન સાઙ્ખયનિરાકરણમિત્યાહ- સમન્વય ઇતિ ॥
સમન્વયે પ્રતિજ્ઞાતે શબ્દગોચરતૈવ હિ ।
પ્રથમપ્રતિપાદ્યા સ્યાત્ ... ॥ મનુવ્_1,1.139અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્તુ સમન્વયાદિતિ સમસ્તસ્યાપિ શાસ્ત્રસ્ય બ્રહ્મણિ સમન્વયે પ્રતિજ્ઞાતે સતિ યદ્યપિ મુખ્યયા વૃત્ત્યા શબ્દગોચરતા સાઙ્ખયનિરાકરણં ચેત્યુભયમપિ પ્રતિપાદ્યં ભવતિ ।
ઉભયાભાવે ઽપિ સમન્વયાનુપપત્તેઃ તથાપિ શબ્દગોચરતૈવ પ્રથમપ્રતિપાદ્યા સ્યાત્ હિ યસ્માત્તસ્માત્સૈવાત્ર પ્રતિપાદ્યતે ન સાઙ્ખયનિરાકરણમ્ ।
તત્પુનરીક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્સ ઇત્યાદૌ કરિષ્યત ઇતિ ।
કુતઃશબ્દવાચ્યતાયાઃ પ્રથમપ્રતિપાદ્યત્વમિત્યત આહ- તદભાવ ઇતિ ॥
... તદભાવે કુતો ઽન્વયઃ

ન્યાયસુધા:
અવાચ્યત્વે હિ બ્રહ્મણિ શબ્દસમ્બન્ધ એવાનુપપન્નઃ ।
જગત્કારણત્વાદિવાક્યવિચારસ્તુ દૂરે ।
સાઙ્ખયનિરાકરણાભાવે તુ સૃષ્ટયાદિવાક્યાનામેવ સમન્વયાનુપપત્તિઃ ।
અતઃ પ્રથમં વાચ્યત્વસમર્થનેન સમન્વયસમ્ભાવનાયાં સત્યાં વાક્યવિશેષનિષ્ઠસ્ય વિચારસ્ય પશ્ચાદવસર ઇતિ ।
*3,227*
$સમન્વયકથનાત્ ન લક્ષણાભિપ્રેતાસૂત્રકારસ્ય$
નનુ વાચ્યત્વાભાવે ઽપિ લક્ષણયા વૃત્ત્યા સમન્વયો ભવિષ્યતીત્યવાચ્યત્વાક્ષેપં નિર્દલતયોપેક્ષ્ય સૂત્રકારેણાદૌ સાઙ્ખયમતં નિરાકૃતમિત્યઙ્ગીકારે કથમસઙ્ગતિરિત્યત આહ- કથં ચેતિ ॥
કથં ચ લક્ષણાવાદી બ્રૂયાદ્ બ્રહ્મસમન્વયમ્
ન્યાયસુધા:
સ્યાદેવમ્ ।
યદિ સૂત્રકારઃ શબ્દાનાં બ્રહ્મણિ લક્ષણામભિપ્રેયાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
યદિ સૂત્રકારો બ્રહ્મણિ શબ્દાનાં લક્ષણામભિપ્રૈતિ ।
તદા કથં સમન્વયં બ્રૂયાત્ ।
કિન્ત્વન્વયમાત્રં બ્રૂયાત્ ।
સમન્વયં ચાબ્રવીત્ ।
તેન જ્ઞાયતે ન લક્ષણા સૂત્રકારસ્યાભિપ્રેતા કિં નામ મુખ્યવૃત્તિરેવેતિ ।
*3,228*
$સમન્વયઃ વાચ્યાર્થે એવ ઘટને ન લક્ષ્યાર્થે$
સમન્વયં બ્રુવતા કથં મુખ્યવૃત્તિરભિપ્રેતેતિ જ્ઞાયત ઇત્યત આહ- યો ઽસાવિતિ ॥
યો ઽસૌ શબ્દસ્ય મુખ્યાર્થસ્તત્રૈવ સ્યાત્ સમન્વયઃ

ન્યાયસુધા:
સમીચીનો (હિ) અન્વયઃ સમન્વયઃ ।
સચ શબ્દસ્ય વાચ્યાર્થ એવ ઘટતે ।
તત્રૈવ સાક્ષાચ્છક્તિમત્ત્વાત્ ।
લક્ષ્યાર્થે તુ વાચ્યાથર્દ્વારેણાન્વયો ન સમીચીનઃ ।
અતઃ સમન્વયશબ્દં પ્રયુઞ્જાનેન સૂત્રકૃતા વાચ્યવાચકભાવ એવ પ્રતિજ્ઞાત ઇતિ જ્ઞાયતે ।
સ ચાવાચ્યત્વશઙ્કાનિરાસમન્તરેણ સર્વથાપ્યસમ્ભાવિતઃ સ્યાદિતિ વાચ્યત્વસમર્થનમેવ પ્રાથમિકમિતિ ।
ઇદં ચાભ્યુપગમ્યોક્તમ્ ।
લક્ષણાવાદે ઽન્વય એવ નોપપદ્યતે ।
કુતઃ સમન્વયઃ ।
સમીચીનતા તુ તાત્પર્યવત્તા ।
સા ચ લાક્ષણિકે ઽપ્યર્થે શબ્દાનાં સમ્ભવતીતિ ન સમન્વયસિદ્ધયર્થં વાચ્યત્વં સમર્થનીયમિતિ ચેન્ન ।
સંશબ્દસાર્થાન્તરં વ્યાખ્યાયામપિ જઘન્યવૃત્ત્યા લક્ષણયા સમન્વયાશ્રયણનિબન્ધે કારણાભાવાત્ ।
*3,229*
$જન્માદિકારણે સમન્વયસ્યોક્તત્વાત્ ન નિર્ગુણે સમન્વયપ્રસઙ્ગઃ$
નન્વસ્તિ કારણમ્ ।
તત્તુ સમન્વયાદિતિ નિર્ગુણે હિ બ્રહ્મણિ સમન્વયઃ સૂત્રકૃતા પ્રતિજ્ઞાતઃ ।
ન ચ તત્ર શબ્દાનાં વચનવૃત્તિઃ સમ્ભવતિ ।
તસ્યા દ્રવ્યાદિસમ્બન્ધનિબન્ધનત્વાત્ ।
નિર્ગુણે ચ તદભાવાત્ ।
અતો જ્ઞાયતે લક્ષણાઽશ્રિતા સૂત્રકૃતેતિ ।
એવંચ સતિ સંશબ્દસ્યાપ્યુક્ત એવાર્થો નિશ્ચીયત ઇતિ ।
સ્યાદપ્યેવમ્ ।
યદિ નિર્ગુણે સમન્વયઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તથા હિ કિમત્ર નિર્ગુણસ્ય પ્રકૃતત્વાત્તદિતિ તત્પરામર્શો ઽઙ્ગીક્રિયતે ।
ઉત સગુણસ્ય પ્રકૃતત્વે ઽપિ તત્પરામર્શાસમ્ભવેન જહદજહલ્લક્ષણયા નિર્ગુણપરામર્શો ઽભ્યુપેયતે ।
આદ્યં દૂષયતિ- જન્માદીતિ ॥
જન્માદિકારણે સાક્ષાદાહ દેવઃ સમન્વયમ્ ।
ઉક્તં તદેવ જિજ્ઞાસ્યં ક્વાવકાશો ઽત્ર નિર્ગુણે

ન્યાયસુધા:
અત્ર તત્તુ સમન્વયાદિતિ સૂત્રે ।
નિર્ગુણે સમન્વયસ્યાવકાશઃ પ્રસઙ્ગઃ ક્વાસ્તિ ।
નાસ્તીત્યર્થઃ ।
કુતઃ ।
યતો ઽત્ર ત્રિસૂતૃયામતીતાયામ્ ।
નિર્ગુણે વિષયસપ્તમીયમ્ ।
નિર્ગુણસ્યાવકાશઃ (પ્રસઙ્ગઃ) ક્વાસ્તિ ।
ન ક્વાપીત્યર્થઃ ।
કથમ્ ।
લક્ષણસૂત્રે જન્માદિકારણત્વેન લક્ષિતે હિ બ્રહ્મણિ શાસ્ત્રં પ્રમાણમભિધાય તસ્ય સમન્વયમાહ સૂત્રકારઃ ।
નચ તન્નિર્ગુણં જન્માદિકારણત્વગુણયોગાત્ ।
નનુ જન્માદિકારણત્વં તટસ્થમેવ સત્બ્રહ્મ લક્ષયતીતિ બ્રૂમઃ ।
અતો લક્ષણસૂત્રે પ્રકૃતં નિર્ગુણમેવેત્યત ઉક્તં સાક્ષાજ્જન્માદિકારણ ઇતિ ।
ઉપપાદિતં ચેત્તત્રૈવ ।
મા ભૂલ્લક્ષણસૂત્રે નિર્ગુણસ્ય પ્રકૃતત્વમ્ ।
પ્રથમસૂત્રે જિજ્ઞાસ્યતયોક્તં નિર્ગુણમેવ ।
નહિ તસ્ય કશ્ચિદ્ધર્મઃ શ્રૂયત ઇતિ ન વાચ્યમ્ ।
યતસ્તદેવ, જન્માદિસૂત્રે જન્માદિકારણત્વેન લિલક્ષયિષિતમેવ, જિજ્ઞાસ્યમુક્તમ્ ।
નહ્યન્યજ્જિજ્ઞાસ્યતયા પ્રતિજ્ઞાયાન્યસ્ય લક્ષણમુચ્યતે ।
અનુપયોગાદિતિ ।
*3,231*
$સંશબ્દપ્રયોગાદ્મુખ્યવૃત્તિરેવ યુક્તા ન લક્ષણાશ્રયણમ્$
દ્વિતીયં દૂષયતિ- કથં ચેતિ ॥
કથઞ્ચાસમ્ભવસ્તસ્ય મુખ્યાર્થસ્ય નિરાકૃતૌ
ન્યાયસુધા:
તસ્યાનુક્રાન્તાયાં ત્રિસૂતૃયાં પ્રકૃતસ્ય મુખ્યાર્થસ્ય વાચ્યસ્ય સમન્વયવિષયતયા ત્યાગે ઽસમ્ભવઃ કથમ્, ન કથઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
અતો નિર્ગુણસમન્વયસ્યાપ્રતિજ્ઞાતત્વાન્ન લક્ષણાઽશ્રયણમત્ર યુક્તમ્ ।
કિન્તુ પ્રથમપ્રાપ્તયા મુખ્યવૃત્ત્યૈવેતિ ।
તદર્થ એવ સંશબ્દો ઽપીતિ ।
$અજ્ઞેયત્વાત્ નિર્ગુણં નપ્રમેયમ્$
કિઞ્ચ નિર્ગુણં ચેદત્ર તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે ।
તદા તત્ર લક્ષણાપિ ન સમ્ભવતીતિ વ્યર્થં સમન્વયસૂત્રમાપન્નમિતિ વક્તું નિર્ગુણસ્યાપ્રમેયત્વં તાવત્સાધયતિ- માનેનેતિ ॥
*3,232*
માનેન કેન વિજ્ઞેયમવાચ્યાજ્ઞેયનિર્ગુણમ્

ન્યાયસુધા:
નિર્ગુણં વસ્તુ કેન માનેન વિજ્ઞેયમ્ ।
ન કેનાપિ ।
કુતઃ ।
અજ્ઞેયત્વાત્ ।
જ્ઞેયમેવ હિ પ્રમેયં દૃષ્ટં ઘટાદિ ।
શબ્દપ્રમાણાવિષયત્વે ઽવાચ્યત્વં હેતુઃ ।
વાચ્યસ્યૈવ તદ્વિષયત્વદર્શનાત્ ।
જ્ઞેયત્વાઙ્ગીકારે ચ નિર્ગુણત્વવ્યાઘાતાત્ ।
*3,234*
$નિર્ગુણસ્ય અમેયત્વે લક્ષણયાપિ વૃત્તિર્નસંભવતિ$
અસ્ત્વપ્રમેયમેવ નિર્ગુણં બ્રહ્મ, તતઃ કિમિત્યત આહ- અમેયં ચેદિતિ ॥
અમેયં ચેન્ન શાસ્ત્રસ્ય તત્ર વૃત્તિઃ કથઞ્ચન
ન્યાયસુધા:
નિર્ગુણં બ્રહ્મામેયં ચેદઙ્ગીકૃતમ્ ।
તર્હ્યમેયત્વાત્તત્ર શાસ્ત્રસ્ય કથઞ્ચનલક્ષણયાપિ વૃત્તિર્ન સમ્ભવતીતિ સમન્વયસૂત્રં વ્યથર્મેવ પ્રાપ્તમ્ ।
લક્ષણા હિ લક્ષ્યાર્થપ્રમિતિપૂર્વિકા દૃષ્ટા ।
નહિ તીરં સ્વરૂપતો ગઙ્ગાસમ્બન્ધિત્વેન ચ પ્રમાણતો ઽપ્રતિપન્નં ગઙ્ગાશબ્દેન જ્ઞાપ્યતે ।
લાક્ષણિકો ઽપિ હિ શબ્દો લક્ષ્યપ્રમોત્પાદાય પ્રયુજ્યતે ।
અન્યથા પ્રયોજનાન્તરાભાવેન વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ચાપ્રમેયે હેતુફલયોરસમ્ભવાત્કથં લક્ષણાસમ્ભવઃ ।
નનુ પ્રસિદ્ધિરેવ લક્ષણાહેતુર્ન પ્રમાણપ્રસિદ્ધિઃ વિશેષણવૈયર્થ્યાત્ ।
તથાચ સ્વતઃ સિદ્ધે કથં લક્ષણા ન સમ્ભવતીતિ ।
એવં તર્હિ સુતરાં લક્ષણા નોપપદ્યત ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
નનુ લાક્ષણિકાઃ શબ્દા લક્ષ્યપ્રમામનુત્પાદયન્તો ઽપિ વિપરીતાકારવ્યાવર્તનેન (એવ) પ્રયોજનવન્તો ભવિષ્યન્તીતિ ।
ન ।
નિરાકૃતત્વાદિતિ ।
*3,235*
$જ્ઞાનાનન્દાદ્યનન્તગુણાર્ણવત્વેન સગુણં પરબ્રહ્મૈવ જિજ્ઞાસ્યમ્$
નિર્ગુણે સમન્વયં નિરાકૃત્ય વ્યતિરેકમુખેનોપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માચ્છાસ્ત્રેણ જિજ્ઞાસ્યમસ્મદીયં ગુણાર્ણવમ્

વિજ્ઞેયવાચ્યલક્ષ્યત્વપૂર્વાશેષવિશેષતઃ
ન્યાયસુધા:
યતો નિર્ગુણે સમન્વયો નોપપન્નઃ ।
તસ્માદસ્મદીયં સગુણમેવ પરં બ્રહ્મ શાસ્ત્રેણ જિજ્ઞાસ્યમઙ્ગીકરણીયમ્ ।
નનુ પૂર્વં વિષ્ણોર્જિજ્ઞાસ્યત્વમુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તુ સગુણસ્ય બ્રહ્મણ ઇતિ વિરોધ ઇત્યત ઉક્તમ્- વાસુદેવાખ્યમિતિ ॥
તથાપિ પ્રાક્ સગુણસ્ય હેયત્વાદિકમભિહિતમ્, ઇદાનીં તુ જિજ્ઞાસ્યત્વમિતિ કુતો ન વિરોધ ઇત્યત ઉક્તમ્- ગુણાર્ણવમિતિ ॥
પૂર્વમનિર્વચનીયાવિદ્યાવચ્છિન્નસ્ય સગુણસ્યાપ્રામાણિકત્વમ્ પ્રાકૃતસત્ત્વાદિગુણબદ્ધસ્ય હેયત્વાદિકં ચાભિહિતમ્ ।
ઇદાનીં તુ જ્ઞાનાનન્દાદ્યનન્તગુણાર્ણવત્વેન સગુણં પરબ્રહ્મોપાદેયમુચ્યત ઇતિ કો વિરોધઃ ।
અર્ણવ ઇવાચરતીતિ ક્વિપિ કૃતે ઽણર્વતેઃ પચાદ્યચિ કૃતે ઽર્ણવશબ્દઃ ત્રિલિઙ્ગઃ સાધુઃ ।
નન્વેકમેવાદ્વિતીયમિતિ બ્રહ્મણો નિર્ગુણત્વમભિધીયતે, અતઃ કથં ગુણાર્ણવત્વમિત્યત ઉક્તમ્- અદ્વન્દ્વમખિલોત્તમમિતિ ॥
અદ્વન્દ્વમસમમ્ ।
સમાધિકરાહિત્યં શ્રુત્યર્થ ઇત્યર્થઃ ।
*3,237*
$સર્વપ્રમાણાવિષ્યત્વાત્ નિર્ગુણં બ્રહ્મ શશવિષાણયિતમ્$
ન કેવલં નિર્ગુણે શાસ્ત્રસમન્વયો નોપપદ્યતે ।
કિન્તુ તસ્ય સત્ત્વમેવાનુપપન્નમિત્યાહ- વિજ્ઞેયેતિર્ ॥
વિજ્ઞેયવાચ્યલક્ષ્યત્વપૂર્વાશેષવિશેષતઃ

નિર્ગતં મનસો વાચો ...

*3,237f.*
ન્યાયસુધા:
દ્વન્દ્વાત્પરસ્ત્વપ્રત્યયઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બદ્ધયતે ।
પૂર્વપદેન રૂપાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
તન્નિર્ગુણં બ્રહ્મ નાસ્ત્યેવેતિ બહિરેવ પ્રતિજ્ઞા દ્રષ્ટવ્યા ।
કુતઃ ।
મનસો વાચશ્ચાગોચરં યતઃ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
સર્વપ્રમાણાગોચરત્વાચ્છશવિષાણવદિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ગવાં જ્ઞાનાનાં ચરો વૃત્તિરસ્મિન્નિતિ ગોચરમ્ ।
વિષય ઇતિ યાવત્ ।
તેન નપુંસકોપપત્તિઃ ।
સર્વપ્રમાણાવિષયત્વં કુત ઇત્યત ઉક્તં વિજ્ઞેયત્વપૂર્વવિશેષેભ્યો નિર્ગતમિતિ ।
વિજ્ઞેયત્વાભાવાન્ન કસ્યાપિ પ્રમાણસ્ય વિષયઃ ।
વાચ્યત્વલક્ષ્યત્વસદૃશગુણયોગિત્વાભાવાચ્ચ ન શાબ્દત્વમ્ ।
રૂપાદ્યભાવાચ્ચ ન પ્રત્યક્ષત્વમ્ ।
લિઙ્ગસમ્બન્ધાભાવાચ્ચ નાનુમેયત્વમિતિ ।
*3,239*
નનુ પ્રમાણગોચરસ્યાપિ નિર્ગુણસ્ય સ્વપ્રકાશતયા સિદ્ધિર્ભવિષ્યતીત્યત આહ- યદીતિ ॥
... યદિ તત્ સ્યાદગોચરમ્ ।
અસ્તુ તન્મા વદેદ્ વાદી નચાસ્મચ્છાસ્ત્રગં તુ તત્ ॥ મનુવ્_1,1.145બ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
એવમપિ યદિ સ્વપ્રકાશતયા તદ્બ્રહ્મ સ્યાત્ તર્હ્યસ્તુ ।
કિન્તુ સમન્વયવિષયતયા ન વક્તવ્યમ્ ।
યતો ઽસ્મચ્છાસ્ત્રગં વેદાદિવિષયો ન ભવતિ ।
તદ્વિષયત્વે સ્વપ્રકાશત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રકાશાન્તરવ્યાવૃત્તિર્હિ સ્વપ્રકાશશબ્દેનાભિપ્રેતા માયાવાદિના ।
તદિદમેકં સન્ધિત્સતો ઽન્યચ્ચ્યવત ઇત્યાયાતમ્ ।
યદ્બ્રહ્માસ્તિત્વમભિલષિતઃ શાસ્ત્રાવિષયત્વમાપતિતમ્ ।
વાદીતિ પરિહાસઃ ।
માશબ્દો ઽયં ન માઙ્ ।
અતો લિઙા સમ્બન્ધઃ ।
*3,241*
$વચનજન્યજ્ઞાનાવિષયતયા સ્વપ્રકાશત્વં વચનજન્યજ્ઞાનવિષયતયા ઇતિ વચનવિષયત્વં વ્યાહતમ્$
આહ ।
સ્વપ્રકાશસ્યાપિ બ્રહ્મણો ન શાસ્ત્રવિષયત્વં વિરુદ્ધમ્ ।
વચનજન્યસ્ફુરણાશ્રયતયા તત્કર્મતયા વા વચનવિષયત્વાભાવેન સ્વપ્રકાશત્વમ્ ।
વચનજન્યવૃત્તિવ્યાપ્યતયા તદ્વિષયત્વં ચેતિ વ્યવસ્થોપપત્તેરિતિ ।
તદસત્ ।
સ્ફુરણં હિ જ્ઞાતતા વા જ્ઞાનં વા ।
નાદ્યઃ ।
સ્વરૂપસ્યૈવ નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
દ્વિતીયે ઽપિ જ્ઞાનાશ્રયતયા વિષયત્વં ન ક્વચિદિતિ કર્મત્વમેવાશ્રયણીયમ્ ।
જ્ઞાનકર્મત્વં ચ જ્ઞાનવિષયતાતિરિક્તં નાસ્તિ ।
તતશ્ચ વચનજન્યજ્ઞાનાવિષયત્વમુક્તં સ્યાત્ ।
વૃત્તિરિતિ ચ જ્ઞાનં તદતિરિક્તં બોધ્યતે ।
ન તાવત્તદતિરિક્તમ્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
આદ્યે તુ વ્યાપ્યત્વં ન વિષયત્વાતિરિક્તં નિરૂપયિતું શક્યમિતિ વચનજન્યજ્ઞાનવિષયત્વમેવોક્તં સ્યાત્ ।
તથાચ વ્યાઘાતપ્રસઙ્ગેન નૈકમપિ સિદ્ધયતીત્યાશવાનાહ- અવાચ્યમિતિ ॥
અવાચ્યં વાચ્યમિત્યુક્તવા કિમિત્યુન્મત્તવન્મૃષા ।
અસ્મચ્છાસ્ત્રસ્ય ચૌર્યાય યતતે સ્વોક્તિદૂષકઃ

ન્યાયસુધા:
અવાચ્યં વચનજન્યજ્ઞાનવિષયઃ ઇત્યુક્તવા પુનશ્ચ વાચ્યં વચનજન્યજ્ઞાનવિષયો ભવતીત્યુન્મત્તવત્સ્વોક્તિદૂષકો વ્યાહતભાષી ।
કિમિતિ મૃષા વૃથૈવાસ્મચ્છાસ્ત્રસ્ય વેદસ્ય ચૌર્યાય નિર્ગુણવિષયતયા યોજયિતું યતતે ।
નહિ વ્યાહતભાષિણઃ કિઞ્ચિત્સિદ્ધયતિ ।
ઉન્મત્તવચ્ચોરવચ્ચેતિ ।
*3,243*
$શ્રુતિસૂત્રયોઃ સગુણવિષયત્વેન ન નિર્વિષયત્વાપત્તિઃ$
સ્યાદેતત્ ।
શ્રુતિસૂત્રયોસ્તાવદેકાર્થત્વં યુક્તમ્ ।
અન્યથા કરણેતિકર્તવ્યતાભાવાનુપપત્તેઃ ।
શ્રુતયશ્ચોપક્રમાદિવશાત્ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમદ્વિતીયં નિર્ગુણમેવ પ્રતિપાદયન્ત્યો નિરવકાશાઃ પ્રતીયન્તે ।
તતસ્તન્મીમાંસાપિ તદ્વિષયૈવ ।
તથા ચાન્યથાનુપપત્તેયર્થાકથઞ્ચિત્ શ્રુતિસૂત્રયોર્નિર્ગુણવિષયત્વમુપપાદનીયમ્ ।
અન્યથા વિષયાભાવેનાપ્રામાણ્યાપત્તેરિત્યત આહ- જન્માદીતિ ॥
જન્માદિકારણં યત્તત્ સાક્ષાન્નારાયણાભિધમ્ ।
વદન્તુ શ્રુતયો બ્રહ્મ શાસ્ત્રં ચૈતત્ તદર્થતઃ

પ્રવૃત્તમસ્ત્વવાચ્યં તે મૈવ બ્રૂયાઃ કથઞ્ચન
*3,243f.*
ન્યાયસુધા:
ન શ્રુતિસૂત્રયોર્નિર્વિષયત્વાપત્તિભયેનાવાચ્યસ્યાપિ તદ્વિષયત્વં કલ્પ્યમ્ ।
સગુણવિષયત્વેન સવિષયત્વોપપત્તેઃ ।
નચોપક્રમાદિવૈગુણ્યમ્ ।
"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ; ઇત્યાદૌ સાક્ષાજ્જન્માદિકારણત્વેન,"નારાયણં મહાજ્ઞેયમ્ઽ; ઇતિ નારાયણાદિશબ્દોદિતગુણવત્તયા ચ સર્વત્ર સગુણસ્યૈવ પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ ।
*3,245*
સર્વપ્રમાણાવિષયસ્ય શાસ્ત્રવિષયત્વાઙ્ગીકારે યો વ્યાઘાત ઉક્તો નાસૌ સુક્ષ્મેક્ષિકામાશ્રિત્ય ।
યેન સુક્ષ્મેક્ષિકાયામવિદ્યમાનમપિ દૂષણં સ્ફુરતીતિ શઙ્કયેત ।
યથાઽહ
"ન ચાત્રાતીવ કર્તવ્યં દોષદૃષ્ટિપરં મનઃ ।
દોષો હ્યવિદ્યમાનો ઽપિ તત્પરાણાં પ્રદૃશ્યતેઽ; ॥
ઇતિ ।
કિન્તુ સ્થૂલદૃષ્ટિભિરપ્યયં વ્યાઘાતઃ સુજ્ઞાન ઇત્યાશયવાનાહ- સર્વશબ્દૈરિતિ ॥
સર્વશબ્દૈરવાચ્યં તદુક્તવા તદ્વિષયં પુનઃ

*3,246*
ન્યાયસુધા:
ઉન્મત્તં વ્યાહતભાષિણમ્ ।
$મુખ્યવૃત્યા સમન્વયપ્રતિપાદનમેવાત્ર ન સાઙ્ખ્યનિરાકરણમ્$
નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ સમન્વયનિરાકરણમુપસંહરતિ- મા વદ ઇતિ ॥
મા વદો મા વિજાનીહિ ત્યજાસ્મચ્છાસ્ત્રચોરતામ્ ॥ મનુવ્_1,1.149*
ન્યાયસુધા:
યતો વક્તું જ્ઞાતું ચ ન શક્યં તસ્માચ્છાસ્ત્રસ્ય તદ્વિષયત્વાગ્રહો ઽપિ ત્યાજ્ય ઇતિ ભાવઃ ॥
મા વદ ઇતિ ॥
સ્મશબ્દો ઽત્રાધ્યાહાર્યઃ ।
તેન ચ લઙુપપત્તિઃ ।
મા વિજાનીહીતિ માશબ્દો ઽયમ્ ।
અતો નિર્ગુણે સમન્વયસ્યાપ્રતિજ્ઞાતત્વાદ્વચનવૃત્ત્યૈવ સમન્વયો ઽયમિતિ વાચ્યત્વસમર્થનમેવ પ્રથમસઙ્ગતં ન સાઙ્ખયનિરાકરણમિતિ સિદ્ધમ્ ।
*3,248*
$સ્વવ્યાખ્યાનદાર્ઢ્યાય પરનિરાકરણં ન દોષમાવહતિ$
નનુ યથા સૂત્રાવિવક્ષિતં સાઙ્ખયનિરાકરણં કુર્વતો મમ દોષઃ તથા મન્નિરાકરણં કુવર્તો ભવતો ઽપિ કથં ન દોષઃ સ્યાત્ ।
ન હીદં કસ્યચિત્સૂત્રસ્યાર્થતયોચ્યત ઇત્યત આહ- વયમિતિ ॥
વયં ત્વાં શ્રુતિયુક્તિભ્યાં બદ્ધ્વાસ્મચ્છાસ્ત્રમઞ્જસા ।
વિચારયામઃ શ્રુતિભિર્યુક્તિભિશ્ચૈવ સાદરમ્

ન્યાયસુધા:
ત્વામપવ્યાખ્યાતારં શ્રુતિયુક્તિભ્યાં બદ્ધ્વા નિરાકૃત્યાસ્મચ્છાસ્ત્રં વેદં સૂત્રસૂચિતાભિઃ શ્રુતિભિર્યુક્તિભિશ્ચાઞ્જસા નૈરન્તર્યેણ સાદરં ચ શિષ્યૈર્વિચારયામ ઇતિ ।
અનેનેદમુદિતં ભવતિ ।
યાવદાપાતરમણીયં પરેષાં વ્યાખ્યાનં શિષ્યાઃ પશ્યેયુઃ, ન તાવદસ્મદુક્તે સૂત્રાણાં નિજાર્થે ઽપ્યઞ્જસાઽદરં કુર્યુઃ ।
કિમસૌ સૂત્રાર્થઃ કિં વાયમિતિ સન્દેહાવસ્કન્દનાત્ ।
નિરાકૃતે ત્વપવ્યાખ્યાને નૈરન્તર્યાદરાભ્યામસ્મદુક્તમેવ (સૂત્રા)અર્થમુપાદાય શાસ્ત્રાર્થમીમાંસાયાં નિર્વિચિકિત્સાઃ પ્રવર્તેરન્ ।
અતો મા(નામ)ભૂદયં સૂત્રાર્થસ્તથાપિ સૂત્રાર્થગ્રહણોપાયત્વાદ્વયાકરણાદાવુદાહરણપ્રત્યુદાહરણપ્રદર્શનાદિવન્ન કઞ્ચન દોષમાવહતિ ।
કિં નામ ગુણહેતુરેવ ભવતીતિ ।
*3,249*
$અવાચ્યાજ્ઞેયાદીનાં શ્રુત્યન્તરેણ અર્થકથનમ્$
નનુ યદિ વાચ્યમેવ બ્રહ્મ કો ઽર્થસ્તર્હ્યવાચ્યત્વાદ્યભિધાત્રીણાં શ્રુતિસ્મૃતીનામિત્યતઃ શ્રુત્યન્તરેણૈવ તદર્થમાહ- અદ્ભુતત્વાદિતિ ॥
*3,250*
અદ્ભુતત્વાદવાચ્યં તદતર્ક્યાજ્ઞેયમેવ ચ ।
અનન્તગુણપૂર્ણત્વાદિત્યૂદે પૈઙ્ગિનાં શ્રુતિઃ ॥ મનુવ્_1,1.151અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
આશ્ચર્યતમત્વાત્ ।
કથમાશ્ચર્યતમત્વમ્ ।
અનન્તગુણપૂર્ણત્વાત્ ।
દુર્લભં હ્યાશ્ચર્યં ભવતિ ।
ન હ્યનન્તગુણપૂર્ણં સુલભમ્ ।
ભાસનોપસમ્ભાષેત્યાત્મનેપદમ્ ।
વાચ્યત્વસ્યોપપાદિતત્વાત્ ।
અર્થકથનમાત્રેણૈવાલમ્ ।
શ્રુત્યુદાહરણં તુ દાર્ઢ્યાર્થમિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
*3,251*
$વાચ્યસ્યાવચ્યત્વં લોકેઽપિ રૂઢિતઃ સિદ્ધમ્$
આશ્ચર્યં હિ વસ્તુ વાચ્યમપિ ન તેન તેનાકારેણ વિશેષતો નિર્દોષ્યું શક્યતે ।
વ્યુત્પત્ત્યભાવાત્ ।
વાઙ્મનસયોર્વ્યાકુલત્વાદ્વેત્યતો ઽવાચ્યમિત્યુચ્યતે ।
મુખ્યાતિક્રમેણામુખ્યપ્રયોગે કિં પ્રયોજનમિતિ ચેત્ ।
સ્યાદયં પ્રયોજનાનુયોગો યદ્યયં સ્વતન્ત્રપ્રયોગઃ સ્યાત્ ।
નૈતદસ્તિ ।
રૂઢત્વાત્ યથોક્તમ્,"રૂઢોપચારો રૂઢલક્ષણોપચારો લક્ષણાઽ; ઇતિ ।
અન્યો ઽપ્યાહ"મુખ્યાર્થબાધે તદ્યોગે રૂઢિતો ઽથ પ્રયોજનાત્ઽ; ઇતિ ।
તદિદમાહ- અવાચ્યમિતિ ॥
અવાચ્યમિતિ લોકે ઽપિ વક્તયાશ્ચાર્યતમં ભુવિ

*3,252f.*
ન્યાયસુધા:
$શ્રુતિવ્યાખ્યાનસ્ય ક્રમાનુલ્લઙ્ઘને નિમિત્તકથનમ્$
નન્વેતચ્છ્રુતિવ્યાખ્યાનં સૂત્રવ્યાખ્યાનાનન્તરમેવ કર્તવ્યમ્ ।
તત્રૈવ પૂર્વપક્ષશ્રુતેઃ શઙ્કિતત્વાત્ ।
અત્ર વ્યાખ્યાનં તુ ન સઙ્ગતમિતિ ।
મૈવમ્ ।
સૂત્રપૂર્વપક્ષિણેવાપવ્યાખ્યાત્રાપિ લક્ષણયા બ્રહ્મણિ સમન્વયં સમર્થયમાનેનૈતચ્છ્રુતિસ્મૃત્યુપાદાનસ્ય કર્તુમુચિતત્વાત્ ।
તથા ચોભૌ પ્રતિસૂત્રવ્યાખ્યાપવ્યાખ્યાપ્રત્યાખ્યાનયોરવસાને શ્રુત્યાદિવ્યાખ્યાનં યુક્તમેવેતિ ।
*3,253*
$અધિકરણોપસંહારઃ$
તદેવં બ્રહ્મણો વાચ્યત્વાદ્ગતિસામાન્યાચ્ચ યુક્તં સમન્વયસૂત્રમિતિ સિદ્ધમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં ઈક્ષત્યધિકરણમ્ ॥
*3,255*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આનન્દમયાધિકરણમ્ ॥
$અધ્યાયસ્વરૂપનિરૂપણમ્$
॥ ઓં આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ ઓં ॥
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ યસ્ય બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસા વિહિતા તત્સ્વરૂપં જન્માદ્યસ્ય યતઃ શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ લક્ષણપ્રમાણાભ્યાં સ્વેતરસમસ્તવસ્તુવ્યાવૃત્તતયાવધારિતમ્ ।
પ્રમાણસ્યાન્યપરત્વશઙ્કયા લક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિઃ સમન્વયસૂત્રેણ પરિહૃતા ।
બ્રહ્મણશ્ચ સકલશાસ્ત્રપ્રમાણકત્વાસમ્ભાવનાશઙ્કેક્ષત્યધિકરણે નિરાકૃતા ।
નહિ લક્ષણપ્રમાણનિરૂપણવ્યતિરેકેણ વસ્તુવિચારણં નામાસ્તિ ।
સમ્ભાવનયા તુ ન વરત્વવધારણાર્થા ।
અપ્રમાણત્વાત્ ।
કિન્તુ યત્રાસમ્ભાવનયા સમીચીનયોરપિ લક્ષણપ્રમાણયેરતથાભાવશઙ્કયા પ્રવૃત્તિસઙ્કોચસ્તત્રૈવ સમ્ભાવનોપયોગઃ ।
વસ્તુતસ્તુ લક્ષણપ્રમાણાભ્યામેવ વસ્તુવ્યવસ્થેત્યતો બ્રહ્મસ્વરૂપનિરૂપણે ઽવશેષાભાવાત્કિમાનન્દમયો ઽભ્યાસાદિત્યાદિનાધ્યાયેનેત્યાશઙ્કયાધ્યાયશેષસ્ય કૃત્યમાહ- એવમિતિ ॥
આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્

॥ ઓં આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ ઓં ॥
એવં શાસ્ત્રાવગમ્યત્વે વિભાગેન સમન્વયમ્ ।
આનન્દમય ઇત્યાદિનાધ્યાયેન વદત્યજઃ

ન્યાયસુધા:
સત્યમ્ ।
ન બ્રહ્મસ્વરૂપનિરૂપણે કિમપ્યવશિષ્યમ્ ।
તથાપિ તત્તુ સમન્વયદિત્યુપક્રમાદિતાત્પર્યલિઙ્ગબલાત્સકલસ્યાપિ શાસ્ત્રસ્ય યો બ્રહ્મણિ પરમમુખ્યયા વૃત્ત્યા પ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકત્વલક્ષણસમન્વયો ઽભિહિતસ્તમેવ સમન્વયં વિભાગેન પ્રપઞ્ચેનાનન્દમય ઇત્યાદિનાધ્યાયેન વદતિ સૂત્રકાર ઇતિ ન વૈયર્થ્યમ્ ।
તત્તુ સમન્વયાદિતિ હિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોક્તમ્ ।
તદ્યાવદુદાહરણત્વેન વાક્યવિશેષાનુપાદાય વિમર્શપૂર્વકં પૂર્વોત્તરપક્ષોપાલમ્ભસાધનાભ્યાં ન પ્રપઞ્ચ્યતે તાવદનુક્તપ્રાયમર્કાકારિત્વાત્ ।
અન્યથા પરો ઽપિ હ્યન્યદેવ સમન્વયાદિત્યુક્તવા કૃતી સ્યાત્ ।
યદિ હિ પ્રત્યયમનુત્પાદ્યૈકો ઽયં ભૂમધ્યપ્રદેશ ઇતિ બ્રૂયાત્ ।
તદા પરો ઽપિ કિં ન બ્રૂયાત્પરસ્તાદ્વિતસ્તેરિતિ ।
તસ્માદાવશ્યકં સમન્વયપ્રપઞ્ચનમ્ ।
તદનેન સમન્વયસૂત્રેણાધ્યાયશેષસ્ય પ્રપઞ્ચ્યપ્રપઞ્ચકભાવેન સઙ્ગતિર્દર્શિતા ।
એવં તર્હિ તદાનન્તર્યમેવ સ્યાત્કુતોવ્યવધાનમિત્યત ઉક્તમેવમિતિ ।
એવમીક્ષત્યધિકરણવ્યુત્પાદિતન્યાયેન બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રાવગમ્યત્વે મુખ્યયા વૃત્ત્યા સકલશાસ્ત્રપ્રતિપાદ્યત્વે સમ્ભાવિતે સતીતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
સત્યં પ્રપઞ્ચનમનન્તરપ્રાપ્તમ્ તથાપ્યવાચ્યત્વાદ્યાશઙ્કાનિરાસેન શાસ્ત્રાવગમ્યત્વસમ્ભાવનાસમર્થનેન વ્યવધીયતે ।
સતિ હિ તસ્મિન્ન(ન્નેત)સ્યાવસરઃ ।
શબ્દલેશસઞ્ચારાસમ્ભવે વાક્યતાત્પર્યવિચારસ્યાનવકાશત્વાત્ ।
નહિ તોયાભ્યવહારાસમર્થસ્ય મુમૂર્ષોઃ શષ્કુલીભક્ષણં સચેતનઃ સમ્ભાવયતીતિ ।
"સ્વાદિષ્વસર્વનામસ્થાનેઽ; ઇતિ પદસંજ્ઞાનુશાસનાદત્ર ન યતિભઙ્ગઃશઙ્કનીયઃ ।
*3,276*
$પરાભિમતાધ્યાયસ્વરૂપપરીક્ષા$
માયાવાદી તૂત્તરસૂત્રસન્દર્ભમાક્ષિપ્ય સમાધાનમાહ ।
દ્વિરૂપં હિ બ્રહ્માવગમ્યતે વેદાન્તવાક્યેષુ ।
નામરૂપવિકારોપાધિવિશિષ્ટં તદ્વિપરીતં ચ સર્વોપાધિવિવર્જિતમ્ ।
"યત્ર હિ"દ્વૈતમિવ ભવતિઽ"સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિન્ત્ય ધીરઃઽ; ઇત્યેવં સહસ્રશો ઽવિદ્યાવિદ્યાવિષયભેદેન બ્રહ્મણો દ્વિરૂપતાં દર્શયન્તિ વેદાન્તવાક્યાનિ ।
તત્રાવિદ્યાવસ્થાયાં બ્રહ્મણ ઉપાસ્યોપાસકાદિલક્ષણઃ સર્વો વ્યવહારઃ ।
તત્ર કાનિચિદ્બ્રહ્મણ ઉપાસનાન્યભ્યુદયાર્થાનિ ।
કાનિજિક્રમમુક્તયર્થાનિ કાનિચિત્કર્મસમૃદ્ધયર્થાનિ ।
એવમપેક્ષિતોપાધિભેદં બ્રહ્મોપાસ્યત્વેન નિરસ્તસમસ્તોપાધિ તુ જ્ઞેયત્વેનોપદિશ્યત ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રદર્શનાયેત્તરગ્રન્થ આરભ્યત ઇતિ ।
*3,276f.*
તદિદમનુપપન્નમ્ ।
બ્રહ્મણો દ્વૈરૂપ્યસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્ ।
સર્વાણ્યપિ હિ વેદવાક્યાન્યસઙ્ખયેયકલ્યાણગુણાકરં સકલદોષગન્ધવિધુરમેકરૂપમેવ બ્રહ્મ નારાયણાખ્યં પ્રતિપાદયન્તિ ।
કિન્તુ કાનિચિત્સર્વજ્ઞત્વસર્વેશ્વરત્વસર્વાન્તર્યામિત્વસૌન્દર્યૌદાર્યવીર્યાદિગુણવિશિષ્ટતયા ।
કાનિચિદપહતપાપ્મત્વનિર્દુઃખત્વપ્રાકૃતભૌતિકવિગ્રહરહિતત્વાદિદોષાભાવવિશિષ્ટતયા ।
કાનિચિતદિગહનતાજ્ઞાપનાય વાઙ્મનસાગોચરત્વાદ્યાકારેણ ।
કાનિચિત્સર્વપરિહારેણ તસ્યૈવોપાદાનાયાદ્વિતીયત્વેન ।
કાનિચિત્સર્વસત્તાપ્રતીતિપ્રવૃત્તિનિમિત્તતાપ્રતિપત્ત્યર્થં સર્વાત્મકત્વેન ઇત્યેવમાદ્યનેકપ્રકારૈઃ પરમપુરુષં બોધયન્તિ ।
તતો વ્યાકુલબુદ્ધયો ગુરુસમ્પ્રદાયવિકલા અશ્રુતવેદવ્યાખ્યાતારઃ સર્વત્રાપ્યેકરૂપતામનનુસન્દધાના વેદં છિન્દન્તિ ।
ન (ચ)એતદ્દ્વૈરૂપ્યપ્રપઞ્ચનમુત્તરત્રોપલભ્યતે ।
નાપ્યસ્યાવિદ્યાવિષયસ્ય પ્રપઞ્ચનં મોક્ષશાસ્ત્રે ઽત્રોપયુજ્યતે ।
પ્રસઙ્ગાદુચ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
સર્વસ્વ પ્રાસઙ્ગિકત્વે પ્રતિપાદ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદિદમાભાણકં લૌકિકાનાં નાતિવર્તતે"સાર્થાદપિ તસ્કરા બહવઃઽ; ઇતિ ।
એતચ્ચ સગુણનિર્ગુણભેદં નિરાકુર્વતાઽચાર્યેણ નિરસ્તમિતિ નેહ પુનઃ પ્રક્રાન્તમ્ ।
તથાચ ભાષ્યમ્ ।
નાન્યથા તદદૃષ્ટેરિતિ ।
*3,281*
$પ્રથમપાદે પ્રસિદ્ધ નામાત્મકશબ્દાનાં સમન્વયકથનમ્$
નન્વેવમધ્યાયસ્ય સમન્વયપ્રતિપાદનલક્ષણૈકાર્થત્વેનૈકવાક્યત્વે સતિ પાદભેદઃ કિંનિબન્ધનઃ ।
અવાન્તરાર્થોપાધિભેદાદિતિ ભાવેનાહ- તત્રેતિ ॥
તત્રાન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં વિષ્ણાવેવ સમન્વયમ્ ।
શબ્દાનાં પ્રથમે પાદે ... ॥ મનુવ્_1,1.153અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
ચતુર્વિધા (હિ) વૈદિકાઃ શબ્દાઃ ।
કેચિદ્બ્રહ્મણ્યેવપ્રસિદ્ધાઃ ।
અન્યે ઽન્યત્રપ્રસિદ્ધાઃ, કેચિદુભયત્રપ્રસિદ્ધાઃ, અપરે ત્વન્યત્રૈવપ્રસિદ્ધા ઇતિ ।
સર્વે ઽપિ પ્રત્યેકં નામલિઙ્ગાત્મકતયા ।
દ્વિવિધાઃ ।
સાક્ષાદ્ધર્મિવાચિનો નામાત્મકાઃ ।
ધર્મદ્વારા ધર્મિણિ વર્તમાના લિઙ્ગાત્મકાઃ ।
તેષુ બ્રહ્મણિ પ્રસિદ્ધાનાં સમન્વયો ન વક્તવ્યઃ ।
વિવાદાભાવાત્ ।
તત્રૈવ ચ મીમાંસાવતારાત્ ।
તત્ર વક્તવ્યસમન્વયેષુ ત્રિવિધેષુ શબ્દેષ્વન્યત્રપ્રસિદ્ધાનાં નામાત્મકાનાં શબ્દાનાં વિષ્ણાવેવ સમન્વયમ્ ।
તત્ર પ્રથમે ઽધ્યાયે પ્રથમે પાદે વદત્યજઃ ।
અન્યેષામન્યેષ્વિતિ તત્રતત્ર વક્ષ્યતિ ।
ક્રમનિયમે તુ હેતુરુપરિષ્યાદ્વક્ષ્યતે ।
પ્રથમે સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનાં દ્વિતીયતૃતીયયોરસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનાં સમન્વયઃ ।
ચતુર્થે પ્રધાનસ્ય શાબ્દત્વનિરાકરણમિત્યુક્તમ્ ।
દ્વિતીયતૃતીયપાદોદાહરણવાક્યાનામપિ બહુલં સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગત્વાત્ ।
દ્વિતીયતૃતીયયેર્ભેદાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
સગુણનિર્ગુણપ્રાચુર્યેણ તદ્ભેદ ઇતિ કશ્ચિત્ ।
તન્ન ।
નિરાકૃતત્વાત્ ।
પ્રધાનશાબ્દત્વનિરાસસ્યેક્ષત્યધિકરણાનન્તર્યં વિહાય વિક્ષેપે કારણાભાવાચ્ચ ।
*3,293*
$આનન્દમયાધિકરણે ગુણિસામાન્યવાચિનાં ગુણવાચિનાં ચ સમન્વયઃ$
નન્વત્ર પાદે સપ્તાધિકરણાનિ સમન્વયવિભાગાર્થાનિ ।
તત્ર સપ્તાનાં શબ્દાનાં બ્રહ્મણિ સમન્વયઃ સિદ્ધયેત્ ।
તત્કથમન્યત્રસિદ્ધાનાં નામાત્મકાનાં સર્વશબ્દાનાં સમન્વયસિદ્ધિરત્ર સ્યાત્ ।
અન્યથા સમન્વયસૂત્રેણૈવાલમ્ ।
કિમનેનાત્યલ્પપ્રપઞ્ચનેનેતિ ।
મૈવમ્ ।
એકૈકત્રાધિકરણે સમાનન્યાયાનમનેકશબ્દરાશીનાં નિર્ણીયમાનત્વાત્ ।
વાક્યવિશેષગ્રહણસ્ય પૂવર્પક્ષવિશેષોપાદાનસ્ય સિદ્ધાન્તપ્રમાણવિશેષસ્વીકારસ્ય ચોદાહરણાર્થત્વાત્ ।
પ્રત્યેકં નિર્ણયે શાસ્ત્રસ્યાપર્યવસાનપ્રસઙ્ગઃ ।
વિશ્વતોમુખતા ચ સૂત્રાણાં ન સ્યાત્ ।
તર્હિ નિર્ણેતવ્યશબ્દાવચ્છેદકોપાધયો વક્તવ્યાઃ ।
અન્યથાસ્યેદમુદાહરણમિતિ જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
સર્વોદાહરણત્વે ચ સર્વથાધિકરણાન્તરાનારમ્ભપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
સત્યમ્ ।
સન્તિ પ્રત્યધિકરણં નિર્ણેતવ્યાર્થાવચ્છેદકોપાધય ઇત્યાશયવાનાનન્દમયાધિકરણનિર્ણેયશબ્દોપાધિમાહ- ગુણીતિ ॥
*3,294*
... ગુણિસામાન્યવાચિનામ્

ન્યાયસુધા:
ગુણવાચિનાં ચ પ્રથમમાહ દેવઃ સમન્વયમ્
ન્યાયસુધા:
આનન્દમયાદિશબ્દા હિ ગુણિસામાન્યં વદન્તિ ।
ન શતક્રત્વાદિશબ્દેભ્ય ઇવૈતેભ્યો ગુણિવિશેષપ્રતીતિરસ્તિ ।
તે ચ મયટ્પ્રત્યયાદિના બ્રહ્મણે ઽન્યત્પ્રત્યાયયન્તીતિ ભવન્ત્યન્યત્રપ્રસિદ્ધાઃ ।
ગુણવાચિનસ્ત્વાનન્દાદયસ્તે ગુણિનિ બ્રહ્મણિ વર્તિતું નાર્હન્તીત્યન્યત્રપ્રસિદ્ધાઃ ।
ગુણગુણિનોરભેદસ્ત્વહિકુણ્ડલાધિકરણ એવ સાક્ષાત્સૂત્રકૃતા વક્ષ્યતે ।
અભેદે ઽપિ શબ્દાદિસાઙ્કર્યાભાવશ્ચેતિ ।
*3,296*
$આનન્દમયાદિપઞ્ચકસ્ય વિષ્ણુવાચકત્વમ્$
તૈત્તિરીયકે સ વા એષ પુરુષો ઽન્નરસમય ઇત્યદિનાન્નમયપ્રાણમયમનોમયવિજ્ઞાનમયાનન્દમયાઃ પઠ્યન્તે ।
તત્ર સંશયઃ ।
કિમેતે ઽન્નમયાદયઃ પરમાત્મૈવ ।
ઉત તદન્યઃ કશ્ચિદિતિ ।
સર્વત્ર બ્રહ્મશબ્દશ્રવણાત્તસ્ય ચ વિષ્ણાવન્યત્ર ચ પ્રયોગાત્ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અન્ય એવાન્નમયાદિશબ્દાર્થ ઇતિ ।
કુતઃ ।
અન્નમયાદિશબ્દા હિ વિકરવાચિનઃ ।
મયટ્ પ્રત્યયસ્ય વિકારાર્થેઽનુશાસનાત્ ।
વિકારસ્ય ચ શરીરાદિકોશેષુ સમ્ભવાત્ ।
સર્વવિકારાત્મકત્વેન પ્રકૃતૌ વોપપત્તેઃ ।
જીવાનાં વા વિકારાભિમાનિનામન્નમયત્વાદિકં યુક્તમ્ ।
ગૌરઃ શ્યામ ઇત્યાદિવત્ ।
અધિષ્ઠાત્રીણાં બ્રહ્માદિદેવતાનાં વાયં શબ્દઃ સમ્ભવતિ ।
અશનિરિન્દ્ર ઇતિવત્ ।
નચ વિકારત્વં પરસ્ય બ્રહ્મણઃ સમ્ભવતિ ।
નિર્વિકારો ઽક્ષરઃ શુદ્ધ ઇત્યાદેઃ ।
યદ્યપિ વિકાર ઇવ પ્રાચુર્યે ઽપિ મયટ્પ્રત્યયો ઽસ્તિ ।
તથાપ્યન્નમયશબ્દસ્તાવદ્વિકારાર્થો ઽઙ્ગીકાર્યઃ ।
"ઓષધીભ્યો ઽન્નમન્નાત્પુરુષઃઽ; ઇત્યોષધિજનિતાન્નવિકારં પુરુષશબ્દાભિધેયં શરીરં પ્રકૃત્ય"સ વા એષ પુરુષો ઽન્નમન્નરસમયઃઽ; ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
"તસ્યેદમેવ શિરઃઽ; ઇત્યપરોક્ષતયા નિર્દેશાત્ ।
તથાચ દ્વૈવિધ્યકલ્પનાનુપપત્તેઃ સર્વત્ર વિકારાર્થ એવાઙ્ગીકાર્યઃ ।
કિઞ્ચાન્નમયાદયઃ પઞ્ચ, બ્રહ્મ ત્વેકમેવ, અતઃ કથં તદેતૈઃ શબ્દૈરુચ્યેત ।
અપિ ચૈતે પરસ્પરમન્યતયા શરીરશરીરિભાવેનાન્તરત્વેન ચોચ્યન્તે ।
નચૈવં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
નચ તર્હ્યાનન્દમયો ઽસ્તુ બ્રહ્મ સર્વાન્તરત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
વિકારપ્રવાહપતિતત્વાત્ ।
અન્નમયાદ્યાન્તરત્વમાત્રેણ સર્વાન્તરત્વાનિશ્ચયાત્ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિતિ પ્રકૃતં પરં બ્રહ્મ આનન્દમયસ્ય"બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ; ઇત્યવયવતયા પ્રતીયતે ।
નચાવયવ એવાવયવી, વિરોધાત્ ।
અતો ન અન્નમયાદયઃ પઞ્ચાપિ બ્રહ્મ કિં ત્વન્ય એવેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયત્સૂત્રં વ્યાખ્યાતિ- સમુદ્રશાયિનમિતિ ॥
સમુદ્રશાયિનં સર્વપ્રસૂતિપ્રસવં શ્રુતિઃ

તદેવ બ્રહ્મ પરમમિતિ સાવધૃતિર્જગૌ ।
યતો ઽતો બ્રહ્મશબ્દસ્ય તત્રૈવ નિયતત્વતઃ

યો ઽન્નં બ્રહ્મેત્યાદિરૂપાદભ્યાસાત્ તૈત્તિરીયકે ।
અન્યાસુ ચૈતદ્રૂપાસુ શાખાસ્વપિ સહસ્રશઃ

આનન્દમય ઇત્યાદ્યૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યો હરિઃ સ્વયમ્
*3,296f.*
ન્યાયસુધા:
અત્ર તૈત્તિરીયકે"અન્યાસુ ચતદૂષાસુ શાખાસ્વપિ સહસ્રશઃ ।
આનન્દમય ઇત્યાદ્યૈઃ શબ્દૈર્વાચ્યો હરિઃ સ્વયમ્ઽ; ઇત્યેતાવતાઽનન્દમયો બ્રહ્મેતિ પ્રતિજ્ઞાભાગો વ્યાખ્યાતઃ ।
તત્ર તૈત્તિરીયક ઇત્યુદાહરણવાક્યગ્રહણમ્ ।
અન્યાસ્વિતિ નિર્ણેતવ્યવ્યપદેશઃ ।
એતદ્રૂપાસ્વિતિ ગુણિસામાન્યગુણવાચિનામવતીષ્વિત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુરભ્યાસાદિતિ ।
તદ્વયાખ્યાનં યે ઽન્નમિતિ ।
"યે ઽન્નં બ્રહ્મોપાસતે, યે પ્રાણં બ્રહ્મોપાસતે, આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્, વિજ્ઞાનં બ્રહ્મ ચેદ્વેદ, અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ઽ; ઇત્યન્નમયાદિવિષયતયોદાહૃતેષુ શ્લોકેષુ બ્રહ્મશબ્દસ્યાભ્યાસાદિત્યર્થઃ ।
એકવિષયાસકૃદુક્તિર્મુખ્યો ઽભ્યાસઃ ।
ન ચૈવમત્રાસ્તિ ।
કિં ત્વસકૃદક્તિમાત્ર(મિતિજ્ઞાપ)મિતિ શઙ્કાયામેકવિષયતાપ્યસ્તીતિ જ્ઞાપયિતુમિત્યાદેરિત્યનુક્તવા ઇત્યાદિરૂપાદિત્યુક્તમ્ ।
અન્નમયાદિવિષયત્વેન બ્રહ્મશબ્દસ્ય શ્રુતત્વાદિત્યુક્તં ભવતિ ।
બ્રહ્મશબ્દેન કથમયં નિશ્ચય ઇત્યત આહ- બ્રહ્મશબ્દસ્યેતિ ॥
તદપિ કુત ઇત્યત આહ- શ્રુતિરિતિ ॥
"તદેવ બ્રહ્મ પરમમ્ઽ; ઇતિ સાવધૃતિઃ શ્રુતિઃ વિષ્ણુમેવ બ્રહ્મશબ્દવાચ્યં જગૌ યતો ઽત ઇતિ યોજના ।
તત્રાપિ તદિતિ પરામર્શવિષયો વિષ્ણુરિતિ કુત ઇત્યત ઉક્તમ્- સમુદ્રશાયિનમિતિ ॥
વ્યાખ્યાતમેતત્પ્રથમસૂત્રે ।
*3,304*
$આનન્દમયશબ્દસ્ય અન્નમયાદ્યુપલક્ષણત્વમ્$
નન્વાનન્દમય ઇત્યેવ સૂત્રે પ્રતિજ્ઞા, તત્કથમાનન્દમય ઇત્યાદ્યૈરિતિ વ્યાખ્યાનમિત્યત આહ- ઉપલક્ષણત્વમિતિ ॥
ઉપલક્ષણત્વં શબ્દાનામાનન્દમયપૂર્વિણામ્

ન્યાયસુધા:
આનન્દમયશ્ચાસૌ પૂર્વશ્ચ સ એષામસ્તિ ત આનન્દમયપૂર્વિણસ્તેષામ્ ।
સ્યાદયં વ્યાખ્યાનવ્યાખ્યેયયોર્વિસંવાદો યદ્યત્રાનન્દમયશબ્દઃ સ્વમાત્રસ્ય ગ્રાહકઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
કિં ત્વત્રાનન્દમયશબ્દસ્ય સમાનન્યાયાનામન્નમયાદિશબ્દાનામુપલક્ષણકત્વમ્ ।
એવમુત્તરત્રાપ્યાકાશાદિશબ્દાનામપિ ।
સ્વસમાનન્યાયશબ્દાન્તરોપલક્ષણત્વમવગન્તવ્યમિતિ ।
અજહલ્લક્ષણા ચૈષા ।
તેનાનન્દમયસ્ય ત્યાગો ન મન્તવ્યઃ ।
અત એવ વિકારશબ્દાદિત્યાદ્યાક્ષેપાણાં તત્પરિહારાણાં સ્વતન્ત્રયુક્તીનાં ચોપલક્ષણત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
*3,307*
$યથાશ્રુતગ્રહણે સૂત્રાણાં સર્વતોમુખત્વાનુપપત્તિઃ$
સ્યાદેતત્ ।
મુખ્યાર્થબાધે તદ્યોગે પ્રયોજને ચ સતિ લક્ષણા દૃષ્ટા ।
તદત્ર વાચકશબ્દપ્રયોગે સમ્ભવતિ કિં લાક્ષણિકશબ્દપ્રયોગે પ્રયોજનં સૂત્રકારસ્ય ।
નચેયં રૂઢલક્ષણા ।
યેન પ્રયોજનાનપેક્ષેત્યત આહ- સૂત્રસ્યેતિ ॥
સૂત્રસ્યાલ્પાક્ષરત્વેન સર્વશાખાવિનિર્ણયે ।
પુનશ્ચ પ્રાપકાદ્ધેતોસ્તત્રાધિકરણાન્તરમ્

ન્યાયસુધા:
યદિ મુખ્ય એવ પ્રયોગઃ ક્રિયતે ।
તદાન્નમયપ્રાણમયમનોમયવિજ્ઞાનમયાનન્દમયા ઇત્યેવ પ્રયોક્તવ્યં સ્યાત્ ।
તથાચ સૂત્રસ્યાલ્પાક્ષરત્વલક્ષણં હીયેત ।
શ્રુત્યા ઽર્થાદ્વા જ્ઞાયમાનસ્યાર્થસ્યાવચનં હ્યલ્પાક્ષરત્વમ્ ।
અયં ચાર્થો ઽર્થોજ્જ્ઞાયત ઇતિ વક્ષ્યામઃ ।
અતઃ સૂત્રસ્યાલ્પાક્ષરત્વેન પ્રયોજનેન લાક્ષણિકપ્રયોગઃ સૂત્રકારસ્યેતિ ।
*3,308*
નનુ સૂત્રે યથાશ્રુતમેવ ચેદ્ ગૃહ્યતે તદા કીદૃશો દોષો યેન લક્ષણા વ્યાખ્યાતવ્યેત્યત આહ- સર્વેતિ ॥
પ્રવૃત્તત્વાદિતિ શેષઃ ।
યદિ હિ સૂત્રે શ્રુતમાત્રં ગૃહ્યેત તદા સૂત્રશતેન વાક્યશતસમન્વય એવ સિદ્ધયેત્ ।
નતુ સર્વશાખાનિર્ણયઃ ।
સર્વશાખાનિર્ણયાર્થં પ્રવૃત્તશનિ ચૈતાનિ ।
સૂત્રાન્તરાભાવાત્ ।
અતઃ સર્વશાખાનિર્ણાયકત્વસ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા યથાશ્રુતમાત્રપરિત્યાગેન લક્ષણા વ્યાખ્યેયેતિ ગમ્યતે ।
લક્ષણાઽશ્રયણે હિ સર્વશાખાનિર્ણયઃ સિદ્ધયતીતિ ।
નનુ યથા યથાશ્રુતગ્રહણે બાધકમસ્તિ સૂત્રાણાં વિશ્વતોમુખત્વાસમ્ભવઃ તથોપલક્ષણાઽશ્રયણે ઽપિ બાધકસદ્ભાવઃ સમાનઃ ।
આનન્દમયશબ્દેનાન્નમયાદીનામિવ સર્વશબ્દાનામુપલક્ષયિતું શક્યત્વેનોત્તરાધિકરણારમ્ભાનુપપત્તેરિતિ ચેત્ ।
કિં સમાનન્યાયશબ્દાન્તરવિષયાધિકરણાનારમ્ભપ્રસઙ્ગો બાધકઃ ।
કિંવા ન્યાયાન્તરવિષયશબ્દાન્તરગોચરાધિકરણાનરમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
નાદ્યઃ ।
ઇષ્ટત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ ।
વૈષમ્યાત્ ।
અન્નમયાદયો હિ સમાનન્યાયતયા સમ્બન્ધેનોપલક્ષણતયા ગૃહ્યન્તે ।
તદિતરેષાં તૂપલક્ષણાયાં કઃ સમ્બન્ધઃ ।
નહિ સમ્બન્ધેન વિના લક્ષણા દૃષ્ટા ।
શબ્દત્વેન સન્દિગ્ધત્વેન ચોપલક્ષણમુપપ્લવઃ ।
તથા સતિ તત્તુ સમન્વયાદિત્યનેનૈવ પૂર્ણત્વાત્ ।
અથ સમાનન્યાયવિષયત્વે ઽપ્યધિકરણાન્તરારમ્ભો દૃશ્યતે ।
ઉપલક્ષણપક્ષે સ ન સ્યાદિત્યાપાદ્યત ઇત્યત આહ- પુનશ્ચેતિ ॥
તત્ર પૂર્વાધિકરણવ્યુત્પાદિન્યાયવિષયે ઽપ્યર્થે યદધિકરણાન્તરમારભ્યતે તત્પૂર્વાધિકરણન્યાયાચ્છાદકાધિકાશઙ્કાલક્ષણાત્પુનરધિકરણાન્તરારમ્ભપ્રાપકાદ્ધેતોર્વિદ્યમાનાદ્યુજ્યતે ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
સમાને ઽપિ ન્યાયે પુનરધિકરણાન્તરારમ્ભાન્યથાનુપપત્ત્યા યથાશ્રુત એવ સૂત્રાર્થ ઇતિ યદુક્તં તન્ન ।
અન્યથોપપત્તેઃ ।
અધિકાશઙ્કયા તન્ન્યાયવિષયત્વાભાવે પરેણાશઙ્કિતે ઽધિકાશઙ્કાનિરાકરણેન પુનસ્તન્ન્યાયવિષયત્વપ્રદર્શનાર્થત્વાદધિકરણાન્તરારમ્ભસ્ય ।
વિશ્વતોમુખત્વભઙ્ગસ્તુ નિરવકાશ ઇતિ લક્ષણાઽશ્રયણમેવ ન્યાય્યમિતિ ।
*3,310*
નનુ સર્વશાખાનિર્ણાયકત્વમેવૈષાં સૂત્રાણાં નાસ્તિ ।
સર્વશાખાનાં કાર્યનિષ્ઠત્વેનાબ્રહ્મવિષયત્વાત્ ।
બ્રહ્મનિષ્ઠસ્તુ વેદાન્તભાગો ઽલ્પીયાન્ વિનાપિ લક્ષણાઽશ્રયણેન યથાશ્રુતાર્થૈઃ સૂત્રૈઃ શક્યો નિર્ણેતુમિતિ કિં લક્ષણાઽશ્રયણેનેત્યત આહ- સર્વે વેદા ઇતિ ॥
સર્વે વેદા આમનન્તિ યત્ પદં ત્વિતિ હિ શ્રુતિઃ
ન્યાયસુધા:
સર્વેષામપિ વેદાનાં બ્રહ્મનિષ્ઠતામાહેતિ શેષઃ ।
$સૂત્રે આનન્દમયસ્યૈવ નિર્દેશે કારણમ્$
યદ્યત્રોપલક્ષણમભિપ્રેતં સ્યાત્તદા પ્રથમપ્રાપ્તત્વાદન્નમયશબ્દમેવોપાદદ્યાત્ ।
આનન્દમયશબ્દં તૂપાદદત્સૂત્રકારસ્તન્માત્રવિવક્ષાં સૂચયતીત્યત આહ- આનન્દમયેતિ ॥
આનન્દમયરૂપે તુ બ્રહ્મણઃ પુચ્છતોક્તિતઃ

સમસ્તાબ્રહ્મતાપ્રાપ્તેરાનન્દમયનામ હિ
ન્યાયસુધા:
અન્નમયાદીનામબ્રહ્મત્વે વિકારશબ્દઃ સાધારણોપપત્તિઃ ।
આનન્દમયરૂપે તુ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિત્યુક્તસ્ય"બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ; ઇતિ પુચ્છત્વોક્તયા સમસ્તસ્યાવયવિન આનન્દમયસ્યાબ્રહ્મત્વપ્રાપ્તિરધિકાપ્યુપપત્તિરસ્તીત્યતો ઽત્રાવહિતૈર્ભવિતવ્યમિતિ જ્ઞાપયિતુમાનન્દમયનામ ગૃહીતં સૂત્રકૃતેત્યન્યથોપપત્તિરુક્તા ભવ(તી)તિ ।
યદ્યાનન્દમયો બ્રહ્મ સ્યાત્તદા તદવયવસ્ય સમસ્તાયા મુખ્યાયા આબ્રહ્મતાયાઃ સમ્યગ્બ્રહ્મતાયા અપ્રાપ્તેરિતિ વા ।
તતશ્ચ તદ્વેદનાત્પરપ્રાપ્તિઃ શ્રુતા બાધ્યેતેતિ ।
નન્વન્નમયે ઽપ્યધિકાનુપપત્તિરસ્તિ ।
"ઓષધીભ્યો ઽન્નમ્ ।
અન્નાત્પુરુષઃ ।
સ વા એષ પુરુષો ઽન્નરસમયઃઽ; ઇતિ ।
"તસ્યેદમેવ શિરઃઽ; ઇતિ ચ ।
મૈવમ્ ।
અસ્યાપિ વિકારોપપાદકત્વેન તદન્તર્ભાવાત્ ।
યદ્વા અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ જિજ્ઞાસ્યતયોક્તસ્ય બ્રહ્મણઃ પુચ્છત્વોક્તયા સમસ્તાબ્રહ્મતાપ્રાપ્તેરાનન્દમયવિચારસ્ય પ્રકૃતેન સઙ્ગતત્વાદાનન્દમયનામગ્રહણમિતિ યોજ્યમ્ ।
*3,311*
$આનન્દમયશબ્દસ્ય અન્નમયાદ્યુપલક્ષણત્વેકારણાન્તરમ્$
નનુ સૂત્રાણામુપલક્ષણત્વાભાવે સર્વશાખાનિર્ણયાભાવપ્રસઙ્ગેનાસ્તૂપલક્ષણત્વમ્ ।
આનન્દમયશબ્દસ્યાન્નમયાદ્યુપલક્ષણત્વમિત્યયં વિશેષઃ કુત ઇત્યત આહ- બ્રહ્મશબ્દસ્યેતિ ॥
બ્રહ્મશબ્દસ્ય ચાભ્યાસાત્ પઞ્ચરૂપાદિષુ સ્ફુટમ્

ન્યાયસુધા:
આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વે હિ હેતુત્વેન(યો) બ્રહ્મશબ્દાભ્યાસો ઽભિહિતઃ સો ઽન્નમયાદિષ્વપિ સમાનઃ ।
તથાચાન્નમયાદીનામબ્રહ્મત્વે ઽનૈકાન્તિકઃ કથમાનન્દમયસ્યાપિ બ્રહ્મત્વં સાધયેત્ ।
અતો ઽન્નમયાદિસાધારણં બ્રહ્મશબ્દાભ્યાસં હેતુત્વેન વદતા સૂત્રકારેણ તેષામપિ પક્ષત્વમઙ્ગીકૃતમિતિ જ્ઞાયતે ।
ચશબ્દેન"અસ્મિન્નસ્ય ચ
તદ્યોગં શાસ્તીત્યાદિહેતૂનામપિ સાધારણ્યં સૂચયતિ ।
આદિગ્રહણાદાનન્દાદીનાં ગ્રહણમ્ ।
તસ્માદુક્ત એવ સૂત્રાર્થ ઇતિ ।
*3,313*
$પુચ્છત્વાભિધાનેઽપિ પૂર્ણત્વાવયવિત્વાવિરોધઃ$
નન્વાનન્દમયસ્ય કથં બ્રહ્મત્વમ્ ।
બ્રહ્મ પુચ્છમિતિ બ્રહ્મણસ્તત્પુચ્છત્વાભિધાનાત્ ।
નચ બ્રહ્મશબ્દો ઽન્યપરઃ ।
તથા સત્યત્રૈવાનૈકાન્ત્યાપત્તેઃ ।
નચ નિરપવાદો બ્રહ્મશબ્દો હેતુઃ ન બ્રહ્મશબ્દમાત્રમિતિ વાચ્યમ્ ।
બ્રહ્મ પુચ્છમિત્યત્રાપ્યપવાદાભાવાત્ ।
બ્રહ્માવયવત્વમિતિ ચેન્ન ।
અદ્યાપ્યાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વાસિદ્ધેરિતિ ।
અત્ર પ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કિમવયવસ્ય પૂર્ણત્વે ઽવયવિનઃ પૂર્ણત્વં નોપપદ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
કિં વાઽનન્દમસ્યાવયવિનઃ પૂર્ણત્વે તદવયવસ્ય પૂર્ણત્વાભાવાપાદનમ્ ।
ઉતાવયવાવયવિનોર્ભેદાદવયવસ્ય રમાત્મત્વેપ નાવયવિનસ્તત્ત્વમિતિ ।
અત્ર દોષમાહ- બ્રહ્મતેતિ ॥
બ્રહ્મતાવયવે ઽપિ સ્યાત્ તથાવયવિનિ સ્વતઃ ।
યથૈવ કૃષ્ણકેશસ્ય કૃષ્ણસ્ય બ્રહ્મતાખિલા

દર્શિતા ચૈવ પાર્થાય નિઃસીમાઃ શક્તયો ઽસ્ય હિ
ન્યાયસુધા:
યદાવયવે ઽપિ બ્રહ્મતા તથા સત્યવયવિનિ સા સ્વતો ઽનાયસેન સ્યાત્ ।
અવયવિનો ઽવયવાપેક્ષયા મહત્ત્વસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
તતશ્ચાવયવસ્ય પૂર્ણત્વે ઽવયવિનઃ પૂર્ણત્વાનુપપત્તિરિતિ વિરુદ્ધમેતત્ ।
દ્વિતીયે વ્યાપ્ત્યભાવં દર્શયતિ- યથૈવેતિ ॥
એતચ્ચ"ઉદ્બબર્હાત્મનઃ કેશૌઽ; ઇત્યાદિના પુરાણે પ્રસિદ્ધમ્ ।
અખિલા નિરુપચરિતા ।
તથાઽનન્દમયાવયવસ્યાપિ ભવિષ્યતીતિ શેષઃ ।
અત્ર પ્રમાણમાહ- દર્શિતા ચેતિ ॥
પાર્થદર્શનં ચ દ્યાવાપૃથિવ્યોરિત્યાદિ તદ્વાક્યાદવગમ્યતે ।
ચશબ્દઃ પુરાણાદ્યુક્તિસમુચ્ચયાર્થઃ ।
એવશબ્દસ્ત્વેવં પ્રમિતૈવ ન વાઙ્માત્રેણોચ્યત ઇતિ સમ્બદ્ધયતે ।
નનુ લોકે યો ઽવયવઃ સ પરિચ્છિન્નો દૃષ્ટસ્તત્કથમેતદિત્યતઃ પરમેશ્વરસ્યાઘટિતઘટકતયા સર્વત્રાપ્રતિબદ્ધયા શક્તયાન્યત્રાદૃષ્ટમપિ ઘટતે કાત્ર કથન્તેત્યાહ- નિઃસીમા ઇતિ ॥
સીમસીમે સ્ત્રિયામુભે ઇતિ સીમન્ શબ્દપર્યાયસીમાશબ્દોત્તરપદો ઽયં સમાસઃ ।
સીમન્શબ્દોત્તરપદત્વે ઽપિ ડાબુભાભ્યામન્યતરસ્યામિતિ સાધુ ।
તૃતીયે ઽપ્યેતદેવોત્તરમ્ ।
નિઃસીમા ઇતિ ।
હિશબ્દો હેતૌ ।
શિરો નારાયણ ઇત્યાદિપ્રસિદ્ધિદ્યોતકો વા ।
*3,318*
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મશબ્દબલેનાન્નમયાદીનાં વિષ્ણુત્વં ન નિશ્ચેતું શક્યતે ।
"ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્ ।
ઊર્ધ્વરેતં વિરૂપાક્ષં શઙ્કરં નીલલોહિતમ્ઽ; ॥
ઇતિ તાપનીયવાક્યે રુદ્રે ઽપિ પરંબ્રહ્મશબ્દશ્રવણાદિત્યતઃ પૂર્વોત્તરાર્ધે ભિન્નવિષયતયા વ્યાખ્યાતિ- ઋતમિતિ ॥
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્

વિષ્ણ્વાખ્યમુક્તમન્યત્ર હ્યૂર્ધ્વરેતં ચ તત્ પ્રતિ ।
વિરૂપાક્ષાખ્યમવરં બ્રહ્મોક્તં તદ્વ્રતે સ્થિતમ્

ન્યાયસુધા:
ઇતિ પૂર્વાર્ધે વિષ્ણ્વાખ્યં પરંબ્રહ્મોક્તમિતિ યોજના ।
અન્યત્ર ઉત્તરાર્ધે વિરૂપાક્ષાખ્યમુક્તમિતિ પૂર્વોત્તરાર્ધયોર્ભિન્નવિષયત્વમુક્તમ્ ।
ભિન્નવિષયત્વે ઽન્વયઃ કથમિત્યત ઉક્તં તત્પ્રત્યૂર્ધ્વરેતમિતિ ।
અનેન ઋતમિત્યાદીનિ દ્વિતીયાન્તાન્યૂર્ધ્વરેતસમિત્યાદીનિ પ્રથમાન્તાનીત્યુક્તં ભવતિ ।
તર્હિ નપુંસકલિઙ્ગપ્રયોગઃ કથમિત્યત ઉક્તમપરં બ્રહ્મેતિ ।
અમુખ્યયા વૃત્ત્યા જીવે ઽપિ બ્રહ્મશબ્દસદ્ભાવાત્તદપેક્ષયા નપુંસકલિઙ્ગમિતિ ।
તત્પ્રત્યૂર્ધ્વરેતમિતિ વિવૃણોતિ- તદ્વ્રતે સ્થિતમિતિ ॥
એકવિષયતયા પ્રતીયમાનયોઃ પૂર્વોત્તરાર્ધયોઃ કુતો ભિન્નવિષયતા કલ્પ્યત ઇત્યત આહ- સમાનેતિ ॥
સમાનાધિકૃતત્વં ચેદુત્તરં નીલલોહિતમ્ ।
કૃષ્ણપિઙ્ગલરૂપેણ પુનરુક્તં ભવિષ્યતિ

*3,319*
ન્યાયસુધા:
સમાનમેકમધિકૃતમધિકરણં વિષયો યયોઃ પૂવોત્તરાધર્યોસ્તે સમાનાધિકૃતે તયોર્ભાવઃ ।
યદિ પૂર્વોત્તરાર્ધયોરેકવિષયત્વં સ્યાત્તદોત્તરમ્ ઉત્તરાર્ધોક્તં નીલલોહિતમ્ કૃષ્ણપિઙ્ગલરૂપેણ પૂર્વાર્ધોક્તેન નિમિત્તેન પુનરુક્તં ભવિષ્યતિ ।
કૃષ્ણપિઙ્ગલનીલલોહિતશબ્દયોરેકાર્થત્વાત્ ।
અતઃ પ્રતીતમપ્યેકવિષયત્વં પરિત્યજ્ય ભિન્નવિષયત્વગ્રહણં ન્યાય્યમિતિ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્માધિપતિર્બ્રહ્મણે ઽધિપતિરિત્યુત્તરવાક્યે બ્રહ્મ અધિપતિર્યસ્ય રુદ્રસ્ય અસૌ બ્રહ્માધિપતિરિતિ રુદ્રસ્ય બ્રહ્મ અધિપતિઃ પ્રતીયતે ।
યસ્ય ચાધિપતિરસ્તિ કથં તસ્ય પરબ્રહ્મતા સ્યાદિત્યતશ્ચ પૂર્વાર્ધો ન રુદ્રવિષય ઇત્યાશયવાનાહ- બ્રહ્માધિપતિરિતિ ॥
*3,320*
બ્રહ્માધિપતિરિત્યત્ર તાપનીયશ્રુતૌ પુરઃ
ન્યાયસુધા:
ઋતં સત્યમિતિ વાક્યં યદ્ગતમ્ અત્ર તાપનીયશ્રુતૌ ઋતમિત્યસ્માત્પુરઃ પુરતઃ ઉપરિષ્યાદિતિ યાવત્ ।
બ્રહ્માધિપતિરિતિ રુદ્રસ્ય પરાધીનતાપ્રતિપાદકં પદમસ્તીતિ યોજના ।
સ્યાદેવં યદિ બ્રહ્માધિપતિશબ્દસ્ય બહુવ્રીહિત્વં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
ષષ્ઠીતત્પુરુષે કર્મધારયે વા સમ્ભવતિ બહુવ્રીહિત્વનિશ્ચાયકાભાવાદિત્યત આહ- સ્વરિતેતિ ॥
સ્વરિતબ્રહ્મશબ્દાન્તં બહુવ્રીહિત્વમેષ્યતિ

ન્યાયસુધા:
યસ્માદ્બ્રહ્માધિપતિપ્રાતિપદિકં સ્વતિરબ્રહ્મશબ્દાન્તં તસ્માદ્બહુવ્રીહિત્વમેવ પ્રાપ્નોતિ ।
ન સમાસાન્તરત્વમ્ ।
તથાત્વે ઽન્તોદાત્તત્વેનાનુદાત્તં પદમેકવર્જમિત્યસ્ય પ્રસઙ્ગેન પૂર્વપદસ્ય (સ્વરિતાન્તતા) સ્વરિતપૂર્વપદાન્તતા ન સ્યાત્ ।
અથવોદ્ગ્રન્થમેવ પૂર્વોક્તમર્થમુક્તવોક્તશઙ્કોત્તરત્વેન સમસ્તો ઽપિ શ્લોકો યોજ્યઃ ।
યદ્યપિ બહુવ્રીહિત્વં પૂર્વસિદ્ધમેવ ।
તથાપિ તન્નિશ્ચયાપેક્ષયૈષ્યતીતિ પ્રયોગઃ ।
નનુ પૂર્વપદાન્તસ્વરસ્ય સ્વરિતત્વે ઽપિ કુતો બહુવ્રીહિત્વમિતિ ચેત્ ।
ઉદાહરણદર્શનાદિત્યાહ- સ્વાહેતિ ॥
સ્વાહેન્દ્રશત્રુવર્ધસ્વ યદ્ બહુવ્રીહિતામગાત્ ।
મહાવ્યાકરણે સૂત્રમિતિ સ્વરવિનિર્ણયે

ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માત્સ્વાહેન્દ્રશત્રુર્વધસ્વેત્યત્રેન્દ્રશત્રુપ્રાતિપદિકં સ્વરિતેન્દ્રશબ્દાન્તં બહુવ્રીહિતાં પ્રાપ્તં તસ્માદિદમપિ તથાવિધં બહુવ્રીહિરેવેતિ ।
*3,327*
ઇન્દ્રશત્રુપ્રાતિપદિકસ્યાપિ કૃતો બહુવ્રીહિત્વમ્ ।
ષષ્ઠીસમાસત્વસમ્ભવાદિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદસ્યેન્દ્ર એવાભૂચ્છત્રુરિત્યુત્તરશ્રુતેઃ ॥ મનુવ્_1,1.166*
*3,328*
ન્યાયસુધા:
યસ્માદિન્દ્રશબ્દઃ સ્વરિતાન્ત ઉપાત્તસ્તસ્માત્ ।
મન્ત્રસ્યાભિમતસ્વરહીનતાદોષાત્ ।
અસ્ય વૃત્તસ્યેન્દ્રઃ શત્રુઃ શાતયિતાભવત્ ।
ન પુનસ્ત્વષ્ટુરભિપ્રાયાનુસારેણેન્દ્રસ્ય શત્રુરભવત્ ।
ઇત્યુત્તરવાક્યબલાદિદં જ્ઞાયતે યદિન્દ્રશત્રુપ્રાતિપદિકં બહુવ્રીહિનર્ તત્પુરુષ ઇતિ ।
તથા ચાહુઃ
"મન્ત્રો હીનઃ સ્વરતો વર્ણતો વા મિથ્યાપ્રયુક્તો ન તમર્થમાહ ।
સ વાગ્વજ્રો યજમાનં હિનસ્તિ યથેન્દ્રશત્રુઃ સ્વરતો ઽપરાધાત્ઽ; ॥
ઇતિ ।
*3,333*
ન કેવલં પૂર્વપદાન્તસ્વરિતત્વે બહુવ્રીહિત્વમુદાહરણબલાદુદાહરણે ઽપ્યુત્તરશ્રુતિબલાત્કલ્પ્યતે ।
કિં નામાનુશાસનમપ્યેવમસ્તીત્યાહ- પૂર્વાન્તસ્વરિત ઇતિ ॥
પૂર્વાન્તસ્વરિતે પુંસોર્બહુવ્રીહિત્વમેષ્યતિ ।
મહાવ્યાકરણે સૂત્રમિતિ સ્વરવિનિર્ણયે

ન્યાયસુધા:
પુંસોઃ પુંલિઙ્ગયોઃ સમસ્યમાનયોઃ પૂર્વપદાન્તે સ્વરે સ્વરિતે સતિ તત્સમાસપ્રાતિપદિકં બહુવ્રીહિત્વમેષ્યતીતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર કેચિદ્વયભિચારમુદ્ભાવયન્તિ તદસત્ ।
સામાન્યલક્ષણપ્રાપ્તં હિ પુનર્વિશેષણલક્ષણૈરપોદ્યત ઇતિ વ્યાકરણપ્રક્રિયા ।
યથોક્તમ્ ।
સામાન્યવિશેષવતા લક્ષણેનેતિ ।
તત્ર વિશેષલક્ષણાન્યપર્યાલોચ્ય સામન્યાલક્ષણે વ્યભિચારોદ્ભાવનં કથં યુજ્યતે ।
કિઞ્ચાનેન સૂત્રેણ બહુવ્રીહૌ પૂર્વપદે પ્રકૃતિસ્વરત્વમુપલક્ષ્યતે ।
બ્રહ્મેન્દ્રશબ્દયોઃ સ્વરિતાન્તત્વાત્ ।
તથાચ કુતો વ્યભિચારઃ ।
યથાઽહ પાણિનિઃ ।
બહુવ્રીહૌપ્રકૃત્યા પૂર્વપદમિતિ ।
અત એવ સ્વરવિનિર્ણય ઇત્યાહ ।
અન્યથા સમાસનિર્ણય ઇત્યવક્ષ્યત્ ।
અપિચ સન્દેહે સતિ સ્વરેણ સમાસનિર્ણયાર્થમિદમુચ્યતે ।
યથોક્તમ્ ।
અસન્દેહં પ્રયોજનં વ્યાચક્ષાણેન ભાષ્યકૃતા સ્થૂલપૃષતીમનડ્વાહીમાલભેતેત્યત્ર સ્થૂલપૃષતીશબ્દે તત્પુરુષબહુવ્રીહિસન્દેહં વ્યુત્પાદ્ય યદિ પૂર્વપદપ્રકૃતિત્વં બહુવ્રીહિઃ તદા યદિ સમાસાન્તોદાત્તત્વં તદા તત્પુરુષ ઇત્યાદિ ।
તથાચાસન્દિગ્ધે વ્યભિચારોદ્ભાવનમસઙ્ગતમિતિ ।
નનુ પૂર્વાન્તસ્વરિત ઇતિ કથમ્ ।
સામર્થ્યાભાવેન સમાસાનુપપત્તેરિતિ ।
મૈવમ્ ।
સમાસપ્રાતિપદિકે પૂર્વાન્તસ્વરિતે સતીતિ વ્યાખ્યાનાત્ ।
તથાપિ સ્વરિતપૂર્વાન્ત ઇતિ સ્યાત્ ।
બહુવ્રીહૌ વિશેષણસ્ય પૂર્વનિપાતાત્ ।
ન ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્ય કામચારિત્વાત્ ।
આહિતાગ્ન્યાદિત્વાદ્વેતિ ।
*3,351*
એવં પુનરુક્તિપ્રસઙ્ગેનોત્તરવાક્યબલેન ચ"ઋતં સત્યમિતિ પૂર્વોત્તરાર્ધયોર્ભિન્નવિષયત્વમુપપાદ્ય સઙ્ક્ષેપેણ વ્યાખ્યાતં વાક્યં વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાતિ- ઋતમિતિ ॥
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મેત્યાદ્યુદ્દેશ્યદ્વિતીયકા ।
વિભક્તિરૂર્ધ્વરેતાદિઃ પ્રથમા રુદ્રગોચરા

ન્યાયસુધા:
ઇત્યાદીતિ સુપાં સુલુગિતિ પ્રથમાયા લુક્ ।
ઇત્યાદિપૂર્વાધર્સ્થં યત્પદજાતં તત્રસ્થમિતિ વા ।
દ્વિતીયેત્યેતાવત્યુચ્યમાને કર્મણિ દ્વિતીયૈવ પ્રતીયેત ।
પ્રાબલ્યાત્કારકવિભક્તેઃ ।
નચ તત્સમ્ભવતિ ।
ક્રિયાપેક્ષત્વાત્કર્મત્વસ્ય ।
અત્ર ચ ક્રિયાભાવાત્ ।
અત ઉદ્દેશ્યાદ્વિતીયેત્યુક્તમ્ ।
તર્હિ પ્રતિશબ્દેન ભાવ્યમ્ ।
સત્યમ્ ।
અધ્યાહરિષ્યતે ।
શ્રૌતપ્રયોગદર્શનાદકારાન્તો રેતશબ્દો વા સમાસાન્તોડપ્રત્યયો વાનુસર્તવ્યઃ ॥
ઊર્ધ્વરેતાદિરિતિ ॥
ઊર્ધ્વરેતમિત્યાદિપદાવયવભૂતા ।
એવં રુદ્રગોચરેતિવત્પૂર્વં વિષ્ણુગોચરેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં વિષયવિભક્તી તદર્થં ચોક્તવા યોજનામાહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માદ્ વિષ્ણું પરં બ્રહ્મ પ્રતિ રુદ્રો વ્રતે સ્થિતઃ ।
ઊર્ધ્વરેતા ઇતિ હ્યેવ શ્રુત્યર્થો ઽવસિતો ભવેત્

ન્યાયસુધા:
ઉક્તયુક્તિસમુદાયાત્ ।
ઊર્ધ્વરેતા ઇત્યેતદુપલક્ષણમિત્યાશયેનોક્તમ્- વ્રતે સ્થિત ઇતિ ॥
*3,355*
ન કેવલમુપપત્તિબલાદેવં શ્રુત્યર્થો વ્યાખ્યાયતે ।
અપિ તુ શ્રુત્યન્તરસમાખ્યાનાદપીત્યાહ- ઋતમિતિ ॥
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પ્રતિ વિષ્ણું સદાશિવઃ ।
ઊર્ધ્વરેતા ધ્યાયતિ હ શઙ્કરો નીલલોહિતઃ

ઇત્યર્થમેતમેવાહ નીલગ્રીવશ્રુતિઃ પરા ।
આર્થર્વણી પરં બ્રહ્મ તસ્માદેકો હરિઃ શ્રુતૌ

ન્યાયસુધા:
ધ્યાયતિ ।
તમેવ ।
અનેન ધ્યાયતીત્યધ્યાહારેણ કર્મણિ વા દ્વિતીયેતિ જ્ઞાયતે ।
આથર્વણીત્યુક્તે પ્રસઙ્ગાત્તાપનીયશ્રુતિરિત્યેવ પ્રતિભાતિ ।
અત ઉક્તમ્- પરાન્યેતિ ॥
તર્હિ કિં નામધેયા ।
નીલગ્રીવશ્રુતિઃ ।
એવં પૂર્વોત્તરાર્ધયોર્ભિન્નવિષયતયા વ્યાખ્યાનેન લબ્ધમાહ- પરં બ્રહ્મેતિ ॥
ઋતં સત્યમિત્યસ્યાં શ્રુતૌ પ્રતીતમિતિ શેષઃ ।
તસ્માત્પૂર્વાર્ધસ્ય વિષ્ણુવિષયત્વાત્ ।
બાધકાન્તરમાહ- તદેવેતિ ॥
તદેવર્તમિતિ પ્રાહ કથમેવાન્યથા શ્રુતિઃ ।
અવધારયન્તી તસ્યૈવ હ્યૃતત્વાદિકમઞ્જસા

*3,356*
ન્યાયસુધા:
ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મેતિ પૂર્વાર્ધો ઽપિ યદિ રુદ્રવિષયઃ સત્યાત્તદા તદેવર્તં તદુસત્યમાહુસ્તદેવ બ્રહ્મ પરમં કવીનામિતિ શ્રુતિસ્તસ્ય વિષ્ણોરૃતત્વાદિકં કથમઞ્જસા કવીનાં સંમત્યા આહ ।
પરસ્પરવિરોધેનાન્યતરશ્રુતેરપ્રામાણ્યં પ્રસજ્યેતેતિ ભાવઃ ।
ઋતમિતિ શ્રુતી રુદ્રસ્ય ઋતસત્યબ્રહ્મત્વાદીન્યાહ ।
તદેવેતિ (ચ) શ્રુતિર્વિષ્ણોઃ ।
તત્ર શ્રુતિદ્વયબલાદ્દ્વયોરપિ ઋતાદિશબ્દવાચ્યત્વે ક્વાસ્તિ વિરોધ ઇત્યત ઉક્તમ્- તસ્યૈવેતિ ॥
તત્કથમિત્યત ઉક્તમવધારયન્તીતિ ।
વિરોધે ચાદ્યશ્રુતેરેવ બાધો યુક્તઃ ।
તદેવેતિ શ્રુતેઃ પ્રબલત્વાત્તચ્ચૈતચ્છ્રુત્યા આપાતપ્રતીતિજભ્રાન્તિબાધાત્મકત્વાદવસીયતે ।
ન હ્યપ્રાપ્તપ્રતિષેધો યુજ્યતે ।
નાપિ શ્રુત્યાભાસાદ્વિના તત્પ્રાપકમસ્તીતિ ।
નનુ તર્હિ રુદ્રસ્ય વિષ્ણ્વાત્મકત્વેનાવિરોધો ઽસ્તુ ।
પુનરુક્તિપરિહારાયોત્તરાર્ધોક્તો વિરૂપાક્ષસ્ત્વપરો ભવિષ્યતિ ।
એવં તર્હિ વિષ્ણોરેવ બ્રહ્મશબ્દ ઇતિ ક્વાસ્તિ સૌત્રસ્ય હેતોર્વ્યભિચારઃ ।
ન હિ પક્ષે વ્યભિચારઃ શઙ્કયત ઇતિ ।
કિઞ્ચ રુદ્રાદીનાં સર્વેષાં પ્રલયે ઽસતાં સૃષ્ટાવીશ્વરાઞ્જન્મવતાં બ્રહ્મત્વં કથમુપપદ્યતે ।
જન્માદિમત્ત્વમેવ તેષાં કુતો ઽવગમ્યત ઇત્યત આહ- એક ઇતિ ॥
*3,357*
એકો નારાયણ આસીન્ન બ્રહ્મા નચ શઙ્કરઃ ।
વાસુદેવો ઽગ્ર એવાસીન્ન બ્રહ્મા નચ શઙ્કરઃ

નેન્દ્રસૂર્યૌ નચ ગુહો ન સોમો ન વિનાયકઃ ।
ઇત્યાદિવાક્યતો વિષ્ણોરુત્પત્તિરવતારગા

ન્યાયસુધા:
ઇત્યાદિવાક્યતો રુદ્રાદીનાં પ્રલયે ઽભાવો વિષ્ણોરુત્પત્તિશ્ચાવગમ્યતે ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વેનાબ્રહ્મત્વે વિષ્ણોરપિ તથાત્વં સ્યાત્ ।
તસ્યાપિ રામકૃષ્ણાદિરૂપસ્યોત્પત્તિસદ્ભાવાદિત્યત આહ- વિષ્ણોરિતિ ॥
ઉત્પત્તિરુત્પત્તિવાક્ ।
અવતારગા પ્રાદુર્ભાવવિષયા ।
ન તુ શરીરાદિલાભલક્ષણા ।
કુત એતદિત્યાશઙ્કાયામેક ઇત્યાદિપૂર્વવાક્યં સમ્બદ્ધયતે ।
ઇત્યાદિવાક્યતો વિષ્ણોર્મહાપ્રલયે ઽપ્યવસ્થાનાવગમાદિત્યર્થઃ ।
સ્વરૂપમાત્રેણાવસ્થાને ઽપિ શરીરાદિલાભલક્ષણોત્પત્તિઃ કિં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
સ્વરૂપસત્ત્વસ્ય બ્રહ્મશઙ્કરાદાવપિ સમાનત્વેન"ન બ્રહ્મઽ; ઇત્યાદ્યનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
*3,358*
નનુ યદિ બ્રહ્મશબ્દો વિષ્ણોરેવ તદા જીવાદૌ વ્યવહારો ન સ્યાત્ ।
તથાચ બ્રહ્મત્વાપેક્ષયા નપુંસકપ્રયોગ ઇતિ ન સ્યાત્ ।
બ્રહ્મણો ઽધિપતિરિત્યપિ વ્યાહતં સ્યાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્નુપસંહરતિ- મુખ્યમિતિ ॥
મુખ્યં બ્રહ્મ હરિસ્તસ્માત્ ...
*3,359*
ન્યાયસુધા:
નનુ યદ્યમુખ્યતયા બ્રહ્મશબ્દસ્ય વિષ્ણોરન્યત્ર વૃત્તિરઙ્ગીકૃતા તર્હ્યન્નમયાદયો ઽપ્યમુખ્યબ્રહ્મતયા કુતો ન વ્યાખ્યાસ્યન્તે ।
ન હ્યત્ર મુખ્યબ્રહ્મત્વજ્ઞાપકં કિઞ્ચિદસ્તીત્યત આહ- પ્રસ્તાવ ઇતિ ॥
... પ્રસ્તાવઃ પરમિત્યપિ
ન્યાયસુધા:
અત્ર હિ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિતિ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પ્રસ્તાવઃ પ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ ।
તેનોત્તરેષામપિ બ્રહ્મશબ્દાનાં પરબ્રહ્મવિષયત્વનિશ્ચયાન્નાત્રામુખ્યાર્થાઽશઙ્કા કાર્યા ।
અપિશબ્દો વક્ષ્યમાણસમુચ્ચયાર્થઃ ।
અઙ્ગીકૃત્ય ચેદં જ્ઞાપકમુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ શક્તિગ્રહણસામર્થ્યેન પ્રથમપ્રાપ્તત્વાત્ બાધકાભાવાચ્ચ નામુખ્યાર્થકલ્પના યુક્તેત્યાહ- મુખ્યેતિ ॥
મુખ્યબ્રહ્મગ્રહે યુક્તે નામુખ્યં યુજ્યતે ક્વચિત્

અસમ્ભવે હિ મુખ્યસ્ય ગૌણાર્થાઙ્ગીકૃતિર્ભવેત્

ન્યાયસુધા:
મુખ્યયોગે ઽપ્યમુખ્યગ્રહણં કિં ન સ્યાદિતિ ચેત્(ન) ।
મુખ્યાસમ્ભવ એવામુખ્યાઙ્ગીકાર ઇતિ વ્યાપ્તેરિત્યાહ- અસમ્ભવે હીતિ ॥
યદ્વા કથં તર્હિ બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતીત્યાદૌ બ્રહ્મશબ્દસ્યામુખ્યાર્થગ્રહણમિત્યત આહ- ક્વચિદસમ્ભવે હીતિ ॥
*3,360*
નનુ નાન્નમયાદયઃ પરમાત્મા વિકારવાચિનો મયટ્શબ્દસ્ય શ્રવણાત્ ।
પરમાત્મનો ઽન્નાદિવિકારત્વાનુપપત્તેઃ ।
નચ બ્રહ્મશબ્દાનુપપત્તિઃ ।
અમુખ્યાર્થસમ્ભવાત્ ।
નચ પ્રસ્તાવવિરોધો મુખ્યે ઽર્થે બાધકાભાવશ્ચેત્યુક્તમિતિ વાચ્યમ્ ।
વિકારાથર્સ્ય મયટ્પ્રત્યયસ્ય બાધકત્વાત્ ।
તત એવ પ્રસ્તાવસ્યાપ્યવવાદાદિત્યાશઙ્કય તત્પરિહારાય સૂત્રમ્- ઓં વિકારશબ્દાન્નેતિ ચેન્ન પ્રાચુર્યાદિતિ ઓં ॥
॥ ઓં વિકારશબ્દાન્નેતિ ચેન્ન પ્રાચુર્યાત્ ઓં ॥
વિકારશબ્દાન્ નેતિ ચેન્ ન પ્રાચુર્યાત્

તત્રાનન્દમયવિષયાવેવાક્ષેપરિહારાવિતિ પ્રતીતિનિરાસાય સિદ્ધાન્તાંશં વ્યાચષ્ટે- પ્રાચુર્યાર્થાશ્ચેતિ ॥
પ્રાચુર્યાર્થાશ્ચ મયટઃ સર્વે ઽત્ર પ્રતિપાદિતાઃ

ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો ઽવધારણે ।
અત્ર શ્રુતૌ ।
કુત ઇત્યત આહ- પ્રતિપાદિતા ઇતિ ॥
અયમર્થઃ ।
મયટ્શબ્દો હિ વિકાર ઇવ પ્રાચુર્યે ઽપિ મુખ્યઃ ।
તત્પ્રકૃતવચને મયડિત્યનુશાસનાત્ ।
નચ બ્રહ્મશબ્દો ઽન્યત્ર મુખ્યઃ ।
નચ સાવકાશેન નિરવકાશસ્ય બાધો ઽસ્તિ ।
અતો નિરવકાશબ્રહ્મશબ્દબલાત્સાવકાશસ્ય મયટઃ પ્રાચુર્યાર્થત્વોપપત્તેર્ન તદ્બલાદન્નમયાદીનામપરમાત્મત્વં કલ્પ્યમિતિ ।
એતેન વિકારપ્રવાહમધ્યપતિતત્વાન્નાનન્દમયશબ્દઃ પ્રાચુર્યાર્થ ઇત્યેતદ્ગર્ભસ્રાવેણૈવ ગતમ્ ।
અન્નમયાદિષ્વપિ મયટઃ પ્રાચુર્યાર્થતાસ્વીકારાત્ ।
પરેણાપિ હિ પ્રાણમયે ન વિકારાર્થત્વં વક્તું યુક્તમ્ ।
પ્રાણાનાં પ્રાણવિકારત્વાસમ્ભવાત્ ।
યથાકથઞ્ચિદ્વિકારકલ્પને મુખ્યાર્થપરિત્યાગાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
અન્નવિકારત્વવદન્નપ્રાચુર્યમપિ નેશ્વરસ્ય સમ્ભવતિ ।
તદ્ધિ પાથિર્વશરીરાણામન્નોપજીવિનાં સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
અત્રાન્નશબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધાન્નાર્થત્વાભાવાત્ ।
સ્વયમેવ હિ શ્રુતિઃ"અદ્યતે ઽત્તિ ચ ભૂતાનિ તસ્માદન્નં તદુચ્યતેઽ; ઇત્યન્નશબ્દં નિર્વક્તિ ।
અદિધાતોઃ કર્મણિ કર્તરિ ચ ક્તપ્રત્યયે સતિ રૂપમેતત્ ।
નચ ભૂતાત્તૃત્વં પ્રસિદ્ધાન્નસ્ય સમ્ભવતિ ।
તસ્માદન્નશબ્દો ઽયં ભાવપ્રધાનો ભૂતાદ્યત્વં ભૂતાત્તૃત્વં ચ વક્તિ ।
*3,366*
તથાપિ ન તત્પ્રાચુર્યં પરમેશ્વરસ્ય યુજ્યતે ।
ભૂતાત્તૃત્વસ્ય સંહર્તૃત્વેન સમ્ભવે ઽપિ ભૂતાદ્યત્વસ્ય કથમપ્યસમ્ભવાદિત્યત આહ- ભોગ્યત્વમિતિ ॥
ભોગ્યત્વમત્ર ચાદ્યત્વમુપજીવ્યતયા હરેઃ
ન્યાયસુધા:
અત્રાદ્યત્વં નામ ગૌણ્યા વૃત્ત્યા ભોગ્યત્વમેવ ।
ભોગ્યત્વં ચ હરેઃ સર્વભૂતોપજીવ્યતયા યુજ્યતે ।
એવં પ્રાણમનોવિજ્ઞાનશબ્દાનામપિ વાય્વન્તઃકરણબુદ્ધિલક્ષણપ્રસિદ્ધાર્થતાં પરિત્યજ્ય પ્રાણ(વ)બોધ(ન)વિજ્ઞાનાર્થતામુપાદાય તત્પ્રાચુર્યમશરીરે ઽપિ પરમાત્મન્યુપપાદનીયમ્ ।
તત્રોદાહૃતશ્લોકાર્થાનાં પ્રસિદ્ધાર્થે ઽનુપપત્તેરિતિ ।
મયટઃ પ્રાચુર્યાર્થત્વે ઽપિ નાન્નમયાદિત્વં પરમાત્મનો યુજ્યતે ।
તત્પ્રચુર ઇત્યુક્તે તદ્વિરુદ્ધસ્યાપ્યલ્પસ્ય પ્રસક્તેઃ ।
બ્રાહ્મણપ્રચુરો ઽયં ગ્રામ ઇતિ યથા ।
નહિ પરમાત્મન્યજ્ઞાનદુઃખાદિલેશો ઽપ્યસ્તિ ।
મૈવમ્ ।
વિરુદ્ધાથર્પ્રાપ્તેરશાબ્દત્વાત્ ।
તત્પ્રચુરશબ્દો હિ તસ્ય તસ્મિન્મહત્ત્વમાત્રમાહ ।
વિરુદ્ધસદ્ભાવસ્તુ પ્રમાણાન્તરગમ્યઃ ।
અન્યથાન્નપ્રચુરો મખઃ પ્રકાશપ્રચુરઃ સવિતેત્યુક્તે મખે સવિતરિ ચ દુર્ભિક્ષાન્ધકારલેશપ્રસઙ્ગાત્ ।
*3,367*
નનુ પ્રાચુર્યં પ્રતિયોગ્યપેક્ષયૈવ ભવતિ ।
સત્યમ્ ।
પદાર્થાન્તરગતાલ્પતદ્ધર્માપેક્ષયોપપત્તેરિત્યાશવાન્યથા વિરુદ્ધપ્રતીત્યવકાશો ન ભવેત્તથાન્નમયાદિશબ્દતાત્પર્યાર્થાનાહ- મહાભોક્તેતિ ॥
મહાભોક્તા મહાભોગ્ય ઇત્યર્થો ઽન્નમયે ભવેત્

મહાપ્રાણો મહાબોધો મહાવિજ્ઞાનવાનપિ
ન્યાયસુધા:
અન્નમયે પરમેશ્વરે ઽન્નમયશબ્દેનોક્ત ઇતિ શેષઃ ।
મહાપ્રાણો મહાવ્યાપાર ઇતિ પ્રાણમયશબ્દેનોક્તાર્થો ભવેદિતિ યોજ્યમ્ ।
મનુ અવબોધન ઇત્યસ્માદ્ભાવે ઽસુન્પ્રત્યયે મનો બોધઃ ।
અત્રાપિ ઇત્યર્થો મનોમયશબ્દસ્ય વિજ્ઞાનમયશબ્દસ્ય ભવેદિતિ યોજ્યમ્ ।
અપિશબ્દાન્મહાનન્દ ઇત્યાનન્દમયશબ્દાર્થો ભવેદિતિ ગ્રાહ્યમ્ ।
*3,369*
નન્વન્નમયાદિત્વે પરમાત્મનો ઽનેકત્વપ્રસઙ્ગાદેકમેવેતિ શ્રુતિવિરોધઃ સ્યાત્ ।
તથા વિજ્ઞાનં પ્રચુરમસ્મિન્નાનન્દઃ પ્રચુરો ઽસ્મિન્નિતિ વિજ્ઞાનાદીનાં પરમેશ્વરસ્ય ચ ભેદપ્રસઙ્ગેન વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુતિવિરોધઃ સ્યાત્ ।
તથા મનઃશબ્દસ્યાવબોધાર્થત્વે મનોવિજ્ઞાનશબ્દયોરેકાર્થત્વેન વિજ્ઞાનમયો મનોમય ઇતિ પૃથગુક્તિર્નોપપદ્યત ઇત્યત આહ- વિશેષેતિ ॥
વિશેષસામાન્યતયા વિજ્ઞાનં મન ઇત્યપિ

એકસ્ય જ્ઞાનરૂપસ્ય હરેરુક્તિર્વિભાગતઃ
ન્યાયસુધા:
અત્રૈવં વિવક્ષાભેદેન પરિહારત્રયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એકસ્ય નિર્ભેદસ્યાપિ હરેર્વિશેષબલેનાનેકત્વસઙ્ખયાવત્ત્વાદ્વિભાગતો ઽન્નમયાદ્યનેકત્વોક્તિર્યુજ્યતે ।
એવં જ્ઞાનરૂપસ્ય જ્ઞાનાનન્દાદ્યાત્મકસ્યાપિ હરેર્વિશેષશક્તયૈવ વિભાગતસ્તદ્વત્ત્વેનોક્તિર્યુજ્યતે એવં મનઃશબ્દસ્યાવબોધાર્થત્વે ઽપિ (વિજ્ઞાનં) વિજ્ઞાનમય ઇતિ મનોમય ઇત્યપિ વિભાગતઃ પૃથગુક્તિર્યુજ્યતે ।
કથમ્ ।
વિશેષસામાન્યતયા વિશેષસામાન્યવિષયતયા ।
વિજ્ઞાનશબ્દો હિ વિશેષજ્ઞાનમાહ ।
"સામાન્યૈર્યે ત્વવિજ્ઞેયા વિશેષા મમ વાચી વિજ્ઞાનશબ્દ(સ્ય) સહપાઠબલાત્સામાન્યજ્ઞાને પર્યવસ્યતિ ।
વિદ્યેતે હિ પરમાર્થતઃ સામાન્યવિશેષાકારાવિતિ સમસ્તતદ્વિષયજ્ઞાનમુપપન્નમેવેશ્વરસ્યેતિ ।
*3,370*
તથાપિ નાન્નમયાદયઃ પરમાત્મા ।
તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાત્ ।
અન્યો ઽન્તર આત્મા પ્રાણમય ઇત્યાદિનાન્નમયાદીનામન્યોન્યમન્યત્વાવગમાત્ ।
પરમાત્મનિ તુ ભેદાભાવાદિત્યત આહ- અભેદે ઽપીતિ ॥
અભેદે ઽપિ વિશેષેણૈવાન્ય ઇત્યુદિતો હરિઃ

ન્યાયસુધા:
ભેદપ્રતિનિધિતયા ભેદકાર્યનિર્વાહકેણ વિશેષેણૈવ ।
નતુ ભેદેન ।
યેન વિરોધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન ચાત્ર યતિભઙ્ગઃ શઙ્કનીયઃ ।
"પૂર્વાન્તરત્સ્વરઃ સન્ધૌ ક્વચિદેવ પરાદિવત્ ।
દ્રષ્ટવ્યો યતિચિન્તાયાં યણાદેશઃ પરાદિવત્ઽ; ॥
ઇતિ વચનાત્ ।
*3,371*
વિશેષો ભેદકાર્યં વ્યવહારાદિકં નિર્વહતીતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
અત્ર વિશેષનિષ્ઠમાગમં ચાહ- ભેદશબ્દા ઇતિ ॥
ભેદશબ્દા વિશેષં તુ હરાવન્યત્ર ભિન્નત્વાત્ ।
બ્રૂયુર્ ... ॥ મનુવ્_1,1.180અ-ચ્ ॥
*3,372*
ન્યાયસુધા:
ભેદનિમિત્તા અન્યાદિશબ્દા ભેદશબ્દાઃ ।
હરૌ વિશેષં બ્રૂયુરિત્યસ્યાપવાદમાહ- હરેરિતિ ॥
... હરેર્જીવજડૈરપિ ભેદં હિ મુખ્યતઃ

બ્રહ્મતર્કવચો ઽપ્યેવમ્ ...
ન્યાયસુધા:
એવમન્યત્ર ભિન્નતામિત્યસ્યાપિ ક્વચિદપવાદો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ન કેવલં પૂર્વોક્તોપપત્તિર્બ્રહ્મતર્કવચો ઽપ્યેવમાવેદયતીત્યપેરર્થઃ ।
*3,373*
યદુક્તં પ્રાગેકસ્યાપિ વિભાગત ઉક્તિરિતિ ન તત્રોપપત્તિરભિહિતા ।
એતામેવોપપત્તિં પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોક્તે તત્રાપ્યતિદિશતિ- અત ઇતિ ॥
... અત એકઃ સ પઞ્ચધા ।
ઉક્તો ઽન્નમય ઇત્યાદિ ... ॥ મનુવ્_1,1.181બ્-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
વિશેષબલાદેવેતિ એકો ઽપીતિ વાપિશબ્દસમ્બન્ધઃ ।
ઇત્યાદીતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
*3,380*
કિઞ્ચોત્તરસ્મિન્નનુવાકે વરુણો ભૃગોરેતસ્મિન્નનુવાકે પ્રતિપાદિતમેવ વસ્તુ બ્રહ્મત્વેનોપદિશતિ ।
અતશ્ચાન્નમયાદિકં પરં બ્રહ્મેત્યાહ- ભૃગોરિતિ ॥
... ભૃગોશ્ચૈતદ્ વદિષ્યતિ

ન્યાયસુધા:
અનુવાકસ્યોત્તરત્વેન વદિષ્યતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય ચ બ્રહ્મત્વમુપરિષ્યાદુપપાદયિષ્યતે ।
તથા ચ બ્રહ્મશબ્દાદુત્તરાનુવાકસંવાદાચ્ચાન્નમયાદીનાં પઞ્ચાનામપિ બ્રહ્મત્વે સિદ્ધે મયટ્પ્રત્યયાદીનાં પ્રાચુર્યાર્થત્વ(દ્વયર્થતયા)વ્યાખ્યાનં યુક્તમિતિ ।
*3,381*
નન્વત્રાન્નમયાદિશબ્દાઃ શ્રૂયન્તે ।
ઉત્તરત્ર (તુ) મયટ્પ્રત્યયહીના અન્નાદિશબ્દા એવ ।
શબ્દભેદે ચ નિમિત્તભેદેનાભિધેયભેદેન ચાવશ્યં ભવિતવ્યમ્ ।
ન ચાન્નમયાદિશબ્દા અન્નાદિશબ્દપર્યાયા ઇતિ યુક્તમ્ ।
પ્રત્યયાર્થસ્યાધિકસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નચ ભીમસેનો ભીમો બલભદ્રો બલઃ સત્યભામા સત્યા પુનર્નવા નવા, કાચમાચી માચીત્યાદિવત્સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
વૈષમ્યાત્ ।
ભીમાદિશબ્દા હિ પ્રત્યેકં તદ્વાચકાઃ ।
ન ચાન્નશબ્દમાત્રમન્નમયસ્ય વાચકમ્ ।
પ્રત્યયસ્ય સ્વાર્થિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રાચુર્યાર્થશ્ચ મયડિત્યુક્તમ્ ।
નહ્યન્નમયો યજ્ઞ ઇતિ વક્તવ્યે ઽન્નશબ્દમાત્રં પ્રયુજ્યતે ।
તસ્માત્તત્રાત્ર ચ પૃથગ્વસ્તુપ્રતિપાદનાત્કથં તત્સંવાદેનાત્રાપિ બ્રહ્મપ્રતિપાદનમિત્યુચ્યતે ।
કિં ત્વત્રાન્નમયાદયઃ કોશાસ્તત્ર તુ બ્રહ્મેત્યત આહ- પ્રાપ્યત્વેનેતિ ॥
પ્રાપ્યત્વેન મયટ્પ્રોક્તેનર્ તત્રાપ્યન્યદુચ્યતે
ન્યાયસુધા:
એતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્યેત્યાદિપ્રાચ્યત્વેન નિર્દેશે મયટઃ સ્પષ્ટોક્તેસ્તત્રાપિ નાન્યદુચ્યતે ।
*3,385f.*
પ્રચુરાન્નાદિરેવાતો હ્યન્નમન્નમયેત્યપિ

ઉચ્યતે હ્યવિશેષેણ નાન્યત્ કિઞ્ચિદિહોચ્યતે

ન્યાયસુધા:
યથા હિ જ્યોતિષ્યોમાધિકારે વસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેતેતિ કાલવિશેષવિધિપરે વાક્યે જ્યોતિઃશબ્દો જ્યોતિષ્યોમસ્યાભિધાયકઃ ।
નહિ તત્ર શબ્દયોઃ પર્યાયત્વમ્ ।
રાજશબ્દસ્યાપિ રાજપુરુષશબ્દપર્યાયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
જ્યોતિષાં સ્તોમો હિ જ્યોતિષ્યોમઃ ।
અત એવ ન પ્રત્યેકં વાચકત્વં કિં ત્વધિકારબલાદેકદેશોત્કીતર્ને સમગ્રશબ્દલક્ષણામઙ્ગીકૃત્ય નિમિત્તાભિધેયૈક્યમઙ્ગીકરણીયમ્ એવમત્રાપ્યન્નપ્રાણાદ્યેકદેશોત્કીર્તનેનાન્નમયશબ્દાદિલક્ષણયાન્નાદિશબ્દાનામન્નમયાદિશબ્દાનાં ચૈક્યમઙ્ગીકૃત્ય તન્નિમિત્તાભિધેયૈક્યમભ્યુપેયતે ।
પ્રાપ્યતયોક્તિસ્થાને મયટ્પ્રયોગસામર્થ્યાત્ ।
ન હ્યન્યવિદ્યયાન્યપ્રાપ્તિર્યુક્તેતિ ભાવઃ ।
અન્નમયેતિ પ્રાતિપદિકમાત્રગ્રહણમ્ ।
ઇતિશબ્દ આદ્યર્થે પ્રત્યેકં ચાભિસમ્બદ્ધયતે ।
તથા ચાતઃ પ્રાપ્યત્વેન મયટ્પ્રોક્તિસામર્થ્યાદન્નમિત્યાદીનાં ચ શબ્દાનામવિશેષેણ સ્વરૂપક્યૈન કારણેન તૈઃ શબ્દૈઃ પ્રચુરાન્નાદિશબ્દૈઃ પ્રચુરાન્નાદિનિમિત્તવાન્પરમાત્મૈવોચ્યતે ।
ન પુનરનુવાકદ્વયે પ્રતિપાદ્યભેદમઙ્ગીકૃત્યેહાનુવાકે બ્રહ્મણો ઽન્યત્કિઞ્ચિચ્છરીરાદિકોશરૂપમુચ્યત ઇતિ યોજના ।
આદ્યો હિશબ્દો ન હ્યન્યવિદ્યયાન્યપ્રાપ્તિર્યુક્તેતિ ન્યાયસૂચનાર્થઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ શબ્દૈક્યે નિમિત્તાભિધેયૈક્યપ્રસિદ્ધેર્દ્યેતકઃ ।
*3,391*
એવં સૂત્રદ્વયેનાન્નમયાદિશબ્દપઞ્ચકસ્યેશ્વરવાચિત્વં મયટશ્ચ સર્વત્ર પ્રાચુર્યાર્થત્વમુપપાદિતમ્ ।
ઇદાનીમાનન્દમયશબ્દસ્ય વિષ્ણુવાચિત્વં તદ્ગતસ્ય મયટસ્ય પ્રાચુર્યાર્થત્વં હેત્વન્તરેણોપપાદયત્ તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચેતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતિ- મહાનન્દત્વ એવેતિ ॥
॥ ઓં તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચ ઓં ॥
તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ ચ

મહાનન્દત્વ એવાસ્ય હેતુઃ કો ઽન્યાદિતિ સ્ફુટમ્

ઉક્તઃ ...
ન્યાયસુધા:
આનન્દામયપ્રકરણે કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાદ્યદેવ આકાશ આનન્દો ન સ્યાદિત્યસ્ય વિષ્ણોરેવ મહાનન્દત્વ એવ (ચ) હેતુરુક્તઃ ।
તેન જ્ઞાયતે વિષ્ણુરેવાનન્દમયશબ્દાર્થ ઇતિ મયટ્ ચ પ્રાચુર્યાર્થ ઇતિ ।
યદિ હ્યાનન્દમયો વિષ્ણોરન્યઃ સ્યાત્ ।
મયટ્ ચ વિકારાથો ભવેત્ ।
તદા શ્રુતિરન્યસ્યાનન્દવિકારત્વે હેતું કમપિ બ્રૂયાત્ ।
વિષ્ણોર્મહાનન્દત્વે હેતુકથનં ત્વસઙ્ગતમેવ ।
અનેન (સૂત્રે) તદિતિ ષષ્ઠયન્તં સપ્તમ્યન્તં ચ તન્ત્રેણોપાત્તમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તસ્ય વિષ્ણોસ્તત્ર મહાનન્દત્વ ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
નન્વત્રાકાશસ્યાનન્દત્વાભાવે ઽનનં પ્રાણનં ચ કસ્યાપિ ન સ્યાદિત્યેતાવદુચ્યતે ।
ન તુ વિષ્ણોર્મહાનન્દત્વે કશ્ચિદપિ હેતુરુચ્યત ઇત્યત ઉક્તમ્- સ્ફુટમિતિ ॥
*3,392*
તત્કથમિતિ ચેત્ ।
આકાશશબ્દસ્તાવદ્વિષ્ણુપર ઇતિ વક્ષ્યતે- આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાદિતિ ॥
તથાચ વિષ્ણોરનાનન્દત્વે જગતો નિશ્ચેષ્ટત્વપ્રસઙ્ગમાણદયન્ત્યા શ્રુત્યા જગચ્ચેષ્યકત્વં હેતુત્વેન વિવક્ષિતમિતિ વિવક્ષુસ્તસ્યાનન્દત્વેન વ્યાપ્તિં તાવદુપપાદયતિ- શ્રુત્યન્તર ઇતિ ॥
... શ્રુત્યન્તરે યસ્માત્ સુખં લબ્ધ્વા કરોત્યયમ્ ।
કરોતિ નાસુખી ... ॥ મનુવ્_1,1.184અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યસ્માદિત્યસ્યોપરિ સમ્બન્ધઃ ।
શ્રુત્યન્તરે છન્દોગશ્રુતાવિત્યુક્તમિત્યુત્તરેણાન્વયઃ ।
યદા વૈ સુખં લભતે ઽથ કરોતિ નાસુખં લબ્ધ્વા કરોતિ સુખમેવ લબ્ધ્વા કરોતીતિ શ્રુત્યન્તરે પરમેશ્વરવ્યાપારસ્યાનન્દાવિનાભૂતત્વમુક્તમિત્યર્થઃ ।
આનન્દશબ્દ(સ્ય)શ્ચ પૂર્ણાનન્દ એવ મુખ્યવૃત્તિરિત્યત્રાપિ શ્રુતિમાહ- ભૂમેતિ ॥
... ભૂમા સુખં નાલ્પે સુખં ભવેત્

ઇત્યુક્તં ...
ન્યાયસુધા:
યો વૈ ભૂમા તત્સુખં નાલ્પે સુખમસ્તીતિ છન્દોગશ્રુતૌ સુખશબ્દસ્ય પૂર્ણાનન્દ એવ મુખ્યવૃત્તિરિત્યુક્તમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ ભૂમશબ્દો ભાવવાચી ।
બહોર્લોપ ભૂ ચ બહોરિતિ વચનાત્ ।
તથાપિ ભાવભવિત્રોરૈક્યાદ્ભૂમેતિ પૂર્ણ એવોચ્યતે નાલ્પ ઇત્યુક્તત્વાત્ સ ચ સન્નિધાનાત્સુખેનેતિ ગમ્યતે ।
*3,393f.*
... યત્ પ્રવૃત્તિશ્ચ નૃત્તગાનાદિકા સુખાત્ ।
દુઃખાદ્ રોદાદિકા ચૈવ સર્વકર્તૃત્વતો ઽસ્ય ચ

સર્વશક્તેનર્ દુઃખં સ્યાદ્ ...
ન્યાયસુધા:
અત્રાપિ યદ્યસ્માદિત્યસ્યોપતિ સમ્બન્ધઃ ।
પ્રવૃત્તિશ્ચતુર્વિધા ભવતિ ।
સુખોદ્રેકાદ્દુઃખોદ્રેકાત્સુખરાગાદ્વેષાચ્ચેતિ શેષઃ ।
સુખોદ્રેકાત્પ્રવૃત્તેરુદાહરણમાહ- નૃત્તેતિ ॥
ઉન્મત્તસ્યેતિ શેષઃ ।
દુઃખોદ્રેકાત્પ્રવૃત્તિમુદાહરતિ- દુઃખાદિતિ ॥
કેચિદાહુઃ સુખદુઃખતત્સાધનરાગદ્વેષાવેવ પ્રવર્તકાવિતિ ।
યથોક્તં પ્રવર્તનાલક્ષણા દોષા ઇતિ ।
તન્નિરાસાર્થમેવશબ્દઃ ।
સુખાદેવ દુઃખાદેવેતિ ।
ન હ્યુન્મત્તસ્ય ક્વચિદનુસન્ધાનમસ્તિ ।
યેન સુખરાગાત્તત્સાધનમેતદિત્યનુસન્ધાય નૃત્તાદૌ પ્રવર્તેત ।
કિં તૂદ્રિક્તં સુખમેવ તત્પ્રવૃત્તૌ હેતુઃ ।
નાપિ દુઃખં દ્વિષતો ઽપિ નારકિણો રોદનાદિકં તત્પરિહારહેતુરિત્યનુસન્ધાનમસ્તિ ।
કિન્તુ દુઃખોદ્રેક એવ તત્ર કારણમિત્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
સુખરાગાત્તત્પ્રાપ્ત્યર્થા ભોજનાદૌ પ્રવૃત્તિર્દુઃખદ્વેષાચ્ચ તન્નિવૃત્ત્યર્થા કણ્ટકોદ્ધરણાદૌ પ્રવૃત્તિઃ સુપ્રસિદ્ધેતિ નોદાહૃતા ।
કિમતો યદ્યેવં ચેતનસમ્બન્ધિની પ્રવૃત્તિશ્ચતુર્વિધેત્યત આહ- સર્વકર્તૃત્વત ઇતિ ॥
સુખાનવાપ્તિશ્ચેતિ શેષઃ ।
તતશ્ચ દુઃખોદ્રેકનિમિત્તા તન્નિવૃત્ત્યર્થા સુખાવાપ્ત્યર્થા ચેતિ પ્રવૃત્તિત્રયં પરમેશ્વરે નોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
*3,396*
તથાપિ કિમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
... અતઃ કેવલલીલયા ।
પ્રવર્તકો ...
ન્યાયસુધા:
અતઃ પરિશેષાદીશ્વરઃ પ્રવર્તકો ભવન્કેવલલીલયાઽનન્દોદ્રેકાદેવ ભવેદિતિ સિદ્ધઃ પરમેશ્વરપ્રવૃત્તેઃ પૂર્ણાનન્દાવિનાભાવઃ ।
એવમુપોદ્ઘાતમુક્તવા પ્રયોગમાહ- અત ઇતિ ॥
યત એવં પરમેશ્વરપ્રવૃત્તેઃ સિદ્ધઃ પૂર્ણાનન્દાવિનાભાવઃ ।
અતઃ પ્રવર્તકો ઽયં કેવલલીલયા પૂર્ણાનન્દેન યુક્તો ભવેદિતિ ।
અયમત્ર પ્રયોગઃ ।
ઈશ્વરઃ સુખી ભવિતુમર્હતિ ।
પ્રવૃત્તિકારણત્રયરહિતત્વે સતિ પ્રવૃત્તિમત્ત્વાદુન્મત્તવદિતિ ।
કાર્યાનુગુણત્ત્વાચ્ચ કારણસ્ય મહાપ્રવૃત્ત્યા મહાનન્દ એવ સિદ્ધયતીતિ ।
*3,397*
... ન ચેદેષ પ્રાણ્યાદન્યાચ્ચ કઃ પુમાન્

ન્યાયસુધા:
એવં શ્રુતેરભિપ્રાયસિદ્ધં હેતું વ્યાખ્યાય વાચનિકં વિપક્ષે બાધકં વિવૃણોતિ- ન ચેદિતિ ॥
એષ પરમાત્મા આસમન્તાત્કાશનાદાકાશઃ પૂર્ણાનન્દો ન ચેત્તદા કારણાન્તરાભાવાન્ન કિઞ્ચિત્પ્રવર્તયેત્ ।
ન ચેદેષ કિઞ્ચિત્પ્રવર્તયેત્તદા કઃ પુમાન્પ્રાણ્યાદન્યાચ્ચ ।
ન કો ઽપિ લૌકિકીં વૈદિકીં વા પ્રવૃત્તિં કુર્યાત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાદિતિ યોજ્યમ્ ।
*3,398*
અન્નમયાદીનાં પઞ્ચાનામપિ યુક્તયન્તરેણ પરબ્રહ્મત્વં પ્રતિપાદયિતું સૂત્રમ્ ।
ઓં માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયત ઇતિ ।
॥ ઓં માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે ઓં ॥
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે

બ્રહ્મવિત્ પરમાપ્નોતીતિ યત્ પ્રથમસૂચિતમ્ ।
તદેવ મન્ત્રવર્ણેન સત્યં જ્ઞાનમનન્તવત્

લક્ષિતં ...
ન્યાયસુધા:
તસ્યાર્થઃ ।
સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેતિ મન્ત્રવર્ણપ્રતિપાદિતમેવ વસ્તૂત્તરેણ ગ્રન્થેન ગીયતે ।
અતશ્ચાન્નમયાદયઃ પરં બ્રહ્મેતિ ।
સ્યાદેતદ્યદિ મન્ત્રવણો ઽપિ પરબ્રહ્મવિષયઃ સ્યાત્ ।
તદેવ કુતઃ ।
મન્ત્રવર્ણે બ્રહ્મેત્યેવ શ્રવણાત્ ।
તસ્ય ચામુખ્યયા વૃત્ત્યાન્યત્રાપિ સમ્ભવાત્ ।
કથં ચ માન્ત્રવર્ણિકાથર્પ્રપઞ્ચનાર્થમુત્તરો ગ્રન્થ ઇત્યતઃ સૂત્રાર્થં વિવરિતુમુપોદ્ઘાતમાહ- બ્રહ્મવિદિતિ ॥
*3,398f.*
બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિત્યનુવાકસ્ય પ્રથમવાક્યે સૂચિતં તાવત્પરબ્રહ્મૈવ ।
પરશબ્દશ્રવણાત્ ।
તજ્જ્ઞાનસ્ય મોક્ષહેતુત્વોક્તેશ્ચ ।
તદેવ ચ મન્ત્રવર્ણેન સત્યં જ્ઞાનમનન્તવદન્તવન્ન ભવતીતિ લક્ષિતમસાધારણધર્મોપેતતયા પ્રતિપાદિતમતો માન્ત્રવર્ણિકં પરં બ્રહ્મૈવ ।
બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિત્યુક્તે હિ શઙ્કાત્રયમુદેતિ ।
કિં લક્ષણકં તદ્બ્રહ્મ ।
ન હિ લક્ષણેન વિના વસ્તુ સમસ્તવ્યાવૃત્તતયા શક્યતે જ્ઞાતુમ્ ।
કથં ચ તદ્વેદનં કિં પ્રતીયમાનાકારસ્યારોપિતત્વમુપેત્ય તદેવાસ્મીત્યુતાન્યથા ।
બ્રહ્મેતિ પૂર્ણં પ્રતીતમ્ ।
ન (હિ) ચ તાદૃશસ્ય સાક્ષાત્કારો ઽસ્માકં સમ્ભવતીતિ ।
કા નામ તત્પ્રાપ્તિર્ય જ્ઞાનસાધ્યા ।
સર્વગતત્વેન નિત્યપ્રાપ્તત્વાદિતિ ।
તત્પરિહારાય મન્ત્રવર્ણમુદાહરતિ શ્રુતિઃ ।
તદેષાભ્યુક્તેતિ ।
તદભ્યેતદાશઙ્કાત્રયં પ્રતિ તત્સમાધાનતયેતિ યાવત્ ।
એષા ઋગુક્તોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેતિ લક્ષણશઙ્કાયા ઉત્તરમ્ ।
એતચ્ચ પ્રત્યેકં લક્ષણમ્ ।
વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ સત્યત્વાદીનામવ્યભિચારિત્વાત્ ।
અત એવ સમુદિતં લક્ષણમભ્યુપેત્ય વિશેષણકૃત્યાન્વેષણે પરેષાં ક્લેશઃ પરાસ્તઃ ।
યો વેદેતિ દ્વિતીયશઙ્કોત્તરમ્ ।
પરિપૂર્ણપરિમાણમપિ શક્તિવશાદ્ભક્તાનુકમ્પયાલ્પપરિમાણં પ્રકટયત્સર્વજીવતદુપકારિકાર્યકારણપ્રેરકત્વેન હૃદયગુહાવસ્થિતં જ્ઞેયમિતિ ।
સો ઽશ્નુત ઇતિ તૃતીયશઙ્કોત્તરમ્ ।
ન સંયોગમાત્રં તત્પ્રાપ્તિઃ ।
નાપ્યૈક્યાપત્ત્યાદિઃ ।
કિન્તુ તદ્વયક્તિસ્થાને તતો ઽત્યન્તભિન્નતયા સત્યકામત્વાદિતત્સારૂપ્યાભિવ્યક્તિરેવેતિ ।
*3,403*
અસ્ત્વેવં પ્રથમવાક્યસૂચિતાર્થસ્ય પરબ્રહ્મત્વાત્તદુત્થશઙ્કાપરિહારાર્થસ્ય મન્ત્રવર્ણસ્યાપિ તત્પરત્વમ્ ।
તથાપિ કિં પ્રકૃત ઇત્યતઃ સૂત્રાર્થં વિવૃણોતિ- તત્રેતિ ॥
... તત્ર સત્યત્વં સૃષ્ટયાન્નપ્રાણયોરપિ ।
ઉક્તં જ્ઞાનં તુ મનસા વિજ્ઞાનેનાપ્યુદીરિતમ્

અનન્તત્વં તથાઽનન્દમયવાચાપ્યુદાહૃતમ્
ન્યાયસુધા:
તત્ર લક્ષણેષુ સત્યત્વં સૃષ્ટયા"તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃઽ; ઇતિ સૃષ્ટિપ્રકરણેન,"સ વા એષ પુરુષો ઽન્નરસમયઃઽ; ઇતિ"તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાદ્ઽ; ઇતિ ચાન્નપ્રાણયોરન્નમયપ્રાણમયયોઃ પ્રકરણાભ્યામુ(મપ્યુ)ક્તમ્ ।
જ્ઞાનં તુ બ્રહ્મલક્ષણં મનસા ।
"તસ્માદ્વા એતસ્માત્પ્રાણમયાદ્ઽ; ઇત્યાદિના મનોમયપ્રકરણેન ।
વિજ્ઞાનેનાપિ ।
"તસ્માદ્વા એતસ્માન્મનોમયાદ્ઽ; ઇત્યાદિના વિજ્ઞાનમયપ્રકરણેનાપ્યુદીરિતમ્ ।
તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે ।
અનન્તત્વમપિ બ્રહ્મલક્ષણમ્ ।
આનન્દમયવાચા ।
"તસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાદ્ઽ; ઇત્યાદિનાઽનન્દમયપ્રકરણેન ।
અપિપદેનોત્તરવાક્યૈરપ્યુદાહૃતમ્ ।
અત ઉત્તરેષાં ષણ્ણામપિ પ્રકરણાનાં માન્ત્રવર્ણિકપરબ્રહ્મલક્ષણવિવૃતિત્વાત્ (પરં) બ્રહ્મૈવાન્નમયાદય ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સત્યત્વં સૃષ્ટિપ્રકરણેનોક્તમિત્યુક્તમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- સદ્ભાવમિતિ ॥
સદ્ભાવં યાપયેદ્ યસ્માત્ સત્યં તત્ તેન કથ્યતે

ઇતિ સૃષ્ટિરિહ પ્રોક્તા ...
*3,404*
ન્યાયસુધા:
સચ્છબ્દઃ સદ્ભાવવાચી ।
સદ્ભાવે સાધુભાવે ચ સદિત્યેતત્પ્રયુજ્યત ઇતિ વચનાત્ ।
સદ્ભાવો જન્મ ।
સદ્ભાવશબ્દેન પ્રજનનં સૂચિતમિતિ ।
તથાચ સચ્છબ્દે જન્મવાચીતિ કર્મણ્યુપપદે યાતેરન્તર્ણીતણ્યર્થાદતો ઽનુપસર્ગે ક ઇતિ કપ્રત્યયે કૃતે ઽયસ્મયાદીનિ છન્દસીત્યુપપદસ્ય ભસંજ્ઞાયાં સત્યમિતિ ભવતિ ।
તતઃ સત્સદ્ભાવં જન્મ યાપયેત્પ્રાપયેત્સ્વવ્યતિરિક્તં સર્વં યસ્માત્તસ્માત્તદ્બ્રહ્મ સત્યં કથ્યત ઇતિ સકલજગજ્જન્મકારણત્વં સત્યશબ્દાર્થં હૃદિ કૃત્વા આત્મન આકાશ ઇત્યાદિશ્રુત્યેહાનુવાકે સૃષ્ટિઃ પ્રોક્તેત્યર્થઃ ।
અસ્તુ જગત્સ્રષ્ટૃત્વં સત્યશબ્દાર્થઃ ।
તથાપ્યાત્મન આકાશ ઇત્યાદિસૃષ્ટિપ્રકરણં તદ્વયાખ્યાનમિતિ ન યુક્તમ્ ।
અવયવાર્થકથનાદેરભાવાદિત્યત આહ- જગદિતિ ॥
... જગત્સદ્ભાવયાપકમ્ ।
બ્રહ્મેતિ સ્થાપનાયૈવ ...
ન્યાયસુધા:
સત્યશબ્દેન યજ્જગત્સદ્ભાવયાપકં બ્રહ્મેત્યુક્તં તસ્યાર્થસ્ય સ્થાપનાયૈવ સૃષ્ટિઃ પ્રોક્તા નાવયવાર્થકથનાદ્યર્થા ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
નાવયવાર્થકથનાદિકમેવ વ્યાખ્યાનમ્ ।
કિં તૂક્તસ્થાપનમપિ ।
પ્રકૃતે ચ સત્યં બ્રહ્મેતિ લક્ષણે ઽભિહિતે ઽસમ્ભવીદં પઞ્ચાનાં મહાભૂતાનામેવ જગજ્જન્માદિકારણત્વાદિત્યાશઙ્કય મહાભૂતાનામપિ બ્રહ્મૈવ કારણં તદન્તર્ગતં તત્સત્તાદિપ્રદં ચાતો બ્રહ્મૈવ જગજ્જનકમિતિ તત્સ્થાપનમાત્મન આકાશ ઇત્યાદિના ક્રિયત ઇતિ ભવતીદં તદ્વયાખ્યાનમિતિ ।
*3,407*
અન્નમયપ્રકરણં સત્યશબ્દાર્થ ઇત્યુક્તં તત્કથમિત્યત આહ- સત્ત્વમિતિ ॥
... સત્ત્વં જીવનમેવ ચ

વિશીર્ણતા ચ સત્ત્વં સ્યાત્ સન્નમિત્યાહુરેવ યત્
ન્યાયસુધા:
ન કેવલં જન્મૈવ સચ્છબ્દાર્થઃ કિન્તુ જીવનં ચ પ્રાણધારણલક્ષણં સત્ત્વમેવ સચ્છબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમેવ ।
અસ્તિ દેવદત્ત ઇત્યુક્તે જીવતીતિ પ્રત્યયાત્ ।
વિશીર્ણતા ચ શૈથિલ્યલક્ષણા ।
સત્ત્વં સચ્છબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્યાત્ ।
કુતઃ ।
યદ્યસ્માદ્વિશીર્ણં વસ્તુ સન્નમિત્યાહુઃ ।
એવશબ્દઃ ષદૢવિશરણગત્યવસાદનેષ્વિતિ પાઠાન્મુખ્ય એવાયં પ્રયોગ ઇતિ સૂચયતિ ।
તથાચાસ્તેઃ શત્રન્તસ્ય સદેઃ ક્વિબન્તસ્ય વા સદિતિ રૂપમ્ ।
ભાવપ્રધાનં ચૈતત્ ।
સત્ સત્ત્વં જીવનં વિશરણં વા ભૂતાનાં યાપયતીતિ સત્યમિત્યુક્તં ભવતિ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- અત ઇતિ ॥
અતો ઽદ્યતાત્તૃતાન્નત્વં સત્યશબ્દાર્થ એવ હિ

ન્યાયસુધા:
યત એવં સકલભૂતાનાં જીવવિનાશહેતુત્વં સત્યશબ્દોક્તમ્ ।
અતઃ સત્યશબ્દાર્થ એવાન્નત્વમન્નશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તત્ કથમ્ ।
હિ યસ્માદુપજીવ્યત્વલક્ષણાદ્યતા વિનાશકત્વલક્ષણાત્તૃતા ચ તદિતિ ।
*3,408*
પ્રાણમયપ્રકરણં ચ સત્યશબ્દાર્થ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- પ્રાણમિતિ ॥
પ્રાણં દેવા અનુપ્રાણન્તિ મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે ।
આયુઃ પ્રાણો હિ ભૂતાનામિતિ યદ્ ગતિજીવને

ઉક્તે સદિતિધાત્વર્થો ગતિશ્ચાતો હિ સત્યતા ।
પ્રાણત્વમ્ ... ॥ મનુવ્_1,1.193અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
દેવાદયઃ પ્રાણં પરમાત્માનમનુ તત્પ્રેરણયા પ્રાણન્તિ ચેષ્યન્તે ।
સ પ્રાણઃ પરમાત્મા સર્વેષામાયુર્જીવનહેતુશ્ચાતો ઽસૌ પ્રાણ ઉચ્યત ઇતિ મન્ત્રેણ પ્રાણન્તિ જીવન્તિ વા સર્વભૂતાન્યનેનેતિ પ્રાણશબ્દાર્થતયા ગતિજીવને ભૂતાનાં ગતિજીવનપ્રદત્તમિતિ યાવત્ ઉક્તે ।
યદ્યસ્માત્ યતશ્ચ સદિતિ ધાત્વર્થો, ગતિર્જીવનં ચાસ્તિ ધાત્વર્થઃ ।
તાભ્યાં ચ શતરિ ક્વિપિ ચ કૃતે સદિતિ ભવતિ ।
તચ્ચ ભાવપ્રધાનં વિવક્ષિત્વા સત્સત્ત્વં ગતિં જીવનં વા ભૂતાનાં યાપયતીતિ સત્યશબ્દો ઽપિ ગતિજીવનપ્રદત્વમાહ ।
અતઃ સત્યતા પ્રાણત્વં સત્યપ્રાણશબ્દયોરેકાર્થત્વમિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
અનેનાન્નમયપ્રાણમયપ્રકરણે સત્યશબ્દાર્થપ્રપઞ્ચનેન તદ્વયાખ્યાને ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
જ્ઞાનશબ્દાર્થો મનોમયપ્રકરણમિત્યુક્તમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- અવબોધાર્થ ઇતિ ॥
... અવબોધાર્થો મનુધાતુઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ મનુવ્_1,1.193ચ્-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
પ્રકીર્તિતો મનુ અવબોધન ઇતિ વ્યાઘાતઃ ।
તતશ્ચ તસ્માદ્ભાવે ઽસુન્પ્રત્યયે વિહિતે મન ઇતિ જ્ઞાનમિતિ ચૈકાર્થતા ભવતિ ।
વિજ્ઞાનમયપ્રકરણસ્ય જ્ઞાનશબ્દાર્થત્વં સ્પષ્ટમેવેતિ ન પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
અત્ર જ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ લક્ષણે ઽભિહિતે સકલચેતનસાધારણ્યાદલક્ષણમેતદિત્યાશઙ્કાયાં નાવબોધમાત્રં જ્ઞાનમિહવિવક્ષિતમ્ ।
કિન્તુ સકલપદાર્થસામાન્યવિશેષાકારવિષયમિત્યતો નાતિવ્યાપ્તિરિત્યાભ્યાં પ્રકરણાભ્યાં લક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિપરિહારાય પ્રપઞ્ચનં કૃતમિતિ ।
આનન્દમયપ્રકરણેનાનન્તત્વં વ્યાખ્યાતમિત્યભિહિતમ્ ।
તત્કથમિત્યત આહ- નાલ્પ ઇતિ ॥
નાલ્પે સુખમિતિ પ્રોક્તયૈવાનન્દમયતોક્તિતઃ ।
અનન્તત્વં સુનિર્ણીતં પૂર્ણાનન્દો હિ નાલ્પકે

*3,408*
ન્યાયસુધા:
નાનન્દમયપ્રકરણમનન્તપદનિર્વચનપરત્વાદિના રૂપેણ તદ્વયાખ્યાનમ્ ।
કિં નામાનન્તત્વલક્ષણસ્યાસમ્ભાવનાશઙ્કાયામાનન્દમયતોક્તયાનન્તત્વં સુનિર્ણીતમુપપાદિતમ્ ।
પરમેશ્વરો ઽનન્તઃ પૂર્ણાનન્દત્વાદિતિ ।
નનુ સાધ્યસાધનયોઃ ક્વાપ્યદર્શનેન વ્યાપ્ત્યભાવાત્કથમેતત્ ।
મૈવમ્ ।
નાલ્પે સુખમસ્તીતિ શ્રુત્યુક્તયા હિ યસ્માદલ્પકે ઽન્તવતિ પૂર્ણાનન્દો નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે ।
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરસ્તીત્યર્થઃ ।
નન્વનન્તત્વવત્પૂર્ણાનન્દો ઽપ્યસિદ્ધ એવ ।
સત્યમ્ ।
અત એવ કો હ્યેવાન્યાદિત્યાદિનોપપાદયતિ શ્રુતિઃ ।
ઉક્તં ચૈતદાનન્તમયવાચાષીતિ ।
સૂત્રાર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો હિ મન્ત્રવર્ણોક્તવિસ્તૃતિસ્તુ સમસ્તયા ।
ક્રિયતે પરયા યસ્માદ્ ... ॥ મનુવ્_1,1.195અ-ચ્ ॥
*3,409*
ન્યાયસુધા:
અત ઇત્યુક્તપ્રકારેણ ।
હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ તુશબ્દો ઽવધારણે ।
પરયા મન્ત્રવર્ણાદુત્તરયા શ્રુત્યા ।
તસ્માદ્વિષ્ણુરેવાન્નમયાદિશબ્દવાચ્ય ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ।
*3,412*
એવમાનન્દમયો ઽભ્યાસાદિત્યાદિસૂત્રૈઃ સ્વપક્ષસાધનં વિધાય પરપક્ષપ્રતિક્ષેપાર્થં સૂત્રમ્- નેતરો ઽનુપપત્તિરિતિ ।
॥ ઓં નેતરો ઽનુપપત્તેઃ ઓં ॥
નેતરો ઽનુપપત્તેઃ

તત્ર પ્રતિજ્ઞાંશં વ્યાખ્યાતિ- ઇતર ઇતિ ॥
... ઇતરો ઽત્ર ન કથ્યતે

ન્યાયસુધા:
ઇતરો જીવો વા શરીરાદિકોશો વા પ્રકૃતિર્વાત્રાન્નમયાદિપ્રકરણે ન કથ્યતે ।
કુતઃ ।
અનુપપત્તેઃ ।
સર્વં વૈ તે ઽન્નમાપનુવન્તિ ।
યે ઽન્નં બ્રહ્મોપાસતે ।
સર્વમેવ ત આયુર્યન્તિ ।
યે પ્રાણં બ્રહ્મોપાસત ઇત્યાદિનાન્નમયાદિજ્ઞાનાન્મોક્ષઃ પ્રતીયતે ।
અન્નમયાદિશબ્દાનાં ચ જીવાદિવાચિત્વે તદનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
કુતો ઽનુપપત્તિરિત્યત આહ- પુરુષમિતિ ॥
પુરુષં વેત્તિ યો મુચ્યેન્નાન્યઃ પન્થા હિ વિદ્યતે ।
ઇતિ શ્રુતેરન્યવેદી કથં મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ

ન્યાયસુધા:
અનેન "તમેવં વિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ ।
નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતેઽ; ઇતિ શ્રુતિં સૂચયતિ ।
નન્વત્ર તમિત્યુચ્યતે ન વિષ્ણુમિતિ ।
મૈવમ્ ।
સહસ્રશીર્ષા પુરુષ ઇત્યાદૌ પ્રકૃતપુરુષસ્ય તમિતિ પરામર્શાદિત્યભિપ્રેત્યોક્તમ્- પુરુષમિતિ ॥
યચ્છબ્દશ્રવણાત્સ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
મુચ્યેન્મુચ્યેત ।
વ્યત્યયો બહુલમિતિ વચનાત્ ।
અન્યઃ પરમપુરુષજ્ઞાનાત્ ।
પન્થા મોક્ષસ્ય ।
હિશબ્દઃ શ્રુતેઃ પ્રસિદ્ધત્વદ્યોતકઃ ।
નન્વસ્તુ પુરુષજ્ઞાનાદેવ મોક્ષઃ પુરુષો ઽપ્યન્યશ્ચેત્કથં નાન્યજ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇત્યત આહ- પુરુષ ઇતિ ॥
પુરુષઃ પર આત્માજો બ્રહ્મ નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
મહાનાનન્દ ઉદ્ વિષ્ણુર્ભર્ગ ઓમ ઇતીર્યતે

સ્વયં નારાયણો દેવો નાન્યસ્યૈતાનિ કસ્યચિત્

*3,413*
ન્યાયસુધા:
સ્વયં મુખ્યયા વૃત્ત્યા ।
એતાનિ નામાનિ ।
કુત એતેષાં વિષ્ણુનામત્વાદેવ હિ યે વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય યજ્ઞદાનાદિ કુર્વતે તે ઓંમિત્યુદાહૃત્યૈવ ।
અન્યથા તન્ન સ્યાત્ ।
ન હ્યન્યોદ્દેશેન કમર્ કુર્વાણૈરન્યવિષયો મન્ત્રો જપ્યત ઇતિ ।
પુરુષશબ્દસ્ય વિષ્ણુવાચિત્વે યુક્તિમાહ- સૂક્તેનેતિ ॥
સૂક્તેન પૌરુષેણૈનં યજન્ત્યધ્યાત્મકોવિદાઃ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિસ્તેન નાન્યજ્ઞાનાદ્ વિમુચ્યતે

ન્યાયસુધા:
ય એનં નારાયણં યજન્તિ તે પૌરુષેણ સૂક્તેન યજન્તિ ।
તેન જ્ઞાયતે પુરુષશબ્દો વિષ્ણુવાચીતિ ।
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિઃ પુરુષશબ્દસ્ય ભગવદેકવાચિતામાહ યતસ્તેન તમેવં વિદ્વાનિત્યસ્ય વિષ્ણુપત્વાદિતિ ।
*3,414*
નન્વિતરપરિગ્રહ ઇવેશ્વરપરિગ્રહે ઽપ્યનુપપત્તિઃ સમાના ।
તથા હિ ।
ઓષધીભ્યો ઽન્નાત્પુરુષ ઇત્યોષધિકાર્યાન્નવિકારં શરીરં પુરુષપદેનોક્તવા સ વા એષ પુરુષ ઇતિ તં પરામૃશ્યાન્નરસમય ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્યેશ્વરત્વે ઽનુપપત્તિરેવ ।
તત્પ્રવાહપતિતાશ્ચ પ્રાણમયાદય ઇત્યાશઙ્કાં પરિહર્તું પીઠ(ઠિકા)મારચયતિ- બ્રહ્મશબ્દોદિત ઇતિ ॥
બ્રહ્મશબ્દોદિતે તસ્મિન્નાત્મશબ્દં પ્રયુજ્ય ચ ।
તસ્માદાકાશસૃષ્ટિં ચ પ્રોવાચાત્ર ચતુવિર્ધામ્

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરં સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મશબ્દોદિતે તસ્મિન્વિષ્ણૌ તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન ઇત્યાત્મશબ્દં (ચ) પ્રયુજ્યેતિ યોજ્યમ્ ।
તસ્માદેતસ્માદિત્યનુસન્ધાનાત્ ।
આકાશસૃષ્ટિં ચ પ્રોવાચાકાશઃ સમ્ભૂત ઇત્યનેન ।
અત્રાનુવાકે ।
આત્મશબ્દં પ્રયુજ્ય સૃષ્ટિં ચ પ્રોવાચેત્યેનેનાત્મત્વમપિ વિધેયમિતિ સૂચયતિ ।
ચતુર્વિધાકાશસમ્બન્ધિત્વાત્સૃષ્ટેશ્ચતુર્વિધત્વમ્ ।
ન સ્વતઃ ।
ત્રૈવિધ્યસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તથાચ ચતુર્વિધાકાશસૃષ્ટિં ચ પ્રોવાચેત્યર્થઃ ।
આકાશચાતુર્વિધ્યં કથમિત્યત આહ- ભૂતમિતિ ॥
*3,415*
ભૂતં ભૂતાભિમાની ચ તદ્દેહો ઽન્તર્નિયામકઃ ।
હરિશ્ચાકાશશબ્દોક્તો મુખ્યતો હરિરેવ ચ

આ સમન્તાત્ કાશતે યદાકાશો મુખ્યતો હરિઃ
ન્યાયસુધા:
ભૂતમાશકાશશબ્દોક્તમિત્યાદિસમ્બન્ધઃ ।
અન્તર્નિયામક એષાં ત્રયાણામ્ ।
તત્રાપિ ન સમાનકક્ષ્યતયા ચતુર્ણામાકાશશબ્દાતર્ત્વમિત્યાહ- મુખ્યત ઇતિ ॥
ચશબ્દસ્તુશબ્દાર્(થઃ)થે ।
તત્કથમિત્યત આહ- આસમન્તાદિતિ ॥
આ ઇત્યનુવાદેન સમન્તાત્કાશનં હ્યાકાશશબ્દાર્થઃ ।
તતશ્ચ યદ્યસ્માદ્ધરિરેવ મુખ્યતઃ સમન્તાત્કાશતે તસ્માત્સ એવ મુખ્યત આકાશ ઇતિ યોજ્યમ્ ।
*3,416*
એવં મુખ્યામુખ્યભેદેન ચતુર્વિધાદાકાશાદાકાશાદ્વાયુરિત્યુક્તવિધયા ચતુર્વિધસ્ય વાયોઃ સૃષ્ટિં પ્રોવાચ ।
તત્રાપિ વાયુશબ્દેન મુખ્યતો હરિરેવોચ્યત ઇતિ યોજ્યમ્ (વક્તવ્યમ્) ।
તત્કથમિત્યત આહ- બલેતિ ॥
બલજ્ઞાનસ્વરૂપત્વાદ્ વાયુર્ ...
ન્યાયસુધા:
વશબ્દો બલવાચી ।
આયુરિતિ જ્ઞાનમુચ્યતે ।
અયતેર્ગત્યર્થત્વાત્ ।
ગત્યર્થાનાં જ્ઞાનાર્થત્વાત્ ।
તથા વાયોરગ્નિરિતિ ચતુર્વિધાદ્વયોશ્ચતુર્વિધસ્યાગ્નેઃ સૃષ્ટિં પ્રોવાચ ।
તત્રાપિ મુખ્યતો હરિરેવાગ્નિશબ્દેનોચ્યત ઇતિ સ્થિતે તત્કથમિત્યત આહ- અગ્નિરિતિ ॥
*3,417*
... અગ્નિરગં નયન્

ન્યાયસુધા:
ન ગચ્છતિ સ્વતો ન પ્રવર્તત ઇત્યગં વિશ્વમ્ ।
અગશબ્દે કમર્ણ્યુપપદે નયતેઃ ક્વિપ્ ।
તત્સન્નિયોગેનોપપદલોપો ધાતોશ્ચ હ્રસ્વતા નિર્વચનત્વાત્ ।
તતો ઽગ્નેરાપ ઇતિ ચતુર્વિધાદગ્નેશ્ચતુર્વિધાનામેવાપાં સૃષ્ટિં પ્રોવાચ ।
તત્રાપ્યાપ ઇતિ મુખ્યતો હરિરેવોક્ત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
કથં તદિત્યત આહ- આપ ઇતિ ॥
આપ આપાલનાચ્ચૈવ ...
ન્યાયસુધા:
આઙ્પૂર્વસ્ય પાતે રૂપમેતત્ ।
ઉપસર્ગહ્રસ્વતા ધાતુલોપશ્ચ નિર્વચનત્વાત્ ।
ચશબ્દો ઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ ।
તેન સ્ત્રીરૂપત્વાત્સ્ત્રીલિઙ્ગં બહુરૂપત્વાદ્બહુવચનં ચેત્યુક્તં ભવતિ ।
એવશબ્દો હરિરેવેતિ સમ્બદ્ધયતે ।
એવમદ્ભયઃ પૃથિવીતિ ચતુર્વિધાભ્યો ઽદ્ભયશ્ચતુવિર્ધાયાઃ પૃથિવ્યાઃ સૃષ્ટિં પ્રોવાચ ।
તત્રાપિ હરિરેવ મુખ્યતઃ પૃથિવીશબ્દવાચ્ય ઇતિ સિદ્ધે તદુપપાદયતિ- પૃથિવીતિ ॥
... પૃથિવી પ્રથિતો યતઃ
ન્યાયસુધા:
પ્રથિતો યતસ્તતઃ પૃથિવીતિ યોજના ।
પૃથુ વિસ્તારે ।
*3,420*
તથાચ ચતુર્વિધાયાઃ પૃથિવ્યાઃ પૃથિવ્યાઃ પૃથિવ્યા ઓષધય ઇતિ ચતુર્વિધૌષધિસૃષ્ટિં પ્રોવાચ ।
ભૂતાનાં સમાપ્તત્વાત્તસ્થાને ભૌતિકગ્રહણમ(મિ)તઃપરં કાર્યમ્ ।
તત્રાપ્યોષધિશબ્દેન મુખ્યતો હરિરેવોચ્યત ઇતિ સ્થિતે કુત ઇત્યત આહ- ઉષ્યાનામિતિ ॥
ઉષ્યાનામાશ્રયત્વેન સ એવોષધિનામકઃ

ન્યાયસુધા:
દગ્ધાનામ્ ।
ઉષ્યા ઓષાઃ કર્મણિ ઘઞ્ ।
ઓષા ધીયન્તે ઽસ્મિન્નિત્યોષધિરિત્યર્થઃ ।
કર્મણ્યધિકરણે ચેતિ કિપ્રત્યયઃ ।
કથમોષધ્યન્તર્ગતસ્યોષ્યાશ્રયત્વમિત્યત આહ- ઓષધીષુ સ્થિત ઇતિ ॥
ઓષધીષુ સ્થિતો વિષ્ણુઃ ક્ષુધિતૈરાશ્રિતો ભવેત્
*3,421*
ન્યાયસુધા:
ક્ષુધિતૈર્જાઠરાગ્નિનોષ્ઠૈઃ ।
ઓષધીભ્યો ઽન્નમિતિ ચતુર્વિધોષધીભ્યશ્ચતુર્વિધસ્યાન્નસ્ય સૃષ્ટિં પ્રોવાચ ।
તત્રાપ્યન્નશબ્દો વિષ્ણાવેવ મુખ્યઃ ।
અદ્યતે ઽત્તિ ચ વ્યાખ્યાનસ્ય તસ્મિન્નેવ સમ્ભવાદિતિ પ્રાગેવ સિદ્ધત્વાન્નોક્તમ્ ।
તતો ઽન્નાત્પુરુષ ઇતિ ચતુર્વિધાન્નાચ્છરીરતદભિમાનિતદન્તર્યામિરૂપસ્ય ત્રિવિધસ્ય પુરુષસ્ય સૃષ્ટિં પ્રોવાચ ।
તત્રાપિ પુરુષશબ્દેન મુખ્યતો હરિરેવોક્ત ઇતિ સ્થિતે તત્કથમિત્યત આહ- પુરીતિ ॥
પુરિ શેતે યતઃ સો ઽથ પુરુષશ્ચેતિ ગીયતે

ન્યાયસુધા:
અથ તસ્માત્ ।
પુરિ શરીરે ।
અત્રોપપદસ્ય સપ્તમ્યા અલુક્ ।
તસ્ય ચેકારસ્યોકારઃ ।
ધાતુશકારસ્ય ષકારો નિર્વચનત્વાત્ ।
અધિકરણે શેતેર્ડઃ ।
એવમાત્માદિશબ્દાન્વ્યાખ્યાય તેષાં સૃષ્ટિં વિવૃણોતિ- ક્રિયેતિ ॥
ક્રિયાપ્રવર્તકત્વેન પ્રાદુર્ભાવો હરેર્જનિઃ ।
આકાશાદિષુ નાન્યાસ્તિ હ્યભિમાનો ઽભિમાનિનઃ

અભિમાનિશરીરસ્ય સાક્ષાદ્ ભૂતસ્ય ચોદ્ભવઃ
ન્યાયસુધા:
સાક્ષાજ્જન્મૈવ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નાન્યેતિ ॥
હિશબ્દો નિત્યો નિત્યાનામિત્યાદિશ્રુતિપ્રસિદ્ધિસૂચકઃ ।
અભિમાનો મમેદમિતિ બુદ્ધિઃ ।
જનિરિતિ સમ્બન્ધઃ ।
ભૂતસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ ઓષધ્યાદિભૌતિકસ્ય ચેત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
સાક્ષાદુદ્ભવ એવ જનિરિત્યન્વયઃ ।
*3,423*
યદ્યેવમાત્માકાશવાય્વગ્ન્યપ્પૃથિવ્યોષધ્યન્નપુરુષપદૈર્મુખ્યતો હરિરેવોક્તઃ અન્યદમુખ્યતસ્તતઃ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ-
એવમિતિ ॥
*3,424*
એવં દેહાદિપર્યન્તમાગતં હરિમેવ તુ

પરામૃશતિ તસ્યૈવ પઞ્ચરૂપત્વવિત્તયે ।
ત્યક્તવા ભૂતાદિકં સર્વં સ વા એષ ઇતિ શ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
અત્ર દેહશબ્દાત્પ્રાગાત્મશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
સ વા એષ પુરુષ ઇતિ શ્રુતિઃ પ્રકૃતમપિ ભૂતાદિકં સર્વં ત્યક્તવાઽત્માદિદેહપર્યન્તમાગતં તૈઃ શબ્દૈઃ પ્રકૃતં હરિમેવ પરામૃશતિ ।
તસ્યૈવ સૃષ્ટિકર્તુઃ શરીરે ઽન્નમયાદિપઞ્ચરૂપત્વજ્ઞાપનાયેતિ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
નાન્નમયાદીનાં પરબ્રહ્મત્વપરિગ્રહે સ વા એષ પુરુષ ઇતિ પરામર્શવિરોધઃ ।
આત્મપદોદિતસ્ય પરામર્શો ઽયમિતિ સ્વીકારાત્ ।
નચ નાસૌ પરબ્રહ્મ ।
તસ્માત્પરપ્રાપ્તિકામેન જ્ઞાતવ્યતયોક્તાદેતસ્માત્પુનઃ સત્યજ્ઞાનાનન્તત્વેન લક્ષિતાદાત્મન ઇતિ પ્રકૃતાનુસન્ધાનાત્ ।
નચ સન્નિહિતપરામર્શપરિત્યાગેન દૂરપ્રકૃતપરામર્શાઙ્ગીકારો ઽનુચિત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
આત્માદિપુરુષાન્તસર્વશબ્દૈરપિ તસ્યૈવ પ્રકૃતત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
ન ચેશ્વરસ્યોત્પત્તિરનુત્પન્ના ।
પ્રાદુર્ભાવાપેક્ષયા વ્યાખ્યાનાત્ ।
ન ચૈતદપ્રામાણિકં વ્યાખ્યાનમ્ ।
કારણત્વેનેત્યુપપાદયિષ્યમાણત્વાત્ ।
નચૈવં ભૂતાદિસૃષ્ટેરપ્રામાણિકત્વાપત્તિઃ ।
આકાશાદિશબ્દાનાં ભૂતાદિપરત્વસ્યાપિ સ્વીકારાત્ ।
અનેકાથર્તાયાશ્ચોપપાદયિષ્યમાણત્વાત્ ।
નચૈવં તેષામપિ પ્રાદુર્ભાવમાત્રાપત્તિઃ ।
સામાન્યતઃ શ્રુતસ્ય સમ્ભવશબ્દસ્ય યથાયોગ્યં વ્યાખ્યાનોપપત્તેઃ ।
નચૈવમપ્યન્નરસમયસ્ય પ્રકૃતસર્વાત્મકત્વાપત્તિઃ ।
પ્રકૃતાનામપિ ભૂતાદીનાં પરિત્યાગેન હરેરેવ પરામર્શાઙ્ગીકારાત્ ।
નચૈતદન્યાય્યમ્ ।
આકાશાદિશબ્દાનાં હરાવેવ મુખ્યત્વેન તસ્યૈવોત્કટતયા બુદ્ધિસન્નિધાનાત્ ।
નચેશ્વરપરામર્શો વ્યર્થઃ ।
તસ્યૈવાન્નમયાદિપઞ્ચરૂપતાજ્ઞાપનાય પ્રકરણાન્તરારમ્ભાર્થત્વાત્ ।
તસ્ય ચ લક્ષણવિવરણાર્થત્વેનોપયોગસ્યોક્તત્વાત્ ।
તથાચાન્નમયસ્ય બ્રહ્મત્વે ઽનુપપત્ત્યભાવાન્ન તત્પ્રવાહપતિતાનાં પ્રાણમયાદીનામબ્રહ્મત્વં કલ્પનીયમિતિ ।
*3,426*
નનુ કિમનેન બહુધા સંવિધાનેન ।
શરીરમાત્રપરામર્શો ઽયં કિં ન સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
તથા સત્યેષ પુરુષ ઇત્યેતાવતા પૂર્ણત્વેન સ ઇત્યસ્ય વૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
ભવત્પક્ષે ઽપિ તત્ સમાનમિતિ ચેન્નેત્યભિપ્રેત્યાહ- સ ઇતિ ॥
સ ઇત્યાત્મપદોદ્દિષ્ય એષ જીવશરીરગઃ
ન્યાયસુધા:
એષ ઇતિ જીવશરીરગઃ પરામૃશ્યતે ।
શરીરગ ઇત્યેવોક્તે પરમેશ્વરસ્ય શરીરિત્વં પ્રતીયેત ।
અતો જીવેત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ શરીરપરામર્શે સ વા એષ પુરુષો ઽન્નમય ઇત્યેવ વક્તવ્યમ્ ।
રસશબ્દસ્તુ વ્યર્થઃ ।
પ્રયોજનાનુપલબ્ધેઃ ।
અન્નાત્પુરુષ ઇત્યેવ પ્રકૃતત્વાચ્ચ ।
નચાસ્મત્પક્ષે ઽપિ રસશબ્દસ્ય વૈયર્થ્યમ્ ।
અન્નમય ઇત્યેવોક્તે પ્રાકૃતાન્નમયત્વં (ઇત્યેવ) પ્રતીયેત ।
તન્નિવૃત્ત્યર્થત્વેન સાર્થક્યાદિત્યાશયવાનાહ- સારેતિ ॥
સારાન્નમય એવાયં ન લોકાન્નમયઃ પ્રભુઃ

ઇતિ તં રસશબ્દેન વિશિનષ્ટિ શરીરગમ્
ન્યાયસુધા:
રસશબ્દો હિ સારવાચી ।
રસસારો વરશ્ચેતિ શબ્દાઃ પર્યાયવાચકા ઇતિ વચનાત્ ।
તતશ્ચાન્નરસો ઽન્નસારઃ ।
અન્નશબ્દાર્થેષુ મુખ્યાર્થો ઽત્તૃત્વાદિ(લક્ષણ)સ્તત્પ્રચુર ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
તસ્ય તાત્પર્યાર્થઃ સારાન્નમય ઇતિ ।
ઇતિ જ્ઞાપયિતુમિતિ શેષઃ ।
વિશિનષ્ટિ શ્રુતિઃ ।
અપિ ચ ।
શરીરપરામર્શો ઽયં ચેત્તસ્યેદમેવ શિરઃ અયં દક્ષિણઃ પક્ષઃ અયમુત્તરઃ પક્ષઃ અયમાત્મા ઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેતિ સર્વં વ્યર્થમેવ સ્યાત્ ।
શરીરશિરઃપ્રભૃતેઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વેનોપદેશાનપેક્ષણાત્ ।
*3,427*
નન્વીશ્વરે ઽપ્યનુપપત્તિરેવ ।
તસ્ય શિરઃપ્રભૃત્યવયવાભાવાત્ ।
ન ।
પ્રકાશવચ્ચેતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
તથાપ્યનુપપત્તિઃ ।
ઈશ્વરશિરઃપ્રભૃતીનામપ્રત્યક્ષત્વેનેદમિતિ નિર્દેશાયોગાદિતિ ચેન્ન ।
લક્ષણયોપપત્તેરિત્યાશયવાનાહ- ઇદમિતિ ॥
ઇદમિત્યેવ નિર્દેશો વસ્ત્રપ્રાવૃતવદ્ વિભોઃ

શિર આદેર્ભવેજ્જીવશિર આદૌ વ્યવસ્થિતેઃ
*3,427f.*
ન્યાયસુધા:
ઇદમિતિ નિર્દેશો ઽપ્રત્યક્ષે ઽપિ પરમેશ્વરશિરઃપ્રભૃતૌ લક્ષણયા ભવેદેવ ।
વિભોઃ શિરઆદેર્જીવશિરઆદૌ પ્રત્યક્ષે વ્યવસ્થિતેરિતિ લક્ષણાબીજસમ્બન્ધં દર્શયતિ ।
નનુ મુખ્યપ્રયોગં પરિત્યજ્ય લાક્ષણિકં પ્રયુઞ્જાનસ્ય પ્રયોજનં વાચ્યમ્ ।
દૃષ્ટં હિ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ પાવિતૃયાદિજ્ઞાનમિતિ ચેન્ન ।
પ્રકૃતે રૂઢલક્ષણત્વાદિતિ ભાવેનોક્તમ્- વસ્ત્રપ્રાવૃત્તવદિતિ ॥
સપ્તમ્યર્થે વતિઃ ।
યથાપ્રત્યક્ષે ઽપિ જાનુનિ પ્રત્યક્ષવસ્ત્રપ્રાવૃતે પ્રત્યક્ષવસ્ત્રસન્નિધાનાદિદમિતિ નિર્દેશસ્તથા પ્રકૃતે ઽપીત્યર્થઃ ।
નનુ મુખ્યે બાધકાભાવાત્કુતો લક્ષણાશ્રયણમિતિ ચેન્ન ।
શરીરપરિગ્રહે વૈયર્થ્યસ્ય સ્ફુટત્વાત્ ।
*3,428*
કિઞ્ચ સર્વમેવ ત આયુર્યન્તીતિ પ્રાણ(અન્ન)મયજ્ઞાનાન્મોક્ષઃ શ્રૂયતે ।
કદાપિ મરણાભાવો હિ સર્વમાયુઃ ।
નચાસૌ વિના મોક્ષાદ્યુજ્યતે ।
નચ શરીરપરિગ્રહે તદ્યુજ્યતે ।
તમેવંવિદ્વાનિ(ત્યાદિ)શ્રુતિવિરોધાદિત્યાહ- તમિતિ ॥
તં વિદિત્વાસ્ય મુક્તિઃ સ્યાન્નાન્યજ્ઞાનાત્ કથઞ્ચન

*3,428f.*
ન્યાયસુધા:
તં પરમાત્માનં વિદિત્વા સાક્ષાત્પશ્યત ઇતિ શેષઃ ।
તેન સમાનકર્તૃતા ।
બ્રહ્મશબ્દાદયો ઽપ્યત્ર બાધકતયા વક્તવ્યાઃ ।
નનુ ચ વિકારશબ્દાદિતિ સૂત્રકારેણાન્નમયાદીનાં બ્રહ્મત્વાઙ્ગીકૃતાવેકામનુપપત્તિં પરિહરતા લક્ષણયા સર્વાનુપપત્તિપરિહારો ઽપિ સૂચિતઃ ।
અત એવ ભોગ્યત્વમત્ર ચાદ્યત્વમિત્યાદિના ભાષ્યકૃતા તત્રૈવાનુપપત્તિપરિહારઃ કૃતઃ ।
બ્રહ્મશબ્દોદિત ઇત્યાદિકમપિ તત્રૈવ કર્તુમુચિતમ્ ।
વ્યવધાને કારણાભાવાત્ ।
અન્યથોત્સૂત્રિતત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
મૈવમ્ ।
તત્સૂત્રસૂચિતસ્યાપ્યર્થસ્ય વ્યવધાને પ્રયોજનસદ્ભાવાત્ ।
અન્નમયાદીનાં પઞ્ચાનામપ્યબ્રહ્મત્વોપપાદકોપપત્ત્યાઽભાસાસ્તત્ર નિરાકૃતાઃ ।
અન્નમયમાત્રવિષયાનુપપત્તિપરિહારસ્ત્વત્રેત્યનેન જ્ઞાપ્યતે ।
કિઞ્ચ નેતરો ઽનુપપત્તેરિતિ સૂત્રં કેચિન્ન તાવદન્નમયઃ પરમાત્મા પરામર્શાદ્યનુપપત્તેરિતિ વ્યાકુર્વતે ।
તદપિ નિરાકર્તુમત્રેદમુદિતમિતિ ।
*3,431*
અત્રાહ ।
જીવ એવાન્નમયાદિશબ્દાર્થઃ ।
સ હ્યન્નવિકારશરીરાવચ્છિન્નત્વાદ્ભવત્યન્નમયઃ ।
પ્રાણમનોબુદ્ધયાનન્દોપાધ્યવચ્છિન્નશ્ચ ભવતિ પ્રાણાદિવિકારો ઘટાકાશમિવ ઘટવિકારઃ ।
તેન પ્રાણમયત્વાદ્યુપપત્તિઃ ।
તથાચ સ વા એષ પુરુષ ઇતિ પરામર્શસ્તદુપાધિવિષયતયા હિ શ્લિષ્યતરો ભવતિ ।
રસશબ્દશ્ચાન્નસ્થસ્થવિષ્ઠભાગવ્યાવૃત્ત્યર્થો ભવિષ્યતિ ।
ઇદમિતિ નિર્દેશશ્ચ મુખ્યાર્થઃસમ્પદ્યતે પ્રાણમયાદિષુ સર્વત્ર શિરઃપ્રભૃત્યવયવાનાં વક્તવ્યત્વેન તત્પ્રાયે સિદ્ધસ્યાપિ કથનોપપત્તેઃ ।
શરીરિત્વમવયવિત્વં પ્રિયાદિયોગો બ્રહ્મપુચ્છત્વં ચેત્યેતત્સર્વં સમઞ્જસં ભવતિ ।
નચ વક્તવ્યં શરીરાદિકોશા એવ કુતસ્તર્હિ નાઙ્ગીક્રિયન્તે ।
તથા ચાન્નમયપ્રાણમયમનોમયવિજ્ઞાનમયાનન્દમયા મે શુદ્ધયન્તામિતિ શ્રુત્યન્તરાનુગુણ્યં ચ સ્યાદિતિ ।
કોશેષુ બ્રહ્મશબ્દાદ્યનુપપત્તેઃ ।
અન્યત્વમન્તરત્વં શરીરત્વં ચોપાધ્યપેક્ષયા જીવે ઽપ્યુપપદ્યન્તે ।
*3,434*
નનુ જીવપક્ષે ઽપ્યનુપપત્તિરસ્તિ ।
બ્રહ્મશબ્દો હિ નિરાધારો ન પરમાત્મના વિનોપપદ્યતે ।
"અદ્યતે ઽત્તિ ચેતિઽ; સર્વાદ્યત્વં સર્વાત્તૃત્વં"પ્રાણં દેવાઃઽ; ઇતિ સર્વદેવાદિચેષ્યકત્વ યતો વાચઃઽ; ઇતિ વાઙ્મનસાગોચરત્વં"વિજ્ઞાનં દેવાઃઽ; ઇતિ સર્વદેવોપાસ્યત્વં જ્યેષ્ઠત્વં"સો ઽકામયતઽ; ઇતિ સઙ્કલ્પપૂર્વકં સર્વસ્રષ્ટૃત્વં સર્વાન્તરત્વમિત્યાદીનિ નાલ્પતરજ્ઞાનશક્તયાદિસમ્પન્ને જીવે સમ્ભવન્તિ ।
તદ્ધેતુવ્યપદેશશ્ચાસઙ્ગતઃ સ્યાત્ ।
માન્ત્રવર્ણિકવ્યાખ્યાનતા ચ બાધ્યેત ।
નચ જીવજ્ઞાનાન્મોક્ષો યુજ્યત ઇતિ ।
મૈવમ્ ।
ઉપનિષદર્થાનબોધાત્ ।
અત્ર હિ જીવબ્રહ્મણોરેકત્વં વિવક્ષિતમ્ ।
તત્ર યાનિ વાક્યાનિ શુદ્ધવિરોધીનિ તાન્યુપહિતસંસારિસ્વરૂપાપેક્ષાણિ ।
બ્રહ્મશબ્દાદીનિ તુ તત્સ્વભાવસિદ્ધપરમાત્મસ્વરૂપાપેક્ષાણિ ।
ઐક્યવિવક્ષા ચાત્ર વાક્યશાબલ્યાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ ગમ્યતે ।
નચૈવં વિનિગમનાયાં કારણાભાવાત્પરમાત્મૈવાન્નમયાદિ(શબ્દ)વાચ્યોમહાકાશધર્મ એવાવચ્છિન્નકાશે વ્યવહ્રિયતે ।
"યાવાન્વાયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશઃઽ; ઇતિ ।
નતુ પરિચ્છિન્નધર્મો વિતસ્તિમાત્રત્વં મહાકાશે ।
નચ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેત્યનુપપન્નમ્ ।
અસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મ પુચ્છમાયતનમધિષ્ઠાનં નિજં સ્વરૂપમિત્યર્થોપપત્તેઃ ।
તસ્માત્"નેતરઃઽ; ઇત્યનુપપન્નમિત્યાશઙ્કાં પરિહર્તું ભેદવ્યપદેશાચ્ચેતિ સૂત્રમ્ ।
*3,436*
॥ ઓં ભેદવ્યપદેશાચ્ચ ઓં ॥
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચ

આદિત્યે પુરુષે ચાયમિતિ ભેદોપદેશતઃ ।
નાસ્યાભેદો ઽસ્તિ જીવેન ... ॥ મનુવ્_1,1.211અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તત્ર ચશબ્દઃ પ્રતિજ્ઞાસમુચ્ચયાર્થ ઇતિ ભાવેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- આદિત્ય ઇતિ ॥
સ્યાદેતદેવં કથઞ્ચિત્ ।
યદ્યસ્યામુપનિષદિ જીવપરમાત્મનોરભેદો વિવક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
"સ યશ્ચાયં પુરુષે યશ્ચાસાવાદિત્યે સ એકઃઽ; ઇતિ પુરુષાદિત્યશબ્દોપલક્ષિતાપકૃષ્ટોત્કૃષ્ટસકલજીવાનાં નિયમ્યતયાધિકરણત્વેન પરમાત્મનશ્ચ નિયામકતયાધિષ્ઠાતૃત્વેન ભેદસ્યૈવાત્રોપદેશાત્ ।
તથા"રસં હ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽનન્દી ભવતિઽ; ઇતિ લબ્ધૃલબ્ધવ્યતયા"યદા હ્યેવૈષઃઽ; ઇત્યુપાસકોપાસ્યતયા"ઉપસઙ્ક્રામતિઽ; ઇતિ પ્રાપ્તૃપ્રાપ્યતયા"ભીષાસ્માત્ઽ; ઇતિ નિયમ્યનિયામકતયા ચ ભેદોપદેશા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
યદુક્તં વાક્યશાબલ્યા(ન્યથા)નુપપત્તિરત્ર પ્રમાણમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
કેવલં બ્રહ્મપરતયૈવ વાક્યાનાં સમઞ્જસીકૃતત્વાત્ ।
તતો ન જીવો ઽન્નમયાદિશબ્દવાચ્ય ઇતિ ।
*3,438*
નનુ કથમુચ્યતે નાસ્ય પરમાત્મનો ઽભેદો ઽસ્તિ જીવેનેતિ ।
અનુમાનતસ્તદભેદસ્ય પ્રમિતત્વાત્ ।
તથા ચોક્તવિધયાન્નમયત્વાદિકં જીવસ્ય કિં ન સ્યાત્ ।
ન ચોક્તભેદોપદેશવિરોધઃ ।
અનુમાનવિરોધેન તસ્યૈવાન્યપરત્વોપપત્તેરિત્યાશઙ્કાપરિહારાય સૂત્રં કામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષેતિ ।
તદ્વયાચષ્ટે- નાનુમેતિ ॥
... નાનુમા કામચારિણી

વિમતાનિ શરીરાણિ મદ્ભોગાયતનાનિ યત્ ।
શરીરાણીત્યાદિકા તુ તત્ત્વજ્ઞાને હ્યપેક્ષ્યતે

પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધત્વાદ્ ...

ન્યાયસુધા:
॥ ઓં કામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષા ઓં ॥
કામાચ્ ચ નાનુમાનાપેક્ષા

સમ્પ્રતિપન્નસ્વશરીરેષુ સિદ્ધસાધનતાપરિહારાય વિમતાનીત્યુક્તમ્ ।
યદ્યસ્માચ્છરીરાણિ ।
શરીરત્વાદિત્યર્થઃ ।
મચ્છરીર(આદિ)વદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
આદિગ્રહણાદ્વિપ્રતિપન્નાનીન્દ્રિયાણિ મમૈવ કરણાનિ ઇન્દ્રિયત્વાત્સમ્પ્રતિપન્નવદિત્યાદીનામુપાદાનમ્ ।
નન્વેતાન્યનુમાનાનિ પ્રતિક્ષેત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાનામભેદં સાધયન્તિ ।
નતુ જીવાનાં પરમાત્માભેદમ્ ।
તેન વિમતા આત્માનઃ પરમાત્મનઃ (તત્ત્વતો) ન ભિદ્યન્તે આત્મત્વાત્પરમાત્મવદિત્યાદ્યનુમાનમત્ર શઙ્કનીયમ્ ।
ન ત્વિદમિતિ ।
મૈવમ્ ।
નહિ જીવાનામુપહિતસ્વરૂપાણામેવ સાક્ષાદભેદઃ સમ્ભવતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાત્ ।
તતશ્ચ નિરુપાધિકેન રૂપેણાભેદે ઽનુમાનં પર્યવસ્યતિ ।
તથાચ કથં ન પ્રકૃતસઙ્ગતિરિતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાને તત્ત્વજ્ઞાનાથર્મ્ ।
નાપેક્ષ્યતે ।
તત્ત્વજ્ઞાનકારણં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
કુતઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધત્વાત્ ।
હિશબ્દો દૃષ્ટાન્તસૂચકઃ ।
તદયં પ્રયોગઃ ।
વિમતાનિ શરીરાણીત્યાદિકાનુમાનુમાનત્વેન પરાભિમતા ।
યથાર્થજ્ઞાનકારણં ન ભવતિ ।
પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદ્દહનાનુષ્ણતાસાધનાનુમાનવદિતિ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધાપિ સદનુમા કિં ન સ્યાદિત્યત ઉક્તમ્- કામચારિણીતિ ॥
તદ્વિવૃણોતિ- અક્ષેતિ ॥
... અક્ષાગમભયોજ્ખિતા ।
અનુમા કામવૃત્તા હિ ...
ન્યાયસુધા:
અક્ષં પ્રત્યક્ષમ્ ।
અનુમાનમપ્યત્રોપસઙ્ખયેયમ્ ।
અક્ષાગમભયોજ્ખિતેતિ ॥
તદ્વિરોધભયોજ્ખિતેત્યર્થઃ ।
કામવૃત્તા પુરુષેચ્છાનુસારિપ્રવૃત્તિમતી ।
નન્વનેન કિં વિપક્ષે બાધકમુક્તમિત્યત આહ- કુત્રેતિ ॥
*3,439*
... કુત્ર નાવસરં વ્રજેત્

ન્યાયસુધા:
કિમાક્ષેપે ।
સર્વત્રાપ્યવસરં વ્રજેદિત્યર્થઃ ।
*3,440*
તત્કથમિત્યત આહ- જડ ઇતિ ॥
જડ આત્મૈવ વસ્તુત્વાત્ પ્રમેયત્વાજ્જડં ચિતિઃ ।
ઘન આકાશ ઇત્યાદ્યા વાર્યન્તે કેન હેતુના

*3,440f.*
ન્યાયસુધા:
આત્મા જડો જ્ઞાનાનાશ્રયો વસ્તુત્વાદ્ઘટવત્ ।
આકાશો ઘનો નિબિડાવયવઃ ।
પ્રમેયત્વાત્પાષાણવદિતિ સાક્ષિપ્રત્યક્ષવિરુદ્ધમ્ ।
જડં ઘટાદિકમ્ ।
ચિતિશ્ચેતનમ્ ।
પ્રમેયત્વાદાત્મવદિત્યનુમાનવિરુદ્ધમ્ ।
ચૈતન્યકાર્યસ્ય સર્વથાપ્યનુપલમ્ભાત્ ।
આદ્યપદેન બ્રાહ્મણેન સુરા પેયા દ્રવદ્રવ્યત્વાત્ ।
ક્ષીરવદિત્યાગમવિરુદ્ધસ્ય ગ્રહણમ્ ।
કેનેત્યાક્ષેપે ।
યદિ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધિનો ઽપ્યનુમાત્વં સ્યાદિતિ શેષઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધમપિ યદ્યૈક્યાનુમાનં પ્રમાણં સ્યાત્તદોદાહૃતમપિ કિં ન સ્યાદવિશેષાદિત્યુક્તં ભવતિ ।
નન્વત્ર કથં પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
યથાન્યાસમવેત્યેવકારેણાહ ।
તર્હિ પ્રતિજ્ઞાપદવ્યાઘાતઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
અસ્તુ ।
નહિ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાદયં ગરીયાન્ ।
સમશ્ચ પરાનુમાને ।
તત્પરિહારો ઽપ્યત્ર તુલ્યઃ ।
નન્વાકાશો ઘન ઇતિ સાધને કાલાદૌ વ્યભિચારઃ ।
ન ।
પક્ષતુલ્યત્વાત્ ।
યદત્ર વક્તવ્યં તદુપરિષ્યાદ્વક્ષ્યત ઇતિ ।
*3,443*
નન્વથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેત્યત્રૈવ જીવેશભેદઃ સમર્થિતઃ ।
તથા જન્માદિસૂત્રેણાપિ ।
અતો જીવૈક્યમિત્યુક્તત્વાત્ ।
અત્રાપિ પુનસ્તત્સાધને પુનરુક્તતા સ્યાદિત્ય આહ- ન જીવેતિ ॥
ન જીવભેદસૂત્રાણાં શઙ્કયાત્ર પુનરુક્તતા ।
વાક્યાન્તરદ્યોતકત્વાત્ પૃથગિત્યત્ર પૂર્ણતા ॥ મનુવ્_1,1.215અ-દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અત્ર શાસ્ત્રે તત્ર તત્ર પ્રકરણે હ્યૈક્યવિવક્ષાયાં ચોદિતાયાં તત્તદ્ગતભેદવાક્યદ્યોતનેન સૂત્રેષુ ભેદસમર્થનં ક્રિયતે ।
અતસ્તાત્પર્યભેદાન્ન પુનરુક્તતા શઙ્કયા ।
તથા હિ ।
જિજ્ઞાસાવાક્યેષ્વભેદશઙ્કાયાં તદ્ગતબ્રહ્મશબ્દેનૈવ ભેદસમર્થનમ્ ।
જિજ્ઞાસ્યસ્ય બ્રહ્મણો જીવત્વે શઙ્કિતે તત્પૂર્વવાક્યોક્તલક્ષણેન ભેદસાધનમિત્યાદિ સ્વયમૂહ્યમ્ ।
એવમેવ"ભેદવ્યપદેશાચ્ચાન્યઃઽ; ઇત્યાદાવપિ પુનરુક્તદોષઃ પરિહરણીયઃ ।
નન્વેવં સત્યભેદઃ સ્વરૂપેણ કુત્રાપિ ન નિરાકૃતઃ સ્યાદિત્યત આહ- પૃથગિતિ ॥
પૂર્ણતા પ્રધાનતા ।
ભેદસાધનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિચારિતત્વાત્ ।
યદ્યપિ પ્રકરણવિશેષવિષયતયાભેદે નિરાકૃતે ઽપિ સ્વરૂપનિરાકરણમર્થાત્સિદ્ધયતિ ।
તથાપિ વસ્તુસ્થિતિકથનમેતદિત્યદોષઃ ।
અથવા પુનરુક્તિપરિહારસ્યૈવંજાતત્વાત્"અત યવ ચોપમાઽ; ઇત્યાદિસૂત્રાણ્યાપાતપ્રતીતભાષ્યદિશા ભેદપરાણીવ પ્રતિભાન્તિ ।
તન્નિરાસાર્થમિદમુક્તમ્ ।
"પૃથગુપદેશાત્ઽ; ઇત્યત્રૈવ ભેદસમર્થનસ્ય પૂર્ણતા પર્યવસાનમિતિ ।
યદ્યપ્યેતત્કરિષ્યમાણવ્યાખ્યાનાદેવ જ્ઞાસ્યતે ।
તથાપિ સ્પષ્ટાર્થમુક્તમિત્યદોષઃ ।
*3,445*
શરીરાદિકોશા એવાન્નમયાદિશબ્દવાચ્યા ઇતિ પક્ષો ઽપિ નેતરો ઽનુપપત્તેરિતિ સાધારણદોષેણ દૂષિત એવ ।
વિશેષદોષેણ દૂષયિતું સૂત્રમ્- અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તીતિ ।
॥ ઓં અસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ ઓં ॥
અસ્મિન્ન્ અસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ

યોગમન્નમયાદ્યૈર્યત્ ફલત્વેનાસ્ય શંસતિ ।
સ્થાનદ્વયે ઽપ્યતઃ કોશા એત ઇત્યતિસાહસમ્ ॥ મનુવ્_1,1.215એ-હ્ ॥
ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્માદસ્ય સ ય એવંવિદિત્યુક્તસ્ય બ્રહ્મવિદઃ ફલત્વેનાન્નમયાદિભિર્યોગં તત્પ્રાપ્તિં સ્થાનદ્વયે ઽપ્યનુવાકદ્વયે ઽપિ ।
શંસતિ કથયતિ શ્રુતિઃ ।
એતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતીત્યાદિ ।
એતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્યેત્યાદિ ચ ।
અત એતે ઽન્નમયાદયઃ કોશા ઇત્યેતદ્વયાખ્યાનમતિસાહસં પૂર્વોત્તરાપરામર્શમૂલમ્ ।
નહિ શરીરાદિકોશપ્રાપ્તિર્બ્રહ્મવિદ્યાફલમિતિ સમ્ભવતિ ।
તરતિ શોકમાત્મવિદિત્યાદિવિરોધાત્ ।
શરીરાદેશ્ચ શોકરૂપત્વાત્ ।
સ્યાદેતદ્યદ્યત્રાન્નમયાદિપ્રાપ્તિરુચ્યેત ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
ઉપસઙ્ક્રમશબ્દસ્યાતિક્રમાર્થત્વાદિત્યત આહ- ઉપસઙ્ક્રમણં ચેતિ ॥
*3,446*
ઉપસઙ્ક્રમણં ચૈવ દ્વિતીયોદ્દેશિતં પ્રતિ ।
અતિક્રમં વદન્તં તમુપશબ્દો નિવારયેત્

ન્યાયસુધા:
દ્વિતીયોદ્દેશિતં પ્રતિ ।
દ્વિતીયયા કર્મત્વેનોક્તમન્નમયાદિકં પ્રતિ યદુપસઙ્ક્રમણમુચ્યતે તદતિક્રમં વદન્તમ્ ।
ઉપસઙ્ક્રમણપદવાચિપદમતિક્રમાર્થં વ્યાકુર્વન્તમિતિ યાવત્ ।
ઉપશબ્દો નિવારયેત્ ।
તસ્યોપશબ્દવિરોધઃ સ્યાત્ ।
ઉપપૂર્વસ્ય ક્રમેઃ પ્રાપ્ત્યર્થત્વાત્ ।
દોષાન્તરમાહ- અશ્રુતસ્યેતિ ॥
અશ્રુતસ્યાતિશબ્દસ્ય સ્થાનં દદ્યાત્ કથં પુનઃ
ન્યાયસુધા:
પુનરિતિ દોષાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
શ્રુતાશ્રુતપરિત્યાગકલ્પને વિગતહ્રિયામ્

ન્યાયસુધા:
વાક્યદ્વયતાત્પર્યમાહ- શ્રુતેતિ ॥
એવં વ્યાકુર્વાણેન હિ શ્રુતમુપશબ્દં ત્યક્તવા તત્સ્થાને ઽશ્રુતો ઽતિશબ્દો ઽધ્યાહાર્યઃ ।
તથાચ શ્રુતપરિત્યાગો ઽશ્રુતકલ્પનં ચ સ્યાત્ ।
તદુભયં ચ લજ્જાહેતુરિતિ ।
ન વયં શ્રુતપરિત્યાગેનાશ્રુતાધ્યાહારં કુર્મો યેનાયં દોષઃ સ્યાત્ ।
કિં નામાવ્યયાનામનેકાર્થત્વાદુપશબ્દો ઽતિશબ્દાર્થો વ્યાખ્યાયત ઇતિ ચેન્ન ।
નિયામકેન વિના પ્રસિદ્ધાર્થત્યાગાપ્રસિદ્ધાર્થસ્વીકારાનુપપત્તેઃ ।
*3,447*
ન હ્યવ્યયાન્યનેકાર્થાનીત્યેતાવતાન્તઃશબ્દસ્ય બહિરિત્યર્થો ગૃહ્યતે ।
કિન્તુ પ્રયોગાદિકમનુસૃત્યૈવેતિ સ્થિતે ઽભ્યુપગમ્યાપિ દોષમાહ- મૃતાવેવેતિ ॥
મૃતાવેવ પરિત્યાગઃ કૃતો હ્યન્નમયસ્ય ચ
ન્યાયસુધા:
હિ યસ્માદન્નમયસ્ય કોશસ્ય ચશબ્દાત્પ્રાણમયસ્ય ચ પરિત્યાગો મૃતાવેવ કૃતો ભવતિ ।
મૃતેઃ શરીરત્યાગરૂપત્વાત્ ।
તસ્માદસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્યેતિ મરણોક્તયૈવાન્નમયાદ્યતિક્રમસ્યોક્તત્વાતપુનરેતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતીતિ તદતિક્રમોક્તૌ પુનરુક્તિઃ પ્રસજ્યેતેતિ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમિત્યુપક્રમાનુગુણ્યં ચ પ્રાપ્તિપરત્વે સ્યાત્ ।
અતો નાન્નમયાદયઃ કોશાઃ કિન્તુ વિષ્ણુરેવ ।
શુદ્ધિપ્રાર્થનલિઙ્ગાદ્વાક્યાન્તરોક્તાનાં કોશત્વે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
અપિ ચ તે ઽન્નમયાદયઃ ।
એતે ત્વન્નરસમય ઇત્યુપક્રમાદ્રસો વૈ સ ઇતિ વાક્યશેષાચ્ચાન્નરસમયાદય ઇતિ શબ્દાન્તરન્યાયેનાપ્યન્યે ભવિષ્યન્તીતિ સર્વમનવદ્યમ્ ।
*3,449*
એવમન્નમયાદીનાં પઞ્ચાનામપિ પરબ્રહ્મત્વપ્રતિપાદનપરતયા સૂત્રાણિ વ્યાખ્યાય પરેષાગમવ્યાખ્યાં પ્રત્યાખ્યાતુમુત્તરો ઽયં ગ્રન્થસન્દર્ભ આરભ્યતે ।
તત્ર માયાવાદિનો ઽન્નમયાદયઃ પઞ્ચાપિ કોશા ઇતિ મન્યમાના બ્રહ્મપુચ્છં પ્રતિષ્ઠેત્યુક્તસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્વપ્રાધાન્યેન જ્ઞેયત્વપ્રતિપાદકાન્યેતાનિ સૂત્રાણીતિ વ્યાચક્ષતે ।
તથા હિ ।
અન્નમયાદયશ્ચત્વારસ્તાવદન્નાદિવિકારાઃ કોશા એવ ।
તથાચ વિકારાર્થે મયટ્પ્રવાહે સત્યાનન્દમય એવાકસ્માદર્ધચરતીયન્યાયેન કથમેવ મયટઃ પ્રાચુર્યાર્થત્વં બ્રહ્મવિષયત્વં ચાશ્રીયતે ।
માન્ત્રવર્ણિકબ્રહ્માધિકારાદિતિ ચેત્ ।
અન્નમયાદીનામપિ તર્હિ બ્રહ્મત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અન્નમયાદીનામન્તરસ્યાન્યસ્ય શ્રવણાદબ્રહ્મત્વમાનન્દમયસ્ય તુ તદભાવાદ્બ્રહ્મત્વમિતિ ચેન્ન ।
તત્રાપિ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેતિ પ્રકૃતસ્ય બ્રહ્મણો બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠેત્યાનન્દમયાશ્રયતયોક્તત્વાત્ ।
તદ્વિજિજ્ઞાપયિષયૈવાન્નમયાદયઃ પઞ્ચાપિ કોશાઃ કલ્પ્યન્તે ।
નન્વન્નમયાદીનાભિવાનન્દમયસ્ય પુચ્છત્વેનોક્તં બ્રહ્મ કથં સ્વપ્રધાનં સ્યાત્ ।
ન ।
સ્વપ્રધાનતયા પ્રકૃતત્વાત્ ।
નચાનન્દમયાવયત્વેનાપિ બ્રહ્મણિ જ્ઞાયમાને પ્રકૃતત્વં ન હીયતે આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
તથા સતિ તદેવાવયવ્યવયવશ્ચેત્યસામઞ્જસ્યાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્યતરપરિગ્રહે ચ પુચ્છસ્યૈવ બ્રહ્મત્વં યુક્તમ્ ।
બ્રહ્મશબ્દશ્રવણાત્ ।
ન ત્વાનન્દમયસ્ય તત્ર બ્રહ્મશબ્દાશ્રવણાત્ ।
અસન્નેવેતિ શ્લોકસ્ય બ્રહ્મપુચ્છમિત્યુક્તબ્રહ્મવિષયત્વાત્ ।
ન હ્યત્રાનન્દમયો ઽન્વાકૃષ્ટતે ।
કિન્તુ પુચ્છતયોક્તં બ્રહ્મ સ્વપ્રધાનતયા ।
ન ચાનન્દ(મય)સ્યાનુભવસિદ્ધસ્ય ભાવાભાવશઙ્કા યુજ્યતે ।
કથં તર્હિ પુચ્છત્વોક્તિઃ ।
પુચ્છવત્પુચ્છમિત્યાશ્રયાર્થત્વાત્ ।
*3,449f.*
કિઞ્ચાનન્દમયસ્ય પ્રિયાદ્યવયવયોગાશારીરત્વાભ્યાં સવિશેષત્ત્વાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ સવિશેષત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નિર્વિશેષં ચ બ્રહ્મ ।
વાઙ્મનસાગોચરત્વશ્રુતેઃ ।
મયટઃ પ્રાચુર્યાર્થત્વે ઽપ્યાનન્દપ્રચુર ઇત્યુક્તે દુઃખાલ્પત્વમપિ ગમ્યતે ।
પ્રાચુર્યસ્ય લોકે પ્રતિયોગ્યલ્પતાસાપેક્ષત્વાત્ ।
નચ બ્રહ્મણિ દુઃખં સમ્ભવતિ ।
કિઞ્ચ પ્રિયાદીનાં પ્રતિશરીરં ભેદેનાનન્દમયસ્યાપિ ભેદે બ્રહ્મણો ઽપિ પ્રતિશરીરં ભેદઃ પ્રસજ્યેત ।
નચ તદ્યુક્તમ્ ।
અનન્તત્વશ્રુતેઃ ।
નચૈવં ભાગર્વી વારુણી વિદ્યા વિરુદ્ધયેત ।
તત્ર મયટો ઽશ્રવણેન ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
એતમાનન્દમયમાત્માનમિતિ ચાન્નમયાદીનામિવાનન્દમયસ્યાતિક્રમણીયતયોક્તસ્યાબ્રહ્મત્વાત્ ।
અન્તે મયટઃ શ્રવણેન પૂર્વમપિ તદધ્યાહારે પૂર્વમપિ નાનન્દમયો બ્રહ્માસ્તુ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થિનસ્તુ તદુપદેશો દ્વારતયોપપન્નો ભવિષ્યતીતિ ।
*3,456*
નન્વેવં તર્હિ કથં સૂત્રાણિ ।
આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મતાપ્રતિપાદનપરતયોપલમ્ભાત્ ।
મૈવમ્ ।
વેદસૂત્રયોર્વિરોધે ગુણે ત્વન્યાય્યકલ્પનેતિ ન્યાયેન સૂત્રાણાં કથઞ્ચિદ્યોજ્યત્વાત્ ।
તસ્માદાનન્દમયાદયઃ પઞ્ચાપિ કોશા ન બ્રહ્મેતિ ।
*3,460*
તદેતત્સૂત્રવ્યાખ્યાનેન નિરાકૃતમપિ શિષ્યહિતતયા સ્ફુટં નિરાકરોતિ યે ઽન્નમિતિ ।
યે ઽન્નં બ્રહ્મેત્યાદ્યુપાસાં સામાનાધિકરણ્યતઃ

ઉક્તવા પઞ્ચસ્વરૂપાણાં પુનસ્તત્પ્રાપ્તિવાદિની ।
સ્થાનદ્વયગતા વેદવાણી તદપલાપિનામ્

તમસો ઽન્યત્ર સંસ્થાનં કથમેવ સહેત સા
ન્યાયસુધા:
ઇત્યાદીતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
પઞ્ચસ્વરૂપણામિતિ વિશેષણસમાસ એવાયં ન દ્વિગુઃ ।
તદ્ધિતાર્થાદ્યભાવાત્ ।
તત્પ્રાપ્તિવાદિની ।
જ્ઞાનફલત્વેનેતિ શેષઃ ।
સ્થાનદ્વયમનુવાકદ્વયમ્ ।
તદપલાપિનામન્નમયાદીનામ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ ।
અન્નમયાદિપઞ્ચકં યદિ ન બ્રહ્મ તદાન્નમયાદીન્પ્રત્યુદાહૃતશ્લોકેષુ યે ઽન્નં બ્રહ્મોપાસત ઇતિ પ્રથમાનુવાકે ઽન્નં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાદિત્યુત્તરાનુવાકે ચ બ્રહ્મતયોક્તિવિરોધઃ સ્યાત્ ।
નહિ પુચ્છસ્યાપિ બ્રહ્મત્વે પ્રમાણમસ્ત્યન્યદતો બ્રહ્મશબ્દાત્ ।
નન્વેતદ્બ્રહ્મજ્ઞાનદ્વારતયોપદિષ્યમ્ ।
નતુ બ્રહ્મતયોપદિષ્યમિતિ ચેન્ન ।
સામાનાધિકરણ્યેનોક્તત્વાત્ ।
નચ સામાનાધિકરણ્યમપિ ગૌણમ્ ।
તથા સતિ વિદુષસ્તત્પ્રાપ્તિરુક્તા વિરુદ્ધયેત ।
નચ તત્રાતિક્રમો ઽથર્ ઇત્યુક્તમ્ ।
નચાનન્દમયે બ્રહ્મશબ્દો નાસ્તિ શ્લોકસ્ય પુચ્છવિષયત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
તથા સત્યન્નમયાદિશ્લોકાનામપિ તથાત્વપ્રાપ્તેઃ ।
કિઞ્ચ બાધકવશાદિત્થમાશ્રીયતે ।
એવમેવ વા ।
નાદ્યઃ ।
બાધકાનાં પરિહૃતત્વાત્ ।
દ્વિતીયે તુ નિર્નિમિત્તં વેદાર્થભૂતબ્રહ્માપલાપિનો બૌદ્ધસ્યેવ વેદાભિમાનિકોપેન નરકપ્રાપ્તિઃ સ્યાદિતિ ।
*3,465*
સ્થાનદ્વયગતેત્યુક્તમ્ ।
પ્રાક્ ચ ભૃગોશ્ચૈતદ્વદિષ્યતીતિ ।
તત્રોત્તરાનુવાકોક્તસ્ય બ્રહ્મત્વં પ્રપઞ્ચયતિ- અધીહીતિ ॥
અધીહિ ભગવો બ્રહ્મેત્યુક્તો ઽન્નપ્રાણપૂર્વકમ્

આહ બ્રહ્મ કથં તન્ન ...
*3,465f.*
ન્યાયસુધા:
અધીહ્યધ્યાપય ।
ણ્યર્થસ્યાન્તર્ણીતત્વાત્ ।
ભગવો ભગવન્ ।
મતુવસો રુઃ સમ્બુદ્ધૌ છન્દસીતિ વચનાત્ ।
ઉક્તો ભૃગુણા પૃષ્ટો વરુણઃ"ભૃગુર્વૈ વારુણિઃ ।
વરુણં પિતરમુપસસાર ।
અધીહિ ભગવો બ્રહ્મેતિ ।
તસ્મા એતત્પ્રોવાચ ।
અન્નં પ્રાણં ચક્ષુઃશ્રોત્રંમનોવાચમ્ઽ; ઇત્યેવં બ્રહ્મપ્રશ્નોત્તરત્વેનોક્તત્વાદન્નાદિકં બ્રહ્મૈવ ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
નનુ તત્ર મયટો ઽશ્રવણાદ્ભિન્નવિષયત્વમિતિ ચેન્ન ।
ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
કિઞ્ચ યથા સત્યન્નમયાદીન્પ્રત્યુદાહૃતશ્લોકેષુ મયટો ઽશ્રવણાદ્ભિન્નવિષયત્વં સ્યાત્ ।
અસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
તથા સતિ તદુદાહરણસ્યાસઙ્ગતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યસ્યાન્નાદેર્વિકારાસ્તેતત્પ્રશંસાપરતયા સઙ્ગતિસ્ત્વિતિ ચેન્ન ।
મનોમયશ્લોકે તદયોગાત્ ।
તર્હિ તત એવાનુપપત્તેરન્નાદિશબ્દૈરન્નમયાદય એવોચ્યત ઇતિ કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ ।
તર્હ્યત્રાપિ પ્રકરણવશાદન્નમયાદય એવોચ્યન્ત ઇત્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
ઉક્તે ઽર્થે હિ સંવાદિત્વેનેયમાખ્યાયિકોક્તા ।
તસ્માદન્નમયાદય એવાત્રોચ્યન્તે ।
તે ચ બ્રહ્મપ્રશ્નોત્તરત્વેનોક્તત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા બ્રહ્મૈવેતિ ।
યદ્યપિ"સૈષા ભાર્ગવી વારુણક્ષ વિદ્યા પરમે વ્યોમન્પ્રતિષ્ઠિતાઽ; ઇતિ સાક્ષાદ્બ્રહ્મવિદ્યાત્વમુચ્યતે ।
તથાપિ મીમાંસાર્થં યુક્તયુપન્યાસઃ ।
અથવા ।
અસ્યાપિ સમાનયોગક્ષેમત્વાદિતિ ।
*3,468*
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મપ્રશ્નોત્તરતયોક્તિમાત્રેણ ન વરુણોક્તાનામન્નાદીનાં બ્રહ્મત્વં સિદ્ધયતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનોપાયતયાપિ તદુપદેશોપપત્તેઃ ।
તથા હિ ।
દ્વિતીયાચન્દ્રપ્રશ્ને ઽચન્દ્રરૂપાપિ શાખા ચન્દ્રતયોચ્યતે ચન્દ્રજ્ઞાનોપાયત્વાત્ ।
યથા વારુન્ધતીપ્રશ્ને તત્સમીપવર્તિની પૃથુલા તારકારુન્ધતીત્વેનોપદિશ્યતે ।
અરુન્ધતીજ્ઞાનદ્વારત્વાત્ ।
દ્વારત્વં ચાન્નાદિશબ્દોદિતાનાં શરીરાદીનાં બહિર્વૃત્તિનિવારણદ્વારા બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રત્યુપપદ્યત એવેતિ ।
મૈવમ્ ।
કિમનેન વ્યભિચારશ્ચોદ્યતે ।
કિંવાન્યથાસિદ્ધિઃ સમ્ભાવ્યતે ।
ઉત સા નિશ્ચીયતે ।
પક્ષત્રયમસમ્બદ્ધમિત્યાહ- દ્વારમિતિ ॥
*3,469*
... દ્વારં તદિતિ વાદિનઃ ।
ઉપસત્તિં કથં વિદ્યુર્ ...
ન્યાયસુધા:
તદન્નાદિકમ્ ।
ઉપપત્તિં બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થોપસત્ત્યુત્તરકાલીનં ગુરૂપદેશપ્રકારમિત્યર્થઃ ।
કથમિત્યાક્ષેપે ।
ન વિદ્યુરિત્યર્થઃ ।
ગુરૂપદેશપ્રકારાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતેયં શઙ્કેતિ ભાવઃ ।
તત્કથં ન વિદ્યુરિત્યત આહ-ઉપસન્નાયેતિ ॥
... ઉપસન્નાય હિ ત્રિશઃ

ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મૈવ વક્તવ્યમ્ ।
ન પુનર્યત્કિઞ્ચિત્ ।
અબોધે ઽપિ પુનઃ પુનઃ તદેવ શબ્દાન્તરેણ વક્તવ્યમ્ ।
દ્વારં ચ દ્વારતયૈવ વક્તવ્યમ્ ।
નતુ તદાત્મકત્વેન ।
નહિ ધૂમો ઽગ્ન્યાત્મકત્વેન પ્રદશ્યર્તે ।
ચન્દ્રદ્યુદાહરણમપ્યસિદ્ધમેવેતિ ।
આગમા વેદાઃ ।
સમ્પ્રદાયવિદઃ સ્મૃતીતિહાસપુરાણકર્તારઃ ।
અપિ ચાવિતરેતરસમુચ્ચયાર્થૌ ।
તર્હિ ઉપદેશપ્રકારાજ્ઞતયા વરુણો ઽન્યદુપદિશતીત્યસ્તુ ।
મૈવમ્ ।
લોકપાલસ્યૈતાવજ્જ્ઞાનાભાવસમ્ભવાદિત્યાશયેન દ્વારોપદેશશઙ્કાનિરાકરણમુપસંહરતિ- તદિતિ ॥
તદ્ યત્કિઞ્ચિત્ કથં બ્રૂયાદુપસન્નાય દિક્પતિઃ
*3,470*
ન્યાયસુધા:
નન્વબ્રહ્મૈવ બ્રહ્મ પૃષ્ટવતે વરુણેનોક્તં વ્યામોહનાયેતિ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ન વદેદિતિ ॥
ન વદેદ્ બ્રહ્મ ચ કથં માયાવી નહિ વારિરાટ્

ન્યાયસુધા:
કિમાક્ષેપે ।
બ્રહ્મૈવ વદેદિત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુર્માયાવી ન હીતિ ।
આપ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
વિવક્ષિતાર્થતત્ત્વજ્ઞાનં હિ વરુણસ્ય દિક્પતેઃ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અવિપ્રલમ્ભકત્વં ચ પિતૃત્વાત્ ।
ભૃગોર્બ્રહ્મજ્ઞાનયોગ્યત્વાત્ ।
ઉપસન્નાયેતિ પ્રસઙ્ગદોષસ્ય નિરસ્તત્વાત્ ।
વારિરાડિતિ ભૂતાભિમાનિત્વેનોક્તસ્યાપટુકરણત્વાસમ્ભવાત્ ।
વિવક્ષાયાશ્ચોપદેશાદેવ સિદ્ધેઃ ।
અત એવ શ્રુતિર્વારુણિર્ઃ(વરુણં)પિતરમુપસસાદેત્યાહ ।
તદનેનાપ્તેન બ્રહ્મપ્રશ્નોત્તરત્વેનોક્તત્વમન્નાદીનાં બ્રહ્મત્વે હેતુરિત્યુક્તં ભવતિ ।
*3,471*
નનુ વરુણેનોક્તેષ્વન્નાદિષ્વન્નપ્રાણમનાંસિ સન્તુ બ્રહ્મસ્વરૂપાણિ ।
અન્નાદિશબ્દાનામત્તૃત્વાદ્યર્થતયાનુપપત્ત્યભાવાત્ ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રવાક્શબ્દં તુ કથં બ્રહ્મ સ્યાત્ ।
ચક્ષુરાદિશબ્દાનાં ચષ્ટે ઽનેનેતિ ચક્ષુઃ ।
શૃણોત્યનેનેતિ શ્રોત્રમ્ ।
વદત્યનયેતિ વાગિતિ કરણાર્થત્વાત્ ।
બ્રહ્મણશ્ચ કરણત્વાનુપપત્તેરિતિ ચેન્ન ।
કર્તર્યપિ તદ્વ્યુત્પત્તિસમ્ભવાદિત્યાહ- ચષ્ટ ઇતિ ॥
ચષ્ટ ઇત્યેવ તચ્ચક્ષુઃ શ્રવણાચ્છ્રોત્રમુચ્યતે ।
વચનાદેવ વાગ્ બ્રહ્મ સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિકારણમ્

ન્યાયસુધા:
એવશબ્દેન કરણસાધનતાં નિરાકરોતિ ।
કિઞ્ચ"યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ; ઇતિ સકલભૂતાનાં સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકારણત્વં ચ બ્રહ્મલક્ષણમન્નાદિષૂપદિષ્યમ્ ।
તતશ્ચૈતદ્બ્રહ્મેત્યાહ- સૃષ્ટીતિ ॥
યતઃ સૃષ્ટયાદિકારણમુક્તમતો ઽપિ બ્રહ્મેતિ સમ્બન્ધઃ ।
*3,472*
નનુ તથાપિ નાનુવાકદ્વયોક્તમેકં વસ્તુ ભવિતુમર્હતિ ।
સઙ્ખયાભેદાત્સંજ્ઞાભેદાચ્ચ ।
પૂર્વં ખલ્વન્નમયાદયઃ પઞ્ચોક્તા ન ચક્ષુઃશ્રોત્રવાચઃ ।
ઉત્તરત્ર ચાન્નાદયઃ ષટ્ ન વિજ્ઞાનાનન્દાવિતિ તત્રાહ- તચ્ચેતિ ॥
તચ્ચ વાઘૂલશાખાયામષ્ટરૂપમુદાહૃતમ્ ।
વિજ્ઞાનાનન્દસહિતં પૃથક્ સૃષ્ટયાદિલક્ષણૈઃ

*3,472f.*
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દો હેત્વર્થઃ ।
યસ્માદ્વાધૂલશાખાયાં વિજ્ઞાનાનન્દસહિતં તદન્નાદિષટ્કમિત્યષ્ટરૂપં બ્રહ્મતયોદાહૃતમ્ ।
તસ્માત્તદનુસારેણ પ્રથમાનુવાકે ચક્ષુરાદિત્રયસ્યોત્તરત્ર વિજ્ઞાનાનન્દયોરધ્યાહારેણ સઙ્ખયાસંજ્ઞૈક્યં ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ ।
હેત્વન્તસમુચ્ચયે વા ચશબ્દઃ ।
અત્રાપિ હિ"વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ; ।
"આનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ; ઇત્યુત્તરવાક્યપર્યાલોચનયાપિ હ્યત્ર વિજ્ઞાનાનન્દયોરધ્યાહારો ગમ્યતે ।
ન હ્યન્યદ્વરુણેનોપદિષ્યં ભૃગુસ્ત્વન્યદ્વયજાનાદિતિ યુજ્યતે ।
નનુ વાધૂલશાખોક્તમપિ કુતો બ્રહ્મેત્યત આહ- પૃથગિતિ ॥
અનેકશાખાવિદામેવાત્ર સમ્યગધિકારજ્ઞાપનાયૈતદુક્તમ્ ।
નનુ વાધૂલશાખાયામિવાત્રોભયત્રાષ્યકમેવ કસ્માન્નોક્તમિત્યત આહ- આવાપેતિ ॥
*3,473*
આવાપોદ્વાપતષ શાખા યત આહુઃ પરં પદમ્
ન્યાયસુધા:
ક્વચિદન્યત્રાનુક્તાવાપેન ક્વચિદન્યત્રોક્તોદ્વાપેન ક્વચિદુભયતયા ક્વચિત્સામગ્ષેણ પરમેશ્વરસ્વરૂપં પ્રતિપાદયન્તીતિ શાખાનાં સ્વભાવો યતો ઽતો ન કશ્ચિદ્વિરોધ ઇતિ ।
*3,478*
નનુ તથાપિ વરુણોપદિષ્યાનામન્નાદીનાં બ્રહ્મત્વં નોપપદ્યતે ।
તદ્વિજ્ઞાય પુનરેવ વરુણં પિતરમુપસસારઽ; ઇતિ લબ્ધોપદેશસ્યાપિ ભૃગોઃ પુનરુપસરણવચનાત્ ।
પૂર્વોક્તસ્યૈવ બ્રહ્મત્વે અધીહિ ભગવો બ્રહ્મેતિ પુનરુપસરણં વ્યર્થં સ્યાત્ ।
અનેન તુ જ્ઞાયતે ન પૂર્વોપદિષ્યં બ્રહ્મેતિ ।
યથા હિ કશ્ચિત્સુવર્ણં યાચિતવતે રજતં દદાતિ સો ઽપિ ગૃહીત્વાઽલોચ્ય પુનઃ(પુનઃ) સુવર્ણં દેહીતિ યાચતે ।
તેન પાર્શ્વસ્થો જાનાતિ પ્રાગ્દત્તમન્યદેવ કિઞ્ચિન્ન સુવર્ણમિતિ ।
તથેહાપીત્યાશઙ્કાં પરિહરતિ- યત ઇતિ ॥
*3,479*
યતો ભૂતાનિ જાયન્ત ઇત્યાદ્યૈર્લક્ષણૈઃ સ્વયમ્

લક્ષિતં ગુરુણા પશ્ચાત્ તપસૈવાપરોક્ષતઃ ।
દૃષ્ટ્વૈકૈકં સ્વરૂપં તુ સમસ્તોક્તાનુદર્શનમ્

ઇચ્છતાઽજ્ઞાં ગુરોઃ પ્રાપ્ય તપસૈવારોક્ષિતમ્ ।
અબ્રહ્મેત્યેવ વદતાં શ્રુતહાન્યશ્રુતગ્રહૌ

સાક્ષાલ્લક્ષણતાં પ્રાપ્તાવિતિ લજ્જા તદુક્તિષુ
ન્યાયસુધા:
અયમર્થઃ ન પુનરુપસરણાન્યથાનુપપત્ત્યા પૂર્વોપદિષ્યસ્યાબ્રહ્મત્વં કલ્પ્યમ્ ।
પુનરુપસરણસ્યાન્યથોપપત્તેઃ ।
તથા હિ ।
વરુણો હ્યુદ્દેશલક્ષણાભ્યાં ભૃગવે બ્રહ્મોપદિશ્યોવાચ ।
ન શ્રવણમાત્રેણ કૃતી ભવાન્ ।
શ્રવણમાત્રસ્ય બ્રહ્મસાક્ષાત્કારાસાધનત્વાત્ ।
સાક્ષાત્કારસ્યૈવ મોક્ષસાધનત્વાત્ ।
અતસ્ત્વયા મનનનિદિધ્યાસનરૂપં તપઃ કરણીયમિતિ ।
સ ચૈવમુપદિષ્યાષ્યરૂપો યુગપત્સર્વસ્ય સાક્ષાત્કર્તુમશક્યત્વાન્મનનનિદિધ્યાસાભ્યામન્નાખ્યં ભગવદ્રૂપં સાક્ષાત્કૃત્ય ગુરુપ્રસાદલબ્ધમપૂર્વતમં ધનં તસ્મૈ નિવેદયિતું પ્રાણાખ્યરૂપાન્તરસાક્ષાત્કારાય મનનનિદિધ્યાસને ચિકીર્ષુર્ગુરોરનુજ્ઞામાદાતું ચ પુનર્ગુરુમુપસસાર ।
એવં રૂપાન્તરે ઽપિ ।
તત્રાનુજાનીહીતિ વક્તવ્યે યદધીહિ ભગવો બ્રહ્મેતિ વદતિ તદહઙ્કારનિરાસાર્થમિતિ ।
નન્વેવમસ્ત્વર્થાપત્તિરન્યથોપપત્ત્યુપક્ષીણા ।
તથાપિ કિં પૂવર્સ્યાબ્રહ્મત્વાત્પુનરુપસરણમ્ ઉતોક્તરીત્યાનુજ્ઞાનાર્થમિતિ સન્દિહ્યતે ।
સન્દેહે ચાન્નમયાદીનાં ન બ્રહ્મત્વાવધારણં સમ્ભવતીતિ ।
મૈવમ્ ।
યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્ત ઇત્યાદિલક્ષરયોગાત્તપસૈવાપરોક્ષિતત્વલિઙ્ગાચ્ચોત્તરપક્ષાવધારણોપપત્તેઃ ।
નહિ દેહાદાવિદં લક્ષણં સમ્ભવતીતિ ।
નચ તસ્ય સ્વભાવસિદ્ધજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્કારાય તપો ઽપેક્ષિતમ્ ।
કિઞ્ચ પૂર્વસ્યાબ્રહ્મત્વેન પુનરુપસરણે સ તપસ્તપ્ત્વાન્નં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ ।
નાન્નાદ્ધયેવ ખલ્વિત્યાદિ બ્રૂયાત્ ।
એવં બ્રહ્મત્વજ્ઞાપકેષુ શ્રુતેષ્વપ્યશ્રુતમબ્રહ્મત્વં કલ્પયતાં શ્રુતહાનિરશ્રુતગ્રહાપત્તિશ્ચ સ્યાદિત્યલં નિર્દલપક્ષપ્રતિક્ષેપે ઽસ્માકમેવ લજ્જા જાયત ઇતિ ।
અક્ષરાર્થસ્તુ સ્ફુટ એવ ।
સૂત્રાક્ષરાણામનાનુગુણ્યં તુ ભગવતા ન વ્યુત્પાદિતમ્ ।
તસ્ય પરેણ સ્વયમેવાઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
યો હિ સ્વયમેવ સ્વવ્યાખ્યાનસ્યાસ્વારસિકત્વં મન્યતે ।
તં પ્રતિ તદ્વ્યુત્પાદનં મૃતમારણમિવ નિરાકર્તુરેવ લજ્જાકરમ્ ।
અત એવાહ ।
ઇતિ પ્રકારેણ તદુક્તિષુ વિષયભૂતાસુ દૂષણાભિધાને ઽસ્માકમેવ લજ્જેતિ ।
*3,480*
યચ્ચ ભેદવ્યપદેશાચ્ચેતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાયોક્તં પરેણ મિથ્યાભૂતં જીવાત્મપરમાત્મભેદમાશ્રિત્ય ભેદવ્યપદેશાચ્ચેત્યુક્તમિતિ તદનુપપન્નમિતિ ભાવેનાહ- સમીપ ઇતિ ॥
*3,481*
સમીપે સહભોગસ્ય મુક્તિત્વેનોક્તિતો ઽસકૃત્

ભેદો જીવેશયોર્મિથ્યેત્યેવ મિથ્યા સ્વયં ભવેત્

ન્યાયસુધા:
"એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રમ્યઽ; ઇત્યાદૌ પરમેશ્વરસ્ય સમીપે ।
"સો ઽશ્નુતેઽ; ઇત્યાદૌ તેન સહ ।
નહિ સામીપ્યં સાહિત્યં ચ ભેદેન વિનોપપદ્યતે ।
નચ મોક્ષે ઽપિ શિષ્યમાણં મિથ્યા ભવિતું યુક્તમ્ ।
અત્મસ્વરૂપસ્યાપિ મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથવા ભેદવ્યપદેશાદિત્યુક્તે મિથ્યાભેદો ઽયં કિં ન સ્યાદિત્યાકાઙ્ક્ષાનિરાસાર્થત્વેનાસ્મિન્નસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તીતિ સૂત્રં પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાતિ ।
એતેન મયટશ્ચૈવ દ્વૈવિધ્યેનાર્થકલ્પનાત્ ।
તદન્યેષાં મતમપિ સત્સંસત્સુ ન ભાસતે ॥ મનુવ્_1,1.230ચ્-f ॥
ન્યાયસુધા:
એવં પઞ્ચકોશવાદિનાં માયાવાદિનાં વ્યાખ્યાં નિરાકૃત્ય યે તુ ભાસ્કરાદયો યથાશ્રુતસૂત્રાનુસારિણો ઽન્નમયાદયશ્ચત્વારઃ કોશા આનન્દમયસ્ત્વેક એવ પરમાત્મેતિ વ્યાચક્ષતે ।
તન્મતમતિદેશેન નિરાકરોતિ- એતેનેતિ ॥
*3,482*
એતેનૈવાન્નમયાદીનાં પઞ્ચાનામપિ બ્રહ્મત્વોપપાદનેન તદન્યેષાં પઞ્ચકોશત્વવાદિભ્યો ઽન્યેષાં ચતુષ્કોશવાદિનામ્ ।
સત્સંસત્સુ વિદ્વત્સભાસુ ।
અધિકં ચાત્ર દોષમાહ- મયટો દ્વૈવિધ્યેનાર્થકલ્પનાચ્ચેતિ ॥
અન્નમયાદિષુ વિકારાર્થત્વમાનન્દમયે પ્રાચુર્યાર્થત્વમિતિ યદત્ર નિયામકમુક્તં તત્પ્રાગેવ નિરાકૃતમિતિ ।
નનુ પ્રાણમય એવ વિકારપ્રક્રમો ભગ્નઃ ।
(તત્ર તર્હિ) પ્રત્યયસ્ય સ્વાથિર્કત્વકલ્પનાદધિકો દોષઃ સ્યાદિતિ ।
*3,485*
નનુ સૂત્રવ્યાખ્યાનમુપક્રમ્ય પરાપવ્યાખ્યાનિરાકરણમસઙ્ગતમિતિ ચેન્ન ।
સ્વવ્યાખ્યાનદર્ઢ્યાર્થત્વાદિતિ ભાવેનાધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- અત ઇતિ ॥
અતો નારાયણો દેવો નિઃશેષગુણવાચકૈઃ ।
ગુણિસામાન્યવચનૈરપિ મુખ્યતયોદિતઃ

અધ્યાત્મગૈશ્ચ પ્રાણાદ્યૈસ્તથૈવ હ્યધિભૂતગૈઃ ।
અન્નાદિશબ્દૈર્ભગવાનેકો મુખ્યતયોદિતઃ

ન્યાયસુધા:
ગુણિસામાન્યવાચિનાં ગુણવાચિનાં ચ શબ્દાનાં સમન્વયાય પ્રવૃત્તે ઽપ્યધિકરણે ઽધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેન સિદ્ધમપ્યર્થાન્તરમુપસંહરતિ- અધ્યાત્મગૈશ્ચેતિ ॥
અત એવ નાધિકરણોપક્રમવિરોધ ઇતિ ।
*3,486f.*
સમસ્તૈર્ગુણિસામાન્યવાચકૈર્ગુણવાચકૈરધ્યાત્મવિષયૈઃ(ચ) પ્રાણવાગાદિભિરધિભૂતવિષયૈશ્ચાન્નૌષધ્યાદિભિઃશબ્દૈર્ભગવાનેવ મુખ્યતયોદિત ઇત્યુપસંહારો નોપપદ્યતે ।
અસ્યાર્થસ્ય પ્રાગનુક્તત્વાત્ ।
નનૂક્તમુપલક્ષણપરો ઽયમાનન્દમયશબ્દ ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
ઉપલક્ષણં હિ પ્રકૃતોપયુક્તસ્યોપપન્યસ્ય ચાર્થસ્ય ભવતિ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચૈતેષાં સર્વશબ્દાનાં મુખ્યયા વૃત્ત્યા ભગવદેકવાચિત્વસમર્થનં પ્રકૃતોપયુક્તં નાપ્યુપપન્નમ્ ।
તથાહિ ।
જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ સૂત્રે જગજ્જન્માદિકારણત્વાદીન્યષ્ટૌ લક્ષણાનિ બ્રહ્મણો ઽભિહિતાનિ ।
તત્રૈવ શાસ્ત્રં પ્રમાણમુક્તં તૃતીયસૂત્રે ।
સમન્વયસૂત્રે ચ તેષામેવ વાક્યાનાં બ્રહ્મણિ સમન્વયઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ ।
અતો જગજ્જન્માદિકારણત્વં યત્રયત્ર પ્રતીયતે તેષામેવ વાક્યાનાં પરમેશ્વરે સમન્વયસમથર્નં પ્રકૃતસઙ્ગતમ્ ।
ન સર્વેષામ્ ।
સર્વત્ર જગજ્જન્માદિકારણત્વપ્રતિપાદનાભાવાત્ ।
કિઞ્ચ યન્નિષ્ઠતયા જગજ્જન્માદિકારણત્વં પ્રતીયતે તદ્વાચિનઃ શબ્દસ્ય યયા કયાચન વૃત્ત્યા ભગવત્પરત્વે સમર્થિતે ઽપિ લક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિઃ પતિહ્રિયત એવ ।
નહિ ગઙ્ગાપદલક્ષ્યસ્ય તીરસ્ય ઘોષાવાસત્વં ન સિદ્ધયતિ ।
અતો મુખ્યવૃત્તિસમર્થનસ્ય ક્વોપયોગઃ ।
નોપપદ્યતે ચ સર્વશબ્દાનાં ભગવત્યેવ મુખ્યવૃત્તિસમર્થનમ્ ।
રૂઢિયોગૌ હિ મુખ્યવૃત્તી ।
તત્રાપિ યોગાદ્રૂઢિર્બલવતી ।
નચ શબ્દાનાં ભગવતિ રૂઢિરસ્તિ ।
કિન્તુ તદિતરત્રૈવ ।
યોગસ્તુ સમ્ભવતિ ।
તથાપિ સ તદિતરસમાનઃ ।
તથા ચાર્થાન્તર એવ મુખ્યવૃત્તયઃ શબ્દાઃ ।
રૂઢેર્યોગસ્ય ચ સત્ત્વાત્ ।
નેશ્વરે ।
યોગમાત્રસ્ય કથઞ્ચિત્સમ્ભવાત્ ।
અતઃ સૂત્રકારસ્ય સકલશબ્દાનાં મુખ્યયા વૃત્ત્યા ભગવત્યેવ સમન્વયસમર્થને સઙ્ગત્યુપપત્ત્યોરભાવાદપવ્યાખ્યાનમેતદિત્યાશઙ્કય સઙ્ગતિં તાવદ્દર્શયતિ- જન્માદીતિ ॥
*3,487*
જન્માદ્યસ્યેતિ સૂત્રેણ ગુણસર્વસ્વસિદ્ધયે ।
બ્રહ્મણો લક્ષણં પ્રોક્તં ... ॥ મનુવ્_1,1.233અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ પ્રથમસૂત્રે બ્રહ્મશબ્દેન જિજ્ઞાસ્યસ્ય સકલગુણપૂર્ણત્વં જીવાદિવ્યાવૃત્ત્યર્થમુપાત્તમ્ ।
જન્માદ્યસ્ય યત ઇતિ દ્વિતીયસૂત્રેણ તત્સિદ્ધયે જગજ્જન્માદિકારણત્વં બ્રહ્મણો લક્ષણં પ્રોક્તમ્ ।
અતઃ સૂત્રદ્વયેન સાધ્યતયા સાધકતયા ચાનન્દાદિસકલગુણપૂર્ણત્વં જગજ્જન્માદિકારણત્વં ચ પ્રકૃતમિતિ ।
વિવૃતં ચૈતત્પૂર્વમસ્માભિઃ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ- શાસ્ત્રમૂલમિતિ ॥
... શાસ્ત્રમૂલં યતસ્તતઃ

ન્યાયસુધા:
તદુભયં પ્રધાનમપ્રધાનં ચ લક્ષણમનુમાનાદિનાતિવ્યાપ્તૌ શઙ્કિતાયાં તન્નિવૃત્ત્યર્થં તૃતીયસૂત્રે શાસ્ત્રમૂલં શાસ્ત્રૈકપ્રમાણમુક્તં યતસ્તતશ્ચતુર્થે સૂત્રે શાસ્ત્રસ્યાન્યપરત્વશઙ્કાયાં સર્વશબ્દાનાં ભગવત્યન્વયઃ પ્રતિજ્ઞાતુમુચિતો ન કતિપયશબ્દાનામિતિ શેષઃ ।
સર્વગુણપૂર્ણત્વે શાસ્ત્રસ્ય પ્રમાણતયાભિધાને ઽપિ કુતઃ સર્વશબ્દસમન્વયઃ પ્રતિજ્ઞાતવ્ય ઇત્યત આહ- અન્વય ઇતિ ॥
અન્વયઃ સર્વશબ્દાનાં ગુણસર્વસ્વવેદકઃ
ન્યાયસુધા:
યતઃ સર્વશબ્દાનામન્વય એવ ગુણસર્વસ્વવેદકો ન કતિપયશબ્દાનામ્ ।
અતઃ સર્વશાસ્ત્રાદ્ ગુણસર્વસ્વસિદ્ધયે સ એવ પ્રતિજ્ઞાતવ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
અન્યથા યસ્યૈવ શબ્દસ્ય સમન્વયો ન પ્રતિજ્ઞાયતે તદર્થો ગુણો ભગવતિ ન સિદ્ધયેદતિવ્યાપ્તિશ્ચ સ્યાત્ ।
પ્રતિજ્ઞાતે ચ સમન્વયસૂત્રેણ સકલશબ્દસમન્વયે તત્પ્રપઞ્ચનં સૂત્રકારસ્ય કથમસઙ્ગતં ભવતીતિ ।
એતેન મુખ્યવૃત્તિરપિ સઙ્ગતા દ્રષ્ટવ્યા ।
તસ્યા અપિ સમન્વયસૂત્રે પ્રતિજ્ઞાતવ્યત્વાત્ ।
અમુખ્યવૃત્તૌતદભિધેયગુણાલાભપ્રસઙ્ગાત્ ।
અભિધેયે ઽતિવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ।
*3,490*
એવમસઙ્ગતિં પરિહૃત્ય યદુક્તં પરેણ ન પરમેશ્વરસ્યૈવ સર્વશબ્દમુખ્યાર્થત્વં યુક્તમ્ ।
યોગસ્ય પરમેશ્વર ઇવાન્યત્રાપિ સમ્ભવાત્ ।
ઈશ્વરે રૂઢેરભાવેનાન્યત્ર તદાધિક્યાદિતિ ।
તત્ર યોગસ્યોભયત્ર સામ્યં તાવન્નિરાકરોતિ- શબ્દેતિ ॥
શબ્દપ્રવૃત્તિહેતૂનાં તસ્મિન્ મુખ્યસમન્વયાત્

ન્યાયસુધા:
ઇન્દ્રાદિશબ્દપ્રવૃત્તિહેતૂનાં પરમૈશ્વર્યાદીનાં તસ્મિન્પરમેશ્વરે મુખ્યસમ્બન્ધાદિન્દ્રાદિશબ્દાનાં તદ્વાચકત્વમેવ ।
તસ્યૈવ હિ પરમૈશ્વર્યમનવધિકં સ્વતન્ત્રં ચ ।
અન્યત્રાપિ તથા ચેત્કો વિશેષ ઇતિ તત્રોક્તમ્- અન્યાર્થેષ્વિતિ ॥
અન્યાર્થેષ્વલ્પતાહેતોસ્તન્નિમિત્તત્વતસ્તથા ।
તદ્વાચકત્વં શબ્દાનાં ... ॥ મનુવ્_1,1.235અ-ચ્ ॥
*3,490f.*
ન્યાયસુધા:
યતો ઽન્યાર્થેષુ પુરન્દરાદિષુ હેતોઃ શબ્દપ્રવૃત્તિહેતોરૈશ્વર્યાદેરલ્પતા ।
દેશતઃ કાલતઃસ્વરૂપતશ્ચ સાવધિકત્વાત્ ।
અલ્પસ્યાપિ ભગવન્નિમિત્તત્વાચ્ચેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
અવયવાર્થમનુસૃત્ય વૃત્તિર્હિ યોગઃ ।
અવયવાર્થશ્ચ યથા યથોત્કૃષ્ટતે તથાતથા યોગવૃત્તેરપ્યુત્કર્ષેણ ભાવ્યમ્ ।
નિમિત્તવૈચિતૃયે નૈમિત્તિકાવૈચિતૃયસ્યાનુપપત્તેઃ ।
અવયવાર્થશ્ચ પરમેશ્વરે ઽનવધિકઃ સ્વતન્ત્રશ્ચ ।
અર્થાન્તરે ઽલ્પઃ પરાધીનશ્ચ ।
અતઃ કથં યોગસ્યોભયત્ર સામ્યમ્ ।
કિન્ત્વીશ્વરે મહાયોગો ઽન્યત્ર યોગમાત્રમિતિ સ એવ શબ્દમુખ્યાર્થ ઇતિ ।
યદુક્તમીશ્વરે શબ્દાનાં રૂઢિર્નાસ્તીતિ તન્નિરાકરોતિ- બહુલેતિ ॥
... બહુલાતિપ્રયોગતઃ

રૂઢમિત્યેવ સાધ્યં સ્યાદ્ ...
*3,491*
ન્યાયસુધા:
બહુલાતિપ્રયોગતો હેતોઃ શબ્દજાતં હરૌ રૂઢમેવેતિ સાધ્યં સ્યાત્ ।
અયં પ્રયોગઃ ।
વિમતાઃ શબ્દા હરૌ રૂઢાઃ ।
બહુલાતિપ્રયોગવત્ત્વાત્ ।
નારાયણાદિશબ્દવદિતિ ।
પ્રયોગવત્ત્વં ચ યૌગિકેષ્વમુખ્યેષુ ચાસ્તીત્યતો બહુલેત્યુક્તમ્ ।
અજ્ઞાતમુખ્યેષ્વમુખ્યેષ્વપિ બહુલપ્રયોગો ઽસ્તીત્યતો ઽતિપ્રયોગત ઇત્યુક્તમ્ ।
પૂજ્યપ્રયોગો હ્યતિપ્રયોગઃ ।
પૂજ્યતા ચાવિવેકપૂર્વકત્વાભાવઃ ।
નચ રૂઢયોગે રૂઢોપચારે રૂઢલક્ષણાયાં વ્યભિચારઃ ।
તત્રાપિ રૂઢિસદ્ભાવેન સપક્ષત્વાત્ ।
સમાહારવૃત્તયો હિ તાઃ ।
*3,496*
નન્વસિદ્ધો ઽયં હેતુઃ ।
ઇન્દ્રાદિશબ્દાનાં પરમેશ્વરે પ્રયોગસ્યૈવાભાવાદિત્યત આહ- રૂઢિરિતિ ॥
... રૂઢિર્હિ દ્વિવિધા મતા ।
અવિદ્વદ્વિદ્વદાપ્ત્યૈવ ...
*3,496f.*
ન્યાયસુધા:
અત્ર રૂઢિરિતિ રૂઢિજ્ઞાપકો બહુલાતિપ્રયોગો લક્ષ્યતે ।
આપ્તિઃ સમ્બન્ધઃ ।
તત્રાવિદ્વત્સમ્બન્ધિનો બહુલાતિપ્રયોગસ્યાભાવે ઽપિ વિદ્વત્સમ્બન્ધિને ભાવાન્નાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ।
અસ્ત્વેવમીશ્વરે(ઽપિ)રૂઢિઃ શબ્દાનામ્ ।
તથાપિ લોકે ઽપિ તદ્ભાવાત્સામ્યમેવ ।
તતશ્ચ હરિરેવ મુખ્યવાચ્ય ઇતિ નોપપદ્યત ઇત્યત આહ- મુખ્યેતિ ॥
*3,497*
... મુખ્યા હિ વિદુષાં તુ સા

ન્યાયસુધા:
વિદુષાં બહુલાતિપ્રયોગાનુમિતા સા રૂઢિર્મુખ્યા હિ યસ્માત્તસ્માન્ન સામ્યમિતિ શેષઃ ।
કથં મુખ્યત્વમિત્યત આહ- વિદ્વદિતિ ॥
વિદ્વદ્રૂઢિર્વૈદિકા સ્યાત્ સા યોગાદેવ લભ્યતે
*3,497f.*
ન્યાયસુધા:
વૈદિકબહુલપ્રયોગાનુમિતા હિ વિદ્વદ્રૂઢિરિત્યુચ્યતે ।
સા ચ લૌકિકમાત્રપ્રયોગાનુમિતાયા મુખ્યેતિ સ્ફુટમેવેતિ ।
નનુ વૈદિકેતિ કથમ્ ।
ટિઢ્ઢાણઞ્ ઇત્યાદિના ઙીપા ભવિતવ્યમ્ ।
મૈવમ્ ।
પરમવૈદિકત્વખ્યાપનાર્થત્વાત્ ।
અથવા વૈદિકાઃ પ્રયોગા અસ્યાં સન્તિ જ્ઞાપકા ઇતિ"અર્શાદિભ્યો ઽચ્ઽ; ઇત્યચિ કૃતે વૈદિકેતિ ભવતિ ।
યદ્વા વૈદિકાનાં પુરુષાણામાસ્યાદિતિ તત્પ્રયોગાત્સિદ્ધેતિ ।
હેત્વન્તરમાહ- સેતિ ॥
લ્યબ્લોપનિમિત્તા પઞ્ચમી ।
યતઃ સા વિદ્વદ્રૂઢિર્યોગમવિહાયૈવોપલભ્યતે ।
ન ત્વવિદ્વદ્રૂઢિવત્સઙ્કેતતુલ્યાતો ઽપિ સા મુખ્યેતિ ।
*3,500*
તતઃ કિમિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ॥
તસ્માન્મુખ્યાર્થતા વિષ્ણોર્ ...
ન્યાયસુધા:
યસ્માદેવં વિષ્ણૌ મહાયોગો મુખ્યા ચ રૂઢિઃ ।
અન્યત્ર યોગમાત્રમમુખ્યરૂઢિશ્ચ તસ્માત્સર્વશબ્દમુખ્યાર્થતા વિષ્ણોરુપપન્નેતિ ।
ઉપસંહરતિ- ઇતિ કૃત્વેતિ ॥
... કૃત્વા હૃદિ પ્રભુઃ

સમન્વયં સાધયતિ ...

ન્યાયસુધા:
એતાં સઙ્ગતિમેતાં ચોપપત્તિં હૃદિ કૃત્વા સૂત્રકૃદાનન્દમયો ઽભ્યાસાદિત્યશેષગુણિસામાન્યવાચકાદિશબ્દાનાં મુખ્યયા વૃત્ત્યા હરૌ સમન્વયં સાધયતિ ।
અતો યુક્તમેવૈતદ્વયાખ્યાનમિતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયામાનન્દમયાધિકણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.વ્: અન્તસ્થત્વાધિકરણમ્ =======]
॥ અથ અન્તઃસ્થત્વાધિકરણમ્ ॥
॥ ઓં અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ ઓં ॥
*3,502*
અન્તસ્ તદ્ધર્મોપદેશાત્

સ્યાદેતત્ ।
યદ્યાનન્દમયો ઽભ્યાસાદિતિ વદતઃ સૂત્રકારસ્યૈતાવાનર્થો ઽભિમતો ભવેત્તર્હિ તત એવ ગતાર્થત્વાદન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાદિત્યાદ્યધિકરણાનામનુત્થાનમેવ સ્યાત્ ।
પદાર્થાન્તરવિષયૌ હિ રૂઢિયોગાવાશ્રિત્યૈવ તત્ર પૂર્વપક્ષપ્રવૃત્તિઃ ।
યથોક્તં ભાષ્યે ।
તત્રાન્યવિષયાયા રૂઢેરવિદ્વદ્રૂઢિત્વેન ભગવદ્વિષયાયા વિદ્વદ્રૂઢિતો, યોગસ્ય ચાલ્પભગવદધીનપ્રવૃત્તિનિમિત્તસાપેક્ષસ્ય નિરવધિકાપરતન્ત્રપ્રવૃત્તિનિમિત્તાપેક્ષાન્મહાયોગાદુપપાદિતમેવ દુર્બલત્વમિતિ કુતો ઽધિકરણાન્તરસ્યાવકાશઃ ।
સત્યમ્ ।
તથાપ્યભ્યધિકાશઙ્કાસદ્ભાવેનાધિકરણાન્તરારમ્ભોપપત્તિરિત્યાશયવાન્સ્તાવદધિકાશઙ્કાપ્રવર્તનપૂર્વકમન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાદિત્યાદ્યધિકરણતાત્પર્યં દર્શયતિદેવાનામિતિ ॥
॥ ઓં અન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ ઓં ॥
... દેવાનાં તત્ર શક્તતામ્ ।
આશઙ્કય ... ॥ મનુવ્_1,1.238બ્-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
તૈત્તિરીયાઃ પઠન્તિ ।
અન્તઃપ્રવિષ્યં કર્તારમેતમન્તશ્ચન્દ્રમસિ મનસા ચરન્તમ્ ।
સહૈવ સન્તં ન વિજાનન્તિ દેવા ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ ।
કિમયમન્તઃપ્રવિષ્યઃ પરમાત્મોતાન્ય ઇતિ ।
અન્ય ઇતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
કુતઃ ।
ઇન્દ્રો રાજા જગતો ય ઈશે ।
ત્વષ્ટારં રૂપાણિ વિકુર્વન્તં વિપશ્ચિતં બ્રહ્મેન્દ્રમગ્નિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ।
દિવ આત્માનં સવિતારં બૃહસ્પતિમિતીન્દ્રાદિશ્રુતેઃ ।
સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમેકચક્રમિત્યદિત્યલિઙ્ગાચ્ચ ।
અન્નં બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુત્યા તદ્ધેતુવ્યપદેશાદિલિઙ્ગેન ચાતીતાધિકરણેન નિર્ણયઃ કૃતઃ ।
ન ચેન્દ્રાદિશ્રુતિરન્યત્ર નેતું શક્યતે ।
પુરન્દરાદિષુ રૂઢત્વાદ્યૌગિકત્વાચ્ચ ।
નનૂક્તમત્રાન્યત્ર રૂઢેરવિદ્વત્સમ્બન્ધિત્વાદ્યોગસ્ય ચ પરમેશ્વરાયત્તાલ્પનિમિત્તત્વાદમુખ્યતેતિ ।
સત્યમ્ ।
તદન્નૌષધ્યાદિપદાર્થેષુ સ્યાત્ ।
નતુ પુરન્દરાદિષુ ।
તત્રેન્દ્રાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય પરમૈશ્વર્યાદેરનવધિકસ્યાપરાયત્તસ્ય વિદ્યમાનત્વેન મુખ્યયોગોપપત્તેઃ ।
અશક્તેષુ ખલુ સામન્તાદિષ્વૈશ્વર્યાદિકમલ્પં પરાયત્તં ચ ભવતિ ।
દેવાસ્ત્વપ્રતિહતશક્તયઃ કથમેવં ભવેયુઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ ।
ઇન્દ્રો વૈ દેવાનામોજિષ્ઠ ઇત્યેવંજાતીયકા ।
*3,507*
... તત્ર રૂઢિં ચ તચ્છબ્દાનામપિ સ્વયમ્

ન્યાયસુધા:
રૂઢિરપિ પુરન્દરાદિષ્વિન્દ્રાદિશબ્દાનાં"ઇન્દ્રસ્ય નુ વીર્યાણિ પ્રવોચમ્ઽ; ઇત્યાદિ મન્ત્રેષુ બહુલપ્રયોગદર્શનેન વિદ્વત્સમ્બન્ધિની મુખ્યૈવ ।
તેષામતત્પરત્વે તદ્યજનાદૌ વિનિયોગાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ સ્વતન્ત્રાનવધિકૈશ્વર્યાદિકમનેકેષાં વિરુદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ ।
ઇન્દ્રાદીનાં પરમેશ્વરાત્મકત્વાત્ ।
સ એવ હિ કાયર્વશાત્તત્તદુપાધિભેદભિન્નસ્તાસ્તાઃ સંજ્ઞા લભતે ।
કુત એતદિતિ ચેત્ ।
એતત્પ્રકરણગતવાક્યશાબલ્યાન્યથાનુપપત્ત્યેતિ તાવદ્બ્રૂમઃ ।
તથાહિ ।
અદૃશ્યે ઽનાત્મ્ય ઇત્યાનન્દમયલક્ષણત્વેનોક્તમદૃશ્યત્વમિહ ન વિજાનન્તિ દેવા ઇત્યુચ્યતે ।
સમાનાધિકરણાનિ ચેન્દ્રાદિશ્રુતિલિઙ્ગાનિ ।
નચૈકં વાક્યમનેકવિષયં (સં)ભવતિ વ્યાઘાતાત્ ।
યથોક્તમ્ ।
અર્થૈકત્વાદેકં વાક્યં સાકાઙ્ક્ષં ચેદ્વિભાગે સ્યાદિતિ ।
ન ચાત્રૈકોપાદાનેનાપરપરિત્યાગે કારણમસ્તિ ।
તથાચ પુરાણવાક્યમ્ ।
"અહં ભવો ભવન્તશ્ચ સર્વં નારાયણાત્મકમ્ઽ; ઇત્યાદિ ।
અત એવ ભેદવ્યપદેશસ્તદિતરવિષયો વ્યાખ્યેયઃ ।
નચૈવં સતિ વિનિગમને કારણાભાવઃ ।
અનુપહિતધર્માણામુપહિતે સમ્ભવાદ્વૈપરીત્યસ્યાસમ્ભવાત્ ।
તસ્માદિન્દ્રાદય એવાન્તઃપ્રવિષ્ટત્વેન પ્રતિપાદ્યન્ત ઇતિ ।
એવં દેવાનામિન્દ્રાદીનાં તત્ર સ્વતન્ત્રાનવધિકેન્દ્રાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તવત્તાયાં શક્તતામ્ ।
તતશ્ચેન્દ્રાદિશબ્દાનાં તત્ર મહાયોગવૃત્તિમિતિ શેષઃ ।
તથા તચ્છબ્દાનામિન્દ્રદિશબ્દાનાં તત્ર પુરન્દરાદિ(ષુ)દેવેષુ સ્વયમપિ સાક્ષાદપિ વિદ્વત્સમ્બન્ધિનીમપીતિ યાવત્ ।
રૂઢિં ચાભ્યધિકામાશઙ્કય ।
*3,513*
સમુદ્રાન્તસ્થિતત્વાદ્યૈસ્તદ્ધર્મૈર્વિષ્ણુરૂઢતામ્ ।
સાધયિત્વા ... ॥ મનુવ્_1,1.239અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
સ્વયં સૂત્રકારો ઽન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાદિતિ સૂત્રેણાન્તઃપ્રવિષ્યો વિષ્ણુરેવ ।
સમુદ્રે ઽન્તઃ કવયઃ ।
યસ્યાણ્ડકોશં શુષ્મમાહુઃ ।
બ્રહ્મા તપસાન્વવિન્દદિતિ સમુદ્રાન્તઃસ્થિતત્વબ્રહ્માણ્ડવીર્યત્વબ્રહ્મતાપોલભ્યત્વાદિધર્મોપદેશાત્ ।
તેષાં ચ વિષ્ણુધર્મત્વેન શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચેન્દ્રાદિશ્રુતિલિઙ્ગવિરોધઃ ।
નિરવકાશલિઙ્ગબલેન તદ્બાધોપપત્તેઃ ।
નચ તેષામપિ નિરવકાશત્વમ્ ।
ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમગ્નિમાહુરિત્યાદિના તેષાં ભગવતિ વિદ્વદ્રૂઢિસદ્ભાવસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
મહાયોગસ્ય ચ સુપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ઇન્દ્રાદિગતસ્ય પરમૈશ્વર્યાદેરલ્પતા પરમેશ્વરાધીનતા ચ શ્રુતિપુરાણાદિપ્રસિદ્ધા ।
શક્તેરપ્યસ્મદાદ્યપેક્ષયાઽધિક્યમાત્રમેવ નતુ નિરર્ગલત્વમપિ ।
અન્યથાનેકેશ્વરવિરોધશ્ચ ।
વિદ્વદ્રૂઢિરપીશ્વરસન્નિધાનનિમિત્તૈવ ।
ઇત્યેવં સમુદ્રાન્તઃસ્થિતત્વાદ્યૈર્વિષ્ણુધર્મૈરન્તઃપ્રવિષ્ટત્વસ્ય વિષ્ણુનિષ્ઠતાં તથા તચ્છબ્દાનામિન્દ્રાદિશબ્દાનામપિ વિષ્ણુરૂઢતામ્ ।
ઉપલક્ષણમેતત્ ।
તત્ર યૌગિકત્વં ચ સાધયિત્વા ।
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચાન્યઃ

*3,515*
... અભિદાં તૈશ્ચ પુનરેવ ન્યવારયત્

ન્યાયસુધા:
નનૂક્તરીત્યા દેવાનાં પરમેશ્વરાત્મકત્વેન સમુદ્રાન્તઃસ્થિતત્વાદિકં (સર્વં) સમ્ભવતીત્યેવં તૈર્દેવૈરેવે(રી)શ્વરસ્યાભિદાં ચ પુનરાશઙ્કય ભેદવ્યપદેશાચ્ચાન્ય ઇતિ સૂત્રેણ, અન્યશ્ચાસાવિન્દ્રાદિદેવેભ્યો ઽન્તઃપ્રવિષ્યઃ ।
ઇન્દ્રસ્યાત્મેત્યાદિવિશેષવિષયભેદવ્યપદેશાદભેદે પ્રમાણાભાવાચ્ચ ।
નચ વાક્યશાબલ્યમ્ ।
સર્વસ્યેશ્વરપરતાયા ઉક્તત્વાત્ ।
પુરાણસ્થેશ્વરસન્નિધાનાતિશયવિષયત્વાદિત્યેવં ન્યવારયદિત્યર્થઃ ।
અત્ર પુનરિત્યાશઙ્કાઽવૃત્તિમાત્રમાચષ્ટે ।
તૈરેવેત્યવધારયતા પ્રકારાન્તરેણ ભેદસૂત્રસ્ય પુનરુક્તતા નિરસ્તા ભવતિ ।
યદ્યપ્યયં લિઙ્ગાતમકઃ શબ્દસ્તથાપીન્દ્રાદ્યનેકનામસમન્વયલાભાદત્ર નિર્ણીત ઇત્યદોષઃ ।
*3,517*
કેચિદેતત્સૂત્રદ્વયં"અથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે, ય એષો ઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ; ઇતિ છાન્દોગ્યોક્તાક્ષ્યાદિત્યાન્તસ્થપુરુષસ્યેશ્વરત્વસમર્થનપરત્વેન વ્યાચક્ષતે ।
તદ્વા નિરકર્તુમેવેત્યુક્તમ્ ।
તથાત્વે હ્યન્તર ઉપપત્તેરિત્યસ્યાનારમ્ભપ્રસઙ્ગઃ ।
ય એષો ઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચેત્યેતદ્વાક્યમધિકૃત્ય તત્પ્રવૃત્તમિતિ ચેન્ન ।
વાક્યભેદેનાધિકરણભેદે શાસ્ત્રાપર્યવસાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
સન્તિ ચ તત્રાપ્યમૃતત્વાદયો બ્રહ્મધર્માઃ ।
નન્વધિકાશઙ્કયા તદારમ્ભો ભવિષ્યતિ ।
તથાહિ ।
એષ દૃશ્યત ઇતિ તાવત્પ્રત્યક્ષે ઽર્થે પ્રયુજ્યતે ।
બ્રહ્મ તુ પરોક્ષં ન તથા નિર્દેશવિષયો ભવિતુમર્હતિ ।
યુજ્યતે ચૈતત્પ્રતિબિમ્બે ।
પ્રથમાવગતાત્પ્રત્યક્ષાભિધાનાચ્છાયાપુરુષે ઽધિગતે તદુપરક્તાયાં બુદ્ધૌ પ્રતીયમાનાં અમૃતત્વાદયઃ સ્તુત્યા કથઞ્ચિદ્ વ્યાખ્યેયા ઇતિ ।
તદિદં પુનરુક્તિભયસમ્ભ્રાન્તેન ભાષિતમ્ ।
યતો અત્રાપિ ય એષો ઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત ઇતિ પ્રત્યક્ષાભિધાનમસ્તિ ।
તદત્ર યથા પરમાત્મનિ સાવકાશિતં તથા તદપિ ભવિષ્યતીતિ કા તત્રાપ્યધિકાશઙ્કા ।
તર્હ્યત્ર પરોદાહૃતમેવાસ્તુ વિષયવાક્યમ્ ।
તત્રાન્તઃપ્રવિષ્યમિત્યાદ્યન્તદ્ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન ।
સ્થાનાદિભેદવ્યપદેશાદિના તત્ર તસ્યૈવોદાહરણત્વપ્રતિભાસનાત્ ।
તસ્માદ્વાક્યજ્ઞાનદરિદ્રાણાં વ્યાખ્યાનમુપેક્ષણીયમિતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અન્તઃસ્થત્વાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.વિ: આકાશાધિકરણમ્ =======]
*3,521*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાસુધાયાં આકાશાધિકરણમ્ ॥
એવમધિદૈવવિષયશબ્દસમન્વયમભિધાયાધુના અધિભૂતવિષયશબ્દસમન્વયં પ્રતિપિપાદયિષુરાકાશસ્ય ભૂતેષુ પ્રાધાન્યાત્તચ્છબ્દસમન્વયં હરાવાહ સૂત્રકારઃ- આકાશસ્તલ્લિઙ્ગાદિતિ ॥
આકાશસ્ તલ્લિઙ્ગાત્

છન્દોગાઃ પઠન્તિ ।
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યાકાશ ઇતિ હોવાચ ।
સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે ।
આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્ત્યાકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનાકાશઃ પરાયણં સ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ સ એષો ઽનન્ત ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ ।
કિમયમાકાશઃ પરમાત્મોત ભૂતમિતિ ।
ભૂતમિતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
કુતઃ ।
આકાશશબ્દસ્ય યોગરૂઢિભ્યાં ભૂતે પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
આકાશનમવકાશત્વં ખલ્વાકાશશબ્દનિર્વચનલબ્ધમ્ ।
તચ્ચ ભૂતે સુપ્રસિદ્ધમ્ ।
પ્રયોગશ્ચ લોકવેદયોરાકાશશબ્દસ્ય ભૂતવિષયો બહુલઃ ।
નનુ ચ સર્વાણિ હ વેત્યાદ્યુક્તલિઙ્ગબલાત્પરમાત્મા કિં ન સ્યાત્ ।
લિઙ્ગાચ્છ્રુતેર્બલવત્ત્વાદિતિ બ્રૂમઃ ।
નચ બહુત્વેન લિઙ્ગાનાં પ્રાબલ્યમ્ ।
તથાપિ સામ્યેનાનિર્ણયાત્ ।
નચ સામ્યમપિ ।
યથાઽહુઃ ।
"દ્વિવિધં બલવત્ત્વં ચ બહુત્વાચ્ચ સ્વભાવતઃ ।
તયોઃ સ્વભાવો બલવાનુપજીવ્યાદિકશ્ચ સઃઽ; ઇતિ ।
કુત્રિમાકૃત્રિમયોરકૃત્રિમં હિ જ્યાયઃ ।
અતઃ પ્રથમાવગતસ્વભાવબલવચ્છ્રુત્યનુરોધેન લિઙ્ગાનિ કથઞ્ચિદ્યોજ્યાનીતિ ।
નન્વન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાદિત્યનેનૈવ પરિહૃતમેતત્ ।
ઇન્દ્રાદિશબ્દવદાકાશશબ્દસ્યાપિ ભૂતે ઽમુખ્યયા વૃત્ત્યા પ્રવૃત્તસ્ય મહાયોગવિદ્વદ્રૂઢિભ્યામીશ્વરવાચિનસ્તદ્બુદ્ધયાધાયકત્વમેવ હિ ન્યાય્યમ્ ।
સુતરાં ચ નિરવકાશલિઙ્ગબલાદિતિ ।
નચ કાચિદભ્યધિકા શઙ્કાસ્તીત્યતો ઽનારમ્ભણીયમિદં સૂત્રમિતિ ।
*3,523*
તત્રાભ્યધિકાં શઙ્કાં દર્શયતિ- ચેષ્યા હીતિ ॥
ચેષ્ટા હિ ચેતનાનાં યા સા ભવેત્ તત્પ્રસાદતઃ ।
અચેતનસ્વભાવસ્તુ વિવરાદિઃ કથં તતઃ

ઇતિ શઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમ્ ...

*3,523f.*
ન્યાયસુધા:
યુક્તમિન્દ્રાદિશબ્દાનાં પુરન્દરાદિષ્વમુખ્યત્વમ્ ।
નિરવધિકસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યૈશ્વર્યાદેરસમ્ભવાત્ ।
અલ્પસ્યાપિ પરમેશ્વરાયત્તત્વાત્ ।
યુક્તં ચ સ્વતન્ત્રાનવધિકૈશ્વર્યાદિમતિ પરમેશ્વરે મુખ્યત્વમ્ ।
ન ચૈવમાકાશશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમવકાશત્વં ભૂતે નિરવધિકં ન સમ્ભવતિ ।
ક્વચિત્કદાચિદપ્યભાવાભાવાત્ ।
નાપીશ્વરાયત્તમ્ ।
ઐશ્વર્યં હિ વર્ષણશાસનપાલનાદિરૂપા ચેતનસમ્બન્ધિની ચેષ્યા ।
સા ચાગન્તુકજ્ઞાનેચ્છાદિકારણવ્યપેક્ષત્વાત્સ્વયમાગન્તુકત્વાચ્ચ કારણદ્વારા સ્વરૂપતશ્ચ પરમેશ્વરપ્રસાદાઽયત્તેતિ યુજ્યતે ।
આકાશાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં તુ વિવરત્વાદિકં ન તાવદાગન્તુકજ્ઞાનાદિકારણદ્વારા પરમેશ્વરાયત્તમ્ ।
અચેતનાશ્રિતત્વાત્ ।
નાપિ સ્વરૂપતઃ ।
સ્વભાવત્વાદનાગન્તુકત્વાત્ ।
નચાકાશશબ્દસ્યેશ્વરે યોગઃ સમ્ભવતિ ।
તસ્ય મનાગપ્યવકાશત્વાભાવાત્ ।
તસ્માદાકાશશબ્દં ભૂતમેવેત્યભ્યધિકાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં સૂત્રિતમિતિ શેષઃ ।
વિવરાદિરિતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ ।
આદિગ્રહણેનાકાશગ્રહણમુપલક્ષણમિતિ સૂચયતિ ।
તતઃ પરમેશ્વરાત્ ।
તદાયત્ત ઇતિ યાવત્ ।
કથમિત્યાક્ષેપે ।
*3,527*
નન્વત્રાકાશઃ પરમાત્મા તલ્લિઙ્ગાદિત્યેતાવદુચ્યતે ।
ન પુનરુક્તપૂર્વપક્ષાચ્છાદકં કિઞ્ચિદિત્યતઃ સૂત્રસ્યાર્થાન્તરમાહ- આકાશ ઇતિ ॥
... આકાશ ઇતિ નામ ચ ।
પરતો ઽપિવરીયસ્ત્વપૂર્વાલ્લિઙ્ગાદ્ધરેર્ભવેત્ ॥ મનુવ્_1,1.241બ્-દ્ ॥
*3,527f.*
ન્યાયસુધા:
આકાશનામબલાત્ખલુ પરેણ ભૂતમાશઙ્કિતમ્ ।
નચ તદ્યુક્તમ્ ।
યતો નિરવકાશાત્પરોવરીયસ્ત્વાદેરનેકસ્માલ્લિઙ્ગાદાકાશ ઇતિ નામ ચ હરેર્ભવેત્ ।
વાચકમિતિ શેષઃ ।
અત્રોપસર્જનતયા સમાસે નિર્દિષ્યેનાપિ વરીયસ્ત્વેન બુદ્ધયા વિવિક્તેન પરતો ઽપીત્યસ્ય સમ્બન્ધો નાનુપપન્નઃ ।
સર્વભૂતોત્પત્તિકારણત્વપૂર્વાદિતિ વક્તવ્યે પરોવરીયસ્ત્વપૂર્વાદિત્યુક્તમ્ ।
પ્રથમપ્રતીતસ્યાપિ સર્વભૂતકારણત્વાદેર્ભૂતે ઽપિ કથઞ્ચિદ્વયાખ્યાતું શક્યત્વાત્ ।
પરોવરીયસ્ત્વાદેઃ સર્વથાપિ તત્ર નેતુમશક્યત્વાત્ ।
*3,529*
તથાહિ ।
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ પૃથિવીગતિપ્રશ્નસ્યાકાશ ઇત્યુત્તરમભિધાય કથમેતત્, અપાં કાર્યં હિ પૃથિવી, તત્રૈવ (ચ)લીયત ઇતિ તાસામેવ પૃથિવીગતિત્વોપપત્તેરિત્યાશઙ્કય મૈવમ્ ।
મૂલકારણત્વાદિત્યાહ- સર્વાણીતિ ॥
નચ તર્હ્યાત્મન આકાશઃ સમ્ભૂત ઇતિ શ્રુતેરાત્મા વક્તવ્ય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ભૂતવિષયવિચારે વિયત એવ વક્તવ્યત્વાત્ ।
નચ આકાશસ્યાપિ ભૂતત્વાત્સર્વાણીતિ વિરુદ્ધમ્ ।
ઇદં સર્વમસૃજતેતિવત્તદ્વયતિરિક્તગ્રહણેપપત્તેઃ ।
નચાવધારણાનુપપત્તિઃ ।
પરમ્પરયા ભૂતોપાદનાસ્યાપરસ્યાભાવાત્ ।
કથમસ્ય ભૂતોત્પત્ત્યાદિહેતુત્વમ્ ।
ભૂતેષુ જ્યેષ્ઠત્વાદિત્યાહ- આકાશો હ્યેભ્યશ્ચતુર્ભ્યો ભૂતેભ્યો જ્યાયાનિતિ ॥
ન કેવલમુત્પત્તિલયકારણત્વાદ્ગતિઃ ।
કિં નામ કારણેષુ સ્થિતં કાર્યમિતિ શ્રુતેરાશ્રયત્વાદપીત્યાહ-આકાશઃ પરાયણમિતિ ॥
ન ચાસ્ય લોકસ્યેતિ પ્રાણિનિકાયાભિધાનમ્ ।
યેન સર્વભૂતશબ્દો ઽપિ તત્પરઃ સ્યાત્ ।
ન પ્રતિષ્ઠાં લોકમતિનયેદિતિ પૃથિવ્યાઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
*3,531f.*
નચ પરોવરીયસ્ત્વાદિકં શક્યમેવં કથઞ્ચિદ્વયખ્યાતુમ્ ।
નિરુપચરિતં સર્વોત્તમત્વં હિ પરોવરીયસ્ત્વમ્ ।
અન્યથા જ્યાયાનિત્યનેનૈવ ગતાથર્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઉદ્ગીથત્વં ચોમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમિત્યુક્તત્વાન્ન કથઞ્ચિદન્યત્ર નેતું શક્યતે ।
આરોપો ઽયમિતિ ચેન્ન ।
બાલલીલાથર્ત્વપ્રસઙ્ગાદુપનિષદામ્ ।
અનન્તત્વં ચાકાશસ્ય દેશકાલધર્મૈરન્તવતો ન સમ્ભવત્યેવ ।
આપેક્ષિકં તુ પ્રકૃતવિરુદ્ધમ્ ।
પૃથિવ્યાઃ સામગતિત્વમ્"અન્તવદ્વૈ ખલુ સૌમ્ય તે સામઽ; ઇતિ નિરાકૃત્ય સ્વયમપ્યન્તવન્તમાકાશમભિદધતા કિમધિકમાચરિતં સ્યાત્ ।
અતો ઽનન્તત્વમપિ નિરુપચરિતમેવેતિ ।
*3,532*
નન્વાકાશશ્રુતિરપિ નિરવકાશેત્યુક્તમ્ ।
સત્યમ્ ।
દુરુક્તં તત્ ।
નહિ દેશકાલાભ્યાં પરિચ્છિન્નસ્યાકાશસ્યાવકાશદાતૃત્વં નિરવધિકં સમ્ભવતિ ।
નાપિ સ્વતન્ત્રં પરમેશ્વરાયત્તત્વાત્ ।
તત્કુત ઇત્યત આહ- નભ ઇતિ ॥
નભો દદાતિ શ્વસતાં માર્ગં યન્નિયમાદદઃ ।
ઇત્યાદિવાક્યૈઃ ... ॥ મનુવ્_1,1.241*અ-ચ્ ॥
ન્યાયસુધા:
આદિગ્રહણેન સર્વભૂતગુણૈર્યુક્તમિત્યાદેઃ સઙ્ગ્રહઃ ।
તેન યદુક્તં પરમેશ્વરે યોગાનુપપત્તિરિતિ તદપિ સમાહિતં ભવતિ ।
આકાશે ઽવકાશદાતૃત્વમીશ્વરસ્યાપિ પૃથક્તદ્વત્ત્વં ચાવગમ્યત ઇતિ શેષઃ ।
ઉપપત્તિં તુ વક્ષ્યામઃ ।
તસ્માદાકાશોપલક્ષિતસકલાધિભૂતશબ્દપરમમુખ્યવાચ્યો ભગવાન્હરિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં આકાશાધિકરણમ્ ॥
[======= જ્ન્ય્સ્_1,1.વિઇ: પ્રાણાધિકરણમ્ =======]
*3,535*
॥ અથ પ્રાણાધિકરણમ્ ॥
ઇદાનીમાધ્યાત્મિકશબ્દસમન્વયં સિષાધયિષુઃ પ્રધાનત્વાત્પ્રાણશબ્દસમન્વયાર્થં સૂત્રયામાસ- અત એવ પ્રાણ ઇતિ ॥
॥ ઓં અત એવ પ્રાણઃ ઓં ॥
અત એવ પ્રાણઃ

તૈત્તિરીયકે શ્રૂયતે ।
તદ્વૈ ત્વં પ્રાણો ઽભવઃ ।
મહાન્ભોગઃ પ્રજાપતેઃ ।
ભુજઃ કરિષ્યમાણઃ યદ્દેવાન્પ્રાણયો ન વેતિ ।
તત્ર સંશયઃ ।
કિમયં પ્રાણઃ પરમાત્મોત મુખ્ય ઇતિ ।
વાયુવૃત્ત્યાદેઃ પ્રાણશબ્દપ્રવૃત્તાવપિ વાક્યાર્થસ્ય સર્વથાપ્યનુપપત્તેર્ન સંશયવિષયત્વમ્ ।
ન હ્યચેતનં પ્રતિ ત્વમેવમભવ ઇતિ બુદ્ધિમતોચ્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
મુખ્ય ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
પ્રાણશબ્દસ્ય લોકવેદયોર્મુખ્યપ્રાણે પ્રયોગપ્રાચુર્યાત્પ્રાણન્ત્યનેનેતિ નિરુક્તિસમ્ભવાચ્ચ ।
નન્વેતદપિ પૂર્વન્યાયેન પરિહૃતં ન સૂત્રારમ્ભં પ્રયોજયતીતિ ।
અતો ઽભ્યધિકાશઙ્કા દર્શયતિ- અધ્યાત્મમિતિ ॥
... અધ્યાત્મમન્વયવ્યતિરેકતઃ ।
પ્રાણાદિહેતુતાદૃષ્ટેર્ ... ॥ મનુવ્_1,1.241બ્ચ્* ॥
ન્યાયસુધા:
આત્માનમધિકૃત્ય તસ્ય ભોગાયતનત્વેન વર્તત ઇત્યધ્યાત્મં શરીરં તસ્મિન્પ્રાણઃ પ્રાણનં જીવનમ્ ।
આદિગ્રહણાચ્ચેષ્યોપાદીયતે ।
મુખ્યસ્યેતિ શેષઃ ।
મુખ્ય એવાત્ર પ્રાણો ભવિતુમર્હતીતિ વાક્યશેષો ઽત્રાધ્યાહાર્યઃ ।
*3,538*
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
ઉપપદ્યતે તત્રેન્દ્રાદિશ્રુતેરાકાશાદિશ્રુતેર્વાપહારઃ ।
પ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યાન્યત્ર મુખ્યસ્યાસમ્ભવાત્ ।
પરમાત્મનિ ચ સમ્ભવાત્ ।
ન ચૈવં પ્રકૃતે ।
જીવનચેષ્યાહેતુ(ત્વં)તા હિ પ્રાણશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ ।
તચ્ચ મુખ્યે સમ્ભવતિ ।
શરીરે, સતિ મુખ્યે, જીવનાદિકં ભવતિ ।
નાસતીત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં મુખ્યસ્ય જીવનાદિહેતુતાદૃષ્ટેઃ ।
નનુ વાયુવિકારાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વં જીવનાદેઃ પ્રતીયતે ।
મુખ્યસ્ય તુ તદ્ધેતુતા સાધ્યત ઇતિ કિં કેન સઙ્ગતમ્ ।
મૈવમ્ ।
વાયુવિકારશરીરત્વાન્મુખ્યસ્યેતિ ।
અથવા પ્રાણાદિહેતુતાયા અદૃષ્ટેરિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
પરમાત્મન ઇતિ શેષઃ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં હિ હેતુતા કલ્પ્યા ।
નચ પરમાત્મનઃ પ્રાણશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તજીવનાદિહેતુતાવગમકાન્વયવ્યતિરેકૌ પશ્યામ ઇતિ ભાવઃ ।
યદ્વા યદત્ર વાક્યે દેવાન્પ્રાણય ઇતીન્દ્રિયપ્રાણનમુક્તમ્ ।
યચ્ચ પ્રજાપત્યુપલક્ષિતાનાં સકલજીવાનાં ભોગકારણત્વમ્ ।
તદુભયમપ્યધ્યાત્મમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં મુખ્યસ્ય દૃશ્યતે ન પરમાત્મનઃ ।
અતો યુક્તિસંવાદાન્મુખ્યવિષયમેવેદં વાક્યમિતિ ।
નચાત્ર પૂર્વવદનન્યથાસિદ્ધં કિમપીશ્વરલિઙ્ગમસ્તિ ।
યેન શ્રુતિબાધં પ્રત્યેષ્યામ ઇતિ પૂર્વપક્ષશેષઃ ।
*3,541*
નન્વેવં ચેન્ન સૂત્રમેતદાચ્છાદકમિત્યતસ્તસ્ય તાત્પર્યમાહ- અતિદેશો હીતિ ॥
... અતિદેશો હિ તાદૃશઃ ॥ મનુવ્_1,1.241*દ્ ॥
ન્યાયસુધા:
હિશબ્દો હેતૌ ।
એવમધિકાશઙ્કયા પૂર્વપક્ષે પ્રાપ્તે સૂત્રકૃતા તાદૃશઃ પૂર્વોક્તસમાનસ્ય પરિહારન્યાયસ્યાતિદેશઃ કૃતો યસ્માત્તસ્માદુક્તાશઙ્કાચ્છાદકં ભવત્યેવેદં સૂત્રમિતિ યોજ્યમ્ ।
યદ્વા કિમનેનાધિકાશઙ્કાવ્યુત્પાદનેન ।
યથાભાષ્યમેવ પૂર્વપક્ષઃ કિં ન સ્યાદિત્યત્રેદમુક્તમ્ ।
તાદૃશો હ્યતિદેશો યત્ આશઙ્કાયા આધિક્યે સતિ પરિહારસ્ય સમાનત્વમ્ ।
યદ્યાશઙ્કાયાં ન વિશેષસ્તર્હિ પૂર્વેણૈવ પરિહૃતત્વાત્પ્રાચીનન્યાયાતિદેશનમનર્થકં સ્યાત્ ।
પ્રત્યુદાહરણં શઙ્કાપરિહારે શાસ્ત્રાપર્યવસાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદિ ચ પરિહારો ઽવિશેષિતો ન સ્યાત્કથં તર્હ્યત એવેત્યતિદેશ ઇતિ મન્દવ્યુત્પાદનાર્થમિદમુક્તમ્ ।
ભાષ્યે ઽપ્યસ્ય સર્વસ્યાપિ સ્વીકારાર્થં પ્રસિદ્ધેરિત્યાહ ।
*3,542*
અતિદેશાથર્માહ- લિઙ્ગમિતિ ॥
લિઙ્ગં બલવદેવ સ્યાત્ ... ॥ મનુવ્_1,1.243(ચ્) ॥
*3,542f.*
ન્યાયસુધા:
હરિરિતિ વક્ષ્યમાણં સિંહાવલોકનન્યાયેનાત્રાપિ સમ્બદ્ધ્યતે ।
તેનૈવશબ્દસ્ય સમ્બન્ધઃ ।
અથવા સૌત્રસ્યૈવશબ્દસ્યાનુવાદેન બલવદિતિ વ્યાખ્યાનમ્ ।
"શબ્દાદેવ પ્રમિતઃઽ; ઇતિ યથા ।
યતસ્તસ્માદિત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
તતશ્ચાયમર્થઃ ।
હરિરેવાત્ર પ્રાણઃ સ્યાત્ ।
કુતઃ? યતો ઽત્ર વૈષ્ણવં લિઙ્ગં શ્રૂયતે તસ્માત્ ।
"શ્રીશ્ચ તે લક્ષ્મીશ્ચ પત્ન્નયૌઽ; ઇતિ સન્નિહિતવાક્યે શ્રૂયમાણસ્ય શ્રીલક્ષ્મીપતિત્વસ્ય મનસાપ્યન્યત્રાશક્યચિન્તનસ્ય બલવત્ત્વાદિતિ ।
નનૂક્તં પ્રાણશ્રુતિરપિ નિરવકાશા ।
શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય પ્રાણનાદિહેતુત્વસ્યાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં મુખ્યે દૃષ્ટત્વાત્પરમેશ્વરે તદભાવાદિત્યત્રાપ્યેતદેવોત્તરમ્ ।
પ્રાણનાદિહેતુત્વલિઙ્ગં પ્રાણશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તો ધર્મ ઇતિ યાવત્ ।
હરાવેવ મુખ્યં સ્યાન્ન મુખ્ય ઇતિ ।
*3,544*
કુતો જીવનાદિહેતુત્વં હરૌ મુખ્યમ્ ।
અન્વયવ્યતિરેકયોરભાવાદિત્યત આહ- પ્રેરક ઇતિ ॥
... પ્રેરકો ઽસ્યાપિ યદ્ધરિઃ ॥ મનુવ્_1,1.243(દ્) ॥
ન્યાયસુધા:
અસ્ય જીવનાદેર્મુખ્યાધીનતયા પ્રતીતસ્યાપીત્યપેરર્થઃ ।
યત્ યસ્માત્"શ્રુતઃઽ; ઇતિ શેષઃ ।
અયમર્થઃ ।
મા ભૂતામન્વયવ્યતિરેકાવીશ્વરસ્ય જીવનાદિહેતુતાસાધકૌ ।
તથાપિ શ્રુતિબલાત્સેત્સ્યતિ ।
ન હ્યન્વયવ્યતિરેકાવેવ કારણતાયાં પ્રમાણમ્ ।
તથા સતિ સ્વર્ગાદાવગ્નિહોત્રાદેઃ કારણતા ન સ્યાદિતિ ।
તર્હિ પ્રમાણદ્વયબલાદ્ દ્વયોરપિ જીવનાદિહેતુત્વેન કુતો હરાવેવ તન્મુખ્યમિતિ ચ ન વાચ્યમ્ ।
યતો ઽસ્ય મુખ્યસ્યાપિ હરિઃ પ્રેરકઃ શ્રૂયત ઇતિ ।
મુખ્યે કથં ન મુખ્યં જીવનાદિહેતુત્વમિત્યસ્યાપ્યેતદેવોત્તરમ્ ।
નહિ પરપ્રેરણયા ભવત્તસ્મિન્મુખ્યમિતિ સમ્ભવતીતિ ।
*3,544f.*
અથવા જીવનાદિહેતુતાસાધનાય યદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વં લિઙ્ગમુક્તં તદ્વિષ્ણુપક્ષ એવ મુખ્યં સ્યાત્ ।
ન મુખ્યપક્ષ ઇતિ યોજ્યમ્ ।
ઉભયત્ર હેતુમાહ- પ્રેરક ઇતિ ॥
યથા વાયુવિકારનિષ્ઠાન્વયવ્યતિરેકૌ તસ્ય મુખ્યશરીરત્વાન્મુખ્યવિષયાવઙ્ગીક્રિયેતે ।
તથાસ્ય મુખ્યસ્યાપિ હરિઃ પ્રેરક ઇતિ તદ્વિષયાવિતિ ।
મુખ્યે ન મુખ્યં લિઙ્ગમિત્યસ્યાપ્યેતદુપપાદકમ્ ।
અનન્યથાસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકૌ હિ કારણકૢપ્તિં કુર્વતે ।
ન ચેહ તથાસ્તિ ।
યતઃ પરમેશ્વરાવસ્થાનમેવ જીવનકારણમ્ ।
મુખ્યસ્તુ તદાયત્તસ્તચ્છરીરરૂપસ્તસ્મિન્નવસ્થિતે ઽવતિષ્ઠતે નિર્ગતે નિર્ગચ્છતીતિ ।
સંવદતીમં સર્વમપ્યર્થં શ્રુતિઃ ।
"ન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન ।
ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌઽ; ઇત્યેવંજાતીયકા ।
એવમેવ યુક્તયાનુકૂલ્યપરિહારાયાપિ"લિઙ્ગમ્ઽ; ઇત્યાદિકમેવ યોજનીયમિતિ ।
*3,549*
અત્ર કેચિત્ ।
"પ્રાણસ્ય પ્રાણં પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ; ઇતિ ચોદાહરન્તિ ।
તદયુક્તમિત્યપરે ।
શબ્દભેદાત્પ્રકરણવશાચ્ચ સંશયાનુપપત્તેઃ ।
યથા પિતુઃ પિતેતિ પ્રયોગે ઽન્યઃ પિતા ષષ્ઠીનિર્દિષ્યો ઽન્યઃ પ્રથમાનિર્દિષ્યઃ પિતામહ ઇતિ ગમ્યતે ।
તદ્વત્પ્રાણસ્ય પ્રાણમિતિ શબ્દભેદાત્પ્રાણાદન્યઃ પ્રાણસ્ય પ્રાણ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
નહિ સ એવ તસ્યેતિ ભેદનિર્દેશો ભવતિ ।
યસ્ય ચ પ્રકરણે યો નિર્દિશ્યતે નામાન્તરેણાપિ સ એવ તત્પ્રકરણનિર્દિષ્ય ઇતિ ગમ્યતે ।
યથા જ્યોતિષ્યોમાધિકારે"વસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેતઽ; ઇત્યત્ર જ્યોતિઃશબ્દો જ્યોતિષ્યોમવિષયો ભવતિ ।
તથા પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રકરણે"પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ; ઇતિ શ્રુતઃ પ્રાણશબ્દો વાયુવિકારમાત્રં કથમવગમયેત્ ।
અતઃ સંશયાવિષયત્વાન્નૈતદુદાહરણં યુક્તમ્ ।
કિન્તુ"પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તેત્યુપક્રમ્ય શ્રૂયતે"કતમા સા દેવતાઽ; ઇતિ ।
"પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।