न्यायसुधा · अध्याय 1.1

[======= ज्न्य्स्_1,1.इ: जन्माधिकरणम् =======]
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां जिज्ञासाधिकरणम् ॥
$मङ्गलाचरणम्$
*1,1*
न्यायसुधा:
श्रियः पत्ये नित्यागणितगुणमाणिक्यविशदप्रभाजालोल्लासोपहतसकलावद्यतमसे ।
जगज्जन्मस्थेमप्रलयरचनाशीलवपुषे नमो ऽशेषाम्नायस्मृतिहृदयदीप्ताय हरये ॥ 1 ॥
*1,16*
येन प्रादुरभावि भूमिवलये व्यस्तारि गोसन्ततिः प्राबोधि श्रुतिपङ्कजं करुणया प्राकाशि तत्त्वं परम् ।
ध्वान्तं ध्वंसमनायि साधुनिकरश्चाकारि सन्मार्गगस्तेन व्यासदिवाकरेण सततं मा त्याजि मे मानसम् ॥ 2 ॥
*1,17*
व्याप्तिर्यस्य निजे निजेन महसा पक्षे सपक्षे स्थितिर्व्यावृत्तिश्च विपक्षतो ऽथ विषये सक्तिनर् वै बाधिते ।
नैवास्ति प्रतिपक्षयुक्तिरतुलं शुद्धं प्रमाणं स मे भूयात्तत्त्वविनिर्णयाय भगवानानन्दतीर्थो मुनिः ॥ 3 ॥
*1,20*
भवति यदनुभवादेडमूको ऽपि वाग्मी जडमतिरपि जन्तुर्जायते प्राज्ञमौलिः ।
सकलवचनचेतो देवता भारती सा मम वचसि निधत्तां सन्निधिं मानसे च ॥ 4 ॥
*1,21*
रमानिवासोचिवासभूमिःसन्न्यायरत्नावलिजन्मभूमिः ।
वैराग्यभाग्यो मम पद्मनाभतीर्थामृताब्धिर्भवताद्विभूत्यै ॥ 5 ॥
पदवाक्यप्रमाणज्ञान्प्रतिवादिमदच्छिदः ।
श्रीमदक्षोभ्यतीर्थाख्यानुपतिष्ठे गुरून्मम ॥ 6 ॥
*1,23*
श्रीमदानन्दतीर्थार्यसन्मनःसरसीभुवि ।
अनुव्याख्याननलिने चञ्चरीकति मे मनः ॥ 7 ॥
*1,25*
न शब्दाब्धौ गाढा नच निगमचर्चासु चतुरा नच न्याये प्रौढा नच विदितवेद्या अपि वयम् ।
परं श्रीमत्पूर्णप्रमतिगुरुकारुण्यसरणिं प्रपन्ना मान्याः स्मः किमपि च वदन्तो ऽपि महताम् ॥ 8 ॥
*1,30*
भगवता बादरायणेन प्राणिनां निःश्रेयसाय प्रणीतमपि ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमसाधुनिबन्धान्धतमसावकुण्ठितत्वेनाप्रणीतमिव मन्यमानो भगवानानन्दतीर्थमुनिर्यथाऽचार्याभिप्रायं अस्य भाष्यं विधायानुभाष्यमपि करिष्यन्विलीनप्रकृतितया स्वयमन्तरायविधुरो ऽप्यनवरतमीश्वरप्रवणकायकरणवृत्तिरपि नारायणप्रणामादिकं प्रारिप्सितस्यानन्तरायपरिसमाप्तेः प्रचयस्य च हेतुतयाविगीतशिष्याचारपरम्परादिनावगतमवश्यं करणीयं शिष्यान् ग्राहयितुं ग्रन्थादौ निबध्नाति- नारायणमिति ॥
*1,37*
नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः ।
अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि

न्यायसुधा:
अत्र नारायणं सन्नमामीत्यन्वयः ।
उत्तमपुरुषप्रयोगादेवाहमिति लभ्यते ।
समिति भक्तयाद्यतिशयसाहित्यलक्षणां प्रमाणस्य सम्यक्तामाह ।
तथाविध एव हि नारायणप्रणामो भवत्यभिमतसिद्धेरङ्गम् ।
निखिलेत्यादीनां तु प्रमाणकर्मणा नारायणेन विशेषणतया सम्बन्धः ।
प्रयोजनं च स्तुतिपदानां विशेष्यप्रशंसैव ।
तत्रार्थिकपुनरुक्तेः स्तुतित्वमेव समाधानमवधातव्यम् ।
*1,47*
$नम्यत्वप्रयोजकधर्मपरतया व्याख्यानम्$
अथवा ।
कुतो नारायणस्य नम्यत्वम् ।
तथात्वे ऽपि कृतो ऽन्यासु देवतासु सतीषु तस्यैव नमनमित्यत्रोक्तमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यमिति ।
विशिष्टते वस्त्वेभिरिति विशेषा असाधारणधर्मा अशेषाश्च ते विशेषाश्च ।
अपिरभिव्याप्तौ ।
यावन्तो वन्द्यत्वनिमित्तभूता धर्माः तेभ्यो विशेषेभ्यो ऽपि हेतुभ्यो वन्द्यम् ।
तथाशेषाद्वन्द्यत्वेन समाशङ्कितात्पद्मभवादेर्जगतो विशेषो ऽतिशयो ऽशेषःसर्वोत्तमत्वम् ।
ततो हेतोः सतीष्वन्यासु देवतासु वन्द्यमिति ।
एतदुभयं कथं नारायणस्येत्यतो ऽभिहितं निखिलेत्यादि ।
त्रिविधा हि देवता वन्द्या भवति ।
विशिष्टाधिकृतेष्या चेति ।
नहि देवतावन्दनं व्यसनितया क्रियते ।
किन्तु विघ्नविघातादिप्रयोजनापेक्षया ।
विशिष्टैव देवता तस्येष्ये ।
अधिकृता च स्वविषयग्रन्थप्रबोधादिकं सम्पादयति ।
वन्दनं खलु भक्तयाद्युपेतमेव सफलम् ।
तच्चेष्यायामेव देवतायामुपपद्यत इति ।
तत्र वैशिष्ययोपपादनाय निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमस्योद्भवादिदमिति विशेषणत्रयम् ।
निखिला निःशेषाः पूर्णाः प्रत्येकमप्यनवधिका गुणा आनन्दादयः ।
एकशब्दः केवलार्थः ।
त एव देहो यस्य न पुनः प्राकृतादिरिति तथोक्तः ।
निष्क्रान्तो दोषेभ्यः पारतन्त्र्यादिभ्य इति निर्दोषः ।
अस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धतया बुद्धिसन्निहितस्य स्वव्यतिरिक्तप्रपञ्चस्योद्भव उत्पत्तिरादिरस्येत्युद्भवादि जन्माद्यष्टकं तद्यथासम्भवं ददातीत्युद्भवादिदस्तम् ।
अस्येति सम्बन्धमात्रे षष्ठी ।
अशेषविशेषतो ऽपीत्येतदस्योद्भवादिदमित्यनेनापि सम्बद्धयते ।
वियदधिकरणादिव्युत्पाद्यसमस्तावान्तरभेदसहितोद्भवादिदमिति ।
अधिकृतत्वप्रदर्शनायाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैरिति ।
अपिशब्दो वन्द्यत्वे हेतुसमुच्चयार्थः ।
अभिव्याप्तौ वा ।
अपौरुषेयत्वेन तन्मूलत्वेन वानाशङ्कितदोषत्वादिना शोभनानि वाक्यानि वेदादीनि ब्रह्मसूत्रादीनि च सुवाक्यानि तैरखिलैराप्यतमम् ।
अतिशयेन प्रतिपाद्यम् ।
यदि व्याचिख्यासितेन ब्रह्ममीमांसाशास्त्रेण तन्निर्णेतव्यार्थेन वेदादिना च प्रतिपाद्य इति नारायणो वन्दनीयः ।
हन्त तर्हि तत एव धर्मादिकं प्राणादिकं वा वन्दनीयं स्यात् ।
न स्यात् ।
तस्य नारायणप्रतिपत्त्यङ्गतया वेदाद्येकदेशप्रतिपाद्यत्वात् ।
अस्य पुनरनन्यार्थतयाखिलवेदादिवेद्यत्वात् ।
तथाविधमेव चाधिकृतमुच्यत इत्याशयवताऽप्यतममित्यखिलैरिति चोक्तम् ।
इष्टत्वप्रदशर्नं सदा प्रियतमं ममेति ।
अत्रापि पूर्ववत्सदापदस्य तमपश्च प्रयोजनमवधेयम् ।
$लक्षणपरतया व्याख्यानम्$
*1,65*
यद्वा ।
नानिर्धारितस्वरूपस्य प्रणामो युक्तः ।
न चान्तरेण लक्षणं वस्तुनिर्धारणमित्यतो विभवादनेकानि नारायणस्य लक्षणान्यनेनोच्यन्ते ।
तत्र निखिलेत्यनेन निखिलगुणत्वं पूर्णगुणत्वं स्वतो गुणैकदेहत्वं चेति विपक्षाभेदेन त्रीणि लक्षणान्युदितानि ।
निर्दोषमित्यनेनैकम् ।
आप्यतममित्यनेन वेदादिमुख्यार्थत्वमखिलवेदाद्यर्थत्वं चेति द्वयम् ।
अस्येत्यनेनाष्यौ ।
अशेषेत्यनेन मुख्यवन्द्यत्वमुक्तमशेषाद्विशेषेण वन्द्यमिति ।
सदेत्यनेन परमप्रेमयोग्यत्वम् ।
तस्यानानुभाविकत्वादसम्भवमाशङ्कय सदा ममेत्युक्तम् ।
अन्येषामपि ज्ञानोत्तरकालमिदमानुभाविकं मम तु सदेति ।
अपिशब्दो लक्षणसमुच्चये ।
अथवा ।
निखिलेत्याद्युक्तलक्षणोपपन्नतया नारायणः केन प्रमाणेन प्रतिपत्तव्य इत्यतः
सुवाक्यैराप्यमित्युक्तम् ।
ननु वेदाद्येकदेशे ऽन्यथाप्युच्यते ।
न ।
तत्प्रतीतेरपरामर्शपूर्वकत्वादित्याशयेनाखिलैरित्युदितम् ।
तर्हि धर्माद्यसिद्धिः स्यात् ।
तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात् ।
मैवम् ।
अमुख्यया वृत्त्या धर्मादेरपि वेदादिवेद्यत्वादित्याशयवताऽप्यतममित्यभिहितम् ।
अपिशब्दो वक्ष्यमाणप्रमाणसमुच्चयार्थः ।
सकलजगन्निमित्तकारणत्वादिहेतुभिरप्युक्तलक्षणो नारायणः प्रत्येतव्य इत्यभिप्रेत्योक्तमस्येति ।
$बाधकनिरासपरतया व्याख्यानम्$
*1,68*
यद्वा नारायणस्य देहसद्भावे दुःखादिदोषानुषङ्गः ।
तदभावे ज्ञानादिगुणाभावः ।
उभयथापि जगज्जन्मादिकारणत्वासम्भव इत्याशङ्कयोक्तम् ।
निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमिति ।
देहवत्त्वाज्ज्ञानादिगुणपूर्णः ।
तस्यापि निखिलपूर्णगुणमात्रत्वेन दुःखादिदोषरहितश्चेति ।
अथवा नायं नारायणशब्दो डित्थादिशब्द इव भगवति साङ्गेतिको घटादिशब्द इव वा रूढिमात्रप्रवृत्तः ।
किन्तु विशिष्टगुणानप्याचष्ट इति
$सकलशास्त्रार्थपरतया व्याख्यानम्$
*1,70*
अथवा श्रोतृबुद्धयनुकूलनाय सकलशास्त्रार्थं सङ्क्षेपतो ऽनेनाचष्टे ।
विदितसङ्क्षेपा हि प्रपञ्चं जिज्ञासवो भवन्ति ।
तत्र सदा वन्द्यमिति प्रथमसूत्रार्थोक्तिः ।
मनोवृत्तेस्तत्प्रवणता हि वन्दनम् ।
जिज्ञासापि तद्विशेष एव ।
तस्य जीवादिव्यावृत्तये यद्ब्रह्मेत्युक्तं तस्यार्थो निखिलेति ।
तदुपपादनाय द्वितीयसूत्रे लक्षणमभिहितम् ।
तदाह- अस्येति ॥
तृतीयसूत्रेण तत्र शास्त्रं प्रमाणमभिधाय तस्याध्यायशेषेण तद्विषयतोपपादिता ।
तत्कथनमाप्यतममिति ।
प्रथमाध्यायार्थे शङ्कितदोषनिरासो द्वितीये ऽभिहितस्तमाह- निर्दोषमिति ॥
एवं ब्रह्मस्वरूपे सिद्धे अधिकारिणस्तत्प्रसादसाधनोपायभूततत्साक्षात्कारजननाय वैराग्यभक्तिभ्यामखिलवेदार्थश्रवणादि तृतीय
$गुरुत्वेन व्यासस्य प्रणामः$
*1,75*
तमेव शास्त्रप्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव ।
विशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव

न्यायसुधा:
नारायणप्रणामस्येव गुरुप्रणामस्याप्यभिमतसिद्धयङ्गतया कार्यारम्भे ऽवश्यमनुष्ठेयत्वात्तदाचरणपुरःसरं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रव्याख्यानं समर्थयमानः प्रतिजानीते- तमेवेति ॥
तं पूर्वप्रणतं नारायणमेव ।
अन्वपि पुनरपि प्रणम्य भक्तयाद्युपेततालक्षणेन प्रकर्षेण नत्वाहं परमाख्यविद्याया ब्रह्ममीमांसाशास्त्ररूपाया व्याख्यां करोमीति सम्बन्धः ।
वर्तमानसामीप्यार्द्वर्तमानव्यपदेशः ।
सङ्क्षेपतो व्याख्यानस्य प्रक्रान्तत्वाद्वा ।
*1,78*
ननु प्रणतस्य पुनः प्रणामः किमर्थः ।
नहि प्रणामावृत्तिर्विघ्नविघातादिहेतुरित्यत्र नियामकमस्ति ।
भावे वा पूर्वश्लोक एव बहुशः सन्नमामीति वक्तव्यम् ।
मैवम् ।
गुरुत्वेनात्र प्रणामाचरणात् ।
कथं नारायणस्य गुरुत्वमित्यत आह- शास्त्रप्रभवमिति ॥
शास्त्रशब्देन प्रकृतत्वाद्ब्रह्ममीमांसाशास्त्रं वेदादिकं चोच्यते ।
प्रभवत्युत्पद्यते प्रथममुपलभ्यते वा यस्मात्सः प्रभवः ।
यथासम्भवं शास्त्रस्य प्रभवः शास्त्रप्रभवस्तम् ।
यो हि यच्छास्त्रे प्रवर्तते तस्य तत्प्रभावो गुरुरिति प्रसिद्धमेव ।
प्रकृतशास्त्रसम्प्रदायप्रवर्तकत्वाच्च नारायणस्य गुरुत्वमित्याह- जगद्गुरूणामिति ॥
जगत एतच्छास्त्रप्रवक्तृणां ब्रह्मादीनामञ्जसा मुख्यतया न तु वयो ऽधिकत्वादिमात्रेण गुरुम् ।
अस्य शास्त्रस्य प्रवक्तारमिति यावत् ।
प्रकारान्तरेण गुरुत्वं नारायणस्य समर्थयते- विशेषत इति ॥
गुरुमिति वर्तते ।
विशेषत इति साक्षादुपदेष्यृत्वेन न तु जगत इव परम्परया ।
अत्र यदि शास्त्रप्रभवमित्याद्येवोच्येत तदा पृथक्प्रणामेन देवताया गुरोश्च पार्थक्यशङ्का स्यात् ।
तदर्थं तमेवेत्युक्तम् ।
नचैवं पृथक् प्रणामानुपपत्तिः ।
निमित्तद्वयसमावेशे नैमित्तिकविलोपनियमाभावात् ।
शिष्यशिक्षायै चैतद्ग्रन्थे निवेशनम् ।
शिष्याणां चास्ति गुरुदेवताभेदः ।
तदपेक्षयैव जगद्गुरूणामित्युक्तम् ।
अन्यथा विशेषतो म इत्युक्तमयुक्तं स्यात् ।
$व्याख्येयत्वसमर्थनम्$
*1,84*
स्यादेतत् ।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिकं ग्रन्थं व्याख्यातुमयं देवतादिप्रणामः ।
नचायं व्याख्यातव्यः ।
अर्थविवक्षापूर्वकस्यैव पौरुषेयवाक्यस्य व्याख्यातव्यत्वात् ।
नहि मातृकामात्रव्याख्याने प्रेक्षावान्प्रवर्तते ।
नचास्यार्थविवक्षापूर्वकत्वे मानमस्ति ।
प्रणयनमात्रस्य व्यभिचारित्वात् ।
प्रेक्षावत्प्रणयनस्य चानिश्चयात् ।
निश्चये वा विषहरमन्त्रस्येव जपादिनाभ्युदयसिद्धये निर्माणोपपत्तेः ।
गृहीतसङ्गतेरर्थप्रतिभासो हि विषहरमन्त्रे ऽपि समानः ।
नचार्थविवक्षापूर्वकत्वमात्रेणोपादेयता व्याख्यानं युक्तम् ।
विप्रलम्भकादिवाक्यव्याख्यानप्रसङ्गात् ।
किं नाम याथार्थ्ये च सति ।
नचास्य याथार्थ्ये मानमस्ति ।
तद्भावे ऽपि तथाविधवाक्यान्तरपरित्यागेनास्यैव व्याख्याने कारणं वक्तव्यमित्याशङ्कानिरासाय परमाख्यविद्येत्युक्तम् ।
*1,88*
अयमभिसन्धिः ।
अस्ति तावदस्मिन्ग्रन्थे"द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चऽ; इत्यादौ परविद्याख्या ।
अत्र विद्याशब्देनार्थविवक्षा याथार्थ्यं चास्यावगम्यते ।
याथार्थ्यज्ञानतत्साधनयोर्विद्याशब्दस्य योगरूढिभ्यां प्रवृत्तत्वात् ।
"संज्ञायां समजनिषदऽ; इत्यत्र संज्ञायामित्यनुवृत्तेः ।
परशब्देन च याथार्थ्याद्वाक्यान्तरादुत्कर्षः ।
तदेवमागमेनास्य सर्वोत्तमप्रणामाप्यप्रतीतेर्गहनार्थत्वच्चोपपन्नमन्यपरित्यागेनास्यैव व्याख्यानमिति ।
तथाप्यन्यैरेव व्याख्यातत्वान्न पुनरिदं व्याख्यातव्यमित्यतो व्याख्यामित्युक्तम् ।
विशिष्टाऽख्या व्याख्या ।
अनेन परकृतानामपव्याख्यानतामभिप्रैति ।
तथाच तत्रतत्र प्रदर्शयिष्यति ।
तथापि स्वप्रणीतभाष्येणैव कृतव्युत्पादनमिदं शास्त्रमिति किमनेन व्युत्पादनेनेत्यतो ऽन्वपि चेत्याह ।
चशब्देन अनुव्याख्याने प्रयोजनसद्भावं समुच्चिनोति ।
तच्च वक्ष्यते ।
प्रयोजनसद्भावे भाष्यदिशा शिष्या एवानुव्याकरिष्यन्तीत्यतो ऽहमेवेत्याभिहितम् ।
एवशब्देनान्येषामसामर्थ्यं सूचयति ।
$आगमेन शास्त्रप्रामाण्यम्$
*1,96*
प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः ।
अर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम्

*1,97*
न्यायसुधा:
यदुक्तं नारायणो ऽस्य शास्त्रस्य प्रभव इति तदयुक्तम् ।
व्यासोपज्ञताप्रसिद्धिविरोधात् ।
नच नारायण एव व्यासः ।
जननविरोधात् ।
कृतकृत्यस्य प्रयोजनाभावेन शास्त्रप्रणयनासम्भवाच्च ।
यच्चास्य श्रौत्या परविद्याख्यया सर्वोत्तमप्रामाण्यसिद्धिरिति तदप्ययुक्तम् ।
परशब्दस्यानेकार्थत्वेन विद्याशब्दस्य चार्थविवक्षाविरहिण्यपि मन्त्रे प्रयोगदर्शनेन परविद्याख्यायाः सर्वोत्तमप्रामाण्यानिश्चायकत्वात् ।
किञ्चेयं परविद्याख्यैतद्विषयेत्यत्रापि न नियामकमस्तीत्यत आह- प्रादुर्भूत इति ॥
अत्र कृतकृत्यो ऽपि हरिरात्मकृपास्पदैर्विरिञ्चभवपूर्वकैरमरैरर्थितो व्यासः प्रादुर्भूतो न तु जातो ग्रन्थमिमं चक्र इत्यनेन नारायणस्य शास्त्रप्रभवत्वे ऽनुपपत्तिः परिहृता ।
दृश्यन्ते हि केवलं कृपापारवश्येन परोपकाराय प्रवर्तमानाः सुतरां तैरर्थिताः ।
अत एव परप्रयोजनमप्यात्मगामीव मन्यमानस्य भगवतः शास्त्रप्रणयनमिति ज्ञापयितुमात्मनेपदप्रयोगः ।
अत्र च नारायणाद्विनिष्पन्नमित्याद्यागमः प्रमाणम् ।
परविद्याख्यया अस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसिद्धिं व्युत्पादयितुं परविद्याख्यमित्यनूद्यानुत्तमं शास्त्रमिति व्याख्यातम् ।
नास्त्युत्तमं शास्त्रमस्मादित्यनुत्तमम् ।
शिष्यते यथास्थितं प्रतिपाद्यते तत्त्वमनेनेति शास्त्रम् ।
*1,100*
इदमुक्तं भवति ।
"द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चऽ; इति विद्याद्वयमुद्दिश्य तत्रापरेत्यादिना साङ्गान्वेदानपरविद्यात्वेनोक्तवा"अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यतेऽ; इति परविद्या प्रदर्शिता ।
सा तावद्वेदादिशास्त्रप्रकरणात्परमाक्षराधिगतिकरणत्वलिङ्गाच्च शास्त्रमेव भवितुमर्हति अन्यथा सकृदुक्तविद्याशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनाप्रसङ्गाच्च ।
शास्त्रं चाप्रमाणं चेति विप्रतिषिद्धम् ।
तस्य च परत्वं
नामन्यन्न सम्भवतीत्यनुत्तमत्वमेव ।
तदपि सन्निधानात् प्रमाणत्वेनैव ।
शब्दान्तरसमभिव्याहारवशेन सामान्यशब्दस्य विशेषाथर्स्य कल्पनीयत्वात् ।
तद्यथा परमधार्मिक इत्यभिहिते परमत्वं धर्मेणेति ज्ञायते ।
तच्चानुत्तमं शास्त्रमिदमेव विवक्षितम् ।
निर्णेतव्यार्थानामृगादिपदोपलक्षितानामशेषशास्त्राणामपरविद्यात्वेनोक्तत्वात् ।
अन्यस्य अप्रसङ्गात्परत्वासम्भवाच्च ।
सम्भवति त्वस्य परत्वमनुग्राहकत्वात् ।
एतेनोपनिषदः परविद्येति व्याख्यानमिति परास्तम् ।
ऋगादिग्रहणेन तासामपि गृहीतत्वात् ।
ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायश्च अगतिका गतिः ।
तज्जन्यं ज्ञानं परविद्येत्यपि न युक्तम् ।
अधिगतिकरणत्वानुपपत्तेः ।
अनेकार्थताकल्पनापत्तेश्च ।
अतो ऽनया परविद्याख्ययास्य शास्त्रस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसाधनमुपपन्नमिति ।
$विद्याशास्त्रशब्दयोः समानार्थत्वम्$
*1,105*
यद्यपि विद्याशास्त्रशब्दौ शिष्याचार्यव्यापारानुबन्धिनौ तथाप्युभयानुगततत्त्वज्ञानकरणत्वमात्रमुपादाय द्वयोरैकार्थ्यमुक्तमित्यवगन्तव्यम् ।
"ऋगाद्या अपरा विद्या यदा विष्णोर्न वाचकाः ।
ता एव परमा विद्या यदा विष्णोस्तु वाचकाःऽ; इति भगवत्पादीयं व्याख्यानमप्येतमेवार्थं सूचयति ।
ब्रह्ममीमांसाशास्त्रव्युत्पादितन्यायानुपकृता हि वेदादयो विष्णोरवाचकास्तदुकृताश्च तस्य वाचका भवन्तीति ।
तथापि केवलस्य न परविद्यात्वं लभ्यत इति चेत् ।
मा लाभि ।
वेदादीतिकर्तव्यतारूपस्यास्य पृथक् प्रामाण्यानभ्युपगमात् ।
$प्रामाण्यमात्रे अनुमानम्$
*1,107*
गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः ।
यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः

न्यायसुधा:
एवं तावदागमेनास्य शास्त्रस्यानुत्तमं प्रामाण्यं प्रसाध्याधुनानुमानतो ऽपि तत् सिषाधयिषुरादौ तावत्प्रामाण्यमात्रे अनुमानं वक्तुमाह- गुरुरिति ॥
यतो यत्कारणं बादरायणो गुरूणां जगतस्तत्त्वोपदेशकानां ब्रह्मादीनां गुरुरुपदेष्या ।
यतश्च शास्त्राणां वेदानां भारतादीनां च यथासम्भवं प्रभवो गुरूणामशेषार्थप्रतिपादकानां सविस्तराणां वेदादिशास्त्राणां गुरुर्मुख्यप्रभवो न तु सम्प्रदायमात्रप्रवर्तक इति वा ।
यतश्चाजादिभ्यः श्रोतृभ्यस्तेषामर्थो मोक्षस्तदर्थः तस्मै तदर्थतः ।
तदुदितं तेन बादरायणेनोपदिष्यमिदं शास्त्रमतो मानं भवितुमर्हति ।
*1,114*
$हेतूनां साक्षात्साध्यनिर्देशः$
अत्र गुरुर्गुरूणामित्यादिहेतूनां वक्तृश्रोतृप्रसङ्गानामानुकूल्यान्येव साक्षात्साध्यानि मानसीति तु परमसाध्यनिर्देश इति ज्ञातव्यम् ।
तथा हि ।
विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानं करणपाटवं विवक्षा चेति त्रयं वक्तुरानुकूल्यं नाम ।
तत्त्वज्ञानयोग्यता वक्तृप्रीतिविषयता चेति द्वयं श्रोतुः ।
श्रोतृप्रयोजनोद्देशः प्रसङ्गस्य ।
तत्र गुरूणां गुरुरिति वक्तुर्बादरायणस्य विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानसाधने हेतुः ।
यो हि यस्य तत्त्वोपदेष्या स ततो ऽधिकतत्त्वज्ञानवानुपलब्धः ।
अयं च सर्वज्ञकल्पानां ब्रह्मादीनां तत्त्वोपदेष्या ब्रह्मरुद्रादिदेवेष्वित्याद्यागमादवगतः ।
अतः सवर्ज्ञो भवितुमर्हतीति ।
गुरूणां शास्त्राणां गुरुः प्रभव इत्यनेनापि तत्त्वज्ञानं करणपाटवं च साध्यते ।
यो हि यावदथर्प्रतिपादकस्यागमस्य प्रभवः स तावन्तमर्थं तत्त्वतो जानन्नवगतः ।
अयं चाशेषार्थप्रतिपादकस्यागमस्य प्रभवो ऽनुक्तं पञ्चभिर्वेदैरुत्सन्नान्भगवान्वेदानित्यादिवचनादवगतः ।
ततो भवितव्यमनेन सर्वज्ञेन ।
यश्च बहोरागमस्य प्रभवः सो ऽसति निमित्तान्तरे पटुकरणो दृष्टः ।
अयं चापरस्य वेदादेः प्रभवः कथमपटुकरणो भवेदिति ।
तदुदितमिति वचनेन कार्येण वक्तुर्विवक्षा कारणभूतोपपादिता ।
गुरूणामिति श्रोतृणां तत्त्वज्ञानयोग्यतोपपादने हेतुः ।
नहि स्वयं तत्त्वज्ञानायोग्यः परेषां तत्त्वोपदेष्या दृष्टः ।
अजादिभ्य इति वक्तृप्रेमास्पदत्वोपपादनम् ।
ब्रह्मादयो हि परमेश्वरप्रेमविषयाः सुप्रसिद्धाः ।
तदर्थत इति प्रसङ्गानुकूल्योपपादनम् ।
अत्र सर्वत्राकारणकार्योत्वत्त्यादिप्रसङ्गो विपक्षे बाधकस्तर्कः उन्नेयः ।
*1,117*
$किं मध्ये साध्यान्तराध्याहारकल्पनया$
नन्वत्र गुरुर्गुरूणामित्यादीनां शास्त्रप्रामाण्येन यथाश्रुत एव साध्यसाधनभावो व्याख्यायताम् ।
किं मध्ये साध्यान्तराध्याहारकल्पनया ।
यद्यपि यथाश्रुतानामेषां व्यधिकरणता ।
तथापि तदुदितमिति वचनाद्विभक्तिविपरिणामेन एकाधिकरणता भविष्यति ।
*1,120*
$हेतूणाम् अव्यभिचरितत्वम्$
यद्यपि चैते प्रत्येकं बौद्धागमादौ मानतां व्यभिचरन्ति ।
तथापि मिलितानां हेतुतास्तु ।
भारताद्यशेषसच्छास्त्रप्रभवप्रणीतत्वांशस्य सपक्षाप्रवेशितत्वेनासाधारण्यं स्यादिति चेन्न ।
तेष्वेव हेतुवृत्तिसम्भवात् ।
तत्प्रामाण्यस्य महाजनपरिग्रहादिना निश्चितत्वात् ।
एवं तर्हि भारतादिप्रणयनविशिष्टेन
तेषामप्रणीतत्वाद्बादरायणेन ब्रह्मादीन्प्रति तन्मोक्षार्तमुपदिष्टत्वमात्रं हेतुः स्यादिति चेद्बाढम् ।
तावन्मात्रस्यैव व्यभिचाराभावात् ।
तथा सति गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणामिति व्यर्थमापद्यत इति चेन्न ।
तस्य हेतुशरीराप्रवेशिनो ऽपि दृष्टान्तोपदर्शनादिना सार्थक्योपपत्तेरिति ।
*1,125*
$साध्यान्तराध्याहारसमर्थनम्$
सत्यम् ।
तथापि नैतदेवं विज्ञातुं शक्यम् ।
तथा सत्युत्तरवाक्ये वक्त्राद्यानुकूल्यस्य साध्यसम्बन्धव्युत्पादनमसङ्गतं स्यात् ।
तदनुमानान्तरं भविष्यतीति चेन्न ।
तथात्वे प्रामाण्यं त्रिविधम
*1,129*
$उपाद्युद्भावम् असंगतम्$
वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता ।
आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा

युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् ।
दृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधान्यत्र सर्वशः

न्यायसुधा:
ननु तर्ह्यनेनेदमुदितं भवति ।
एतच्छास्त्रं प्रमाणमनुकूलवक्त्रादिमत्त्वाद्भारतादिवत् ।
वक्त्राद्यानुकूल्यं चोक्तहेतुसिद्धमिति ।
एतदनुपपन्नम् ।
आप्तवाक्यतायास्तत्रोपाधित्वात् ।
नच प्रत्यक्षादौ सत्यपि प्रामाण्ये नास्त्याप्तवाक्यत्वमिति साध्याव्यापकत्वान्नायमुपाधिरिति वाच्यम् ।
वाक्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वेनोपाधित्वोपपत्तेः ।
तथाप्यपौरुषेये वेदे तदभावादनुपाधित्वमिति चेन्न ।
वेदापौरुषेयत्वस्यासम्भवात् ।
संमतत्वे वा साधनावच्छिन्ने पौरुषेयवाक्यत्वावच्छिन्ने वा साध्ये ऽस्योपाधित्वोपपत्तेरिति ।
मैवम् ।
अभिप्रायानवगमात् ।
नहि वयं वक्त्राद्यानुकूल्येन शास्त्रप्रामाण्यं साक्षात्साधयितुमुद्यताः ।
येनात्रोपाध्युद्भावनं सङ्गच्छेत ।
अपि तर्ह्यनुकूलवक्त्रादिमत्त्वस्याप्तवाक्यतया व्याप्तत्वात्तेन तां प्रसाध्य तया प्रामाण्यं शास्त्रस्य साध्यत इत्याशयवानाह- वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामिति ॥
यद्यत्र वाक्ये वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामनुकूलता तत्राप्तिः ।
यद्वक्त्राद्यानुकूल्ययोपेतं तदाप्तवाक्यमिति यावत् ।
यत एवं व्याप्तिर्यतश्चास्य शास्त्रस्यास्त्यनुकूलवक्त्रादिमत्त्वम् ।
तेन सिद्धयाऽप्तवाक्यतया मानमिदं शास्त्रमिति पूर्वेण सम्बन्धः ।
*1,132*
$को ऽयम् आप्तः$
एतदुक्तं भवति ।
विमतमाप्तवाक्यमनुकूलेन वक्त्रानुकूलान् श्रोतृन्प्रति तदीयहितसाधनबोधायोपदिष्टत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् ।
विमतं प्रमाणमाप्तवाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नत्वादिति ।
वक्तुरानुकूल्याभावाज्जैनाद्यनाप्तवाक्यम् ।
श्रोत्रानुकूल्यविरहाद्बौद्धादि ।
प्रसङ्गानुकूलतावैधुर्यात् नर्मादि ।
ननु को ऽयमाप्तो नाम यद्वाक्यत्वं साध्यते ।
यथादृष्टार्थवादीति चेन्न ।
भ्रान्तिदृष्टार्थवादिन्यपि प्रसङ्गात् ।
प्रमाणदृष्टेति विशेषणे ऽपि प्रमाणदृष्टस्य प्रमादादिनान्यथाकथके अपि प्रसङ्गात् ।
प्रमाणेन यथा दृष्टं तथा वादीति चेन्न ।
एकदेशे तथाभूतवादित्वे ऽप्यंशान्तरे अतथाभूतत्वादिन्यपि प्रसङ्गात् ।
यावत्प्रमाणदृष्टं तावतो वक्तेति चेन्न ।
प्रायेणातथाभूतत्वादेव लक्ष्याणां तदव्याप्तेः ।
नहि केनापि यावत्प्रमाणप्रमितं तावदभिधीयते ।
यावत्प्रमाणदृष्टं तावत एव वक्तेति चेन्न ।
अज्ञातसन्दिग्धानुवादवाक्यप्रयोक्तुरनाप्तत्वप्रसङ्गात् ।
भीमाग्रजस्य अपि कदाचिच्चाटुवादित्वसम्भवेनानाप्तत्वापत्तेश्च ।
निर्दोष आप्त इति चेन्न ।
आप्तानामपि क्वचिद्रागादिदोषसम्भवात् ।
यत्र विषये निर्दोषस्तत्राप्त इति चेन्न ।
यत्तच्छब्दयोर्विशेषविषयत्वेनासाधारण्यादव्याप्तेरिति ।
*1,140*
$आप्तिस्वरूपनिरूपणम्$
मैवम् ।
विवक्षिताथर्तत्त्वज्ञानमविप्रलिप्सा विवक्षा करणपाटवं चेतीयमाप्तिः ।
तद्वानाप्त इत्यङ्गीकारात् ।
आप्तत्वाभिमते ऽपि कदाचिदिदं नास्तीति चेन्मा भूत् ।
तदासावनाप्त इत्यङ्गीकारात् ।
कालादिभेदेनाविरोधात् ।
एवं सति यो यत्रैवम्भूतः स तत्राप्त इत्युक्तं स्यादिति चेदस्तु को दोषः ।
यत्तच्छब्दार्थयोरननुगम इति चेत् ।
को ऽयमननुगमो नाम किं सार्वत्रिकव्यवहारानौपायिकत्वमुतैकस्यानेकवृत्तित्वाभावः ।
नाद्यः ।
यो यस्य सुतः स तदीयं धनं अर्हतीत्यादौ सार्वत्रिकव्यवहारहेतुतोपलम्भात् ।
न द्वितीयः ।
अदोषत्वात् ।
यथा चाननुगतस्यापि नाव्याप्तिः सार्वत्रिकव्यवहारहेतुता च तथा सामान्यपरीक्षायां वक्ष्यामः ।
*1,145*
$आप्तेः लक्षणान्तरम्$
एतेन निर्दोषः प्रमितस्यैव वक्तेति लक्षणद्वयमपि समाहितं वेदितव्यम् ।
अनुवादस्य वादविषयत्वेन तत्प्रयोक्तुरप्याप्तत्वाविरोधात् ।
एवंच वक्तुरानुकूल्यमाप्त्येकदेश एव ।
विप्रलिप्सा च श्रोतृप्रसङ्गानुकूलतैकनिबन्धना तदभावे निवर्तत इति वक्त्राद्यानुकूल्यवत्ताया आप्तवाक्यतया सुस्थः प्रतिबन्धः ।
नन्वाप्तवाक्यता स्वकपोलकल्पितेषु मालतीमाधवादिषु प्रामाण्यं व्यभिचरति ।
नहि नाटकादिप्रबन्धं विरचयन्नपि कदाचिदुक्तलक्षणोपपन्नो न भवति भवभूतिरिति चेन्न ।
यो यत्रैवम्भूत इत्यनेनैवोक्तोत्तरत्वात् ।
आप्तिमूलवाक्यस्याप्तवाक्यतया विवक्षितत्वाच्च ।
अबोधकं विपरीतबोधकं वा वाक्यमप्रमाणमित्युच्यते ।
तत्राबोधकं वक्तुरपटुकारणतया भवति ।
विपरीतबोधकं च विपरीतज्ञानादिनेत्याप्तिपूर्वकवाक्यत्वस्य प्रामाण्येन प्रतिबन्धसिद्धिः ।
अन्यथा कारणेन विना कार्योत्पत्तिप्रसङ्गादिति ।
*1,148*
$मध्ये किं आप्तवाक्यतासाधनम्$
ननु चानुकूलवक्त्रादिमत्तया प्रामाण्यसाधनमेवात्र व्याख्यायताम् ।
किमाप्तवाक्यतासाधनं मध्ये व्याख्यायते ।
व्याप्तिपक्षधर्मतयोरतुल्यत्वात् ।
नहि यद्यद्वयापकस्य व्यापकं तत्तस्याव्यापकमिति सम्भवति ।
अनुकूलवक्त्रादिमत्तया आप्तवाक्यतासाधने वक्त्रानुकूल्यस्याप्त्येकदेशत्वेन साध्याविशिष्टता च स्यात् ।
वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामिति वाक्यं तु शङ्कितस्य उपाधेः साधनव्यापकताप्रदर्शनार्थं भविष्यति ।
मैवम् ।
आप्तवाक्यतया तेनेत्युत्तरवाक्यवैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
उपाधेः साधनव्यापकताया वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनामित्यनेनैवोपपादितत्वात् ।
नहि उपाधिं दूषयता साधनव्यापकतां व्युत्पाद्य साधनेनोपाधेः पक्षे साधनं विधाय तेन साध्यं साधनीयमिति कुलधर्मः ।
*1,152*
उपाधेः साधनाभेदं प्रदर्श्य तेन साध्यं साध्यत इति चेन्न ।
आप्तेर्वक्तृमात्रधर्मस्य साधनाभेदानुपपत्तेः ।
साध्याविशिष्टता तु नास्त्येव ।
वक्त्रादीनामानुकूल्येन वक्तुराप्तिसाधने खल्वंशतः सा स्यात् ।
अनुकूलवक्त्रादिमत्तया आप्तवाक्यता साध्यत इति चोक्तम् ।
तथापि साध्यसाधनयोराप्त्येकदेशानुप्रवेशो ऽस्तीति चेत् ।
सत्यम् ।
तथापि विशिष्टभेदेन अदोषत्वात् ।
अन्यथा यो धूमवानसावग्निमानिति व्याप्यव्यापकभावो ऽपि न स्यात् ।
विशेष्यांशस्योभयत्रानुप्रवेशात् ।
कृतकत्वानित्यत्वयोःसत्तानुप्रवेशे ऽपि परैर्व्याप्यव्यापकभावस्य अङ्गीकृतत्वाच्च ।
यदा तु निर्दोषः प्रमितस्यैव वक्ता आप्त इत्याश्रितं तदा साध्यविशिष्टतायाः शङ्कैव नास्ति ।
*1,156*
$भाष्यकृतः परम्पराश्रयणे निमित्तम्$
ग्रन्थकृतापि कस्मादियं परम्पराऽश्रितेति चेन्न ।
वक्त्राद्यानुकूल्येन प्रामाण्यं साधयताप्यन्ततो ऽस्यार्थस्याश्रयणीयत्वात् ।
अन्यथास्तु वक्त्राद्यानुकूल्यं वक्तुर्विप्रलिप्सामूलत्वेनाप्रामाण्यं च भवत्वित्याशङ्कायाः को निवारयिता ।
यद्यपि प्रामाण्यं स्वत एवेति बादरायणीयं मतम् ।
यद्वक्ष्यति"न विलक्षणत्वात्ऽ; इति ।
जैमिनिरपि"तत्प्रामाण्यं बादरायणस्य अनपेक्षत्वात्ऽ; इति ।
तथाप्यप्रामाण्यशङ्कानिरासार्थो ऽयं प्रयत्न इत्यविरोधः ।
*1,159*
$यच्छ्रुतिसंवादियच्चयुक्तिसंवादितत्प्रमाणम्$
एवं विजातीयसंवादेनास्य शास्त्रस्य प्रामाण्यमुपपाद्य तदनुत्तमतासिद्धये सजातीयद्वयसंवादमप्याह- श्रुतीति ॥
तथाचशब्दौ समुच्चयार्थौ ।
मानमित्यस्यानुकर्षणार्थौ वा ।
यथा आप्तवाक्यतया तथा श्रुतिमूलतयापीत्युपमार्थो वा तथाशब्दः ।
यद्यपि श्रुतियुक्तिमूलशब्दौ श्रुतियुक्तिभ्यामथर्मुपलभ्य रचितस्य वाचकौ ।

तथाप्यत्र सामानार्थतासाम्येन गौप्या वृत्त्या श्रुतियुक्तिसंवादितार्थौ व्याख्येयौ ।
भगवतो बादरायणस्य स्वतः सर्वज्ञत्वेन मुख्यार्थासम्भवात् ।
यदि च श्रुतियुक्तिसंवादित्येवाक्ष्यत्तदा यादृच्छिकसंवादितापि व्यज्ञास्यत ।
सा मा विज्ञायीति गौणप्रयोगः ।
एवं हि प्रयोगे ऽङ्गाङ्गिभावो ऽप्यधिको विज्ञायते ।
सच पक्षधर्मतोपपादको भविष्यति ।
ततश्चायमर्थः ।
यच्छ्रुतिसंवादि तत्प्रमाणम् ।
यथा मन्वादिवाक्यम् ।
श्रुतिसंवादि चेदं शास्त्रम् ।
तदर्थविचारपरत्वात् ।
विसंवादे तदनुपपत्तेः ।
तच्च
"पुनस्तस्यार्थवित्तयेऽ; इत्याद्यागमसिद्धम् ।
यच्च युक्तिसंवादि तत्प्रमाणम् ।
यथा धूमवन्तं पर्वतमुद्दिश्य पर्वतो ऽयमग्निमानित्युक्तं वाक्यम् ।
युक्तिसंवादि चेदम् ।
मीमांसारूपत्वात् ।
मीमांसायाश्च युक्तयनुसन्धानात्मकत्वात् ।
तस्मात्प्रमाणम् ।
अन्यथा श्रुतेर्युक्तेश्चाप्रामाण्यप्रसङ्गः ।
अर्धवैशसासम्भवादिति ।
*1,163*
$शारीरकः परमात्मैव$
किमतो यद्देवमित्यत आह- एव प्रामाण्यमिति ॥
एवशब्दो ब्रह्मसूत्राणां इत्यनेन सम्बद्धयते ।
त्रिविधमिति क्रियाविशेषणम् ।
ब्रह्म वेदस्तदर्थः परब्रह्म वा तस्य सूत्राणि ब्रह्मसूत्राणि ।
सकलवेदार्थभूतस्य परब्रह्मणो विष्णोः स्वरूपनिर्णयार्थानि सूत्राणीति यावत् ।
सूत्रशब्दार्थश्चाल्पाक्षरमित्याद्यागमादवगन्तव्यः ।
एतेनैतच्छास्त्रवाचिनः शारीरकशब्दस्य शरीरमेव शरीरकं तत्र भवः शारीरको जीवः ।
तमधिकृत्य कृतो ऽयं ग्रन्थः शारीरक इति व्याख्यानं निरस्तं भवति ।
ब्रह्मसूत्रशब्दार्थेन विरुद्धत्वात् ।
त्वंपदाभिधेयस्य तत्पदाभिधेयब्रह्मरूपता मीमांसेति व्याख्यानादविरोध इति चेन्न ।
असम्भवात् ।
नहि जन्मादिसूत्राणि अभेदपराणि ।
प्रत्युत तन्निरासपराणीति वक्ष्यते ।
अतः शारीरकः परमात्मैव ।
यथोक्तम् ।
"शरीरौ तावुभौ
ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितःऽ; इति ।
तस्य सकलगुरपूर्णत्वादिमीमांसैव शारीरकमीमांसा ।
तथा चोक्तं पुराणे"सर्वदोषविहीनत्वम्ऽ; इत्यादि ।
*1,167*
$ब्रह्मसूत्राणाम् एव त्रिविधं प्रामाण्यम्$
यत एवं ब्रह्मसूत्राणां प्रामाण्यं त्रिविधं दृश्यते ।
आप्तवाक्यत्वादिप्रमाणत्रयेण दृश्यत इति यावत् ।
अतस्तन्महदनुत्तमं मन्तव्यम् ।
आप्तवाक्यत्रयादिलिङ्गत्रयावसितं प्रामाण्यं अन्यत्रापि चेत्स्यात्तदा कथमेषां तदनुत्तममित्यतो ब्रह्मसूत्राणामेवेत्युक्तम् ।
तत्कथमित्यत आह- एकधेति ॥
सर्वश इति वचनादेकधेत्युपलक्षणम् ।
तथा हि ।
क्वचिदेकधा ।
यथाऽप्तिमूलतया लौकिकविषये पितृवाक्ये ।
श्रुतिसंवादेन धर्मादिविषये प्रतिवाद्युदीरितवचने ।
तदुक्त एव पवर्तो ऽग्निमानिति वाक्ये युक्तिसंवादेन ।
क्वचित् द्वेधा ।
यथाऽप्तिश्रुतिभ्यां मन्वादिवाक्ये ।
आप्तियुक्तिभ्यां पर्वतो ऽग्निमानित्यादौ पितृवाक्ये ।
श्रुतियुक्तिभ्यामीश्वरः सर्वज्ञ इति प्रतिवाद्युदीरितवचसीति ।
जैमिन्यादिवाक्ये त्रेधाप्यस्तीति चेत् ।
सत्यम् ।
यथा ब्रह्मसूत्रेषु न तथा ।
निरवधिकं हि तत्राप्त्यादिकम् ।
एतदर्थमपि महदित्येतत्त्रिविधमित्यनेनापि योजनीयम् ।
ननु प्रमाणैकत्वानेकत्वयोः प्रमेयतादवस्थ्यात् कथमेतत् ।
इत्थम् ।
नहि प्रमाणमात्रं निःशङ्कप्रवृत्तावुपयुज्यते ।
किं नाम प्रमाणतया प्रमितमेव ।
तच्च यावद्यावदधिकं प्रमीयते तत्तदनुसारिणीमविशङ्कां क्षिप्रप्रवृत्तिं प्रसूत इत्यनुभवसिद्धम् ।
ततः प्रामाण्यमेव स्वकार्यातिशयवशेनातिशयवदुच्यते ।
एवं विषयप्रयोजनातिशयवशेनाप्यतिशयो द्रष्टव्यः ।
*1,171*
$प्रामाण्योक्तिसमर्थनम्$
अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते ।
स्वयं कृतापि तद्वयाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः

न्यायसुधा:
तदेवं श्रुत्यनुमानाभ्यामिदमेव शास्त्रं प्रमाणतमं नान्यदेतादृशमस्तीत्युपसंहरति- अत इति ॥
इष्यते प्रामाणिकैरिति शेषः ।
तथा चान्यपरिहारेणास्यैव व्याख्यानं युक्तमिति हृदयम् ।
ननु भारतं सर्वशास्त्रेषूत्तममुच्यते ।
सत्यम् ।
विचार्येषु शास्त्रेषु तदित्यविरोधः ।
ननु चास्य शास्त्रस्यारम्भणीयत्वं सूत्रकार एव प्रथमसूत्रे समर्थयते ।
तद्वयाख्यानेनैव सर्वं सम्पद्यते ।
किमनेन ।
प्रथमसूत्र एव कथं प्रवृत्तिरिति चेत् ।
प्रथमभाष्ये ऽपि कथम् ।
सन्देहात्प्रवृत्तस्य पुनरुक्तप्रमाणैर्निर्णय इति चेत् ।
समं प्रथमसूत्रे ऽपि ।
मैवम् ।
विषयादिसम्पादनेनैव तत् ।
नच तावताऽरम्भणीयत्वम् ।
प्रामाण्ये हि सति काकदन्तपरीक्षाग्रन्थवैलक्षण्यार्थं विषयादिव्युत्पादनमुपयुज्यते ।
अतः सूत्राक्षिप्तमेवेदं शिष्याणां बुद्धिशुद्धये भाष्यकृतोक्तमिति ।
*1,176*
$स्पष्टार्थः$
तथापि नेदं व्याख्यातव्यं व्याख्यातत्वादित्यत्रान्वपि चेति यत् प्रयोजनान्तरं अस्तीति सूचितं तद्विवरणार्थमाह- स्वयमिति ॥
यद्यपि तेषां ब्रह्मसूत्राणां व्याख्या स्वयं मयैव भाष्ये कृता तथापि पुनरत्र स्पष्टतैवार्थः प्रयोजनं यस्य स्पष्टतार्थः ।
तस्मै स्पष्टतार्थतः ।
भाष्ये अस्पष्टीकृतमर्थं स्पष्टीकर्तुं क्रियते ।
स्पष्टीकरणं चानेकविधम् ।
क्वचिदनुक्तांशस्योक्तिः ।
क्वाप्यतिसङ्क्षिप्तस्य विस्तरणम् ।
क्वचिदतिविस्तृततया बुद्धयनारूढस्य सङ्क्षेपः ।
क्वापि विक्षिप्तस्य एकीकरणम् ।
कुत्राप्युक्तस्योपपादनम् ।
क्वचिदपव्याख्याननिरासेन दृढीकरणमित्यादि तत्रतत्र द्रष्टव्यम् ।
नन्वेकत्रैव सर्वं वक्तव्यं किं प्रस्थानभेदेन ।
मैवम् ।
यतः सङ्क्षेपविस्तराभ्यामुक्तं श्रोतृणां सुग्रहं सप्रयोजनं च भवति ।
यथोक्तम् ।
"सङ्क्षेपविस्तराभ्यां तु कथयन्ति मनीषिणः ।
बहुवारस्मृतेस्तस्य फलबाहुल्यकारणात्ऽ; इति ।
तत्र भाष्याद्यपद्यार्थो अत्र श्लोकत्रयेण विवृतः ।
तथा हि ।
सर्वगुणोदीर्णतोक्तया प्राप्ता गुणगुणिभेदशङ्का निखिलेत्यादिना निराकृता ।
ज्ञेयत्वगम्यत्वयोरितरसाधारण्यात्कथं विशेषणत्वमित्याशङ्का आप्यतममित्यनेन परिहृता ।
अपिशब्दो विशेषणान्तरसमुच्चयार्थः ।
तद्विवरणमस्येत्यादि ।
शास्त्रप्रभवं इत्यादिभिर्बहुभिः प्रकारैर्यद्गुरुत्वोपपादनं तेन गुरूंश्चेति बहुवचनान्तं पदं विवृतम् ।
गुरुदेवतयोः भेदे ऽपिपदेनारुचिः सूचिता ।
तद्विवृतिस्तमेवेति ।
सम्प्रशब्दाभ्यां नत्वेति विशेषितम् ।
निरुपपदसूत्रग्रहणेन यद्ब्रह्मसूत्राणां सर्वोत्तमप्रामाण्यं सूचितं तदुपपादनं परमाख्येति ।
यद्द्वापर इत्यदिभाष्यं तदसङ्गतम् ।
सूत्रार्थवचनं प्रतिज्ञाय तदुत्पत्तिक्रमकथनस्योपयोगादर्शनात् ।
मैवम् ।
यस्मादाप्तिमूलत्वादियुक्तयापि ब्रह्मसूत्राणां सर्वोत्तमं प्रामाण्यं समर्थयितुं एतदिति दर्शयति गुरुर्गुरूणामित्यादिनेति ।
*1,179*
$मङ्गलवादः$
तथापि नेदं शास्त्रं व्याकर्तव्यं मङ्गलाचरणरहितत्वात् ।
मङ्गलाचरणपुरःसराणि खलु कर्माणि निरन्तरायं परिसमाप्यन्ते प्रचीयन्ते च ।
नचाकृतमङ्गलाचरणानामपि कार्यपरिसमाप्त्यादिदर्शनात्कृतमङ्गलाचरणानामपि तदभावोपलम्भान्न तद्धेतुत्वमस्येति साम्प्रतम् ।
तथा सति कारीर्यादेरपि वृष्टयादिहेतुत्वाभावापत्तेः ।
स्यादेतदेवम् ।
यदि कारीर्यादेववृष्टयादिहेतुत्वं निष्प्रमाणकं स्यान्न चैवम् ।
श्रुतिनिश्चिते तु साध्यसाधनभावे तदभावे ऽपि भावो ऽनेककारणकत्वस्य कल्पको भवति ।
दर्शपूर्णमासाभ्यामिव त्रैवर्णिकपरिचर्यादिनापिर् स्वर्गप्राप्तेः ।
भावे ऽप्यभावस्तु कर्तृकरणादिवैगुण्यनिमित्तो भवति ।
नहि सामग्रीवैकल्येन साध्यं व्यभिचरन् हेतुरहेतुः स्यात् ।
कर्त्रादिसाद्गुण्ये वा प्रबलप्रतिबन्धकसद्भावः कल्प्यते ।
नहि प्रतिबद्धं कार्यं अजनयत् कारणमकारणं भवति ।
वह्नेरपि स्फोटं प्रत्यकारणत्वप्रसङ्गात् ।
नचैवं सामग्रीवैगुण्यशङ्कयाः सर्वत्र सौलभ्येन सकलप्रवृत्तिविलयापातादिति ।
सममेतत्सकलं प्रकृते ऽपि ।
*1,183*
मङ्गलाचरणस्याविघ्नपरिसमाप्त्यादिहेतुत्वस्यापि अविगीतशिष्याचारानुमितश्रुतिसिद्धत्वात् ।
न तावत्प्रेक्षावत्प्रवृत्तिर्विफला सम्भाविनी ।
नापि प्रयोजनान्तरार्था ।
दृष्टपरित्यागादृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् ।
कार्यमारिप्सुः खलु तत्समाप्त्यादिकं कामयत इत्यनुभवसिद्धम् ।
नच फलान्तरानुसन्धाने प्रमाणमस्ति ।
नचैतेषामिमं साध्यसाधनभावप्रतीतिभ्रान्तिः ।
तथा सत्यविगानानुपपत्तेः ।
नच प्रत्यक्षादेरत्रावकाश इति श्रुतिरेव शिष्याचारमूलं कल्प्यते ।
नच विघ्नहेतुसद्भावानिश्चयादिदमननुष्ठेयम् ।
तत्सन्देहे ऽप्यनुष्ठानस्य"पाक्षिको ऽपि दोषः परिहतर्व्यःऽ; इति न्यायप्राप्तत्वात् ।
नच भगवतः सूत्रकारस्य विघ्ना एव न सन्तीति तत्परिहारार्थाननुष्ठानं न दोषायेति युक्तम् ।
शिष्यार्थमपि कर्तव्यत्वात् ।
यतो मङ्गलाचरणपुरःसराणि शास्त्राणि वीर्यवन्ति भवन्त्यायुष्मत्पुरुषकाणि च ।
अन्यथा भारतादावपि न कुर्यात् ।
एतेन सूत्रकृता कृतमेव मङ्गलाचरणम् ।
किं नाम ग्रन्थादौ न निवेशितमित्यपि निरस्तम् ।
ग्रन्थे निवेशनस्यापि शिष्याचारप्राप्तत्वात् ।
शिष्यार्थत्वाच्च ।
अत एवान्यत्किमपि विघ्नविघाताद्यर्थमनुष्ठितं सूत्रकारेणेति निरस्तम् ।
अत्रोच्यते ।
कर्तव्यमेव कार्यारम्भे मङ्गलाचरणम् ।
कृतं च भगवता सूत्रकारेण ।
निवेशितं च ग्रन्थादौ ।
यदयमोङ्काराथशब्दावादितः कृतवान् ।
तयोर्माङ्गलिकत्वात् ।
यथोक्तम् ।
"ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।
कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौऽ; इति ।
*1,192*
$अथशब्दो मङ्गलार्थः$
तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशशस्त्रस्य चेष्यते ।
सर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियते ऽखिलैः

न्यायसुधा:
नन्वेतदनुपपन्नम् ।
तथा सत्येतयोर्विघ्नविघातादिहेतुत्वेन समस्तशास्त्राङ्गतया प्रथमसूत्रावयवत्वाभावप्रसङ्गात् ।
तथात्वे च प्रथमसूत्रं न्यूनमापद्येत ।
अधिकार्यादिप्रतिपादकस्य अन्यस्याभावात् ।
तत्प्रतिपादनस्य चावश्यकत्वात् ।
अन्यथाधिकारिविषयवैधुर्येण शास्त्रस्य अनारम्भणीयत्वशङ्का न निराकृता स्यादित्यनर्थकं सूत्रमापद्येतेत्यत आह- तत्रेति ॥
तरन्ति अनेन अनिष्यनिचयमित्योङ्कारस्तारः ।
तारश्चाथश्च तयोर्मूलत्वं क्रमेणादित्वम् ।
आदौ प्रयुक्तौ अनेन अनिष्यनिचयमित्योङ्कारस्तारः ।
तारश्चाथश्च तयोर्मूलत्वं क्रमेणोदित्वम् ।
आदौ प्रयुक्तौ ओङ्काराथशब्दाविति यावत् ।
तत्र प्रथमसूत्रे ऽवयवतया सर्वशास्त्रस्य चाङ्गतया चेष्यते ऽङ्गीक्रियते सूत्रकृतेति शेषः ।
एतदुक्तं भवति ।
प्रथमसूत्रे ऽधिकार्यादिप्रतिपादनायोपात्तावोङ्काराथशब्दौ शङ्खवीणावेणुध्वनिवत् श्रुतितो माङ्गलिकत्वात्कृत्स्नशास्त्रस्यानन्तरायपरिसमाप्त्यादिकं कुर्वते ।
अन्यार्थानीयमानपूर्णकलशदर्शनवदिति ।
ताराथावित्येतावता पूर्णे यन्मूलत्वमित्याह तत्सूत्रकाराङ्गीकारलिङ्गसूचनम् ।
यत्पर्यायान्तरं विहायानयोरेव क्रमान्तरं विहायादावेवोपादानं तेन जानीमो ज्ञापकतयाऽदिसूत्रस्य कारकतया समस्तशास्त्रस्य चोपयोगित्वेनैतौ सूत्रकृता विवक्षिताविति ।
नचैतद्यादृच्छिकम् ।
सकलसूत्रकारैरेवमेव प्रयुक्तत्वात् ।
नचानेकेषां प्रेक्षावतां यदृच्छयैकविधा प्रवृत्तिरुपलब्धेति ।
अनेनाथशब्दो मङ्गलार्थ इत्यादिभाष्यं विवृतं भवति ।
*1,200*
$भामतीविवरणमतविमर्शः$
अत्र यत्परेषां दूषणं"मङ्गलस्य वाक्यार्थे समन्वयाभावात्ऽ; इति ।
"तथा हि ।
पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते ।
स च वाच्यो वा लक्ष्यो वा ।
न चेह मङ्गलमथशब्दस्य वाच्यं लक्ष्यं वा ।
किन्तु मृदङ्गध्वनिवदथशब्दस्य कार्यम् ।
नच कार्यज्ञाप्ययोर्वाक्यार्थे समन्वयः शाब्दे व्यवहारे दृष्टःऽ; ।
"अस्तु वा मङ्गलस्य पदार्थत्वम् ।
तथापि न वाक्यार्थे समन्वयः ।
तथाहि ।
न तावन्मङ्गलं ब्रह्मजिज्ञासायाः कर्तृकर्मकरणभावेन वाक्यार्थे ऽन्वेति ।
कर्त्राद्यन्यतमभावे प्रमाणाभावात् ।
कारकान्तराणां विद्यमानत्वाच्च ।
नापि सामानाधिकरण्येन अन्वयः ।
जिज्ञासा मङ्गलमिति प्रशंसापरतया अर्थवादत्वप्रसङ्गात्ऽ; इति ।
तदेतेनापास्तं भवति ।
अस्माभिरप्यानन्तर्याभिधेयो ऽथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजन इत्यङ्गीकारात् ।
नन्वत्र सूत्रादावोङ्कार एव न विद्यते ।
तत्कथमुच्यते ताराथमूलत्वति ।
यद्यपि शिष्यैरध्येतृभिः
उच्चार्यमाणो ऽध्यक्षसिद्धस्तथापि नायं सूत्रावयवः ।
लक्षणान्तराभावे सत्यसंहिततया सम्पाठे अखिलैः पठ्यमानत्वात् ।
वेदाध्ययनोपक्रमे अध्येतृभिरुच्चार्यमाणोङ्कारवत् ।
अन्यथाथशब्दवत्संहिततया निर्दिश्येत ।
नच दृष्टान्तः साध्यविकलः ।
अध्ययनोपक्रमविरतिवैचितृयेण तत्तत्स्थानपरित्यागेनान्यान्यस्थाने ऽखिलैः पठ्यमानस्य वेदवाक्यानवयवतायाः सुप्रसिद्धत्वात् ।
अन्यथाध्ययनोपक्रमविरतिवैचितृये ऽपि ओं इति ब्रह्मेत्यादिवन्नियतस्थानतया पाठप्रसङ्गात् ।
पक्षसपक्षयोरादावुच्चारणं तु प्राङ्मुखत्वादिवदध्ययननियमान्तर्गतमध्येतृभिरनुष्ठीयत इत्यस्तु ।
एवंचायमोङ्कारः सूत्रकृता मङ्गलार्थतया सूत्रादावुपनिबद्ध इत्यनुपपन्नमित्यत आह- सर्वत्र इति ॥
अखिलैः सूत्रपाठकैः यत्पृथगसंहिततयोङ्क्रियते तत्सर्वत्र सूत्रेष्वनुगतत्वेनाभिलषितेन निमित्तेनोपपद्यते ।
*1,208*
$ओंकारः सूत्रावयवः$
एतदुक्तं भवति ।
सर्वाणि हि सूत्राणि प्रत्येकमनेकवेदवाक्यविचारपरत्वादवान्तरब्रह्मविद्याः ।
"स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यतेऽ; इति श्रौतार्थवादसामर्थ्यात्सर्वास्वपि ब्रह्मविद्यास्वाद्यन्तयोरोङ्कारस्योहः कर्तव्य इति गम्यते ।
न चोह्यमानं वाक्यात्पृथगिति शक्यते वक्तुम् ।
मन्त्रेष्वप्यूह्यमानस्यामन्त्रावयवत्वप्रसङ्गात् ।
ततश्च पतिसूत्रमाद्यन्तयोरुच्चारणे गौरवं स्यादित्यादावेवोङ्कारो ऽधिकृतत्वेनोच्चार्यते ।
तस्य संहिततया निर्देशे प्रथमसूत्रावयव एवायं विज्ञायेत ।
तन्मा विज्ञायीति शिष्यैः पृथगोङ्क्रियते ।
नच व्याख्यानतो ऽप्यधिकारो ज्ञायत इति व्यर्थं पृथक्करणमिति वाच्यम् ।
अन्तरङ्गज्ञापकाभाव एव बहिरङ्गस्यान्वेषणीयत्वादिति ।
तदनेनासंहिततया निर्देशे निमित्तान्तरं वदता हेतोरन्यथासिद्धिरुक्ता भवति ।
*1,218*
ननु च श्रौतार्थवादबलेनाद्यन्तयोरोङ्कारस्योहो वा प्राङ्मुखत्वादिवद्बहिर्भूतस्यैव उच्चारणं वा विधेयत्वेन कल्प्यमिति सन्दिह्यते ।
सत्यम् ।
सन्देहे ऽपि तया प्रणाड्यानुमानस्य सन्दिग्धान्यथासिद्धयाप्याभासत्वमेव ।
वक्ष्यमाणन्यायेनोङ्कारार्थस्य प्रथमसूत्रवाक्यार्थे समन्वयेन निश्चयोपपत्तौ बाधितविषयं चानुमानमिति ।
अथवा दृष्टान्तदूषणमनेन क्रियते ।
तथाहि ।
अखिलैर्वेदपाठकैः पृथग्रूपान्तरेण स्थानव्यत्यासेन यदोङ्क्रियते तदुक्तन्यायेनादावुच्चारणेनैव लब्धेन सर्वत्रानुगतत्वेन कारणेनैवोपपद्यत इत्यनेन दृष्टान्ते साधकस्य हेतोरन्यथासिद्धिरुक्ता ।
तथाच दृष्टान्तस्य साध्यविकलतेति ।
एवमनुमाने निरस्ते निरपवादेनादावुच्चारणेनोङ्कारस्य प्रथमसूत्रावयवतासिद्धावुक्तमुपपन्नम् ।
तदेवं सिद्धे शास्त्रव्याख्येयत्वे प्रेक्षावत्प्रवृत्तिविषयस्यैव आरम्भणीयत्वात्प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धवत्येव च प्रेक्षावतां प्रवृत्तेरारम्भणीयतासिद्धये प्रेक्षावतः प्रवर्तयितुं प्रयोजनाद्यभिसम्बन्धं प्रतिपादयतः प्रथमसूत्रस्य व्याख्यामोतत्ववाचीत्यादिना आरभते ।
*1,225*
$प्रयोजनाद्यभिधानं सार्थकम्$
ननु ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षहेतुता यदि शास्त्रप्रवृत्तेः प्रागेव प्रमाणान्तरसिद्धा व्यर्थं तदा तदभिधानं शास्त्रे ।
प्रमाणान्तरसिद्धे क्वचिदुपदेशानपेक्षणात् ।
अथेहैव तन्निश्चयस्तदा प्रवृत्तौ प्रयोजनादिनिश्चयो निश्चिते च प्रयोजनादौ प्रवृत्तिरित्यन्योन्याश्रयत्वम् ।
अथ प्रथमसूत्रात्तन्निश्चयः ।
तत्रैव
कथं प्रवृत्तिः ।
तदर्थं च प्रयोजनान्तराभिधाने ऽनवस्था ।
एवमेव तत्र प्रवृत्तावुत्तरत्रापि तथात्वप्रसङ्गादनर्थकं सूत्रे प्रयोजनाद्यभिधानमिति ।
उच्यते ।
त्रिविधा हि पुंसां चित्तवृत्तिः ।
अनुभव इच्छा प्रयत्नश्च ।
तत्र साधनगोचराविच्छाप्रयत्नौ प्रवृत्तिरिति उच्येते ।
न त्वनुभवो नापि फलगोचरेच्छा ।
येन तयोरपि प्रयोजननिश्चयापेक्षा स्यात् ।
नहि उपेक्षणीयं निष्प्रयोजनमिति नानुभूयते ।
नापि सुखं प्रयोजनान्तररहितमिति नेष्यते ।
नच मुमुक्षुणा अनपेक्षिते स्वर्गे यागादिकं तत्साधनतया नानुभूयते ।
पुरुषाथर्साधने तु इच्छालक्षणा प्रयत्नलक्षणा वा प्रवृत्तिस्तथा न स्वरससिद्धा ।
नहि कश्चित्क्षुत्प्रहाणादिकमननुसन्धाय भोक्तुमिच्छति प्रयतते वा ।

तस्माद्यो यत्र प्रवर्तनीयः स तत्प्रयोजनादिकं दर्शयित्वैव इति सार्थकं सूत्रे प्रयोजनाद्यभिधानम् ।
*1,236*
$आदिमसूत्रस्य शास्त्रान्तर्भावः$
उक्तं च प्रयोजनादिकं श्रोता कतं श्रद्दधीताश्रद्दधानश्च कथं प्रवर्तेतेति पुनरवशिष्यते ।
तत्रैके समाधानमाहुः ।
अवगतसूत्रकाराप्तभावस्तावत्तद्वचनादेव श्रद्धास्यति ।
यद्यपि आप्तत्वावधारणे प्रयोजनाद्यनभिधाने ऽपि तत्सामान्यनिश्चयो भवत्येव प्रयोजनादिमदिदं शास्त्रं आप्तोक्तत्वादिति ।
तथापि नासौ प्रवृत्त्यङ्गम् ।
नहि प्रयोजनादिमदित्येव प्रवर्तते ।
किं नामास्मदभिमतप्रयोजनादिमदिति ।
सच प्रयोजनादिविशेषो वचनादेवावसीयत इति सार्थकं तदभिधानम् ।
आप्तत्वानिश्चये ऽप्यर्थसन्देहादेव कृष्टादाविव प्रवृत्त्युपपत्तिः ।
ननु सन्देहः प्रयोजनाद्यवचने ऽपि साधकबाधकप्रमाणाभावे सति सुलभ एव ।
विशेषस्मृतिश्च
तदर्थित्वविशेषाद्भविष्यति ।
मैवम् ।
यो हि यद्वचनात्प्रवर्तते स तद्वचनादेव विशेषस्मृतिमपेक्षते ।
नतु स्वातन्त्र्येण ।
नहि रोगार्तो ममेदं रोगनिवृत्तिसाधनं न वेति यत्र तत्रोच्छृङ्खलः स्वयं उत्प्रेक्ष्य प्रवर्तते ।
किं नामानवधृताप्तभावस्यापि वैद्यस्यैव वचनात् ।
अन्यथा स्वयं प्रयोजनाभिधानमनधिगच्छन्ननर्थमप्याशङ्केत ।
किं निष्प्रयोजनमिदं काकदन्तपरीक्षाग्रन्थवदुताशक्यसाधनप्रयोजनं मृतिहरहिममहीधरोत्तरसानुसिद्धसञ्जीवनीकथनवत् ।
उत मदनभिमतप्रयोजनमार्यावर्तवासिनं प्रति दाक्षिणात्यस्य मातुलकन्यापरिणयनप्रकारोपदेशवत् ।
अथवाभिमतस्यापि प्रयोजनस्य सत्यपि लघीयस्युपायान्तरे गरीयानयमुपायः ।
पिपासुं प्रति गीर्वाणतरङ्गिणीसमीपकूपखननोपदेशवदित्यादि ।
एतासु चानर्थसम्भावनासु न प्रवर्तेत ।
नच प्रयोजनाद्यभिधाने ऽप्येतासामवकाशः ।
लोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् ।
नहि कश्चिद्वैद्यवचनादावेवमाशङ्कय निवर्तते ।
तस्मादुपपन्नमुभयथापि प्रयोजनाद्यभिधानमिति ।
तदेतदनुपपन्नम् ।
तथा हि ।
यदि तावदाप्तवाक्यतया सूत्रमिदं प्रयोजनादेर्निश्चायकं स्यात्तदाऽगमतया न्यायसूत्रत्वहानिः ।
किञ्चाप्तत्वं सूत्रकृतो येन वेदादिना प्रमाणेनावगन्तव्यं तेनैव प्रयोजनाद्यभिसम्बन्धो ऽपि शास्त्रस्यावगम्यत इति व्यर्थं तदभिधानमापद्येत ।
आप्तत्वानिश्चये ऽप्यर्थसन्देहात् प्रवृत्तिरिति चातिस्थवीयः ।
नहि कश्चित्प्रयोजनादिसन्देहे ऽतिमहायाससाध्ये प्रवर्तते प्रागुक्तानर्थपरम्पराश्च कथं न शङ्केत ।
तस्मान्नेदं प्रयोजनाद्युपदेशमात्रं किन्तु श्रौतस्य प्रयोजनादेः न्येयेनोपपादनार्थमित्येव परिहारः ।
आप्तत्वं तु न्यायस्योपोद्बलकमात्रमिति भाष्यकारीयं तद्व्युत्पादनमपि नानर्थकम् ।
अत एवास्य सूत्रस्य न शास्त्रबहिर्भावः ।
अध्ययनविध्यादिवदस्याप्यत एवारम्भणीयत्वसिद्धेर्नानवस्थादिदोषो ऽपीति ।
*1,244*
$कः पुनर् अस्य सूत्रस्य प्रसङ्गः$
कः पुनरस्य सूत्रस्य प्रसङ्गः ।
उच्यते ।
प्रारिप्सिततया हि बुद्धिसन्निहितं शास्त्रं सूत्रकारस्य ।
तत्र संशयः किमिदमारम्भणीयं न वेति ।
उपलभ्यन्ते खलूभयविधान्यपि वाक्यानि ।
वाक्यं चेदम् ।
नच विशेषो दृश्यते ।
येनान्यतरपक्षनिश्चयः स्यात् ।
ननु कस्यायं संशयः ।
न तावत्सूत्रकारस्य ।
अवगतविशेषत्वात् ।
अन्यथा निर्णायकसूत्रप्रणयनानुपपत्तेः ।
नापि परस्य ।
परेणाद्यापि शास्त्रस्यानुपलब्धत्वात् ।
अनुपलब्धे च समानधर्मदर्शनाद्ययोगेन संशयोत्पादानुपपत्तेः ।
मैवम् ।
यदीदं शास्त्रं परेणोपलभ्येत तदोक्तसन्देहकारणोपपत्तौ प्रयोजनार्थित्वेन विशेषस्मृतिमतैवं सन्दिह्येतेति सूत्रकृत एव परकीयसम्भावितसंशयाहरणोपपत्तेः ।
*1,248*
$जिज्ञासायाः कर्तव्यत्वचिन्तनम्$
नन्विदं युक्तयनुसन्धानात्मकविचारमीमांसामननापरनामकजिज्ञासाङ्गभूतन्यायनिबन्धनं जिज्ञासायाः कतर्व्यतायामारम्भणीयं भविष्यति ।
नहि विचारः कर्तव्यः तद्द्वारभूतन्यायनिबन्धनं च नारम्भणीयमिति सम्भवति ।
निःसाधनस्य विचारस्यैवानुत्थानात् ।
अन्यथा तु नेति जिज्ञासैव विचारणीया ।
सत्यम् ।
एतच्छास्त्रव्युत्पादनीयन्यायकरणिकायां जिज्ञासायां उभयविधव्यापारदर्शनाद्विशेषादर्शनाच्च संशयः किं कर्तव्या न वेति ।
ननु च तद्विजिज्ञासस्व इति जिज्ञासायाः श्रुतिविहितत्वात् कथं विशेषादर्शनम् ।
मैवम् ।
विना विचारेण श्रुत्यर्थस्य आद्याप्यनिर्णीतत्वेन संशयास्पदत्वात् ।
तत्र तावज्जिज्ञासा न कर्तव्येति प्राप्तम् ।
कुतः ।
विषयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिलक्षणानुबन्धविधुरत्वात् ।
कर्तव्यता खलु विषयादिमत्तया व्याप्ता ।
कृष्टादिकं हि सति विषयभूते भूम्यादौ प्रयोजने च सस्याधिगमादावधिकारिणि च कृषीवलादौ कर्तव्यमुपलब्धम् ।
सा च व्यापिका व्यावर्तमानेतो व्याप्यामपि कर्तव्यतां व्यावर्तयतीति प्रतिबन्धसिद्धिः ।
विषयशून्यत्वाद्धि समनस्केन्द्रियसन्निकृष्टस्य स्फीतालोकमध्यवर्तिनो घटस्य न जिज्ञासा क्रियते ।
प्रयोजनविकलत्वात्खलु सन्दिग्धमपि वायसदशनादिकं न जिज्ञास्यते ।
सम्बन्धवैधुर्याद्धि सप्रयोजनं सविषयमपि शब्दज्ञानमर्थयमानो न वैद्यके प्रवर्तते ।
अधिकारविरहाच्च न मुमुक्षोर्वात्स्यायने प्रवृत्तिः ।
*1,256*
$न अनात्मविषयेयं जिज्ञासा$
विषयादिवैधुर्यमेवात्र कथमिति चेदित्थम् ।
न तावदनात्मविषयेयं जिज्ञासा ।
तस्य तृणादिलक्षणस्य प्रत्यक्षादिनैव निश्चितत्वात् ।
सन्दिग्धश्चार्थो न्यायविषयो भवति ।
यथोक्तम् ।
"अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्कःऽ; इति ।
निष्पादितक्रिये च कर्मण्यविशेषाधायिनः साधनस्य साधनन्यायातिपातः ।
नाप्यसौ जिज्ञासितः कस्मैचन प्रयोजनाय कल्पते ।
एवंविधे चाधिकारी दूरोत्सारितः ।
यतो ऽर्थी समर्थो विद्वानधिक्रियते ।
नचैतादृशे ऽर्थे ऽर्थिता सम्भवति ।
धर्मादिलक्षणस्त्वनात्मा शास्त्रान्तरादिनैव निर्णीतः ।
आत्मा च
शरीरेन्द्रियादिसङ्घातव्यतिरिक्तो नास्त्येव ।
शरीरादिकं च यथायथं प्रत्यक्षादिनैव निश्चितम् ।
नन्वात्मा शरीरादिव्यतिरिक्तो ऽहमित्यसन्दिग्धाविपर्यस्तसाक्षात्प्रतीत्यैव निश्चीयत इति चेत् ।
एवं तर्हि तत एव न जिज्ञास्यः ।
अत एवानादितस्तदीयतत्त्वज्ञाने विद्यमाने ऽपि इष्यानिष्यप्राप्तिपरिहारयोरदर्शनान्नासौ जिज्ञासितः कस्यचित्प्रयोजनस्येष्ये ।
*1,272*
$न स्वात्मपरात्मपरमात्मविषयेयं जिज्ञासा$
नन्वयं कर्ता भोक्ता दोषसंसर्गी चाहंप्रत्यये प्रकाशते ।
तद्विपरीतस्तु श्रुतिप्रतिपादितः प्रतिपत्तव्यो ऽतो जिज्ञासेति चेत् ।
एवं तर्हि जरद्गवादिवाक्यवत्पावकशैत्यानुमानवच्च प्रतीतिविरोधेन श्रुतिजिज्ञासयोराभासतापातः ।
अत एव न परात्मा जिज्ञास्यः ।
तस्य प्राणादिलिङ्गैरवगतत्वात् ।
सैव जिज्ञासेति चेन्न ।
तस्या लौकिकप्रवेदनीयत्वेन शास्त्राव्युत्पादनीयत्वात् ।

न खलु बालकः स्तनपानेष्यसाधनत्वानुमाने शास्त्रव्युत्पादनमपेक्षते ।
यत्क्वचिच्छास्त्रे ऽपि लौकिकप्रवेदनीयार्थव्युत्पादनमनुवादो ऽसौ न पुनः स एव प्रधानव्यापारः ।
ईश्वरविषया जिज्ञासा भविष्यतीति चेन्न ।
तस्यैवाभावात् ।
न चैवमीश्वरादिपदानामानर्थक्येनापदत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् ।
तेषां कथञ्चिज्जीवविषयतोपपत्तेः ।
सो ऽपि हि स्वशरीरेन्द्रियादीनामीष्ये ।
प्रतीतार्थत्वोपपत्तावप्रतीतार्थत्वकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् ।
जीवस्य चाहमिति स्वप्रकाशतया स्वप्रकाशज्ञानाश्रयतया मानसप्रत्यक्षवेद्यतया वा सिद्धत्वेन न जिज्ञासाविषयत्वमित्युक्तम् ।
*1,276*
$न चेश्वरविषया जिज्ञासा$
किञ्चेश्वरः प्रमितो न वा ।
नोभयथापि जिज्ञासा सम्भवति ।
नेति पक्षे अनुग्राह्यप्रमाणाभावेन जिज्ञासायास्तर्कत्वव्याघातात् ।
कारणोपपत्तित इति हि उक्तम् ।
प्रमाकरणस्य प्रमाणस्योपपत्तिरनुग्रहस्तत्करणेनेत्यर्थः ।
नच बुद्धावनारूढं शक्यं जिज्ञासितुम् ।
प्रमितत्वे तु निश्चितत्वादेव ।
नचैवं सकलतर्कानुपपत्तिप्रसङ्गेन व्याघातः ।
सामान्यतः प्रतीतौ विशेषे तदवकाशात् ।
न चात्र तथात्वं पश्यामः ।
किञ्चेश्वरे प्रमाणं भवन्न तावत्प्रत्यक्षम् ।
तस्यापाततस्तदभावावेदकत्वात् ।
नाप्यनुमानम् ।
तत्प्रतिबद्धलिङ्गाभावात् ।
आगमस्तु कार्यनिष्ठो न निष्पन्नस्वरूपमीश्वरं शक्नोत्यवगमयितुम् ।
न चान्यत्प्रमाणमस्ति यन्मीमांसया अनुगृह्येत ।
किञ्चागमो ऽपि भवन्वेद एव वक्तव्यः ।
अन्यस्यानाशङ्कनीयत्वात्पारतन्त्र्याच्च ।
वेदस्य पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वयोः कारणाभावेन प्रामाण्यमेव दुर्लभम् ।
स्वतः प्रामाण्याङ्गीकारे तु वेदविरुद्धानामपि शाक्यादिवचसां तथात्वापातेन पुनर्वेदाप्रमाण्यतादवस्थ्यम् ।
किञ्च शब्दस्यैव प्रामाण्यं दुर्घटमर्थसंस्पर्शशून्यत्वात् ।
वाक्यार्थप्रत्यायनप्रकारानिरूपणाच्च ।
कुतस्तद्विशेषस्य वेदस्य ।
*1,282*
$प्रयोजनाभावान्नजिज्ञासाकर्तव्या$
प्रयोजनं चेश्वरजिज्ञासया अभ्युदयो वा स्यात् मोक्षो वा ।
नाद्यः ।
तस्य धर्मादिलघूपायसाध्यस्य शास्त्रान्तरप्रयोजनत्वात् ।
न द्वितीयः ।
तस्याप्यपाम सोममित्याद्यागमेन लघूपायान्तरसाध्यतावगमात् ।
नचैकस्यैव कर्मणो ऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वं विरुद्धम् ।
फलाभिसन्ध्यादिभावाभावाभ्यां विशेषोपपत्तेः ।
जिज्ञासा च मोक्षसाधनं भवन्ती किं साक्षादुत ज्ञानद्वारेण ।
नाद्यः ।
दृष्टादृष्टत्यागकल्पनाप्रसङ्गात् ।
न द्वितीयः ।
कर्मणा ज्ञानमातनोतीत्यागमेन ज्ञानस्य लघूपायान्तरसाध्यताध्यवसायात् ।
ज्ञानस्यापि साक्षान्मोक्षहेतुत्वाभ्युपगमे ऽदृष्टकल्पनैव ।
न चेश्वरप्रसादद्वारा ।
ज्ञानस्य प्रसादहेतुतायाः क्वाप्यदृष्टत्वात् ।
"तत्कर्म हरितोषं यत्ऽ; इत्यादिना तत्प्रसादस्य कर्माद्यल्पोपायसाध्यताप्रतीतेश्च ।
किञ्चायमात्माविद्याकल्पितो बन्धस्तद्विद्ययैव निवृत्तिमर्हति ।
शुक्तिकाविद्याकल्पितं रजतमिव शुक्तिविद्यया ।
तत्कुतो बन्धनिवृत्तिलक्षणे मोक्षे परमेश्वरप्रसादस्योपयोगः ।
कुतस्तरां तज्ज्ञानस्य कुतस्तमां च तज्जिज्ञासायाः ।
अथ परामार्थ एवायं बन्धस्तर्हि न ज्ञानेन निवर्तेत ।
नच सत्यस्यानादेरात्मस्वरूपमात्रानुबन्धिनो बन्धस्यात्मस्वरूपस्येव केनापि निवृत्तिर्युक्ता ।
अपि च मुक्तस्य शरीरेन्द्रियविषयादिसंसर्गे मुक्तत्वव्याघातः ।
दुःखादिप्रसङ्गश्च ।
कारणसामग्रीसद्भावात् ।
तथाचाभ्युदयतुल्यतयोक्तदोषः ।
शरीराद्यभावे च तत्साध्यसुखाभावेन कस्यापि तत्रार्थितानुपपत्तेरनधिकारिकं शास्त्रमापद्येत ।
को हि स्वस्थात्मा सहसा सुखतत्साधने हातुमुत्सहते ।
तदेवं विषयाद्यनुबन्धविधुरत्वान्न जिज्ञासा कर्तव्या ।
तद्विधयो ऽपि न प्रमाणम् ।
शास्त्रं चेदमनारम्भणीयमिति प्राप्ते सूत्रयामास भगवानाचार्यः- ओं अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति ॥
*1,288*
॥ ओं ओं अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ओं ॥
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा

ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्तयसौ तद्गुणोतताम्
न्यायसुधा:
$ईश्वर एव शास्त्रस्य विषयः$
यत्तावदुक्तं विषयाभावान्न जिज्ञासा कर्तव्येति तदनुपपन्नम् ।
अनात्मजीवात्मनोर्विषयत्वानुपपत्तावपीश्वरस्य तदुपपत्तेः ।
अत्र यदुक्तं जीवव्यतिरिक्त ईश्वर एव नास्तीति तत्परिहाराय सूत्रकृतोङ्कारब्रह्मशब्दौ प्रयुक्तौ ।
तेनायमर्थः सूचितः ।
"ओं इत्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतऽ,"तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मऽ; इत्यादिश्रुतावोङ्कारब्रह्मशब्दौ जिज्ञास्ये वस्तुनि श्रूयेते ।
ताभ्यां च तत्सकलजीवजडात्मकात्प्रपञ्चाद्विलक्षणमवगम्यत इति ।
तदयुक्तमिवाभाति ।
ओं आदिपदस्य अलौकिकार्थे ऽनवगतसङ्गतित्वात् ।
नहि पदं चक्षुरादिवदप्रतीत एवार्थे प्रतीतिं जनयति येनापूर्वमर्थं पदप्रयोगादेव प्रतीमः ।
स्वर्गापूर्वदेवताद्यर्थो ऽपि न पदप्रयोगादेव सिद्धः ।
किन्तु सन्निहितानेकवाक्यार्थसामर्थ्याल्लभ्यत इत्यत आह भाष्यकारः- ओतत्ववाचीति ॥
*1,291*
$गुणपूर्णतैव ओंकारस्यार्थः$
हिशब्दो हेत्वर्थे ।
ओंकारस्तावदोतत्वस्य गतत्वस्य प्रविष्टत्वस्य वा वाचकः ।
गत्याद्यर्थस्यावतेः खलु रूपमेतत्,"अवतेष्यिलोपश्चऽ; इति सूत्रात् ।
"ओं इति पुनः कस्य वक्ताऽ; इति प्रश्नपूर्वकं"अवतिर्नामायं धातुर्गतिकर्मा प्रवेशनकर्मा चऽ; इत्यन्यत्राप्येवमेव निरुक्तत्वात् ।
तथाच यद्यसौ कर्माणि तदा कर्तुर्यदि वा कर्तरि तदा कर्मणो ऽपेक्षायामुपपदाद्यभावे ऽपि योग्यतया श्रुत्यन्तरादिबलाद्वासावोङ्कारस्तस्य जिज्ञासस्य गुणैरानन्दाद्यनन्तकल्याणगुणैर्गुणान्वोततां वक्ति ।
पक्षद्वये ऽप्यनन्तानवद्यकल्याणगुणपूर्णतैवोङ्कारस्यार्थः ।
ब्रह्मशब्दस्यापि स एवार्थः ।
बृहतेर्वृद्धयर्थस्य खल्वेदद्रूपम् ।
तथा च पूर्ववद्योग्यतया "अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति बृहन्तो ह्यस्मिन् गुणाःऽ; इत्यादिश्रुत्यन्तरबलाद्वा गुणानां सम्बन्धः ।
*1,299*
$यौगिकशब्दानाम् अवयवसंगतिग्रहणापेक्षा आवश्यकी$
एतदुक्तं भवति ।
यौगिका हि शब्दा नावश्यमर्थप्रत्यायने सङ्गतिग्रहणमपेक्षन्ते ।
किं नाम निगमनिरुक्तव्याकरणबलेनावयवार्थावगमे सति तत्संसर्गसम्भावनायां प्रसिद्धमन्यथापूर्वमेवार्थमवगमयन्ति ।
वाक्यरूपत्वात्तेषाम् ।
यथाऽह"श्रोत्रियंश्छन्दो ऽधीतेऽ"वाक्यार्थे पदप्रयोगःऽ; इति ।
नच वाक्यं सङ्गतिग्रहणापेक्षमर्थमबोधयति ।
अधिगतार्थत्वप्रसङ्गादशक्यत्वाच्च ।
*1,305*
$ओंकारब्रह्मशब्दयोः न अभेदो ऽर्थः$
तदेतावोङ्कारब्रह्मशब्दावपि यौगिको जिज्ञास्यमनन्तगुणपरिपूर्णं प्रतिपादयन्तौ जीवजडयोस्तदयोगात्तद्वयतिरिक्तमेव किञ्चिद्ग्रमयतः तच्चाविदितत्वात्सम्भवति जिज्ञासाविषयः ।
नच तत्रापि गुणपूर्णता विरुद्धा ।
प्राक् प्रतीतेर्निराश्रयस्य विरोधिप्रत्ययस्यानुत्थानात् ।
प्रतीत्या
चैवमेव सिद्धत्वादिति ।
यत्पुनरकारवाच्येन तत्पदार्थेनोकारवाच्यस्य त्वंपदार्थस्याभेदो मकारेणोच्यते ब्रह्मशब्देन च सकलस्त्वात्मकत्वलक्षणपूर्णताभिधीयत इति व्याख्यानम् ।
तदप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं च ।
यत्त्वाप्तेरादिमत्त्वाद्वेत्याद्योङ्कारस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितमित्यादि ब्रह्मशब्दस्य व्याख्यानम् तज्जीवादिव्यतिरिक्तवस्तुसाधनाविरोधीति स्फुटमेवेत्याशयवता न व्याख्यानान्तरं दूषितमनुमतं च ।
*1,307*
$गुणोततेतिरूपः साधुः$
ननु गुणोततामिति कथम् ।
वृद्धिरेचीति भवितव्यम् ।
मैवम् ।
ओमाङ्गोश्च इति चशब्देनान्यत्रापि पररूपत्वानुशासनात् ।
अथवा ऊयते रूपमेतत् ।
नन्वसौ तन्तुसन्ताने पठ्यते ।
अनेकार्थत्वाद्धातूनामित्यदोषः ।
कथं तर्ह्येतत्ववाचीति गुणः ।
तत्रावतिरूपाङ्गीकारात् ।
वैचितृयं तु धातुद्वयजत्वसूचनार्थम् ।
अथवाऽकारोपसर्गपूर्वको ऽसावित्यदोषः ।
*1,319*
स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः

न्यायसुधा:
$नारायणपदस्यापि गुणपूर्णतैवार्थः$
अस्तु वोङ्कारब्रह्मशब्दाभ्यां जीवजडातिरिक्तस्य जिज्ञास्यस्य सिद्धिः ।
तथापि ईश्वरस्य किमायातमित्यत आह- नारायणेति ॥
स एवेत्यनुवर्तते ।
नहि नाम्नि विप्रतिपत्तिरित्याशयः ।
अथवा सूत्रकारोक्तावोङ्कारब्रह्मशब्दावुपलक्षणमात्रम् ।
"नारायणं महाज्ञेयम्ऽ; इत्यादिश्रुतौ जिज्ञास्ये नारायणशब्दो ऽपि श्रूयते ।
नारायणपदोदितश्चार्थः स एव यो गुणपूर्णत्वाख्यः ।
अतो नारायणशब्देनापि जिज्ञास्यं जीवादिव्यतिरिक्तं सिद्धयतीत्यनेनोच्यते ।
एतदप्युपलक्षणम् ।
आत्मानन्तेश्वरादिशब्दा अपि ज्ञातव्याः ।
तेषामपि"आत्मानमेव लोकमुपासीतऽ; इत्यादौ जिज्ञास्ये श्रवणात् ।
गुणपूर्णत्वाभिधायित्वाच्च ।
न चालौकिकार्थकल्पने गौरवप्रसङ्गाद्वरं कथञ्चिदेषां शब्दानां जीवादिविषयाङ्गीकरणमिति वाच्यम् ।
यौगिकशब्दप्रयोगान्यथानुपपत्तेरुक्तत्वेन कल्पनाभावात् ।
अन्यथा वाक्यादप्यलौकिकाथर्प्रत्ययो न स्यात् ।
लौकिकाथ एव कथञ्चिदर्थानुगमस्य वक्तुं शक्यत्वात् ।
किञ्च क्वचिन्मुख्यार्थ एव शब्दो ऽनुपपत्त्या
क्वचिदमुख्यार्थो ऽनुगम्यते ।
न पुनरमुख्यार्थ एव ।
तथाच श्रौतं ब्रह्मादिशब्दं जीवादिविषयमङ्गीकुर्वाणेनापि निरवग्रहपूर्णतायुक्तं किञ्चिदभिधेयं मुख्यमङ्गीकरणीयमेव ।
ततश्चानेन किं कृतं स्यात् ।
जीव एवैते मुख्यार्थास्तदनुपलब्धिस्त्वविद्यावरणनिमित्तेति चेन्न ।
यतो ऽत्राचार्यः स्वयमेव प्रतिवक्ष्यतीति ।
*1,322*
स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः ।
भावनाच्चैव सुत्वाच्च सो ऽयं पुरुष इत्यपि

न्यायसुधा:
$ईश्वरः वेदेन प्रमितः$
यदत्रोक्तमीश्वरः प्रमितो न वेति ।
तत्र प्रमित इत्युत्तरम् ।
तत्पक्षदोषश्च परिहरिष्यते ।
तथाच शास्त्रस्य विषयसम्बन्धः समाहिता भवति ।
यत्पुनरत्रोक्तं केन प्रमाणेनेति ।
तत्र वेदेनेति वदामः ।
वेदस्येश्वरविषयता कुत इत्यतो ऽप्योङ्कारः सूत्रकृता ब्रह्मणि प्रयुक्तः ।
तत्कथमस्यार्थस्योपपादकमित्याशङ्कयेदमत्राकूतं सूत्रकारस्येत्याह- व्याहृतीनां चेति ॥
स एवार्थ इति सम्बन्धः ।
ओंकारस्तावद्भगवत ईश्वरस्य वाचकः ।
"ओमिति ब्रह्मऽ; इत्यादि श्रुतेः ।
अतः स एव व्याहृतीनां च भूरादीनामर्थ इति गम्यते"प्रणवार्था व्याहृतयःऽ; इत्याद्यागमेन तिसृणां व्याहृतीनां वर्णत्रयात्मकोङ्कारव्याख्यानतयावगतत्वात् ।
व्याख्यानव्याख्येययोश्चैकविषयता सुप्रसिद्धेति ।
एवकारो व्याहृतीनामग्निवायुसूर्यदेवताकत्वप्रसिद्धया तत्प्रतिपादकत्वभ्रमं निवारयति ।
अग्न्यादीनामधिदेवतात्वेनापि प्रसिद्धयुपपत्तेः ।
अन्यथोक्तव्याख्यानव्याख्येयभावानुपपत्तिप्रसङ्गः ।
केन निमित्तेन व्याहृतीनां च स एवार्थ इत्यत आह- भूमत इति ॥
भूमा पूर्णत्वं ततो भूः ।
भवतेर्बहुत्वार्थस्य क्विपि रूपमेतत् ।
भावनाज्जगत उत्पादनाद्भुवः ।
भवतेरेवान्तर्णीतप्यर्थस्य कप्रत्यये रूपम् ।
सुत्वात्सुखत्वात्स्वः ।
स्वशब्दो हि सुखवाची प्रसिद्धः ।
चकारौ निमित्तान्तरसमुच्चये ।
यथोक्तम् ।
"पूर्णो भूतिवरो ऽनन्तसुखो यद्वयाहृतीरितःऽ; इति ।
एतैरेव निमित्तैर्व्याहृतीनामर्थो न पुनर्लोकत्रयात्मकत्वेन ।
तस्य प्रमाणविरुद्धत्वात् ।
"भूरिति वा अयं लोकःऽ; इत्यादिश्रुतिरपि लोकत्रयान्तर्गतभगवद्विषयैवेत्येवशब्दार्थः ।
*1,327*
$गायत्र्यर्थः नारायण एव$
किमतो न हि व्याहृतय एव वेद इति चेत् ।
व्याहृत्यर्थतया तावत्परमेश्वरस्य गायत्रीप्रतिपाद्यतावगम्यते ।
त्रिपदाया गायतृया व्याहृतित्रयव्याख्यानत्वस्यागमसिद्धत्वात् ।
ननु गायतृयां यो भर्गो नो ऽस्माकं धियः प्रचोदयात्प्रेरयेत्तस्य सवितुर्देवस्य तद्वरेण्यं रूपं धीमहि चिन्तयाम इति भर्गनामकः सविता प्रतिपाद्यो दृश्यते ।
तत्कथं भगवत्परत्वमित्यत आह- स एव भर्गशब्दार्थ इति ॥
भरणगमनयोगादिति शेषः ।
उपलक्षणं चैतत् ।
जगत्प्रसवहेतुत्वात्सवितेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
नतु सूर्यः ।
तथात्वे गायतृया व्याहृत्यर्थत्वानुपपत्तेः ।
"ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणःऽ; इत्याद्यागमविरोधाच्चेत्येवार्थः ।
अस्तु गायतृयर्थो नारायणः किमेतावतापि ।
गायतृयर्थत्वात्पुरुषसूक्तार्थो ऽपि स एवेति सिद्धयति ।
वर्गत्रयात्मकस्य तस्य त्रिपादगायत्रीव्याख्यानत्वेन"तद्भेदः पौरुषं सूक्तम्ऽ; इत्याद्यागमसिद्धत्वात् ।
ननु पुरुषसूक्ते पुरुषस्य पशोर्हिरण्यगर्भस्य वा प्रतिपादनात्कथं नारायणः प्रतिपाद्यत इत्यत आह- सो ऽयमिति ॥
पूर्णत्वादिनेति शेषः ।
तथाच श्रुतिः ।
"स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षृपुरिषयो नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम्ऽ; इति ।
अन्यथोक्तयुक्तिविरोधः ।
वक्ष्यते चैतत् ।
सिद्धे च पुरुषसूक्तार्थत्वे विष्णोः किं स्यात् ।
सर्ववेदार्थत्वमेव सिद्धम् ।
*1,331*
स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्यो ऽयं विधीयते
न्यायसुधा:
$स सर्वा वाक् साक्षात् ओंकारव्याख्यानम्$
"वेदाः पुरुषसूक्तगाःऽ; इत्यागमेन सर्ववेदानां पुरुषसूक्तार्थतयावगतत्वादित्याह- स एवेति ॥
एवशब्दः कार्यादिव्यावृत्त्यर्थः ।
"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धमपि भगवतः सर्ववेदार्थत्वं न्यायेनोपपादयितुमयं प्रयत्नः सूत्रकारस्य ।
स्यादेतत् ।
ईश्वरः सवर्वेदार्थस्तद्वयाख्येयोङ्कारार्थत्वात् ।
यो यद्वयाख्येयार्थः स तदर्थो यथा सम्प्रतिपन्न इति वा सर्वो वेद ईश्वरपरस्तत्परोङ्कारव्याख्यानत्वादिति वा साक्षादेवानुमानं किं न व्याख्यायते ।
"तद्यथा सर्वाणि पर्णानि शङ्कुना सन्तृण्णान्येवमोङ्कारेणैव सर्वा वाक् सन्तृण्णाऽ; इत्यादिश्रुत्या हेत्वर्थसमर्थनं भविष्यति किमनेन परम्पराव्याख्यानेन ।
सत्यम् ।
तथापि वाक्यान्तरबलेन न सर्वा वागोङ्कारव्याख्यानं साक्षात्किं नामोक्तप्रकारेण परम्परयैवेति ज्ञापयितुमित्थं व्याख्यानमित्यदोषः ।
ननु चेश्वरे प्रमाणं पृष्टवत ओंकारब्रह्मशब्दावेव कस्मान्नोक्तौ किं वेदानुमानेन ।
नच पदस्याप्रमाणतेति वाच्यम् ।
यौगिकपदप्रामाण्यस्य उक्तत्वात् ।
मैवम् ।
मीमांसानुग्राह्यप्रमाणस्य पृष्टत्वात् ।
न चोङ्कारादिमात्रं तथा विवक्षितम् ।
किं नाम समस्तो वेद एवेति ।
किमतो यद्येवमीश्वरः सर्ववेदार्थ इति चेत् ।
विषयसम्बन्धसम्भवाज्जिज्ञासायाः कर्तव्यता शास्त्रस्य चारम्भणीयत्वं सिद्धमित्याशयवान् साकाङ्क्षस्य वाक्याभासस्याप्रतिपादकत्वादाकाङ्क्षिताध्याहारं सूचयन्सूत्रवाक्यार्थमाह- जिज्ञास्य इति ॥
अयमिति उक्तविधया जीवजडात्मकात्प्रपञ्चादत्यन्तविविक्तत्वेन निश्चिततया विषयभूतः सर्ववेदार्थतया शक्यप्रतिपादनश्चेत्यर्थः ।
*1,333*
$मीमांसाद्वारा शास्त्रस्यापि ईश्वरविषयकत्वम्$
ननु वेदानामीश्वरप्रतिपत्तिजनकत्वाद्भवतु तद्विषयत्वम् ।
शास्त्रं तु तेषामीश्वरप्रतिपादनानुसरणोपायन्यायविषयं कथमीश्वरपरमुच्यते ।
मैवम् ।
वेदानामीश्वरमवबोधयतामितिकर्तव्यता हि मीमांसा ।
तेनोपकारकत्वाद्भवति तद्विषया तदुद्धारा शास्त्रमपि ।
न हि बीजस्याङ्कुरं जनयतः सहकारिणो जलादेरङ्कुरो न कार्यम् ।
ननु मीमांसापि सम्भावनादिविषया कथमीश्वरविषया भवति ।
मैवम् ।
द्विविधं खलु कर्मकारकं भवति ।
किञ्चिदव्यवधानेन व्यापारजन्यातिशययोगि ।
यथोद्यमननिपतनव्यापारजन्योर्ध्वादेशसंयोगविभागातिशयविशिष्टः कुठारः कर्तृव्यापारस्याव्यवधानेन कर्म भवति ।
किञ्चिदुद्देश्यफलसम्बन्धितया करणव्यापारव्यवधानेन ।
यथा द्वैधीभाववान्वृक्षः ।
तत्र कर्तृव्यापारस्य करणव्यापारव्यवधानेन वृक्षकर्मतेव मीमांसाव्यापारस्यापि प्रमाणादिसम्भावनाद्धारेणेश्वरावबोध एवोद्देश्य इति भवति तत्कर्मता ।
स्यादेतदेवम् ।
यदि वेदेतिकर्तव्यता विचारः स्यात् ।
न चैवम् ।
विनापि विचारेण शब्दोपलब्धिसमयग्रहणतत्स्मरणसहकृताच्छब्दादेवार्थावगमदर्शनात् ।
नच मन्तव्यं शक्तितात्पर्याज्ञानविपर्ययदोषाच्छब्दः संशयविपयर्ययावुत्पादयति ।
तत्र दोषापनयनेन संशयादिव्युदासाय शक्तितात्पर्यविचारो ऽङ्गं भवतीति ।
यतस्तत्रापि शब्दो विना विचारेण तत्त्वज्ञानस्येष्ये ।
किं नाम प्रतिबन्धमात्रं विचारेणापनीयते ।
न हीतिकर्तव्यतैवम् ।
तत्कथं वेदेतिकर्तव्यता जिज्ञासा ।
कथन्तरां चेश्वरविषया ।
कथन्तमां च शास्त्रस्य तद्विषयतेति ।
*1,338*
$निर्णयप्रयोजकत्वात् मीमांसायाः ईश्वरविषयत्वम्$
अत्रोच्यते ।
सत्यमेवम् ।
तथापि प्रतिबन्धनिवृत्तौ सत्यामेव निर्णय इति प्रतिबन्धकनिरासहेतोरपि विचारस्योपचारेण निर्णयहेतुत्वादुपपन्नमीश्वरविषयत्वम् ।
एतेनैतदपि निरस्तम् ।

ईश्वरस्य वेदप्रमाणकत्वे तत एव निश्चितत्वात्किं मीमांसयेति ।
युक्तिवाक्याभासजनितविप्रतिपत्तिप्रतिबन्धस्योक्तत्वात् ।
तथा हि ।
वेदप्रामाण्यमेवानङ्गीकुर्वाणाः केचिदीश्वर एव नास्तीति प्रतिपन्नाः ।
अपरे तु तदङ्गीकृत्यापि तद्वाचिनां पदानां जीवादिविषयतां व्याकुर्वन्तस्तदभावमस्थिताः ।
अन्ये तु पुनरस्तीश्वरः किन्तु परमार्थतो निर्गुण एवेति सङ्गिरन्ते ।
एके तु सगुणो ऽपि न जगतः कारणमपि तूदासीन एवेत्यातिष्ठन्ते ।
केचित्कारणत्वे ऽप्युपादानमित्यभ्युपयन्ति ।
निमित्तमात्रत्वे ऽपि कतिपयगुणं गुणेभ्यो भिन्नमन्ये मन्यन्ते ।
इतरे तु भिन्नाभिन्नमुपगतवन्तः ।
केचिद्विग्रहवन्तमित्येवमाद्यास्वनेकासु विप्रतिपत्तिषु सतीषु तत्त्वज्ञानकरणादपि वेदात्तदनुत्पत्तौ तदपनोदनद्वारेण वेदेतिकर्तव्यतारूपा जिज्ञासा कर्तव्येति ।
*1,340*
$कर्मणि षष्ठीपरिग्रहः षष्टिसमासविचारः$
तत्र तावद्ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेति षष्ठीसमासो न पुनर्धर्माय जिज्ञासेतिवच्चतुर्थीसमासः ।
तादर्थ्यसमासे प्रकृतिग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिककृता प्रकृतिविकारभाव एव चतुर्थीसमासस्य नियमितत्वात् ।
तथैवोदाहरणं यूपाय दारु यूपदार्विति ।
प्रकृतिविकारभावरहितेषु चाश्वघासादिष्वश्वघासादयः षष्ठीसमासा भवन्तीति प्रतिविहितम् ।
नचात्र प्रकृतिविकारभावो ऽस्ति ।
षष्ठीसमासे ऽपि केचिच्छेषे षष्ठीति प्रतिपन्नाः ।
केचित्कर्मणीति ।
तत्र कर्मणि षष्ठीपरिग्रहाय जिज्ञास्य इत्यक्तम् ।
कृत्यानां कर्मणि स्मरणात् ।
अन्यथा जिज्ञासास्येत्यवक्ष्यत् ।
जिज्ञासा खलु कर्मापेक्षा विना कर्मणा न ज्ञातुं शक्या न तु सम्बन्धिनं विनेति कर्मणः प्राधान्यात्तदेव वक्तव्यम् ।
सम्बन्धिसामान्योक्तवर्थात्कर्मापि लभ्यत इति चेन्न ।
साक्षात्प्रतीतपरित्यागेनार्थलभ्यस्वीकारस्य वैयर्थ्यात् ।
एवं सति लक्षणादिजिज्ञासापि प्रतिज्ञाता स्यादिति चेन्न ।
तस्या विनाप्यभिधानेन लाभात् ।
नहि लक्षणादिजिज्ञासामन्तरेण ब्रह्मजिज्ञासास्ति ।
अन्यथानेकविषयत्वेन शास्त्रभेदप्रसङ्गः ।
निर्विषयताशङ्कापनोदार्थं प्रयुक्तं पदमिदं कर्माभिधान्येव युक्तम् ।
तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिश्रुत्यर्थानुगतं चैवं सति सूत्रं स्यात् ।
*1,356*
ननु च "प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यतेऽ; इति कर्माणि षष्ठयाः समासः प्रतिषिध्यत इति चेन्न ।
"कृद्योगलक्षणा च षष्ठी समस्यतेऽ; इति प्रतिप्रसवात् ।
*1,368*
$कर्मप्राधान्यार्थं जिज्ञास्य इति प्रयोगः$
अथवा ब्रह्मणः कर्मत्वेनाप्राधान्यशङ्कां निवर्तयितुं जिज्ञास्य इति कर्मप्राधान्यं सूचितम् ।
ज्ञानविधौ हि ब्रह्मणो ऽप्राधान्यं स्यात् ।
तज्ज्ञानोद्देशेन जिज्ञासाविधाने कुतः अप्राधान्यम् ।
*1,375*
$कर्तव्येतिपदाध्याहारविचारः$
विधीयत इत्यनेन कर्तव्येति पदाध्याहारं सूचयति ।
ननु भवतीति स्वतः सिद्धम् ।
मैवम् ।
तथा सत्यनुवादत्वप्रसङ्गात् ।
अत्रैके चोदयन्ति ।
सिद्धैव ननु ब्रह्मजिज्ञासा ।
अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचारस्योदितत्वात् ।
ब्रह्मज्ञानस्य चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वादभ्यधिकाशङ्काभावादिति ।
*1,383*
$गतार्थताशङ्कातत्समाधानानुपपत्ति प्रदर्शनम्$
तत्र केचिदभ्यधिकाशङ्कां दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते ।
अपरे तु कार्यनिष्ठ एव वेदभागो विचार्यत्वेन तत्र प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुतत्त्वनिष्ठ इत्यतो वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यत इत्याहुः ।
सेयं गतार्थताशङ्का तत्समाधानं च नोपपद्यते ।
सर्ववेदानामीश्वरैकनिष्ठत्वेन सर्ववेदार्थस्यात्रैव जिज्ञास्यत्वात् ।
धर्मजिज्ञासाशास्त्रं तु वेदैकदेशामुख्यार्थधर्मविचाराय प्रवृत्तमित्याशयेन वा"स एव भर्गशब्दार्थःऽ; इत्याद्युक्तम् ।
तत्र सर्ववेदार्थ इत्यनेन गतार्थताशङ्कानिरासः स एव न तु कार्यशेषतयेत्याद्यं समाधानं सर्वेति द्वितीयं च निरस्तम् ।
तदुपपादनाय पूर्ववाक्यम् ।
जिज्ञास्य इति साध्यनिर्देशः ।
वक्ष्यति च एतद्विस्तरेण कार्यता चेत्यादिना ।
*1,391*
ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे तं विद्वानेव चामृतः

वृणुते यं तेन लभ्य इत्याद्युक्तिबलेन हि ।
जिज्ञासोत्थज्ञानजात् तत्प्रसादादेव मुच्यते

न्यायसुधा:
$जिज्ञासाया निष्प्रयोजनत्वनिरासः$
ब्रह्मजिज्ञासाया निष्प्रयोजनत्वं शङ्कितमपाकर्तुं अतःशब्दं व्याचष्टे- ज्ञानीति ॥
तं विद्वानित्यनेन"तमेवं विद्वानमृत इह भवतिऽ; इति वाक्यमेवशब्देन"नान्यः पन्था अयनायऽ; इत्युत्तरवाक्यमवधारणार्थं च सङ्गृहीतम् ।
चशब्दो वाक्यसमुच्चये ।
वृणुते यमित्यनेन"यमेवैष वृणुतेऽ; इति वाक्यं सङ्गृहीतम् ।
आदिपदेन"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽ; इत्यादेः सङ्ग्रहः ।
हिशब्दौ हेतौ ।
एवशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते ।
यस्मात्तस्य ब्रह्मणो नारायणस्य प्रसादात्परमानुग्रहादेव मुच्यते संसारात् न तु कर्मादिनेति"तमेवम्ऽ"यमेवैष वृणुतेऽ; इति श्रुतिबलेन गम्यते ।
यद्यपि तमेवमिति परमपुरुषप्रसादो न श्रूयते ।
तथापि यमेवैष वृणुत इति श्रुतिबलेन गम्यते ।
यद्यपि तमेवमिति परमपुरुषप्रसादो न श्रूयते ।
तथापि यमेवैष वृणुत इति वाक्यानुरोधेन तत्राप्यनुसन्धेयः ।
निमित्तेन नैमित्तिकोपलक्षणान्मुमुक्षुसम्बन्धिसाधनावधारणाय तु न साक्षादुक्तः ।
वरणं तु प्रसाद उच्यते ।
"अपाम सोमम्ऽ; इत्याद्यास्तु श्रुतयः सावकाशत्वादन्यथा योज्याः ।
ईश्वरपरमप्रसादश्च तज्ज्ञानादेव भवति ।
न पुनः कर्मादिनेति ज्ञानी प्रियतमस्तमेवं विद्वानित्युक्तिबलेनावगम्यते ।
विद्वानित्यस्यापि प्रसादातिशयद्वारेणेत्यर्थपर्यवसानस्योक्तत्वात् ।
कर्मादेरनुग्रहमात्रहेतुत्वेनापि तद्वचनं सार्थकम् ।
ईश्वरज्ञानं च तज्जिज्ञासयैव नान्येनेति"आत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽ; इति परमात्मदशर्नानुवादेन तत्साधनतया श्रोतव्य इत्यादिना श्रवणादिविधायकोक्तिबलेन प्रतीयते ।
कर्मणां त्वन्तःकरणशुद्धिद्वारेण ज्ञानाङ्गत्वोपपत्तेस्तद्वाक्यं सार्थकं भविष्यति ।
अतो ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति सम्बन्धः ।
*1,397*
इदमुक्तं भवति ।
यद्यपि न जिज्ञासायाः स्वर्गादिरूपो ऽभ्युदयः प्रयोजनं सम्भवति ।
तथापि मोक्षो भविष्यति ।
तस्यानन्यसाध्यत्वात् ।
मोक्षसाधनं हि साक्षात् भगवानेव ।
"बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकःऽ; इत्यादिवचनात् ।
साधनं च द्विविधम् ।
सिद्धमसिद्धं च ।
तत्रासिद्धमुत्पाद्यं फलकामेन ।
यथा यागादि ।
सिद्धं तु सव्यापारीकरणीयम् ।
यथा कुठारादि ।
सिद्धं च साधनं भगवानिति मुमुक्षुणा सव्यापारीकरणीयः ।
व्यापारश्च प्रसन्नतैव ।
निगडादिमोचकेषु राजादिषु तथा दर्शनात् ।
"यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपादस्मात्संसारान्मुच्यते नापरेणऽ; इत्यादिश्रुतेश्च ।
व्यापारप्राधान्योक्तिश्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षः प्रत्यक्षमित्यादाविवौपचारिकी ।
मोचकश्चेश्वरप्रसादस्तद्भक्तयेकसाध्यः ।
"भक्तयैव तुष्यिमभ्येति विष्णुनान्येन केनचित्ऽ; इत्यादिवचनात् ।
स्वर्गादिहेतुप्रसादमात्रं कर्मादिसाध्यम् ।
"कर्मणा त्वधमः प्रोक्तः प्रसादःऽ; इत्यादिस्मृतेः ।
प्रसादो नामेच्छाविशेषो गुणान्तरं वा न नः कचित् क्षतिः ।
परमेश्वरभक्तिर्नाम निरवधिकानन्तानवद्यकल्याणगुणत्वज्ञानपूर्वकः स्वात्मात्मीयसमस्तवस्तुभ्यो ऽनेकगुणाधिको ऽन्तरायसहस्रेणाप्यप्रतिबद्धो निरन्तरप्रेमप्रवाहः ।
यमधिकृत्य"यत्र नान्यत्पश्यतिऽ"सा निशा पश्यतो मुनेःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतयः ।
नचासौ तत्साक्षात्कारमन्तरेणोत्पद्यते ।
लोके तथा दर्शनात् ।
नचाव्यक्तस्वभावो भगवांसहस्रेणापि प्रयत्नानां शक्यः साक्षात्कर्तुं विना तदनुग्रहात् ।
प्रसन्नस्त्वनन्ताचिन्त्यशक्तियोगादात्मानं दर्शयतीति युज्यते ।
दर्शनासाधनं चानुग्रहः स्वयोग्यगुणोपेतस्य निर्दोषस्य भगवद्विग्रहविशेषस्यादरनैरन्तर्याभ्यां विषयवैराग्यतद्भक्तिसहिताद् बहुकालोपचितान्निदिध्यासनापरनामकाद्विचिन्तनादृते न लभ्यते ।
नच निदिध्यासनं वाक्यार्थग्रहणलक्षणे श्रवणे कृते ऽपि विना मननापरनाम्ना विचारेणोपपद्यते ।
संशयविपर्ययोस्तादवस्थ्यात् ।
नहि तयोः सतोरादरनैरन्तर्याद्युपपद्यते ।
अतो जिज्ञासा निदिध्यासनपरमेश्वरानुग्रहतद्दर्शनपरमभक्तिपरमानुग्रहद्वारा मोक्षासाधनत्वात् कर्तव्येति ।
ये तु ध्यानमेव परमपाटवापन्नमपरोक्षाकारमिति मन्यन्ते तेषां दर्शनश्रुतय उपचरितार्थाः प्रसज्येरन् ।
*1,403*
स्यादेतत् ।
अतःशब्दस्तावत्प्रकृतस्य हेतुभावे वतर्ते ।
तत्र ब्रह्मजिज्ञासायाः प्रयोजनाकाङ्क्षायामधिकारिविशेषणतयाथशब्देन प्रकृतो मोक्षः सम्बद्धयते ।
ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा ।
नचात्रावयवार्थेन जिज्ञासाशब्दो ऽर्थवान् ।
इच्छायाः स्वातन्त्र्याविषयत्वेन विधातुमशक्यत्वात् ।
अत एवेष्यमाणज्ञानोपलक्षणाप्ययुक्ता ।
तस्माज्ज्ञानेच्छान्तर्णीतो विचारो जिज्ञासापदेन लक्ष्यते ।
मुख्यप्रयोगातिक्रमेण लाक्षणिकाश्रयणे चेदं प्रयोजनम् ।
यद्विचारस्य ज्ञानद्वारैव मोक्षसाधनत्वज्ञापनम् ।
अन्यथा योग्यताविरहेणान्वयाभाववप्रसङ्गात् ।
यदि च जिज्ञासाशब्दो मीमांसाशब्दवद्विचार एवोपसङ्खयायते ।
तदाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विचारस्य ज्ञानसाधनता ज्ञास्यते ।
एवंच विचारो यतो ज्ञानसाधनं ज्ञानं च मोक्षसाधनमतो असौ कर्तव्य इति लभ्यते ।
*1,409*
मोक्षादेरन्यलभ्यत्वस्य शङ्कितत्वात्सावधारणतापि ।
ईश्वरप्रसादस्य तु ज्ञापकं न किञ्चिदत्र पश्यामः ।
*1,418*
$ज्ञानमोक्षयोर् मध्ये प्रसादानपेक्षत्वशङ्का$
नच ज्ञानस्य मोक्षसाधनता न युक्ता ।
येनेश्वरप्रसादो मध्ये ऽध्याह्रियते ।
आत्मयाथात्म्याज्ञानादनात्मनि शरीरादावात्मत्वारोपे सति हि तदनुकूलप्रतिकूलयो रागद्वेषौ भवतः ।
ताभ्यां प्रयुक्तः पुण्यपापलक्षणां प्रवृत्तिमाचिनुते ।
ततश्च सुरनरतिर्यगादिनानायोनिषु नवीनशरीरेन्द्रियादिसंयोगलक्षणं जन्मास्य भवति ।
तस्माच्च दुःखानुभव इत्यनादिरयं कार्यकारणप्रवाहः संसार इत्युच्यते ।
आत्मतत्त्वज्ञानाच्चाज्ञानविपर्ययौ निवर्तेते ।
तत्त्वज्ञानस्य समानाश्रयविषयाज्ञानमिथ्याज्ञाननिवर्तनस्वाभाव्यात् ।
शुक्तिकातत्त्वज्ञानस्य तदज्ञानरजतारोपनिवर्तकत्वदर्शनात् ।
मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ च रागद्वेषानुदयः ।
कारणाभावात् ।
तयोरभावे च न प्रवृत्तेरुत्पत्तिः प्रागुपचितायाश्चोपभोगेन प्र्रक्षयः ।
प्रवृत्त्यभावे च जन्मान्तराभावो हेत्वभावादेव ।
वतर्मानशरीरादेश्चारम्भकक्षये सति निवृत्तिः ।
जन्माभावे च न निर्बीजस्य दुःखस्योत्पाद इत्येवमात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्मुक्तिः ।
तथाच ज्ञानस्वभावलभ्यायां मुक्तौ किमीश्वरप्रसादेन ।
न ह्यन्धकारनिबन्धनदुःखनिवृत्तये प्रदीपमुपाददानाः कस्यचित्प्रभोः प्रसादमपेक्षन्ते ।
स्वभावो हि प्रदीपस्यायं यत्समानाधिकरणान्धकारनिवर्तकत्वम् ।
तथाच न्यायसूत्रम् ।
"दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गःऽ; इति ।
*1,420*
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया

नर्ते त्वत् क्रियते किञ्चिदित्यादेर्न हरिं विना ।
ज्ञानस्वभावतो ऽपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित्

न्यायसुधा:
$मोक्षस्य हर्यधीनत्वम्$
यत्तु मोक्षस्येश्वराधीनत्ववचनं तज्ज्ञानादिजन्मनीश्वरस्य निमित्ततापरमित्यविरुद्धम् ।
तदर्थं च तदुपास्त्यादेरुपयोगः ।
तदेवं ज्ञानस्वभावेनाज्ञानादिनिवृत्तौ कारणाभावे कार्यानुदयस्येश्वरप्रसादानपेक्षत्वादयुक्तमिदमतःशब्दव्याख्यानमित्यत आह- द्रव्यमिति ॥
द्रव्यशब्देन प्रकृत्यादितत्त्वमुच्यते ।
कर्मेति धर्माधर्मौ ।
स्वभावः प्रकृत्यादीनां परिणामादिः ।
जीव इत्यभिमानी ।
एवेति यदनुग्रहत इत्यतः परं द्रष्टव्यम् ।
अनेन सर्वोत्पत्तिमदुपादाननिमित्तानां सत्तापि परमेश्वराधीनेत्युच्यते ।
"न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चनऽ; इति श्रुत्या सर्वार्थक्रियायास्तदधीनत्वम् ।
इत्यादेरागमादवगम्यत इति शेषः ।
ज्ञानस्वभावतो ऽपीत्यपिशब्देनाङ्गीकारवादो ऽयमिति सूचयति ।
हिशब्दो हेतौ ।
यस्मादेवं तस्मादुपपन्नं पूर्वव्याख्यानमिति ।
*1,421*
$बन्धस्येश्वराधीनत्वोपपादनम्$
ततश्चायमर्थः ।
स्यादेतदेवम् ।
यद्यज्ञानमात्रनिबन्धनो ऽयं बन्धो जीवस्य स्यात् ।
न चैवम् ।
श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु परमेश्वरेच्छानिमित्तत्वावगमात् ।
अद्वैतिनामविद्याधीनजीवब्रह्मविभागवत्तार्किकादीनां च गुणवत्त्वाधीनद्रव्यवदनादेरपीश्वराधीनत्वोपपत्तेः ।
उपपादयिष्यते हि ज्ञानानन्दादिस्वरूपो ऽयं जीव इति पुंस्त्वादिवदित्यादिना ।
तद्भावानुपलब्धिश्चानुभवसिद्धा ।
तेनावगम्यते ऽस्ति किमप्यावरकम् ।
येनावृतः स्वप्रकाशचैतन्यरूपो ऽपि नात्मनस्तत्त्वं वेद ।
नच कामकर्मादिकमेव तथा भवितुमर्हति ।
तस्यापि सादिनः कारणापेक्षत्वात् ।
नच पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरमिति युक्तम् ।
सुप्तिप्रलययोस्तद्वृत्त्यभावेन निष्कलङ्कचैतन्यबलात्स्वरूपावभासप्रसक्तेः ।
अतः कामकर्माद्यतिरिक्तं मायाविद्या प्रकृतिरित्यादिशब्दाभिधेयमनाद्येव किमपि द्रव्यमङ्गीकरणीयम् ।
"अनादिमायया सुप्तःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतयश्च भवन्ति ।
नच मायापि कथं स्वप्रकाशमावृणोतीति युक्तम् ।
आवरकतयैव तस्याः प्रमितत्वात् ।
वक्ष्यते चात्रोपपत्तिः ।
नच जडस्य स्वतः किञ्चित्करत्वं युक्तम् ।
द्रव्यं कर्म चेत्यादिवाक्यविरुद्धं च ।
*1,424*
$ईश्वरप्रसादस्यापेक्षितत्वसमर्थनम्$
अतः परमेश्वर एव सत्त्वादिगुणमय्या विद्याविरोधित्वेनाविद्यया स्वाधीनया प्रकृत्याचिन्त्याद्भुतया स्वशक्तया च जीवस्य स्वप्रकाशमपि स्वरूपचैतन्यमाच्छादयतीति युक्तम् ।
स एव च स्वाधिष्ठानलब्धपरिणाममहदहङ्कारादिप्रकृत्यंशैः संयोज्य कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वातन्तृयं कारकफलस्वाम्यं चास्याविद्यमानमेवोपदर्श्य रागाद्युत्पादनद्वरा दुःखमनुभावयति ।
तदेवं बन्धस्येश्वराधीनत्वात्स एव मोचको ऽङ्गीकार्याऽपरस्य स्वातन्त्र्याभावात् ।
प्रसन्न एवासौ स्वकीयां मायां व्यावर्तयतीति तत्प्रसादार्थं सर्वो ऽप्ययं साधनसन्दर्भ इत्युक्तम् ।
ततो यद्यपि न सूत्राक्षरेभ्यो भगवत्प्रसादो लभ्यते ।
तथाप्यनुपपत्त्याङ्गीकरणीय इति युक्तं व्याख्यानम् ।
वक्ष्यति चैतत्सूत्रकारः"ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ इति ।
एवमुक्तेन न्यायेन न ज्ञानस्यैवायं स्वभावो यत्साक्षान्मोक्षसाधनत्वम् ।
अस्तु वा तथापीश्वरप्रसादो ऽपेक्षितः ।
सकलकारकाणां तदधीनसत्ताप्रवृत्तित्वेन तदिच्छां विना कस्यापि कार्यस्यानुदयादिति ।
अङ्गीकारवादस्य चेदं प्रयोजनं यत्पूर्वस्यैवार्थस्य समर्थनम् ।
तथाहि ।
येन ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमङ्गीकृतं न तेनापि ईश्वरेच्छां त्यक्तुं शक्यते ।
कारकप्रेरकत्वादिनावश्याभ्युपगमनीयत्वात् ।
तथाच किमनेन ज्ञानेनाप्रमितेन ।
प्रमित ईश्वर एवाङ्गीकार्य इति ।
*1,426*
अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।
आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः

न्यायसुधा:
$विवरणमतानुवादः$
यदुक्तं न कार्यो मोक्षः किन्तु प्राचीनेषु मिथ्याज्ञानादिषु निवृत्तेषु कारणाभावादेवोत्तरप्रवाहानुत्पादमात्रम् ।
तत्र का नाम परमेश्वरापेक्षा ।
तद्वचनानि तु ज्ञानोत्पत्त्यादिनिमित्ततापराणीति ।
तदनुपपन्नम् ।
ज्ञानप्रदानाद्यतिरिक्तस्यापीश्वरप्रयोजनस्यागमेषूक्तेरिति आह- अज्ञानामिति ॥
मोक्षदः प्रागुक्तप्रकृतिबन्धात् ।
नन्वनादेः प्रकृतिबन्धस्य कथं निवृत्तिरिति चेत् ।
अत्राह कश्चित् ।
न सादित्वमनादित्वं वा विनाशाविनाशयोर्निमित्तम् ।
किन्तु विरोधिसन्निपातासन्निपातावेव ।
किञ्च लोके तावदनादिः प्रागभावो निवर्तते सुगतानां तत्त्वपतिभावनाप्रकर्षेणानादिवासनासन्तानानां निवृत्तिरिष्या ।
नैय्यायिकानामप्यनादिमिथ्याज्ञानप्रवाहः परमाणुश्यामता च निवर्तते ।
साङ्खयानामप्यविवेको निवर्तते विवेकेन ।
मीमांसकानामिदानीन्तनधर्मतत्त्वज्ञानप्रागभावो ऽनादिर्निवर्तते ।
अनादिभावरूपस्य न निवृत्तिरिति चेन्न ।
अनिर्वचनीयत्वादज्ञानस्य ।
अनादिनर् निवर्तत इति सामान्यव्याप्तिः ।
ज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तिरिति विशेषव्याप्तिः ।
अतः सैव बलवती ।
*1,430*
$विवरणमतनिरासः$
ननु स्वोपादानगतोत्तरावस्था विनाशः ।
तत्कथमनादेर्निरुपादानस्य विनाशः ।
न ।
स्वाश्रयगतोत्तरावस्थेत्येतावत्वात् ।
अन्यथा परमाणुश्यामत्वादीनामनिवृत्तिप्रसङ्गात् ।
अभाववैलक्षण्यादात्मवदज्ञानस्यानिवृत्तिरिति चेन्न ।
सद्वैलक्षण्यात्प्रागभाववन्निवृत्तिः किं न स्यात् ।
कस्तर्हि निर्णयः ।
ज्ञानाज्ञानकृतो विशेषान्वय इत्युक्तमिति ।
तदयुक्तम् ।
तथाहि ।
यत्तावन्न सादित्वमनादित्वं वेत्यादि ।
तत्र किं निवर्तकाभाव उपाधिरनेनोच्यते किं वा निवर्तकसद्भावेन सत्प्रतिपक्षता ।
नाद्यः ।
साधनव्यापकत्वात् ।
न द्वितीयः ।
असिद्धेः ।
न हि अज्ञानस्यानादितया निवृत्त्यनुपपत्तिं ब्रुवाणस्तन्निवर्तकमभ्युपैति ।
किन्त्वनादित्वेन तदभावमप्यनुमिनोति ।
यदपि प्रागभावे व्यभिचारोद्भावनं तदपि भावत्वेन हेतुविशेषणादयुक्तम् ।
यदपि सुगतानामित्यादि तदत्यन्तमसङ्गतम् ।
नहि वासनानामनादित्वं वैनाशिका अभ्युपयन्ति ।
नच तद्वयतिरिक्तं सन्तानम् ।
येन तत्र व्यभिचार उद्भाव्येत ।
नच नैय्यायिका अभ्युपयन्ति ।
नच तद्वयतिरिक्तं वा प्रवाहमङ्गीकुर्वते ।
परमाणुश्यामतापि सादिरेव ।
नहि परमाणुपाकस्येदंप्रथमता तत्सिद्धान्तः ।
*1,437*
यदप्यज्ञानस्यानिर्वचनीयत्वमुक्तम् ।
तत्रानिर्वचनीयत्वं सदसद्विलक्षणत्वं चेत् किमनेन प्रकृतानुपयुक्तेन ।
प्रतिपक्षो ऽयमिति चेन्न ।
परस्यासिद्धेरव्याप्तेश्च ।
भावाभावविलक्षणत्वमनिर्वचनीयत्वम् ।
तेन विशेषणासिद्धिरुच्यत इति चेन्न ।
स्वोक्तिविरोधात् ।
स्वयमेव ह्यनादिभावरूपं यद्विज्ञानेन विलीयत इत्यज्ञानलक्षणमभिधाय भावरूपामानसाधनाय प्रमाणान्युपन्यस्तानि ।
अभाववैलक्षण्यमात्रं तत्र विवक्षितमिति चेन्न ।
तस्यैव हेतुविशेषणत्वोपपत्तेः ।
नन्वत्रोक्तम् ।
सद्वैलक्षण्यात्प्रागभाववन्निवृत्तिः किं न स्यादिति ।
सत्यमुक्तं दुरुक्तं तत् ।
प्रागभावस्यापि सत्त्वाङ्गीकारात् ।
अथ सद्विलक्षणत्वं नाम भावविलक्षणत्वं विवक्षितम् ।
तदाभाववैलक्षण्याङ्गीकारविरोधेनासिद्धिप्रसङ्गो ऽत्यन्ताभावे व्यभिचारश्च ।
तस्यापि निवृत्तिसाधने तन्निवृत्तावेव व्यभिचारः ।
किञ्चात्मनि भावत्वं नास्तीति तत्रानैकान्त्यं दुष्परिहरम् ।
तथाप्यारोपितं भावत्वं तत्रास्तीति चेत् ।
तदविद्यायामपि समानमित्यसिद्धिः ।
यदपि व्याप्त्योः सामान्यविशेषभावकथनं तस्योपयोगो वक्तव्यः ।
तेन बलाबलनिश्चय इति चेत् ।
स किं सामान्यविशेषभावमात्रेणोताव्यभिचारादिसम्पत्तौ सत्याम् ।
आद्ये धूमवानग्निमानिति सामान्यव्याप्तेः पर्वतो निरग्निक इति विशेषव्याप्तिर्बलवती प्रसज्येत ।
द्वितीये किं सामान्यविशेषभावेन व्यभिचारादिकमेव व्युत्पाद्यताम् ।
किं वानेन प्रबलत्वेन दुर्बलत्वेन च ।
विशेषव्याप्त्या सामान्यव्याप्तिर्बाध्यत इति चेत् ।
किं सङ्कोचनं बाध्यत्वमुत व्यभिचारप्रदर्शनमथोपाध्युद्भावनम् ।
नाद्यः ।
यदनादि तदज्ञानातिरिक्तं न निवर्तत इति सङ्कोचनीयम् ।
न पुनर्यदनादित्वरहितं तदेव ज्ञाननिवर्त्यमिति सङ्कोच्यमित्यत्र नियामकाभावात् ।
सामान्यविशेषभावे तूक्तम् ।
न द्वितीयः ।
व्यभिचारस्थलस्यादर्शितत्वात् ।
व्याप्तिबलेनाज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वे सिद्धे ऽनादित्वस्य तत्रैव व्यभिचार इति चेत् ।
तर्ह्येतदेवोच्यताम् ।
किं सामान्यविशेषभावेन ।
अनादित्वेनाज्ञानस्यानिवत्यर्त्वे सिद्धे ऽज्ञानत्वस्य तत्रैव व्यभिचार इति किं न स्यात् ।
*1,442*
अस्तु तहिर् प्रतिपक्ष एवेति चेत् ।
किं व्याप्तिमात्रेणोत पक्षधर्मतोपेतया व्याप्त्या ।
न प्रथमः ।
व्यप्तिमात्रस्याप्रतिपादकत्वात् ।
अन्यथा पक्षधर्मतावैयर्थ्यात् ।
द्वितीये संसारकारणमज्ञानं ज्ञाननिवर्त्यं भवितुमर्हति ।
अज्ञानत्वात् ।
शुक्तिकाज्ञानवदित्युक्तं स्यात् ।
अत्रापि किं सामान्यविशेषभावेन ।
किञ्च तु शुक्तिकाज्ञानं नाम किं ज्ञानाभावो ऽथ भावरूपमज्ञानम् ।
आद्ये दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यम् ।
नहि शब्दसाम्यमात्रेण दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकभावो ऽस्ति ।
तथात्वे गोत्वेन वागादीनामपि शृङ्गित्वसाधनप्रसङ्गात् ।
द्वितीये किं तत्साद्युतनादि ।
आद्ये कथमयं विशेषः स्यात् ।
द्वितीये तदपि पक्षतुल्यम् ।
न तृतीयः ।
अज्ञानेतरत्वस्य समव्याप्त्यावात्पक्षेतरत्वाच्च ।
*1,445*
$टीकाकृत्स्वयं समाधत्ते$
एतेन ज्ञानाज्ञानकृतो विशेषान्वय इति निरस्तम् ।
यदपि निरुपादानस्य विनाशानुपपत्तिमाशङ्कयोक्तं स्वाश्रयगतोत्तरावस्था विनाश इति ।
तदनुपपन्नम् ।
अनुपादानभूताश्रयोत्तरावस्था चेदाश्रितविनाशः स्यात्तदा भूतलादपसारिते घटे घटविनाशः स्यात् ।
परमाणुश्यामताप्रतिबन्दी तु तस्या अपि सोपादानत्वेनैव निरस्तेति ।
अत्रोच्यते ।
यत्तावदविद्याया अनादित्वेनानिवृत्तिरिति सो ऽयं प्रसङ्गः स्वतन्त्रानुमानं वा ।
नाद्यः ।
अविद्यानादित्वस्य श्रुतियुक्तिसिद्धत्वेन विपयर्यापर्यवसानात् ।
न द्वितीयः ।
"विश्वमायानिवृत्तिःऽ"मायामेतां तरन्ति तेऽ"तरन्त्यविद्याम्ऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिविरुद्धत्वात् ।
अनादेरपि निवृत्तौ बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वाच्च ।
आत्मनो ऽपि निवृत्तिप्रसङ्गो बाधक इति चेन्न ।
व्याप्त्यभावात् ।
निवर्तकभावाभावाभ्यां विशेषोपपत्तेः ।
प्रमितनिवर्तकानभ्युपगमस्यानुचितत्वात् ।
अनादित्वेन निवर्तकाभावानुमानस्य बाधितत्वात् ।
एतेन निवर्तकाभावस्योपाधित्वम् तद्विपर्ययस्य प्रतिपक्षत्वं च समाहितम् ।
*1,450*
नन्ववयवतत्संयोगविनाशाभ्यां द्रव्यनाशो दृष्टस्तत्कथमत्र विनाश इति चेत् ।
कुतो ऽयमुभयाभ्युपगमः ।
एकैकपरिहारेणापि विनाशदर्शनादिति चेत् ।
तर्हि सादेरेवमस्तु ।
अनादेस्तृतीयो ऽपि प्रकारो ऽनुसर्तव्यः ।
प्रमितत्वादेव विनाशस्य ।
अनादेः कीदृशो विनाश इति चेत् ।
स्वरूपध्वंस एव ।
स्वोपादानगतोत्तरावस्था स्वोपादानमात्रत्वापत्तिरित्यादि कार्यविषयम् ।
नन्वविद्या चेन्निवर्तेत ।

तर्ह्येकमुक्तौ सर्वमुक्तिः स्यात् ।
न स्यात् ।
प्रतिजीवमविद्याभेदाङ्गीकारात् ।
अत्र विशेषः"स्वगुणाच्छादिकात्वेकाऽ; इत्यागमादनुसन्धेयः ।
*1,453*
$सिद्धान्तेबन्धनिवृत्तिसमर्थनम्$
स्यादेतत् ।
ब्रह्मविदामप्यविद्यानुवर्तते ।
तेन च श्रुतिस्मृतीनां प्रामाण्यम् ।
ब्रह्मसाक्षात्कारो ऽविद्यानिवर्तको न विवेकमात्रमिति चेन्न ।
तद्वतामपि संसारानुवृत्तिदर्शनात् ।
साक्षात्कृतब्रह्मणां सद्यः शरीरादिपाते वातपुत्रीयाः पौरुषेया ब्रह्मोपदेशाः प्रसज्येरन्निति ।
मैवम् ।
न स्मरति भवानुक्तार्थस्य ।
प्रसन्नः परमेश्वर एव बन्धविध्वंसं करोतीत्युक्तम् ।
नच साक्षात्कारस्तत्प्रसादसाधनम् ।
येन सो ऽपि कथं तेषां नेति पर्यनुयुज्येत ।
भक्तेः परावस्था हि तद्धेतुरुक्ता तत्सम्पत्तिश्च कार्यगम्या ।
परचित्तवृत्तीनामप्रत्यक्षत्वात् ।
प्रारब्धकर्मप्रतिबद्धो भगवत्प्रसाद इति तु मन्दम् ।
अचेतनानां कर्मणां स्वतन्त्रभगवत्प्रसादप्रतिबन्धकत्वायोगात् ।
*1,461*
तान्यपि तदिच्छाविशेषानुगृहीतानीति चेत् ।
भगवदिच्छयोर्विरोधप्रसङ्गात् ।
मोचकप्रसाद एवैवंरूप इति चेत् ।
तर्हि स एवापरिपूर्ण इत्येवागतम् ।
अन्यथा कथं प्रारब्धानामप्युपमर्दं वक्ष्यति ।
प्रारब्धप्रतिबन्धादिवादास्तूपचरितार्था एव ।
वस्तुतस्तु भगवानेव अनादेरपि बन्धस्य निवर्तक इति साधूक्तं"ज्ञानिनां मोक्षदश्च सःऽ; इति ।
ननु चानन्दः स्वरूपमेव ।
स चाविद्यावृतो ऽविद्यानिवृत्तौ स्वतः सिद्ध एव ।
अनुभवो ऽप्येवमेव ।
विषयित्वमप्यनुभवस्वभावो न त्वागन्तुको धर्मः ।
ततो मोक्षदानात्कथं पृथगानन्दादिदानम् ।
उच्यते ।
परमेश्वरशक्तिरेव जीवस्वरूपावरणं मुख्यम् ।
अविद्या तु निमित्तमात्रम् ।
ततो ऽविद्यायां निवृत्तायामपि नाशेषानन्दाभिव्यक्तिर्यावदीश्वर एव स्वकीयां बन्धशक्तिं न ततो व्यावर्तयति ।
अत एवानन्दह्रासवृद्धी वक्ष्येते इति ।
*1,467*
इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते
न्यायसुधा:
$बन्धमिथ्यात्ववर्णनम्$
एवं तावत्स्वमतेन सूत्रं व्याख्याय तत्परिशुद्धये परेषां भाष्यं दूषयति- बन्धमिथ्यात्वमित्यादिना ॥
मायावादिना हि कर्तृत्वभोक्तृत्वदोषसंसर्गक्रियाकारकफललक्षणस्य बन्धस्याऽत्मन्यारोपितत्वेन मिथ्यात्वं स्वभाष्यादौ वर्णितम् ।
तदनुपपन्नम् ।
बन्धमिथ्यात्वस्यासूत्रितत्वात् ।
असूत्रितार्थवर्णने च भाष्यलक्षणाभावेनाभाष्यत्वप्रसङ्गात् ।
सूत्रार्थो वर्ण्यते यत्र वाक्यैः सूत्रानुकारिभिः ।
स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुरिति हि भाष्यलक्षणमाचक्षते ।
अत्राह ।
द्विविधो हि सूत्रार्थः ।
श्रौत आर्थश्च ।
तत्राथातो ब्रह्मजिज्ञासेतिसूत्रे अनुवादत्वपरिहाराय शास्त्रे पुरुषप्रवृत्तिसिद्धये च कर्तव्येति पदमध्याहार्यम् ।
जिज्ञासापदं चानुष्ठानयोग्यस्यान्तर्णीतस्य विचारस्योपलक्षणमिति स्थिते साधनचतुष्ययसम्पन्नस्य ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इति सूत्रवाक्यस्य श्रौतो ऽर्थः सम्पद्यते ।
अर्थादधिकारिविशेषणमोक्षसाधनं ब्रह्मज्ञानमिति सिद्धयति ।
सन्निधानाच्च वेदान्तवाक्यविचार इति श्रुत्यर्थाभ्यां साधनचतुष्ययसम्पन्नस्य मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इति सूत्रवाक्यस्य तात्पर्येण प्रतिपाद्यो ऽर्थो ऽवगतः ।
एवंच शास्त्रे प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गतया ऽर्थतः सूत्रितस्य प्रयोजनादेरुपपादकं बन्धमिथ्यात्वमिति तदपि सूत्रार्थ एव ।
*1,470*
$बन्धमिथ्यात्वं प्रयोजनविषयोपपादकम्$
ब्रह्मज्ञानं हि सूत्रितमनर्थहेतुनिबर्हणम् ।
अनर्थश्च प्रमातृताप्रमुखं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च ।
तद्यदि वस्तुकृतं स्यान्न ज्ञानेन निबर्हणीयम् ।
यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकम् ।
तद्यदि कर्तृत्वं भोक्तृत्वमज्ञानहेतुकं स्यात्ततो ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनिबर्हणमुच्यमानमुपपद्येत ।
तेन सूत्रकारेणैव ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनिबर्हणं सूत्रयताविद्चाहेतुकं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं प्रदर्शितं भवति ।
विचारविषयतया च ब्रह्म सूत्रितम् ।
आत्मा च ब्रह्म ।
तस्य चाहं कर्ता भोक्तेति प्रतीयमानं रूपं यदि परमार्थिकं स्यात् तदासन्दिग्धतया विचारविषयता न स्यात् ।
तद्यदि कर्तृत्वादिरूपमविद्यारोपितम् ।
पारमार्थिकं निष्क्रयं निष्कलं ब्रह्मरूपं स्यात्ततो ऽस्य सन्दिधतया विषयतोच्यमानोपपद्यते ।
तेनात्मस्वरूपं विचारविषयं सूत्रयता सूत्रकृतैव कर्तृत्वाद्यतदाकारस्य मिथ्यात्वं सूत्रितं भवति ।
कर्तृत्वादेर्बन्धस्य मिथ्यात्वं च यावता विना नोपपद्यते तदपि सूत्रितमेव ।
न चैवमनेकार्थतादोषः ।
श्रौतार्थिकत्वभेदस्योक्तत्वात् सूत्रत्वाच्च ।
अलंकार एव ह्ययं सूत्रस्य यदनेकार्थत्वम् ।
यथाहुः ।
"अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ।
अस्तोभमनवद्यण् च सूत्रं सूत्रविदो विदुर्"इति ।
विश्वतोमुखमित्यनेकार्थतामाह ।
अन्यत्रापि ।
"लघूनि सूचितार्थानि स्वल्पाक्षरपदानि च ।
सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मणीषिण" इति ।
यावांत्सूचितः स सर्वो ऽप्येषामर्थ इति सूचितार्थानि ।
अतो यः कश्चिद् अर्थः शब्दसामर्थ्येनार्थवशाद्वा प्रतीयते स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलापस्तन्महिमाधिगतः ।
तदेवं विध्यपेक्षितेष्वधिकारिविषयप्रयोजनानुबन्धेषु सूत्राक्षिप्तप्रयोजनविषययोरुपपादकं बन्धमिथ्यात्वं प्रतिपादयद्युप्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्यादिभाष्यां सूत्राथर्सङ्गतमेव ।
*1,476*
स्यादेतत् ।
प्रथमप्रतिपन्नं श्रौतार्थमुल्लङ्घय चरमप्रतिपन्नमार्थिकार्थमेवोपपादयन्कथमकुशलो न स्यादिति ।
अत्रोच्यते ।
स्यादेतदेवम् ।
यदि युष्मदस्मादित्यादिभाष्यं प्रथमसूत्राक्षिप्तार्थस्यैवोपपादकं स्यात् ।
न चैवम् ।
किं नाम सकलतन्त्रा ऽर्थोपोद्घातो ऽपि प्रयोजनमस्य भाष्यस्य ।
तथाहि ।
अस्य शास्त्रस्यैदंपर्यं सुखैकतानसदात्मकूटस्थचैतन्यैकरसतासंसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिकं स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति ।
तच्चाहं कर्ता सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेनाबाधितकल्पेनावभासेन विरुद्धयते ।
अतस्तद्विरोधपरिहारार्थं ब्रह्मस्वरूपपिपरीतरूपमविद्यानिमित्तमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते तावज्जरद्गवादिवाक्यवदनर्थकं प्रतिभाति ।
अतस्तन्निवृत्त्यर्थमविद्याविलसितमब्रह्मस्वरूपत्वमात्मन इति प्रथममेव प्रेक्षावत्प्रवृत्तये प्रतिपादनीयम् ।
तदनेन भाष्येणोच्यत इति ।
*1,479*
तदेतदादिभाष्यस्य सङ्गतित्रयमप्यसङ्गतम् ।
तथा हि ।
यत्तावदुक्तं सूत्रितप्रयोजनाक्षिप्तं बन्धमिथ्यात्वमिति ।
तदसत् ।
यत्खलु प्रमितमप्यनुपपद्यमानं स्वोपपत्तये यदपेक्षते तत्तदाक्षिपति नान्यत् ।
यथा जीवतो देवदत्तस्य गृहे ऽभावो बहिर्भावं न पुनः शब्दानित्यत्वम् ।
तत्कस्य हेतोः ।
यतो गृहे ऽभावो बहिर्भावेनैवोपपद्यमानस्तमपेक्षते ।
एवंच प्रयोजनतयोक्ता मुक्तिर्यदि बन्धमिथ्यात्वामपेक्षेत तदा तदाक्षिपेत् ।
न चैतदस्तीत्याह- बन्धमिथ्यात्वमिति ॥

एवशब्देनान्यथैवोपपन्नतां सूचयति ।
कथम् ।
उक्तमेतत् ज्ञानात्प्रसन्नः ।
परमेश्वर एव बन्धनिवृत्तिं करोतीति ।
उपपद्यते च सत्यस्यापि प्रभुप्रसादान्निवृत्तिरिति वक्ष्यते ।
*1,483*
ननु दर्शनेन बन्धनिवृत्तिरुभयी दृष्टा ।
यथा सत्यस्यापि निगडादिबन्धस्य दर्शनजन्येन राजप्रसादेन ।
यथा च मिथ्याभूतस्य स्वाप्ननिगडबन्धस्य प्रबोधेनैव साक्षात् ।
तत्र ब्रह्मज्ञानात्संसारबन्धनिवृत्तिः सूत्रिता कं पक्षमवलम्ब्यतामिति सन्दिह्यते ।
तथाच अन्यथाप्युपपत्तिः स्यान्नान्यथैवोपपत्तिरिति ।
मैवम् ।
विशेषोक्तया निर्णयोपपत्तेरित्येतदर्थोपपादनायाज्ञानामित्युक्तमत्राप्यनुषञ्जनीयम् ।
तरति शोकमात्मविदिति सामान्यवचनं विशेषवचनेन बाध्यते ।
दृष्ट्वैव तं मुच्यत इति श्रुतिर्दर्शनमोक्षावन्तरा किञ्चिन्न सहत इति चेन्न ।
अवधारणस्यायोगव्यवच्छेदपरत्वोपपत्तेः ।
दर्शनजन्यादेवेश्वरप्रसादान्न पुनः कर्मादिहेतुकादित्यन्ययोगव्यवच्छेदपरत्वोपपत्तेश्चेति ।
*1,485*
$बन्ध्मिथ्यात्वं विनापि मुक्तिर्घटते$
अस्तु वा ज्ञानाद्बन्धनिवृत्तिः ।
तथापि बन्धमिथ्यात्वं नैवमुक्तिरपेक्षते ।
कथम् ।
नहि दृष्टसामर्थ्याज्ज्ञानाद्बन्धनिवृत्तिः ।
येन बन्धमिथ्यात्वमपेक्षेत ।
किन्त्वागम एव ज्ञानाद्बन्धनिवृत्तिं श्रावयति ।
प्रमिते च साध्यसाधनभावे का नामानुपपत्तिर्यच्छमनायोपपादकं मृग्यम् ।
ननु यथाग्नेयादीनां षण्णां यागानामपूर्वकारणभावे श्रुते ऽपि कालान्तरभाविप्रधानापूर्वसाधनत्वोपपत्त्यर्थं क्रमभावियागजन्यानि मध्यवर्तीन्यवान्तरापूर्वाणि कल्प्यन्ते ।
यथा वा श्रुतस्यैव यागस्य स्वर्गसाधश्रत्वस्योपपत्तये ऽपूर्वं कल्प्यते ।
तथा श्रुतोपपत्त्यर्थमेव बन्धमिथ्यात्वकल्पनमिति ।
मैवम् ।
वैषम्यात् युक्तं हि तत्रापूर्वकल्पनम् ।
यत्कालान्तरभाविन तत्कारणमिति नियमात् ।
न चेह तथास्ति ।
इहापि ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति नियमो ऽस्तीति चेन्न ।
सत्यस्यापि ज्ञानेन निवृत्तौ बाधकाभावेन तदनिश्चयात् ।
नच दर्शनादर्शनमात्रं व्याप्तेर्नियामकमिति वक्ष्यामः ।
नियतपूर्वक्षणवृत्तित्वशून्यमपि कारणमस्त्विति व्याहता शङ्कैव नोदेति ।
यन्निवृत्तये बाधकमुपन्यसनीयम् ।
सत्यस्यापि निवृत्तावात्मापि निवर्तेतेति चेन्न ।
व्याप्त्यभावात् ।
विपक्षे बाधकाभावाच्च ।
अनादेश्चाज्ञानस्य निवृत्तावात्मनो ऽपि निवृत्तिः किं न स्यात् ।
मिथ्याभूतमज्ञानमनाद्यपि निवर्तते ।
न सत्य आत्मेति चेत् ।
क्वेदमुपलब्धं भवता यत्सत्यं न निवर्तत इति ।
निवृत्तावनादित्वमप्रयोजकीकृत्य मिथ्यात्वं प्रयोजकीकुर्वताज्ञानस्य येन केनापि निवृत्तिः कस्मान्नेष्यते ।
किं ज्ञाननियमेन ।
ज्ञानमेवाज्ञानविरोधीति चेत् ।
हन्त तर्हि विरोधिसद्भाव एव निवृत्तौ प्रयोजक इति कुत आत्मनिवृत्तिः ।
*1,495*
$विवरणोक्तबाधकपरिहारः$
ननु ज्ञानेन सत्यं निवर्तमानं किं विषयगतं निवर्तते ।
उताश्रयगतम् ।
अथोभयगतम् ।
नाद्यः ।
यतश्चित्रावयविनि नीलविशिष्टद्रव्यज्ञानं स्वविषयं वा स्वविषयसमवेतं वा रसादिकं विरोधिनं वा पीतिमादिगुणं न निवर्तयति ।
न द्वितीयः ।
घटादिज्ञानेनात्मगतधर्माद्यनिवृत्तेः ।
न तृतीयः ।
आत्मनः शरीरविषयज्ञानेन शरीरात्मसम्बन्धानिवृत्तेरिति ।
मैवम् ।
उक्तोत्तरत्वात् ।
यदि ज्ञानमाश्रयगतं निवर्तयेत् तदा धर्मादिकमपि निवर्तयेदित्यत्र व्याप्त्ययोगात् ।
विपक्षे बाधकाभावाच्च ।
घटादिज्ञानं धर्माद्यविरोधि ।
आत्मयाथात्म्यज्ञानं तु बन्धविरोधीति वैषम्याच्च ।
आत्मयाथात्म्यज्ञानस्यैवापादनविषयतायामिष्यापादनम् ।
चित्रावयविनि नीलविशिष्टद्रव्यज्ञानं तु मिथ्याज्ञानमेव ।
नापि तत्र पीतिमगुणो ऽस्ति ।
एकमेव हि चित्रं नाम रूपमाश्रयव्याप्यवृत्तीति पदार्थविदः ।
*1,513*
$मुक्तिः बन्धमिथ्यात्वं नैवापेक्षत$
अस्तु वा ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति व्याप्तिस्तथात्रप बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते ।
किन्तु बन्धस्याज्ञानतत्कार्ययोरत्वमेवेति तदेव वर्णनीयम् ।
अध्यासवर्णनस्य का सङ्गतिः ।
अज्ञानस्य मिथ्यात्वं तु कपोणिगुडायितम् ।
निराकरिष्यमाणत्वात् ।
*1,515*
अपि च सत्यस्यापि विषस्य गरुडध्यानेन निवृत्तिदर्शनाद्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते ।
विषं न सत्यमिति चेन्न ।
तथा सति नीलविशिष्टद्रव्यादेरपि तवासत्यत्वेन तन्निवृत्त्यापादनस्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् ।
सत्यम् ।
तदपि मम मिथ्या ।
पराङ्गीकारेण त्वापादनमिति चेत् ।
तर्हि तदेव न ज्ञानान्निवृत्तमिति न मिथ्याभूतस्यापि ज्ञानान्निवृत्तिः ।
मिथ्याभूतं विरोधिज्ञाननिवर्त्यमिति चेन्न ।
विशेषणवैयर्थ्यात् ।
अविरोधादेवात्मनो ऽनिवृत्तिसम्भवात् ।
मिथ्यात्वमङ्गीकृत्यापि विरोधो ऽङ्गीकार्यः ।
ततो वरं स एव प्रयोजक इत्यङ्गीकारो लाघवात् ।
ज्ञानविरोधित्वं मिथ्याभूतस्यैवेति चेन्न ।
प्रमाणाभावात् ।
दर्शनादिति चेत् ।
तर्ह्यागमेन सत्यस्यापि भवत्केन वार्यते ।
नच दर्शनमात्रं व्याप्तेर्नियामकम् ।
ध्यानं मानसीक्रिया न ज्ञानमिति चेन्न ।
यदि क्रियापरिस्पन्दः स तर्ह्यतीन्द्रियाश्रितो ऽतीन्द्रिय इत्यपरोक्षावभासविरोधो रूपरहितत्वेन तदवभासविरोधश्च ।
यदि च मानसी सृष्टिरिति मतम् अनुमतमेतत् ।
श्रवणदर्शनादिजनितमानसवासनामयस्य वस्तुनो मनसावलोकनं ध्यानमित्यङ्गीकारात् ।
अतीन्द्रियोपादानकस्यापि द्रव्यस्यैन्द्रियकत्वं तृयणुकादेरिवोपपद्यते ।
नीरूपाद्वायो रूपवतस्तेजसो जन्म वेदान्तिनां प्रसिद्धमेव ।
तार्किकादीन्स्त्वारम्भवादनिराकरणेन तोषयिष्यामः ।
एवंच ध्यायतेश्चिन्तार्थतापि स्मृतिसिद्धासिद्धा ।
अत एव क्रियामानसवदिति सूत्रविरोधो ऽपि परिहृतः ।
विधिजन्यपुरुषेच्छाप्रयत्ननिरपेक्षमेव सर्वत्र ज्ञानस्य पुष्कलकारणम् ।
अनिच्छतो ऽप्यनिष्यज्ञानदर्शनात् ।
तत्कथमिदं ज्ञानमिति चेन्न ।
विधेः साध्यसाधनभावमात्रज्ञापनेन चरितार्थत्वात् ।
इच्छाप्रयत्नयोश्च संस्कारोद्बोधे कृतार्थत्वान्मानसवस्त्ववलोकने व्यापाराभावात् ।
चक्षुश्चलननिरासवन्मनोविक्षेपनिरासे वा तदुपयोगः ।
*1,525*
किञ्च सेतुदर्शनादिना पापादिनिवृत्तिः सुप्रसिद्धा ।
मध्ये ऽदृष्टकल्पनायां तु न प्रमाणमस्ति ।
अन्यथा प्रकृते ऽप्यदृष्टकल्पनायां तु न प्रमाणमस्ति ।
अन्यथा प्रकृते ऽप्यदृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् ।
अदृष्टसाध्यत्वे मोक्षस्यानित्यताप्रसक्तिरिति चेत् ज्ञानजन्यत्वे ऽपि साम्यात् ।
ज्ञानजन्यत्वे ऽपि प्रध्वंसत्वान्नानित्यत्वमिति चेत् ।
समानमेतददृष्टसाध्यत्वे ऽपीति ।
*1,530*
अपि च बन्धविध्वंसलक्षणत्वाद्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते ।
किं नाम सत्यत्वमेव ।
नहि मिथ्याभूतस्य शशविषाणादेर्ध्वंसो ऽस्ति ।
ननु यथा मिथ्याभूताच्छशविषाणादेर्व्यावृत्तौ ध्वंसः सत्ये पर्यवस्यतीति भवतोच्यते ।
तथा सत्याच्चिदात्मनो ऽपि व्यावृत्तौ मिथ्याभूते पर्यवस्यतीति मयापि वक्तुं शक्यत एव ।
सत्यमापाततस्तथा तथाप्यपि सौत्री अर्थापत्तिः सन्देहास्कन्दिता कुण्ठितैव ।

अनिर्वाच्यनिरासेन निश्चयमपि भवतो जनयिष्यामः ।
बन्धबाध एव मुक्तिरिति चेत् ।
नैवं श्रुतिसूत्रे वदतः ।
तरति शोकमित्यादौ विपरीताभिधानात् ।
विमुक्तश्च विमुच्यत इति श्रुतार्थापत्तिस्तु भाष्यकृतैवान्यथोपपादिता ।
*1,535*
अपि चैवम्- उक्तिर्ब्रह्मज्ञानं जीवगतं बन्धं निवर्तयतीति सौत्री प्रयोजनोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते ।
यदि जीवज्ञानं जीवगतस्य बन्धस्य निवर्तकमिति प्रयोजनोक्तिः सूत्रे स्यात्तदा कथञ्चिदपेक्षेतापि बन्धमिथ्यात्वम् ।
नचैवं सूत्रकृदाह- नहि शुक्तिकायामारोपितं रजतं घटज्ञानान्निवर्तते ।
ब्रह्मज्ञानं नाम त्वंपदार्थस्य जीवस्य तत्पदार्थेन ब्रह्मणैक्यानुभव इति तु स्वगोष्ठीनिष्ठं प्रलापमात्रम् ।
निराकरिष्यमाणत्वात् ।
*1,536*
अपि च यदि बन्धमिथ्यात्वं यदि च ज्ञानमात्राद्बन्धबाधः ।
तदा ज्ञाने सति किमपि मुक्तिर्नैवापेक्षत इति सद्य एव साक्षात्कृतब्रह्मणां शरीरादिनिवृत्तिः प्रसज्येतेत्यर्थापत्तेस्तर्कविरोधः ।
एतच्च तृतीये प्रपञ्चयिष्यामः ।
एवं सूत्रितप्रयोजनाक्षिप्तं बन्धमिथ्यात्वमिह वर्णितमित्येतन्निराकृतम् ।
*1,538*
अथवा विषयोक्तयाक्षिप्तमित्येतदनेन निराचष्टे ।
एवमुक्तिः सौत्री ब्रह्मणो विषयत्वोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते ।
यदि हि सूत्रे जीवात्मनो विषयतयोक्तिः स्यात्तदा सा तस्य सन्दिग्धतासिद्धये कतृत्वादिबन्धमिथ्यात्वं कथञ्चिदपेक्षेतापि ।
ब्रह्मैव ह्यत्र विषयतयोच्यते ।
नह्यन्यस्य सन्दिग्धतयान्यस्य विचारविषयतोपपद्यते ।
अतिप्रसङ्गात् ।
आत्मैव ब्रह्मेत्येतां तु दुराशामपाकरिष्यामः ।
यद्वा सकलतन्त्रार्थोपोद्घातः प्रयोजनं युष्मदस्मदित्यादिग्रन्थस्येत्येतदनेनापाकरोति ।
तथा हि ।
एवमुक्तिः सकलजगज्जन्मादिनिमित्तत्वलक्षणं समस्तजीवजडात्मकात्प्रपञ्चदत्यन्तव्यावृत्तं ब्रह्मैवाशेषवेदप्रतिपाद्यमित्येवं तत्तु समन्वयादित्यादिकोक्तिर्जीवगतबन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते ।
एषा हि ब्रह्मण्येव प्रमाणाभासप्रतिपन्नस्य जीवाभेदादेरेव मिथ्यात्वमपेक्षते ।
यदि हि जीवस्य ब्रह्मतायां सकलवेदान्तपर्यवसानं प्रतिपादयितुमिदं शास्त्रं प्रवृत्तं स्यात्तदा विरोधशान्त्यै बन्धमिथ्यात्वापेक्षा ।
न चैवम् ।
यथा चैतत्तथा वक्ष्यामः ।
नन्वपेक्षायाः पुरुषधर्मत्वात्कथमेतत् ।
इत्थम् ।
प्रमितस्यानुपपद्यमानस्यार्थस्यैवोपपादकाक्षेपशक्तिरपेक्षात्रोच्यत इति ।
एवञ्च ज्ञानद्बन्धनिवृत्तेर्बन्धमिथ्यात्वेन विनानुपपद्यमानत्वाभावान्न तदाक्षेपकत्वमित्युक्तम् ।
*1,542*
मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः

न्यायसुधा:
$मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरोधः$
दूषणान्तरं चार्थापत्तेराह- मिथ्यात्वमपीति ॥
न केवलं बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते किं नाम बन्धस्य मिथ्यात्वं नास्तीत्यपिसम्बन्धः ।
नन्वेतदनुपपन्नम् ।
प्रमाणं हि स्वमहिम्नैवार्थं व्यवस्थापयति ।
न पुनः प्रागर्थसिद्धिमपेक्षते ।
तथात्वे वा प्रमाणवैयर्थ्यं पूर्वप्रमाणस्यापि तथात्वेनानवस्था च स्यात् ।
अतः प्रागाक्षेप्यासिद्धिरर्थापत्तेर्भूषणमेव ।
प्रवृत्तायां त्वर्थापत्तौ नापेक्ष्यासिद्धिः प्रमितत्वादेव ।
एवं तर्हि परिचितचरपुरुषस्य दिवाभुञ्जानस्य पीनत्वमनुपपद्यमानं रसायनसिद्धिं योगर्द्धिं वा कस्मान्नाक्षिपेत् ।
तदसिद्धिरपि प्रागर्थापत्तिप्रवृत्तेरलङ्कार एव ।
उत्तरकालं तु नास्त्येवेति चेत् ।
न ।
वैषम्यात् ।
नहि रसायनसिद्धयाद्यसिद्धतया नार्थापत्तिप्रमेयम् ।
अपि तर्हि परिचितचरे पुरुषे प्रमाणबाधिततया ।
असिद्धं साधयति प्रमाणं न तु प्रमाणविरुद्धमिति हि प्रसिद्धम् ।
एषा खल्वर्थापत्तिसामग्री ।
यदाक्षेपकस्य प्रमितत्वमनुपपद्यमानत्वं च ।
आक्षेप्यस्याप्युपपादकत्वं प्रमाणाविरुद्धत्वं च ।
अत एवाप्रमितत्वमनुपपत्त्यभावो ऽन्यथाप्युपपत्तिरन्यथैवोपपत्तिः प्रमाणविरुद्धार्थत्वं चेत्यर्थापत्तिदूषणानीति ।
सत्यम् ।
वयमपि हि बन्धमिथ्यात्वमहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव नार्थापत्तिप्रमेयमिति ब्रूमः ।
तदिदमुक्तं प्रत्यक्षविरोधत इति ।
प्रत्यक्षविरोधतो ऽपीति वा योजना ।
तेन प्रमाणान्तरविरोधं समुच्चिनोति ।
चेष्यादिलिङ्गैरहमित्येव यो वेद्य इत्याद्यागमैश्चात्मनः कर्तृत्वाद्युपेतस्यैव प्रमितत्वात् ।
अथवा ऽर्थापत्तेराभासत्वेनानाक्षिप्तबन्धमिथ्यात्वं वर्णयत्परेषां भाष्यमनुपयुक्तमित्युक्तम् ।
अयुक्तमपि प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वादित्यनेनोच्यते ।
ननु प्रत्यक्षं बन्धस्वरूपमात्रं गोचरयति न तु तस्मिन् मिथ्यात्वाभावम् ।
अतो ऽर्थापत्तेर्भाष्यकारीयस्य वा तन्मिथ्यात्वव्युत्पादनस्य कथं प्रत्यक्षविरोधः ।
मैवम् ।
प्रत्यक्षं खलु बन्धं गोचरयदस्तीति नास्तीति वा गोचरयेत् ।
उभयोदासीनस्य ज्ञानस्यादशर्नात् ।
आद्ये ऽस्तित्वं मिथ्यात्वाभावश्चेत्यनर्थान्तरमिति कथं न प्रत्यक्षविरोधः ।
द्वितीये ऽनुभवविरोधस्तद्व्युत्पादनवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च ।
*1,546*
मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्याग्रतो भवेत्
न्यायसुधा:
$नेह नानास्तीति श्रुत्यर्थविचारः$
स्यादेतदेवम् ।
यदीदं प्रत्यक्षं तत्त्वावेदकं भवेत् ।
न चैतदस्ति ।
समस्तोपाध्यनवच्छिन्नानन्तानन्दचैतन्यैकरसमुदासीनमेकमेवाद्वितीयं खल्वात्मतत्त्वं नेहनानास्ति किञ्चनेत्यादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु गीयते ।
न चैतान्युपक्रमादिवशादीदृगात्मतत्त्वमभिदधति तत्पराणि सन्ति शक्यानि केनाप्युपचरितार्थानि कर्तुम् ।
तद्विरुद्धं च प्रादेशिकमनेकविधदुःखादिप्रपञ्चोपप्लुतमात्मानमादर्शयत्प्रत्यक्षं कथमुपप्लवो न भवेत् ।
येयं चैतन्यस्य स्वत एव स्थितलक्षणब्रह्मरूपतावभासं प्रतिबध्य जीवत्पापादिकविद्याकमर्पूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्रभित्तिरनादिरनिर्वाच्यविद्या ।
तस्याः परमेश्वराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेषो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रयः कर्तृत्वभोक्तृत्वैकाधारः कूटस्थचैतन्यसंवलनसञ्जातज्योतिरपरोक्षो ऽहङ्कारः ।
सच चिदात्मनो बुद्धया निष्कृष्ट वेदान्तवादिभिरन्तःकरणं मनो बुद्धिरहंप्रत्ययीति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्रित्य गीयते ।
परिस्पन्दशक्तया च प्राण इति ।
तदुपरागनिमित्तं मिथ्यैवात्मनः कर्तृत्वादिकं प्रतिभाति ।
स्फटिकमणेरिवोपधाननिमित्तो लोहितिमा ।
तदेवमहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षे श्रुत्यादिविरोधेन पूतिकूष्माण्डीकृते बन्धमिथ्यात्वव्युत्पादनमुपपन्नतरमित्यत आह- मिथ्यात्वं यदीति ॥
भेवेदेतन्नेहनानेत्यादिवाक्यविरोधेन प्रत्यक्षमाभासीकृत्य बन्धमिथ्यात्ववर्णनम् ।
बालजनमनोहरा चैषा प्रक्रिया ।
यदि तद्वाक्यमुक्तविधात्मतत्त्वपरं स्यात् ।
न चैवम् ।
तथाहि ।
किमापाततः प्रतिपन्न एव वाक्यार्थः ।
अथवोपक्रमोपसंहारावभ्यासो ऽपूर्वता फलम् ।
अथर्वादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णय इत्याद्युक्तलिङ्गानुगुणस्तदविरुद्धश्च ।
नाद्यः ।
मीमांसावैयर्थ्यापत्तेः ।
द्वितीये तु कथमिदं वाक्युक्तलक्षणात्मतत्त्वपरं स्यात् ।
उपक्रमादिलिङ्गेषु बलवत्योपपत्त्या विरुद्धत्वात् ।
अत एव ह्यसतः सदजायतेत्यादिवाक्यप्रतिपन्नो ऽर्थः कुतस्तु खलु सोम्यैयं स्यात्कथमसतः सञ्जायेतेत्युपपत्तिविरुद्धस्त्यज्यते ।
वक्ष्यति च भगवन्सूत्रकारो ऽभिमान्यधिकरणे मृदब्रवीदित्यादिवाक्यात्प्रतीतमप्यर्थमुपपत्तिविरुद्धं परित्यज्यार्थान्तरम् ।
कथमत्रोपपत्तिविरोध इति चेत् ।
एवं यदि दुःखादेरात्मातिरिक्तस्य समस्तस्य मिथ्यात्वं श्रुत्यादिबलेन स्यात्तर्हि तस्य श्रुत्यादिवाक्यस्य तावन्मिथ्यात्वं भवेत् ।
आत्मातिरिक्तत्वात् ।
अन्यथा स्वस्मिन्नेवास्य प्रामाण्यं प्रतिहतमिति न कञ्चिदर्थं प्रतिपादयेत् ।
यदि चेदं वाक्यं मिथ्या स्यात्तथापि न दुःखादेर्मिथ्यात्वं प्रतिपादयेत् ।
मिथ्याभूतस्य वन्ध्यासुतवचसः साधकत्वादर्शनात् ।
तदेवमस्य वाक्यस्य मिथ्यात्वामिथ्यात्वयोर्बन्धमिथ्यात्वप्रतिपादनासामथ्र्यात्प्रत्यक्षबाधकत्वानुपपत्तेर्न दुःखादिबन्धमिथ्यात्वसिद्धिरिति ।
*1,556*
तत्त्वविदो वदन्ति ।
सर्वो ऽपि हि बन्धो बुद्धीन्द्रियशरीरविषयतद्धर्मलक्षणो ऽस्माभिरप्यात्मन्यारोपित एवेत्यङ्गीक्रियते ।
यथोक्तं भाष्यकृता ।
प्रमादात्मकत्वाद्बन्धस्येति ।
अतः किन्निबन्धनो बन्धमिथ्यात्वनिरासे निबर्न्धः ।
सत्यम् ।
तथाप्यस्त्यत्र दर्शनभेदः ।
एवं खल्वध्यात्मविदां दर्शनम् ।
क्रियाज्ञाने प्रति कारकान्तराप्रयोज्यत्वादिलक्षणं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च परमेश्वरायत्तमात्मनि स्वतो विद्यत एव ।
क्रियावेशादिरूपया विक्रियया विनाशाद्यहेतुत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
तस्यापरायत्तत्वावभासो ऽविद्यानिमित्तको भ्रमः ।
अविद्यादिकं च स्वरूपेणात्मसम्बन्धित्वेन च सदेव ।
एवं बुद्धीन्द्रियशरीरविषयाः स्वरूपसन्त एवेश्वरवशा अप्यविद्यादिवशादात्मीयतयाध्यस्यन्ते ।
परायत्तात्मीयताप्यस्त्येव ।
तांश्चात्मनो विविक्तानपि विस्पष्टतयानुपलभमानस्तद्धर्मान्दुःखादींत्सत्यानेवात्मीयत्वेन पश्यंस्तत्कृते नीचोच्चत्वलक्षणे विकृती सत्ये एव प्रतिपद्यते ।
ततो रागद्वेषाभ्यां प्रयुक्तस्तद्विनिवृत्तये यत्करोति तदप्येतादृगेवातनोतीत्यनेकयोनिषु बम्भ्रमीति ।
न क्वाप्यात्यन्तिकं तदुपशमं लभते विना परमपुरुषाराधनादिति ।
मायावादिनस्तु दुःखादिकं स्वरूपेणापि मिथ्येति मन्यन्ते ।
यदवोचत् ।
सत्यानृते मिथुनीकृत्येति ।
अतस्तन्निराकरणनिर्बन्धो युक्त एवेत्येतत्परिभावयितुं बन्धमिथ्यात्वमिति संमुग्धे प्रस्तुते ऽपि दुःखादेरिति निष्कृष्टोक्तम् ।
स्वातन्त्र्यादेर्नान्यो ऽतो ऽस्तिकर्तेत्यादिश्रुतिबाधितत्वात् ।

नहि सर्वमिथ्यात्वश्रुतेरिवास्याः कश्चिद्विरोधो ऽस्ति ।
वक्ष्यति चैतत्तत्र तत्र सूत्रकारः ।
*1,565*
यदपि परेणात्मानात्मनोरितरेतराध्याससमर्थनाय तमेतमविद्याख्यमात्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा लौकिकाः प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि इत्यादिना प्रमाणान्तरमादर्शितम् ।
तदनेनैव निरस्तम् ।
अत्र हि प्रमातृप्रमाणप्रमेयकर्तृकर्मकार्यभोक्तृभोग्यभोगलक्षणव्यवहारत्रयस्य शरीरेन्द्रियादेष्वहंममाध्यासपुरःसरत्वप्रदर्शनेन व्यवहारकार्यलिङ्गकमनुमानं व्यवहारान्यथानुपपत्तिर्वाध्यासे प्रमाणमुक्तम् ।
नचानेनान्तःकरणशरीरेन्द्रियविषयाणां तद्धर्माणां दुःखादीनां च मिथ्यात्वं सिद्धयति ।
स्वरूपसतामपि तादात्म्यतत्सम्बन्धित्वाभ्यामारोपेणैव व्यवहारोपपत्तेः ।
नचारोपितत्वमात्रेण मिथ्यात्वम् ।
आत्मनो ऽप्यन्तःकरणादिष्वारोपितत्वेन मिथ्यात्वप्रसङ्गात् ।
अङ्गीकृतश्चान्तःकरणादिषु परेणात्माध्यासः ।
यथोक्तम् ।
तं प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिष्वध्यस्यतीति ।
चेतनस्याचेतने स्वरूपाध्यासाभावात्संसृष्टतयैवाध्यासात्तन्मात्रेणैव सकललौकिकवैदिकव्यवहारोपपत्तेर्न मिथ्यात्वमिति चेत् सममचेतनस्यापि ।
यदत्र केनचित्प्रलपितम् ।
इतरेतराध्यासे ऽपि देहेन्द्रियादिप्रपञ्चस्य बाधनं श्रुतियुक्तिभिरुपपादयिष्यते ।
चिदात्मा तु श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणतदविरुद्धन्यायनिर्णीतो ऽबाधित इति ।
तदसत् ।
प्रपञ्चबाधकश्रुत्यादेनिर्राक्रियमाणत्वात् ।
युक्तीनां च निराकरिष्यमाणत्वात् ।
श्रुत्यादिसिद्धत्वे च मिथ्यात्वस्य तमेतमविद्याख्यमित्यादि व्यथर्मापद्येत ।
न खलु को ऽपि वादी वदति ।
केनापि रूपेण शरीरादिकमात्मनि नाध्यस्तमिति ।
येनाध्यासमात्रमुपपाद्येत ।
तादात्म्याध्यासं च निराकरिष्यत्याचार्यः ।
विना च तेन व्यवहारमुपपादयिष्यति ।
*1,574*
यदप्यहङ्कारस्थं कर्तृत्वादिकं तदुपरागादात्मनि चकास्तीति ।
तदयुक्तम् ।
अहंप्रत्ययस्यात्मविषयत्वात् ।
ननु तथा सति सुप्तावप्यहमुल्लेखः स्यात् ।
तदाऽत्मनः स्वप्रकाशतया प्रकाशमानत्वात् ।
नचाविद्याकार्यस्यापि तदानीं प्रतीतिप्रसङ्गः ।
सुप्तावविद्यायाः समुत्खातितनिखिलपरिणामत्वेन तदभावादिति ।
मैवम् ।
सुप्तावप्यहमवभासस्येष्टत्वात् ।
तथा सति स्मर्येत ह्यस्तन इवाहङ्कारः ।
अनुभूते स्मृतिनियमाभावे ऽपि स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति चेन्न ।
सुखमहमस्वाप्समिति सुप्तोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात् ।
तदा विशेषतः स्मर्येति चेत् ।
किं स्पष्टं स्मरणमापाद्यते ।
उत विषयविशेषोपरक्तम् ।
आद्ये त्विष्यापादनम् ।
न द्वितीयः ।
अविषयजन्यत्वात्सौषुप्तिकसुखस्य ।
न चायमस्ति नियमो यत्स्मर्यमाणमशेषसम्बन्धिविशेषसहितं स्मर्यत इति ।
अत एव मुख्यसुखतदनुभवे बाधकाभावाददुःखाभावविषयकत्वकल्पनं परामर्शस्यापास्तम् ।
*1,581*
यत्त्वथातो ऽहङ्कारादेशो ऽथात आतमादेश इत्यात्माहङ्कारयोर्भेदवचनं तद्भाष्यकृतैवान्यथा व्याख्यातम् ।
वक्ष्यति च सूत्रकारः सैव हि सत्यादय इति ।
कथमन्यथाहङ्कारस्य सर्वगतत्वमुपपद्येत ।
महाभूतान्यहङ्कार इत्यादिस्मृतिसिद्धस्त्वहङ्कारो यद्यप्यात्मनो भिन्नः ।
तथापि नासावहं कर्तेत्युल्लेखविषयः ।
तथा सति अहंब्रह्मास्मीत्यादावपि तथात्वप्रसङ्गात् ।
अत्रापि यः स्थाणुः स पुरुष इतिवद्वयख्यानमिति चेन्न ।
तदाऽत्मानमेवावेदहंब्रह्मास्मीति निरवद्यस्य ब्रह्मणो ऽप्यहमुल्लेखदर्शनात् ।
"मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति तेऽ; इति स्वप्रपन्नमायानिरसनसमर्थस्येश्वरस्याप्यहं सर्वस्य प्रभव इत्याद्युल्लेखोपलम्भाच्च ।
स्पष्ट एव शब्दतो ऽप्यनयोर्भेदः ।
यत्प्रकृतिपरिणामवाचि मकारान्तमव्ययमहंपदं न जातु तदात्मनि प्रयुज्यते ।
यच्चात्मवाचि दकारान्तास्मच्छब्दजं तन्न कदाचिदपि मायापरिणामे प्रयुज्यत इति ।
तदेवं सर्वमिथ्यात्वपरत्वे श्रुतेरेव मिथ्यात्वप्रसङ्गेनासाधकत्वापत्तौ दुःखादिबन्धमिथ्यात्वासिद्धया न प्रत्यक्षमतत्त्वावेदकमिति ।
नन्वग्रत इति कथम् ।
नेहनानेतिवाक्येनात्मातिरिक्तं सकलमपि मिथ्येत्येकैव बुद्धिरुत्पद्यते ।
नच बुद्धेर्विरम्यव्यापारो ऽस्ति ।
यावत्स्वविषयगोचराया एव तस्याः समुत्पादात्तदतिरिक्तव्यापाराभावादिति ।
सत्यम् ।
वाक्येन सकृदेव जातायाः सकलमिथ्यात्वविषयाया बुद्धेः प्रामाण्यावधारणाय परीक्षकबुद्धय एव तद्विषयं बुद्धया विभज्य क्रमेणावगाहन्त इत्यदोषः ।
समानमेतद्यावज्जीवमहं मौनीत्यादिवाक्यप्रामाण्यचिन्तायामिति ।
*1,586*
मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः

न्यायसुधा:
$असतः साधकत्वभङ्ग$
ननु श्रुत्यादेर्मिथ्यात्वे ऽपि साधकत्वं सम्भवति ।
मया मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वाभ्युपगमादित्यत आह- मिथ्याया इति ॥
याः श्रुत्यादिवाचो मिथ्या तासामिति योजना ।
विभक्तिप्रतिरूपकं वा मिथ्याया इत्यव्ययम् ।
अयमभिसन्धिः ।
नेहनानेत्यादिवाक्यैः किं पुमान्निश्चिताद्वैतो बोध्यते ।
उत तद्विपरीतः ।
नाद्यः ।
वैयर्थ्यात् ।
द्वितीयस्तु सत्यस्यैव साधकत्वमिति मन्यमानो यदीदं वाक्यं सकलमिथ्यात्वं प्रतिपादयेत्तदा सकलान्तर्गतत्वात्स्वयमपि मिथ्या स्यात् ।
यथा"शब्दो ऽनित्यःऽ; इतिशब्दो ऽनित्यः ।
यदि चैतद्वाक्यं मिथ्या स्यान्न कस्याप्यर्थस्य साधकं स्यादित्यनिष्यप्रसङ्गं पश्यन्कथं त्वदभ्युपगममात्रेण स्वतर्कस्य विरुद्धतां प्रतिपद्येतेति ।
ननु वाक्यस्य साधकत्वं नाम पदार्थसंसर्गप्रमितिजनकत्वम् ।
तत्क्वचित्पददोषेण विहन्यते ।
क्वचित्सङ्गत्यग्रहणात्क्वापि तद्विस्मरणात्कदाचिकाङ्क्षादिविरहात्कुत्रचिद्विपरीतप्रतिपादनेन ।
तदत्रापि नेहनानेत्यादिवाक्ये साधकत्वाभावमापादयता पददोषाद्यन्यतममेवापादकमुपादेयम् ।
किं मिथ्यात्वेन ।
तत्किमविद्यमानस्यापि वाक्यस्य निर्दोषपदावयवत्वादिकं विद्यत इति वक्तुमुद्यतो भवान् ।
एवंच वदता भवता कस्मिंश्चन विप्रतिपन्ने ऽर्थे वन्ध्यासुतवचनं प्रमाणयन्तं प्रतिवादिनं प्रति नूनं पददोषादिकमेवोपपाद्य साधकत्वं दूषयिष्यते ।
स्वरूपस्यैवाभावेनासाधकत्वे सिद्धे किं तत्र चरमभाविन्या पददोषादिचिन्तया ।
नहि शब्दे ऽविद्यमानत्वेनैव चाक्षुषत्वस्यानित्यत्वसाधकत्वाभावे सिद्धे किं तत्र चरमभाविन्या पददोषादिचिन्तया ।
नहि शब्दे ऽविद्यमानत्वेनैव चाक्षुषत्वस्यानित्यत्वसाधकत्वाभावे सिद्धे व्याप्तिचिन्ता क्रियत इति चेत् ।
समं प्रकृते ऽपि ।
ननु मा भूत्प्रतिवाद्यपेक्षया तर्कस्य विरुद्धता ।
वाद्यपेक्षया तु भविष्यति ।
मैवम् ।
वादिनापि हि श्रुतिवाक्येनात्मातिरिक्तस्याखिलस्य मिथ्यात्वं प्रतिपद्य मिथ्याभूतस्यापि साधकत्वमिति प्रतिपत्तव्यम् ।
सो ऽपि हि प्राक् सकलमिथ्यात्वबोधात्प्रतिवादितुल्य एव ।
तथाच श्रुतेः सर्वमिथ्यात्वप्रतिपादकत्वे मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वं प्रतीत्य तद्विरोधेन तर्को निरसनीयः ।
तन्निरासे च श्रुतेः सर्वमिथ्यात्वप्रतिपादकत्वमित्यन्योन्याश्रयमनुत्तीर्णः कथमसावपि तर्कस्य विरुद्धतां प्रतिपद्येत ।
*1,592*
तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया ।
सता चेद् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम्

न्यायसुधा:
अथ मतम् ।
प्रत्यक्षादिकस्य साधकत्वं तावदनुभवसिद्धम् ।
तन्मिथ्यात्वं च श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चावगम्यते ।
मिथ्याभूतस्य साधकत्वमित्येषो ऽर्थः कुतः सिद्ध इति मा वोचः ।
एकज्ञानजनितसंस्कारसहकृतस्येतरप्रमाणस्यैव सुरभिचन्दनमितिवद्विशिष्टप्रत्ययजनकत्वोपपत्तेः ।
अथवोभयप्रतिसन्धातुरात्मनो विद्यमानत्वाद्दशर्नस्पर्शनाभ्यमेकार्थग्रहणवद्विशिष्टप्रतिपत्तिर्भविष्यति ।
एवंच प्रमाणेनैव मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वे सिद्धे विरुद्धस्तर्को न मदभ्युपगममात्रेणेत्येतद्दूषयितुं विकल्पेन पृच्छति- तच्चेति ॥
तदिति मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वम् ।
आत्मातिरिक्तस्य मिथ्यात्वमिवेति चशब्दः ।
सता वा प्रमाणेनेति सम्बन्धः ।
यदिदं मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वं साधयितुं त्वया प्रमाणद्वयसमाहारात्मकं प्रमाणमुपन्यस्यते ।
तन्मिथ्या सद्वेति प्रश्नार्थः ।
सत्त्वपक्षं दूषयति- सता चेदिति ॥
यद्यपि परेणाङ्गीचिकीर्षितत्वेन प्राधान्यान्मिथ्यात्वविकल्पः प्रथमं प्रश्नावसरे निर्दिष्यः ।
तथापि मिथ्यासत्ययोः सत्यमर्थतः प्रधानमिति तत्क्रमेण दूषणम् ।
सता चेदित्यतः परमात्मरूपेण तदन्येन वेति विकल्पः ।
प्रथमपक्षे वक्ष्याम इत्याद्यपक्षदूषणप्रतिज्ञानं चाध्याहार्यम् ।
आत्मेतरेण सतेति द्वितीयपक्षदूषणं द्वैतसिद्धिः स्यादिति ।
तथाचाद्वैतप्रतिपादकश्रुतेरुपपत्तिविरोध इति हृदयम् ।
न पुनरपसिद्धान्तमात्रे तात्पर्यम् ।
प्रक्रमाननुरूपत्वात् ।
श्रुतेरुपपत्तिविरोधेनाद्वैतप्रतिपादकत्वाभावस्य प्रक्रान्तत्वात् ।
मिथ्यात्वपक्षे दोषमाह- न सिद्धं चेति ॥
चशब्दो ऽवधारणे तुशब्दार्थो वा ।
सतो ऽन्यन्मिथ्याभूतं तु साधनं न सिद्धमेव ।
मिथ्याभूतस्य प्रमासाधनत्वं न सिद्धमेवेति यावत् ।
इदमुक्तं भवति ।
यो हि यन्मिथ्या न तत्साधकमिति व्याप्तिमङ्गीकृत्य श्रुतेर्मिथ्यात्वे असाधकत्वं प्रसञ्जयति स मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वमित्यर्थसाधनयोपन्यस्तप्रमाणस्यापि मिथ्यात्वे ऽसाधकत्वमापादयिष्यत्येव ।
तथाच अस्य प्रमाणस्य साधकत्वे सिद्धे मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वमित्यर्थसिद्धिः ।
ततश्च तर्कस्य विरुद्धतासिद्धिः ।
ततश्चास्य प्रमाणस्य साधकत्वसिद्धिरिति चक्रक्रमप्रसङ्गेन नैकस्यापि सिद्धिरिति ।
*1,605*
$असतः साधकत्वाभावे बाधकोद्धारः$
ननु च श्रुतिः स्वव्यतिरिक्तस्य दुःखादेर्मिथ्यात्वं प्रतिपादयन्ती कथमुपपत्तिविरुद्धेति चेत् ।
कृतो ऽयं श्रुत्यर्थसङ्कोचः ।
साधकत्वानुपपत्तिप्रमाणबलादिति चेत् ।
तर्हि प्रमितं विहाय मिथ्यात्ववादिनी कथं दुःखादिमिथ्यात्वमपि प्रतिपादयेत् तस्यापि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् ।
ननु च श्रुतिविरोधेन प्रत्यक्षमाभासीकर्तुं मयोपक्रान्तम् ।
तेनैव श्रुतिविरोधाभिधाने कथमितरेतराश्रयत्वं न स्यात् ।
श्रुतेरप्रामाण्ये बाधकाभावात्प्रत्यक्षप्रामाण्यम् ।
ततश्च तद्विरुद्धत्वेन श्रुतेरप्रामाण्यमिति ।
हन्त तवापि कथमितरेतराश्रयत्वं न स्यात् ।
श्रुतिप्रामाण्ये तद्विरोधेन प्रत्यक्षाप्रामाण्यम् ।
ततश्च बाधकाभावेन श्रुतिप्रामाण्यसिद्धिरिति ।
श्रुतेः प्रबलत्वान्नैवमिति चेन्न ।
तस्य दूष्टत्वात् ।
साधयिष्यते च प्रत्यक्षप्राबल्यम् ।
ननु चात्र श्रुतेः प्रत्यक्षविरोधमेवोपन्यस्य तत्प्राबल्यव्युत्पादनं कुतो न कृतम् ।
किमुपपत्तिविरोधव्युत्पादनेन ।
उच्यते ।
परेण ह्यत्राद्वैतपरत्वे तात्पर्यलिङ्गानुगुणत्वं महता प्रबन्धेनोपपादितम् ।
अतस्तद्विरोध एव परस्य विचाराकौशलप्रकटनाय व्युत्पादितः ।
उपक्रमादिविरोधस्य चैतदुपलक्षणम् ।
तं च व्युत्पादयिष्यामः ।
*1,607*
ननु मा भूत्तर्कस्य विरुद्धता ।
तथापि मिथ्याभूतो ऽपि स्वाप्नो ऽर्थः शुभाशुभयो रेखारोपितो वर्णो ऽर्थस्य प्रतिबिम्बं च बिम्बस्य स्फटिकलौहित्यं चोपाधानसन्निधानस्य वर्णदैर्घ्यादिकं चार्थभेदस्य सवितृसुषिरप्रभृतिचारिष्यस्य साधकमुपलब्धमिति प्रशिथिलमूलत्वेनाभासत्वम् ।
मैवम् ।
यतो ऽत्र, यत्साधकं न तन्मिथ्या, यच्च मिथ्या न तत्साधकम् ।
तथा हि ।
स्वप्नस्य तावज्ज्ञानार्थरूपस्य सत्यतां वक्ष्यति ।
रेखापि वर्णे पदमिवार्थे सङ्केतिता तं स्मारयतीति न किञ्चिदत्र मिथ्यास्ति ।
अत एव रेखामुपलभ्य वर्णमुच्चारयन्ति ।
प्रतिबिम्बस्य तु सत्यता परेणाप्यङ्गीकृता ।
विच्छेदस्यापि सत्यतामुपपादयिष्यामः ।
स्फटिकलौहित्यमप्येतेनैव व्याख्यातम् ।
दैर्घ्यादयो ऽपि ध्वनिष्विव वर्णेष्वपि स्वाभाविका एव ।
अन्यथा स्वरेष्विव व्यञ्जनेष्वपि ध्वानोपधानवशेन दीर्घादिप्रतिभासप्रसङ्गात् ।
न तथाविधध्वनिव्यङ्गं व्यञ्जनमिति चेन्न ।
तथात्वे वर्णेष्वेव विशेषो ऽङ्गीकार्यः स्यात् ।
स एव दैर्घ्यादिपदाभिधेयो भविष्यति ।
सवितृसुषिरप्रभृतिज्ञानमेवारिष्यसूचकम् ।
वक्ष्यते चैतत् ।
एवमन्यदप्यूहनीयमिति ।
तस्मात्पदवाक्यप्रमाणविदामग्रेसरेण परमास्तिकेन भगवता भाष्यकारेणोक्तो भगवति स्वरूपभेदाभाव एव श्रुत्यर्थो ऽवधेयः ।
*1,613*
$सिद्धान्ते नेह नानेति श्रुत्यर्थसमर्थनम्$
नन्वत्राप्यनुपपत्तिरेव ।
यतो नानेति नानाभूतः प्रपञ्चो ऽभिधीयते ।
नतु भेदः ।
तथात्वे नानात्वमिति स्यात् ।
मैवम् ।
मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादित्यादाविव भावप्रधाननिर्देशोपपत्तेः ।
भवितृप्राधान्ये ऽपि ब्रह्मणि नानाभूतावयवगुणकर्मादिनिषेधे नानात्वमेव निषिद्धं भवति ।
"सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसङ्क्रामतेऽ; इति न्यायात् ।
उभयनिषेधे गौरवात् ।
विशेषणस्य प्रथमप्राप्तत्वात् ।
अन्यथा तदुपादानवैयर्थ्यात् ।
"न जीर्णमलवद्वासाः स्नातकः स्यात्ऽ; इत्यादौ दर्शनाच्च ।
अत एवोक्तम् ।
"विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणेऽ; इति ।
यत्क्वचिद्विशिष्टविधिनिषेधाङ्गीकरणं तदगतिकयैव ।
सविशेषत्वं च ब्रह्मणो वक्ष्यामः ।
नन्वेवं सत्यप्राप्तप्रतिषेध इति चेन्न ।
आभासप्राप्तत्वात् ।
तथाच"न स्थानतो ऽपिऽ; इत्याद्यधिकरणपूर्वपक्षे दर्शयिष्यामः ।
परस्यैव स्वर्गापूर्वादिनिषेधो ऽप्राप्तत्वादनुपपन्नः ।
"एकमेवाद्वितीयम्ऽ; इत्यादौ सजातीयविजातीयस्वगतनानात्वनिषेधं व्याकुर्वता भवतापि समाधातव्यमेतत् ।
*1,624*
साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता ।
स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्या साधकता पुनः

तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः
न्यायसुधा:
$अविशेषस्य साधकत्वभङ्गः$
ननु यथा भवतो मिथ्याभूतस्य साधकत्वं न संमतम् ।
तथा मम सत्यस्य साधकत्वं न संमतम् ।
चैतन्यातिरिक्तस्य सत्यतानभ्युपगमात् ।
चैतन्यस्य च क्रियावेशशून्यस्य साधकत्वायोगात् ।
तत्र यथा मिथ्याभूतस्य साधकत्वानभ्युपगमेन श्रुतेर्मिथ्यात्वे ऽसाधकत्वप्रसङ्गान्न बन्धमिथ्यात्वसाधकतेत्युक्तं भवता ।
एवं मयापि सत्यस्य साधकत्वमनभ्युपगच्छता वक्तुं शक्यत एव ।
प्रत्यक्षस्य सत्यत्वे साधकत्वं न स्यात् ।
मिथ्यात्वं तु त्वयैव नोपेयते ।
ततश्च प्रत्यक्षस्यापि बन्धसत्यत्वसाधकत्वाभावात्"मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतःऽ; इत्यनुपपन्नमिति ।
एवंच प्रथममेव मतिकर्दमे कथारम्भणमशक्यमापद्येत ।
तेनाविचार्यैय तावत्प्रमाणसदसक्षत्त्वं विचार आरब्धव्य इति ।
मैवम् ।
दुःखादिसत्यताग्राहिणः प्रत्यक्षस्य सत्यत्वे ऽप्यविरोधात् ।
सतः साधकत्वं मया न स्वीकृतमित्युक्तमिति चेत्तत्राह- साधकत्वमिति ॥
तेन मायावादिना ।
भावरूपाज्ञानस्येति शेषः ।
हिशब्दो हेतौ ।
प्रसिद्धिद्योतको वा ।
मायावादिना खलु भावरूपाज्ञानं सिषाधयिषता"प्रत्यक्षं तावदहमज्ञो मामन्यं च न जानामीत्यपरोक्षावभासदर्शनात्ऽ; इत्यादिना तत्साधनाय साक्षिप्रत्यक्षं प्रमाणमङ्गीकृतम् ।
आश्रयप्रतियोगिज्ञानभूतमपि साक्षिचैतन्यमित्याद्युत्तरवाक्येन प्रत्यक्षस्य साक्षित्वावगमात् ।
एवंच साक्षिणाज्ञानसिद्धिमिच्छता परेण सतः साधकत्वं स्वीकृतमेव ।
साक्षिचैतन्यस्य सत्त्वात् ।
अतो मया सतः साधकत्वं नाङ्गीकृतमिति न शक्यते वक्तुम् ।
अस्माभिरपि दुःखादिबन्धसत्यतायां साक्षिप्रत्यक्षमेवोपन्यस्तमिति हृदयम् ।
अज्ञानवशादेव साक्षिणः साधकत्वं मयाङ्गीक्रियते ।
न स्वत इति चेन्न ।
इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् ।
न खलु साक्ष्यवभासादन्याज्ञानसत्ता तवास्ति ।
ततो ऽज्ञाने सति साक्षिणः साधकत्वसिद्धिस्तस्यां चाज्ञानसिद्धिरिति कथं नेतरेतराश्रयत्वम् ।
द्वयोरनादित्वान्नैवमिति चेत् ।
तर्ह्यज्ञानवशादिति रिक्तं वचः ।
नहि सर्वथा यद्यन्नापेक्षते तत्तदधीनमिति युज्यते ।
अपेक्षायां तु परस्पराश्रयानुत्तारः ।
*1,630*
एवमुभयवादिसम्प्रतिपन्नं प्रमाणं स्वमते ऽस्तीति दर्शयितुं सत्यस्य साक्षिणो ऽज्ञानसाधकत्वं पराभ्युपगतमुपन्यस्तम् ।
साम्प्रतं प्रसङ्गात्तदपि नोपपद्यत इत्याह- अविशेषस्येति ॥
भावरूपमज्ञानमनिच्छन्तं प्रति हि तत्र साक्षिप्रत्यक्षं प्रमाणमुपन्यस्तम् ।
नच तदुचितम् ।
साक्षिणो ऽशेषविशेषविधुरत्वाङ्गीकारात् ।
अविशेषस्य साधकता तु परं प्रति त्वया साध्यैव ।
न तु सिद्धा ।
यत्साधकं करणं वा फलं वा नित्यं वा ज्ञानं तत्सर्वं जात्यादिविशेषवत् ।
यच्च निर्विशेषं शशविषाणादि न तत्साधकमिति परेण नियमस्याङ्गीकृतत्वात् ।
न ह्यसम्प्रतिपन्नसाधकभावं कस्याप्यर्थस्य साधनायोपन्यासमर्हति ।
अतिप्रसङ्गात् ।
ननु प्रमाणं वस्तुसिद्धावुपयुज्यते ।
तत्सविशेषत्वं तु किमर्थमिति चेत्सत्यम् ।
निर्विशेषस्य प्रामाण्यमेव नोपपद्यत इति तदर्थमेव विशेषानुसरणम् ।
न हि साधकतमत्वादिविशेषाभावे प्रामाण्यं शक्यनिर्वाहम् ।
साक्षिण्यारोपिततयैवाज्ञानं सिद्धयति ।
न ततो ऽतिरिक्तं साधकत्वं तस्येति चेत् ।
न तर्हि सुतरां साक्षिणाज्ञानसिद्धिः ।
प्रकाशाश्रयं तमः प्रकाशेनैव सिद्धयतीत्यस्यार्थस्याविशेषवादिना भवता परं प्रत्युपपादयितुमशक्यत्वात् ।
किञ्चाज्ञानमारोपितमपि साक्षिणो विषयो न वा ।
आद्ये विषयित्वं साक्षिण्यापतितम् ।
द्वितीये साक्षित्वमेवानुपपन्नम् ।
"साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायाम्ऽ; इति निर्वचनासम्भवात् ।
अतद्विषयेण तत्सिद्धिरलौकिकी ।
निर्विशेषस्याप्यज्ञानवशात्साक्षित्वमिति च निरस्तम् ।
यस्तु वैय्यात्याद्ब्रयीति ।
सिद्धप्रामाण्यमिव साध्यप्रामाण्यमपि प्रमारं प्रयोगार्हमेव ।
अन्यथा शब्दानित्यत्वे कृतकत्वमुपन्यस्य परेणान्यतरासिद्धावुद्भावितायां तत्साधनस्फूर्तिमतापि तूष्णीं भवितव्यम् ।
अहं चाविशेषस्य साक्षिणः साधकत्वं विप्रतिपत्तौ साधयिष्यामीति ।
स प्रष्टव्यः ।
किं सविशेषेण प्रमाणेनैतत्साध्यते ।
उताविशेषेणेति ।
नाद्यः ।
तस्य तव मिथ्यात्वात् ।
परेण चोक्तन्यायेन तस्य साधकत्वानभ्युपगमात् ।
अतो द्वितीय एवाङ्गीकर्तव्य इत्याह-
तच्चेति ॥
किमतः ।
इदं ततः ।
तदविशेषप्रमाणं किं साक्ष्युतन्यत् ।
आद्ये अन्योन्याश्रयत्वम् ।
साक्षिणः साधकत्वसिद्धिरिति ।
न द्वितीयः ।
तदभावात् ।
अविशेषान्तराङ्गीकारे दूषणमाह- इत्यनवस्थितिरिति ॥
तस्यापि अविशेषस्य साधकत्वमविशेषप्रमाणेनैव साध्यमित्युपपादनमितिशब्देन सूचयति ।
ननु चाविशेषस्य साध्या साधकतेति प्रकृतमतः सा चेति परामर्शो युक्तः ।
सत्यम् ।
तथापि प्राग्यन्मिथ्याभूतस्यापि साधकत्वं प्रमाणविकल्पनिराकरणेन निरस्तं तत्सविशेषत्वादिविकल्पनिराकरणेनापि निराकरणीयमिति सूचनाय सामान्येन नपुंसकनिर्देशः ।
एतेन प्राग्विकल्पितः सताऽत्मभूतेनेति पक्षो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः ।
*1,643*
अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता

तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता
न्यायसुधा:
$प्रमाण्यादिसत्तानभ्युपगमे वादित्वानुपपत्तिः$
मिथ्यात्वं यदीत्यादिनोक्तं प्रसङ्गमुपसंहरति- अनङ्गीकुर्वतामिति ॥
यस्मादेवं न मिथ्याभूतस्य साधकत्वं तत्तस्माद्विश्वसत्यतामनङ्गीकुर्वतामात्मातिरिक्तस्य सर्वस्यापि मिथ्यात्वं प्रतिपादयतां नेहनानेत्यादिवाक्यानामपि मिथ्यात्वप्रसक्तया न वादिता न साधकता स्यात् ।
तद्वाक्यस्येति प्रकृतमेकवचनं समूहविषयमिति ज्ञापयितुमुपसंहारे बहुवचनम् ।
अथवातिप्रसङ्गान्तराभिधानमेतत् ।
तथाहि ।
यदि चैतन्यातिरिक्तं समस्तं मिथ्या स्यात्तदा समस्तान्तर्गतं कथाव्यवहाराङ्गभूतं प्रमाणादिकमपि मिथ्या स्यात् ।
तथाच विश्वसत्यतामनङ्गीकुर्वतस्तन्मिथ्यात्वमङ्गीकुवर्तो मायावादिनो निरुपायस्य कथकता न स्यात् ।
कुतः ।
तत्तस्मादुक्तरीत्या मिथ्याभूतस्य साधनबाधनाङ्गतायोगादिति ।
विश्वमिथ्यात्वमङ्गीकुर्वतामपि चार्वाकाणां बौद्धानां च वादित्वोपलम्भाद्वयभिचार इति चेन्न ।
तेषामप्यापादनविषयत्वात् ।
तदिदमुक्तमनङ्गीकुर्वतां चार्वाकबौद्धमायावादिनामिति ।
अन्यथा त्वया तेनेत्येकवचनस्य प्रस्तुतत्वादनङ्गीकुवर्त इत्यवक्ष्यत् ।
तथापि प्रमाणबाधः ।
चार्वाकादीनां वादित्वस्य प्रत्यक्षादिसिद्धत्वात् ।
मैवम् ।
वादित्वाभावस्यात्रापाद्यमानत्वात् ।
साधनस्य हि प्रमाणबाधो दूषणम् ।
न त्वापादनस्य ।
तस्य अनिष्यविषयत्वात् ।
अनिष्यस्य च प्रामाणिकपरित्यागाप्रामाणिकस्वीकाररूपत्वात् ।
अन्यथातिप्रसङ्गमात्रोच्छेदप्रसङ्गादित्याशयवानुक्तस्य प्रसङ्गत्वं स्फुटीकर्तुं विपर्ययपर्यवसानमाह- पक्षबलाबलचिन्ता न स्यात् ॥
व्यवह्रियते ऽनयेति व्यवहृतिः ।
कथाङ्गभूतप्रमाणादीति यावत् ।
प्रमाणादीनां कथाव्यवहारकारणत्वात्कारणाभावे च कार्याभावस्य सुलभत्वात्सुस्थो ऽतिप्रसङ्गमूलभूतः प्रतिबन्ध इति ज्ञापयितुं प्रमाणादीति रूढपदपरित्यागेन व्यवहृतिरिति यौगिकपदोपादानम् ।
_________________________एन्द् ओf वोलुमे 1_________________________
*2,1*
$जिज्ञासाधिकरणे प्रमाणादिसत्तानभ्युपगमे वादित्वानुपपत्तिः$
अस्तु कथाङ्गभूतप्रमाणादिव्यवहारस्य सत्यता दुःखादिबन्धस्य तु किमायातमित्यत आह- व्यावहारिकमिति ॥
एतस्मात्प्रमाणादिव्यवहारस्य सत्यत्वाद्वयावहारिकं व्यवहारविषयो दुःखादि ।
चशब्दो न केवलं व्यवहारो व्यावहारिकं चेति सम्बद्धयते ।
नहि प्रमेयं नास्त्यस्ति च प्रमाणमिति सम्भवति ।
व्याघातादित्यर्थप्रतिपादनाय व्यावहारिकमित्युक्तम् ।
यदत्रोक्तम् ।
प्रमाणादीनां सत्त्वं यदभ्युपेतं कथकेन तत्कस्य हेतोः ।
किं वाग्व्यवहारस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमव्याप्तत्वेन तदभावे प्रवर्तयितुमशक्यत्वादथ कथकप्रवर्तनीयवाग्व्यवहारं प्रति हेतुभावादुत लोकसिद्धत्वादथवा तदनभ्युपगमस्य तत्त्वनिर्णयविजयातिप्रसक्तत्वात् ।
आद्ये ऽपि किं व्यवहारमात्रं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमव्याप्तमुत साधबाधनक्षमो व्यवहारः ।
न प्रथमः ।
तदनभ्युपगच्छतो ऽपि चार्वाकमाध्यमिकादेर्वाग्विस्तराणां प्रतीयमानत्वेन व्यभिचारात् ।
तस्यैवानिष्पत्तौ भवतस्तन्निरासप्रयासानुपपत्तेः ।
तस्यापि पक्षत्वे बाधः ।
द्वितीये बाधतादवस्थ्यम् ।
मम सत्तानभ्युपगमस्यानुभवसिद्धत्वात् ।
हेतुश्च तवासिद्धः ।
सिद्धत्वे वा सिद्धं मम समीहितम् ।
व्यतिरेके च सद्वचनाभासलक्षणयोगित्वमुपाधिः ।
यतो ऽभ्युपगम्यापि प्रमाणसत्तां प्रवर्तिता मतान्तरानुसारिभिर्व्यवहारा अभ्युपगतप्रमाणादिसत्त्वैर्मतान्तरानुसारिभिरपरैः साधनाद्यक्षमा इति कथ्यन्ते ।
तेन ज्ञायते व्यवहारस्य साधनाद्यक्षमतायां सद्वचनाभासलक्षणयोगित्वमेव प्रयोजकम् ।
नतु सत्तानभ्युपगम इति ।
ननु यदि प्रमाणादीनि न सन्ति ।
तदा व्यवहार एव धर्मी कथं सिद्धयेत् ।
दूषणादिव्यवस्था वा कथं स्यात् ।
सर्वविधिनिषेधानां प्रमाणाधीनत्वात् ।
मैवम् ।
न ब्रूमो वयं न सन्ति प्रमाणादीनीति स्वीकृत्य कथारभ्येति ।
किं नाम सन्ति न सन्ति प्रमाणादीनीत्यस्यां चिन्तायामुदासीनैर्यथा स्वीकृत्य तानि भवता व्यवह्रियन्ते ।
तथा व्यवहारिभिरेव कथा प्रवर्त्यतामिति ।
किञ्च कीदृशीं मर्यादामवलम्ब्य प्रवृत्तायां कथायामिदं दूषणमुक्तं भवता ।
किं प्रमाणादीनां सत्त्वमुपगम्योभाभ्यां वादिप्रतिवादिभ्यां प्रवर्तितायामुतासत्त्वमभ्युपेत्याथैकेन सत्त्वमपरेण चासत्त्वमङ्गीकृत्य ।
नाद्यः ।
अभ्युपगतप्रमाणादिसत्त्वं प्रत्येतादृक्पर्यनुयोगानवकाशात् ।
न द्वितीयः ।
स्वस्याप्यापत्तेः ।
न तृतीयः ।
तथैव कथान्तरप्रसक्तेः ।
तस्मात्प्रमाणादिसत्त्वासत्त्वाभ्युपगमौदासीन्येन, व्यवहारनियमे समयं बद्ध्वा, प्रवर्तितायां कथायां, भवतेदं दूषणमुक्तमिति वाच्यम् ।
तथाच व्याघातः ।
नच वाच्यं नेदं दूषणं प्रतिवादिनं प्रत्युच्यते ।
किं नाम शिष्यादयः प्रमाणादिसत्तानभ्युपगन्तुः कथानधिकारं ज्ञाप्यन्त इति ।
यतः शिष्यादीन्प्रत्यपि चार्वाकादेर्देषो ऽयमित्येवाभिधातव्यम् ।
कथं च तथा स्यात् ।
तस्य कथाप्रवेशाप्रवेशयोस्तद्बोधाक्षमत्वात् ।
कथायामेव हि निग्रहः ।
न द्वितीयः ।
स्यादप्येवं यदि कथकप्रवर्तनीयवाग्व्यवहारं प्रति प्रमाणादीनां हेतुता तत्सत्तानभ्युपगमे निवर्तेत ।
नत्वेवं सम्भवति ।
तथा सति तत्सत्तानभ्युपगन्तृणां वाग्व्यवहारस्वरूपमेव न निष्पद्येत ।
हेत्वनुपपत्तेः ।
अथ मन्यसे ।
कथकव्यवहारं प्रति हेतुत्वात्प्रमाणादीनां सत्त्वम् ।
सत्त्वाच्चाभ्युपगमो यत्सत्तदभ्युपगम्यत इति स्थितेरिति ।
मैवम् ।
कयापि नियमस्थित्या प्रवृत्तायां कथायां कथकवाग्व्यवहरं प्रति हेतुत्वात्प्रमाणादीनां सत्त्वं सत्त्वाच्चाभ्युपगमो भवता प्रसाध्यः ।
कथातः पूर्वं तु तत्त्वावधारणं परपराजयं वाभिलषद्भयां कथकाभ्यां यावता विना तदभिलषितं न पर्यवस्यति तावदनुरोद्धव्यम् ।
तच्च व्यवहारनियमसमयबन्धादेव द्वाभ्यामपि ताभ्यां सम्भाव्यत इति व्यवहारनियममेव बध्नीतः ।
सच प्रमाणेन तर्केण च व्यवहर्तव्यमित्यादिरूपः ।
नच प्रमाणादीनां सत्तापीत्थमेव ताभ्यामङ्गीकर्तुमुचिता ।
तादृशव्यवहारनियममात्रेणैव कथाप्रवृत्त्युपपत्तेः ।
प्रमाणादिसत्तामभ्युपेत्यापि तथाविधव्यवहारनियमव्यतिरेकेण कथाप्रवृत्तिं विना तत्त्वनिर्णयस्य जयस्य वाभिलषितस्य कथकयोरपर्यवसानात् ।
नापि तृतीयः ।
लोकव्यवहारो ऽपि प्रमाणव्यवहारो वा स्यात् पामरादिसाधारणव्यवहारो वा ।
नाद्यः ।
विचारप्रवृत्तिमन्तरेण तस्य दुर्निरूपत्वात् ।
तदर्थमेव च पूर्वं नियमस्य गवेषणात् ।
नापि द्वितीयः ।
शरीरात्मत्वादीनामपि तथा सति भवता स्वीकर्तव्यतापातात् ।
पश्चात्तद्विचारबाध्यतया नाभ्युपेयत इति चेत् ।

तर्हि प्रमाणादिसत्तापि यदि विचारबाध्या भविष्यति तदा नाभ्युपेयैव अन्यथा तूपगन्तव्येति लोकव्यवहारसिद्धतया सत्त्वमभ्युपगम्यत इति तावन्न भवति ।
न चतुर्थः ।
यादृशो भवता प्रमाणादिसत्तामभ्युपगम्य व्यवहारनियमः कथायामवलम्ब्यते ।
तस्यैव प्रमाणादिसत्त्वासत्त्वानुसरणौदासीन्येनास्माभिरप्यवलम्भात् ।
तस्य यदि मां प्रति फलातिप्रसञ्जकत्वम् ।
तदा त्वां प्रत्यपि समानः प्रसङ्गः ।
तस्मात्प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमस्य कथोपयोगाभावादनङ्गीकुर्वतां प्रमाणादिसत्तां न वादितेत्यनुपपन्नमिति ।
*2,23*
तदेतत्सर्वमनेनापहसित वेदितव्यम् ।
तथा हि ।
यत्तावद्वयवहारमात्रस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमव्याप्तत्वपक्षे दूषणमुक्तम् ।
तदसत् ।
यदि खल्वेवमस्माभिः साध्येत ।
मायावादी प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमवान् ।
व्यवहर्तृत्वात् ।
तद्वयवहारो वा प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमपुरःसरो व्यवहारत्वात्तत्त्ववादिवत्तद्वयवहारवच्चेति ।
यद्वा नायं व्यवहर्ता प्रमाणादिसत्तानभ्युपगन्तृत्वात् ।
तद्वयवहारो वा न व्यवहारः ।
प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमपुरःसरताशून्यत्वादिति ।
तदा स्यादेव व्यभिचारदोषः ।
को नाम स्वस्थात्मैवमनुमिमीते ।
किं नाम यदि प्रमाणादीनि सन्ति न स्युः ।
तर्हि साधकानि न स्युः ।
असतः सादकत्वानुपपत्तेः ।
तेषां चासाधकत्वे तत्कार्यो व्यवहारो न निष्पद्येत ।
तथाच वादिता न स्यात् ।
अस्ति चेयम् ।
तस्मात्तद्धेतूनां प्रमाणादीनां सत्ताभ्युपगन्तव्येत्याचार्येण प्रसङ्गत्वेनाभिमतत्वात् ।
व्यभिचारस्थलस्य च प्रसङ्गविषयतुल्यताङ्गीकृता ।
बाधस्तु प्रसङ्गस्यालङ्कार एवेत्युक्तम् ।
साधनबाधनक्षमव्यवहारस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपमव्याप्तत्वपक्षे ऽप्युक्तदूषणमनेनैव निरस्तम् ।
मायावादिनं तद्वयवहारं वा पक्षीकृत्य विशिष्टव्यवहारकर्तृत्वेन विशिष्टव्यवहारत्वेन वा हेतुना प्रमाणादिसत्ताभ्युपगन्तृत्वे तत्पूर्वकत्वे वा साध्यमाने तत्स्यात् ।
विमतो व्यवहारो न साधनादिक्षमः ।
प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमपूर्वकतारहितत्वादिति वा साधने कथञ्चिदन्वये पूर्वोक्तोपाधिः स्यात् ।
नचैवमित्युक्तम् ।
किञ्चायमुपाधिर्न साधनाद्भिद्यते ।
यदा हि प्रमाणादिसत्ता नाभ्युपगता तदा तदसत्त्वमेवाङ्गीकृतमिति स्वरूपसिद्धत्वम् ।
तच्च सद्वचनाभासलक्षणविशेष एव ।
नन्वेतदाशङ्कयोक्तं न ब्रूमो वयमित्यादि दुरुक्तं तत् ।
सत्त्वासत्त्वे विहाय प्रमाणस्वरूपस्य बुद्धावारोपयितुमशक्यत्वेनोदासीनस्य तत्स्वीकारानुपपत्तेः ।
एवंच वदता यदनिर्वचनीयमभिप्रेतं तदग्रे निराकरिष्यते ।
यदप्यत्रोक्तं कीदृशीं मर्यादामित्यादि ।
तत्र यः प्रमाणाद्यसत्त्वमभ्युपैति ।
यश्च तत्सत्तां प्रतीत्यापि सत्ताऽद्युदासीनो ऽहमिति मन्यते तं प्रतीदं दूषणमिति वदामः ।
न चोक्तदोषः ।
नहि वयं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमं कथाप्रवृत्तिकारणतयावश्यं ततः पूर्वभाविनं ब्रूमः ।
किं नाम यो यथाकथञ्चित्कथायां प्रवृत्तस्तं विपक्षे कथानुत्पत्तिप्रसङ्गं दण्डं प्रदर्श्य तत्कारणानां प्रमाणादीनां सत्तामङ्गीकारयामः ।
न चैवं कथान्तरप्रसक्तयादिदोषः ।
प्रमाणादिसत्तानभ्युपगमे कथाया एवानिष्पत्तेः ।
एतेन शिष्यज्ञापनमपि समाहितम् ।
प्रतिवादिनः कथाप्रवेशमभ्युपगम्य तत्र प्रवृत्तं प्रति प्रमितकथाकार्यबलेन कारणप्रमाणादिसत्ताया अभ्युपगन्तव्यत्वस्योक्तत्वात् ।
द्वितीयपक्षोक्तदोषो ऽप्यसङ्गत एव ।
नहि वयं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगममपि कथकप्रवर्तनीयवाग्व्यवहारकारणकोटौ निवेशयामः ।
येन तत्सत्तानभ्युपगन्तृणां वाग्व्यवहारस्वरूपं न निष्पद्येतेति प्रसङ्गः स्यात् ।
अपि तर्हि प्रमाणादीनामेव कथाकारणता ।
सा च सत्त्वाभावे नोपपद्यत इति तत्सत्त्वमङ्गीकरणीयमिति वदामः ।
यत्पुनः कथकवाग्व्यवहारं प्रतीत्याद्याशङ्कयोक्तम् ।
"एवं वदता कथाप्रवृत्त्युत्तरकालं प्रमाणादिसत्ताङ्गीकारयितव्या ।
तथाच कथाफलस्य प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमस्य न कथाकारणत्वम् ।
किन्तु प्रमाणैर्व्यवहर्तव्यमित्यादिव्यवहारनियमस्यैवेति ।
तदस्माभिरभ्युपगतमेव ।
यस्तु सत्ताभ्युपगममपि कथाकारणं ब्रूते ।
स एवैवं पर्यनुयोज्यः ।
यत्पुनर्नच प्रमाणादीनामित्यादिना कल्पनागौरवमवादि ।
तत्र किं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमे कल्पनागौरवमुत तत्सत्ताभ्युपगमस्य कारणकोटिप्रवेशने ।
नाद्यः ।
कारणत्वान्यथानुपपत्त्या तत्सत्तायाः प्रमितत्वात् ।
प्रमितस्य परीक्षकैरङ्गीकरणीयत्वात् ।
द्वितीये तु संवाद एव ।
तृतीये ऽप्याद्यं तावदङ्गीकुर्मः ।
तत्रोक्तं दूषितप्रायम् ।
द्वितीयाङ्गीकारे ऽपि न दोषः ।
देहात्मत्वादिकं तु पश्चाद्विचारबाध्यतया नाभ्युपगम्यत इति ।
यदत्रोक्तं प्रमाणादिसत्तापीत्यादि ।
तेन किमुक्तं भवति ।
किं विचारसाध्यः प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमो न विचारप्रवृत्तेः कारणमिति ।
किं वा विचारबाध्यताया एव प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमप्रयोजकत्वेन व्यवहारस्याप्रयोजकत्वमिति ।
आद्ये सम्प्रतिपत्तिः ।
न द्वितीयः ।
औत्सर्गिकं प्रामाण्यं बाधकादपोद्यत इत्यत्रदर्शने तस्यैव प्रयोजकत्वात् ।
चतुर्थपक्षोक्तदोषो ऽप्यनेनैव परिहृतः ।
नहि वयं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमं कथाफलनिष्पत्तिहेतुं ब्रूमः ।
किन्तु प्रमाणादीन्येव ।
तेषां च तद्धेतुता नासतामुपपद्यत इति तत्सत्तावश्यमभ्युपगमनीयेति ।
स्यादेतत् ।
नियतावाग्व्यहारक्रियासमयबन्धेन कथां प्रवर्तयतापि व्यवहारसत्ताभ्युपगन्तव्या ।
नहि सत्तामनभ्युपगम्य व्यवहारक्रियाभिधातुं शक्या ।
क्रिया हि निष्पादना ।
असतः सद्रूपताप्रापणमिति यावत् ।
प्रमाणैव्यर्वहर्तव्यमिति च नियमबन्धनं प्रमाणकरणभावस्य नियमान्तर्भावान्नियतपूर्वसत्त्वरूपं कारणत्वं प्रमाणानामनादाय न पर्यवस्यति ।
दूषणानां चास्तित्वेन भङ्गावधारणनियमबन्धने साधनाङ्गानां च व्याप्त्यादीनां सत्त्वेन तद्विषयस्य तत्त्वरूपताव्ववहारनियमनादौ च कण्ठोक्तयैव तस्य तस्य सत्त्वमङ्गीकृतमिति रि??मिदमुच्यते ।
प्रमाणादीनां सत्तामनभ्युपगम्य कथाऽरम्भः शक्यत इत्येवमाशङ्कय यदुक्तमेतैरपि बाधकैः कथायामारब्धायामभिमतस्य प्रसाधनीयत्वेन पूर्वोक्तबाधाया न निस्तारः स्यादिति ।
तदप्यनेनैव परिहृतम् ।
कथास्वरूपपलनिष्पत्तये स्वेच्छास्वीकृतस्यैव व्यवहारनियमस्य प्रमाणादिसत्तास्वीकार एव पर्यवसानमिति कथायां प्रवृत्तं स्वव्याघातमप्यचेतयन्तं प्रत्यस्माभिरुच्यमानत्वात् ।
ननु कथादेः कार्यस्य सत्त्वे कथञ्चित्कारणस्य प्रमाणादेः सत्त्वमङ्गीकरणीयं स्यात् ।
कार्यस्यैव सत्त्वाभावे किं कारणसत्तयेति चेत् ।
कुतः प्रमाणात्कथादिसत्ताभावो भवता निश्चितः ।
श्रुत्यादेरिति चेन्न ।
तस्यैवानेकातिप्रसङ्गगहननिविष्टत्वात् ।
तथाच सिद्धे तत्प्रामाण्ये कथादिकार्यासत्त्वसिद्धिः ।

ततो ऽन्यथासिद्धया तर्कस्याभासतासिद्धिस्तस्यां च श्रुत्यादिप्रामाण्यसिद्धिरिति चक्रकापत्त्या नैकस्यापि सिद्धिः ।
असतः कारणत्वं तु सूत्रकृतैव निराकरिष्यत इत्यलं प्रसङ्गेन ।
*2,46*
$व्यावहारिकसत्यस्य साधकत्वभङ्गः$
व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत्

न्यायसुधा:
स्यादेतदेवम् ।
यदि नेहनानोत्यादिबलेनात्मातिरिक्तस्य सर्वस्यासत्त्वमभ्युपगच्छामः ।
न चैवं किं नाम व्यावहारिकी सत्ताभ्युपगम्यत एव ।
तथा च सर्वान्तःपातिनो व्यवहारसतः प्रमाणादेः साधकत्वसम्भवान्नोक्तप्रसङ्ग इत्यत आह- व्यवहारसतश्चेति ॥
चशब्दो हेतौ ।
अपिशब्दः समुच्चये ।
तुशब्दो ऽवधारणे ।
व्यवहारसतो ऽपि साधकत्वं पूर्वस्यासत इव प्रतिवादिनो न सिद्धमेव यतो ऽतो नोक्तप्रसङ्गनिस्तार इति ।
अयमर्थः ।
यदि व्यावहारिकं सन्नाम सदेव तदा मिथ्यात्वप्रतिपादनं व्याहतम् ।
फलितं चास्मन्मनोरथद्रुमेण ।
व्यर्थं च व्यावहारिकपदम् ।
अथ तदसत्तदा किमनेनाधिकमाचरितम् ।
सत्त्वाभावे साधकत्वं न स्यादित्यनिष्यप्रसङ्गस्य तदवस्थत्वादिति ।
ननु च द्विविधं सन्मुख्यममुख्यं च ।
तत्र यस्य सर्वप्रकारेण बाधितत्वं नास्ति तन्मुख्यं सत्पारमार्थिकमिति च गीयते ।
यस्य तु सत्प्रतीतिरेव सत्ता तदमुख्यं सत् ।
नच ततः सत्ता सिद्धयति ।
तथाहि ।
किं सत्तावगममात्रात्तत्सत्ताभ्युपगम्येति मन्यसे ऽबाधितात्तदवगमाद्वा ।
नाद्यः ।
मरुमरीचिकाऽदौ जलरूपतासद्भावाभ्युपगमप्रसङ्गात् ।
द्वितीये ऽपि वादिप्रतिवादिमध्यस्थमास्यि तस्यापि कथाकाल एव बाधितत्वावगमाभावात् ।
अथवा कस्यचिदपि कालान्तरे ऽपि च बाधितत्वबोधविरहात् ।
नाद्यः ।
अतिप्रसङ्गात् ।
पुरुषत्रयावगतस्याप्येकक्षणावगतस्य पुरुषान्तरेण तेनापि क्षणान्तरे ऽपि बहुलं बाधदर्शनात् ।
नचासावर्थो ऽसत्यो ऽपि द्वित्रादिपुरुषमात्रपूर्वजाततत्प्रतीत्यनुरोधाद्बाधदर्शने सञ्जाते ऽपि तथैव सन्नित्यभ्युमभ्युपगम्यते ।
तस्माद् द्वितीयः पक्षः परिशिष्यते ।
न चासावमुख्ये ऽस्तीति कुतः पारमार्थ्यप्राप्तिः ।
नच वाच्यं सत्प्रतीतेरपि प्रतीत्यन्तरमेव सत्तेत्यनवस्थेति ।
प्रतीतेः पारमार्थिकत्वात् ।
नहि तस्या बाधो ऽस्ति ।
अस्ति चेत्सैव प्रतीतिरबाधिता परमार्थसती ।
नच प्रतीतेः स्वरूपभेदो ऽस्तीत्यतो विज्ञानं ब्रह्मैव परमार्थसत् ।
अमुख्यं पुनर्द्वेधा ।
मायोपाधिमविद्योपाधिकं चेति ।
तत्राऽद्यमम्बरादिकम् ।
तच्चाब्रह्मज्ञानाद्बाधवैधुर्येण हानादिव्यवहारनिर्वाहकत्वाद्वयावहारिकमिति गीयते ।
कतिपयप्रतिपत्तृकतिपयकालतथात्वावगमादेव हि लौकिको व्यवहारः प्रतीयते ।
द्वितीयं शुक्तिरजतादि ।
नतु प्रतीतिसमयमात्रपरिवर्ति ।
न पुनर्हानादिहेतुरिति प्रातितिकमुच्यते ।
तदेवं सत्त्रैविध्यादम्बरादिकं विश्वं सदपि पारमार्थिकत्वाभावान्मिथ्येति युज्यते ।
व्यावहारिकसत्त्वाच्च तदन्तर्गतस्य प्रमाणाऽदेः कथाङ्गतोपपद्यते ।
पारमार्थिकप्रातीतिकव्यावृत्त्यर्थत्वेन व्यावहारिकपदं च सम्भवतीति अत्रेदं वक्तव्यम् ।
किं पारमार्थिकसदेव सदसच्च बाधकभेदेन द्विविधमिति सत्त्रैविध्यमुत सत्येवान्तरभेदेन ।
आद्ये प्रागुक्तदोषनिस्तारः ।
नहि सदिति ज्ञानमात्रेणासदर्थक्रियार्हम् ।
येन तथाविधं प्रमाणादि, कथाङ्गतां गच्छेत् ।
तथात्वे विषमपि पीयूषतयावगतं तदर्थक्रियां कुर्यात् ।
बाधविलम्बतार्थक्रियाकारित्वप्रसङ्गात् ।
यदपि तथैव लौकिको व्यवहारः प्रतीयत इति तदग्रे निराकरिष्यते ।
अर्थक्रियाप्यसतीति चेतरेतराश्रयादिना निरस्तम् ।
सतो ऽर्थक्रियासम्भवादसत्येव कथञ्चित्साङ्गीकार्येति चेत् ।
श्रुतिप्रामाण्यनिश्चयोत्तरकालमेवैतत् ।
प्राक्तन्निश्चयात्परमार्थसत एवार्थक्रियेति मन्यमानः प्रतिवादी कथं बोधनीयः ।
अन्योन्याश्रयादिप्रसङ्गादित्युक्तम् ।
*2,59*
$सत्त्रैविध्ये अनिर्वचनीये च प्रमाणनिरासः$
सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्धयेत् केनेति पृच्छ्यते

तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन ।
वैलक्षण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते

न्यायसुधा:
द्वितीयं दूषयति- सत्त्रैविध्यं चेति ॥
केनेत्यस्य परमार्थसता वा व्यावहारिकसता वा प्रातिभासिकसता वा ।
आद्ये ऽपि किमात्मेतरेणोताऽत्मनेत्यर्थः ।
पृच्छ्यते ऽस्माभिरिति शेषः ।
यथा मिथ्याभूतस्य साधकत्वं केन सिद्धयेदिति पृष्टं तथेति चार्थः ।
व्यावहारिकसतः साधकत्वसिद्धये यदुपन्यस्तं तच्चेति वा ।
पृच्छाविषयत्वमेव न दोष इत्यत आह- तस्यापीति ॥
असतः साधकत्वस्येव तस्य सत्त्रैविध्यस्यापि कथञ्चन विकल्पितपक्षेषु कस्मिंश्चन पक्षे नैव सिद्धिः ।
कुतः ।
उक्तप्रकारेणैव ।
तथा हि ।
न तावत्परमार्थसत्ताऽत्मेतरेण ।
द्वैताऽपत्तेः ।
नाप्यात्मनैव ।
तस्य निर्विशेषस्य साधकतायोगात् ।
व्यावहारिकप्रातीतिकयोस्तु स्वरूपमेवाद्यापि न सिद्धमिति ।
नामुख्यं सदसन्नपि सत् ।
येनोक्तदोषप्रसङ्गः ।
किन्त्वनिर्वचनीयम् ।
नच तदपि दुर्वचम् ।
सदसद्वैलक्षण्यस्यैव तत्त्वात् ।
तच्चोक्तविधया व्यावहारिकप्रातिभासिकभेदाद् द्विविधम् ।
तत्र व्यावहारिकस्य प्रपञ्चस्य सदसद्विलक्षस्य सद्विलक्षणत्वादुपपन्नं श्रुत्यादिना मिथ्यात्वसमर्थनम् ।
असद्विलक्षणत्वात्तदन्तर्गतस्य प्रमाणादेः साधकत्वं चेति ।
स्यादेतदेवं कथञ्चिद्यदि विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वं स्यात् ।
तदेव न सिद्धयतीत्याह- वैलक्षण्यं सदसतोरिति ॥
विश्वस्येति शेषः ।
सदसतोरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी ।
तथाच सदसद्भयामित्यर्थः ।
एतेन ।
प्रमाणविकल्पनिरासेन ।
तथाहि ।
विश्वस्य सदसद्वैलक्षण्यं किं सता प्रमाणेन साध्यते ।
उतासता ।
अथ सदसद्विलक्षणेन ।
नाद्यः ।
वादिनो ऽनुपपत्तेः ।
न द्वितीयतृतीयौ ।
प्रतिवादिनो ऽसम्प्रतिपत्तेरिति ।
नन्वत्र सदसद्वैलक्षण्ये साधकत्वं न स्यादिति प्रसङ्गो वाच्यः ।
नच तत्र व्याप्तिः ।
मैवम् ।
साक्षिणि व्याप्त्यवधारणोपपत्तेः ।
सत्त्वाभावे साधकत्वं न स्यादिति वा प्रसङ्गं वक्ष्यामः ।
तत्रासत्त्वमुपाधिरिति चेन्न ।
तस्य सत्त्वाभावानतिरेकात् ।
तद्भङ्गस्य च प्रागनिर्वचनीयसिद्धेरशक्यत्वात् ।
एतेन सद्विलक्षणत्वान्मिथ्यात्वोपपादनसद्विलक्षणत्वात्साधकत्वं चोपपन्नमिति परास्तम् ।
सद्वैलक्षण्ये ऽसत्त्वापत्त्या साधकत्वाभावास्यासद्वैलक्षण्ये च सत्त्वापातेन मिथ्यात्वोपपादनस्यासम्भवस्यापत्तेः ।
प्रागनिर्वाच्यसिद्धेर्व्याप्तिद्वयनिरासायोगात् ।
असद्वैलक्षण्यमात्रेण हानादिव्यवहारोपपत्तौ शुक्तिरजतादावपि तत्प्रसङ्गः ।
मायाविद्यावैलक्षण्यान्नैवमिति चेन्न ।
तस्य निराकरिष्यमाणत्वात् ।
वैलक्षण्यमात्रस्य प्र्रकृतानुपयोगादिति ।
आस्तां वा सत्त्वादिविकल्पनिरासेन दूषणाभिधानम् ।
प्रमाणमेव प्रपञ्चानिर्वचनीयतायां नोपपद्यते ।
नहि नेहनानेत्यादिश्रुतिः सदसद्वैलक्षण्यलक्षणानिर्वचनीयतां विश्वस्य वक्ति ।
*2,70*
वैलक्षण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः ।
असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्यं कथं भवेत्

न्यायसुधा:
अथ मन्येत ।
विवादपदं सदसद्विलक्षणं ज्ञानबाध्यत्वाद्यदेवं तदेवं यथा शुक्तिरजतमित्यनुमानं विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वे मानम् ।
तद्बलाच्छ्रुतिरपि तत्रैव पर्यवस्यतीति ।
तदसत् ।
अनुमानस्याभासत्वादित्याशयवान्प्रथमप्राप्तत्वात्प्रतिज्ञां तावन्निराकरोति- वैलक्षण्यं सतश्चेति ॥
चशब्दाववधारणे ।
अपिशब्दौ मिथः समुच्चये ।
अयमर्थः ।
किमत्र सदसच्छब्दौ भावाभाववाचिनौ ।
किंवा विद्यमानाविद्यमानवाचिनौ ।
आद्ये दूषणम् ।
सतो भावात्मकस्य विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमपि भावाभावभेदवादिनो मम मते स्वयं सदस्त्येव ।
एवमसतो ऽभावात्मकस्य विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यमपि भेदवादिनः स्वयं सदेव ।
अतस्तेन साधितेन ममानिष्यं कथं भवेत् ।
किं नामैवं विभागेन सदसद्वैलक्षण्यसिद्धयापि प्रतिज्ञातार्थसिद्धेरर्थान्तरता परस्य स्यादिति ॥ 1 ॥
यदि च प्रत्येकं भावाभाववैलक्षण्यं विवक्षितम् ।
तदा सतो भावस्यापि विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यं भावभेदवादिनो मम स्वयं सदेव ।
भावान्तरवैलक्षण्याङ्गीकारात् ।
असतो ऽभावादपि वैलक्षण्यं सुतरां भावाभावभेदवादिनः स्वयं सदेव ।
एवमसतो ऽभावस्य विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमभावभेदवादिनः स्वयं सदेव ।
अभावान्तरवैलक्षण्याङ्गीकारात् ।
सतो भावाद्वैलक्षण्यमपि सुतरां स्वयं सदेवेति तेनानिष्यं कथं भवेत् ॥ 2 ॥
*2,77*
भावाभाववैलक्षण्यं नाम तत्त्वानधिकरणत्वं विवक्षितमिति चेत् ।
तथापि सतो भावस्यापि विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वमपि स्वयं सदेव ।
असतो ऽभावस्य विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यमपि भावत्वानधिकरणत्वमपि मम स्वयं सदेव ।
भावाभावभेदवादित्वात् ।
यदि हि भावे ऽप्यभावत्वमभावे ऽपि भावत्वमङ्गीकुर्यां कुतस्तदा भावाभावभेदवादः ।
तथाच कथं तेन साध्यमानेनानिष्यं मम भवेत् ॥ 3 ॥
अथ प्रत्येकं भावाभावत्वानधिकरणत्वं विवक्षितमिति मन्येत ।
तदा सतो भावस्यापि विश्वस्य भावाभाववैलक्षण्यं भावाभावरूपत्वानधिकरणत्वं मम स्वयं सदेव ।
तथासतो ऽभावस्यापि विश्वस्योक्तरूपं वैलक्षण्यं स्वयं सदेव ।
भावभावभेदवादिनैकैकार्थस्योभयरूपतानङ्गीकारात् ।
भावे हि भावत्वमेव ।
नाभावत्वमपि ।
अभावे चाभावत्वमेव ।
न भावत्वमपीत्यतस्तेन साधितेनानिष्यं मम कथं भवेत् ॥ 4 ॥
अथैकैकस्य वस्तुनो भावत्वानधिकरणत्वमभावत्वानधिकरणत्वं च साध्यतया विवक्षितमिति मन्वीत ।
तथापि सतो भावस्यापि विश्वस्यासतो ऽभावाद्वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं मम सदेव ।
एवमसतो ऽभावस्यापि विश्वस्य सतो भावाद्वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव ।
भावाभावभेदवादित्वात् ।
अतः कथं तेनानिष्यं भवेत् ।
अंशे सिद्धार्थतया परस्य निग्रहात् ।
उभयसाधनाददोष इति चेन्न ।
असिद्धसन्निधाने ऽपि सिद्धस्य तत्त्वानपायात् ।
विशिष्टसाधनान्नैवमिति चेन्न ।
तथापि वैयर्थ्यानिस्तारात् ॥ 5 ॥
*2,86*
अथ भावाभिमते भावत्वानधिकरणत्वमभावाभिमते चाभावत्वानधिकरणत्वं साध्यते ।
अतो नोक्तदोष इति चेन्न ।
तथापि सतो भावस्यापि विश्वस्य सतो वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं मम स्वयं सदेव ।
कथं भावत्वभेदवादिनो नैकमेव भावत्वं सर्वभावेष्वनुगतम् ।
किं नाम प्रतिभावं भावत्वानि भिद्यन्ते ।
प्रतिपादयिष्यते चैतत् ।
तथाच भावो ऽपि भावत्वान्तराधारो भविष्यति ।
एवमसतो ऽभावरूपस्यापि विश्वस्यासतो वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं मम स्वयं सदेव ।
कथम् ।
अभावत्वभेदवादिनाभावे ऽप्यभावत्वान्तराभावस्वीकारात् ।
तथा च तेनानिष्यं कथं भवेत् ।
परस्यैव सिद्धार्थतानिस्तारात् ॥ 6 ॥
अथ भावाभावाभिमतयोः सर्वथा भावाभावत्वे न स्त इत्यर्थो विवक्षितः ।
तथापि सत एव भावस्यैवासतो वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव ।
यतस्तस्माद्विश्वस्य तेन साधितेन भेदवादिनो ऽनिष्यं कथं भवेत् ।
इदमुक्तं भवति ।
यदि प्रागभावादिकं पक्षीकृत्याभावत्वानधिकरणमिति साध्यते ।
तदा तस्य भावत्वं प्रतिज्ञातं स्यात् ।
भावस्यैवाभावत्वानधिकरणत्वनियमात् ।
द्वौ नञौ हि प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः ।
एवं वियदादिकं पक्षीकृत्य भावत्वानधिकरणत्वे साध्यमाने तस्याभावत्वं प्रतिज्ञातं स्यात् ।
अभावस्यैव भावत्वानधिकरणत्वनियमात् ।
भावनिषेध एव ह्यभावः ।
तथाच विश्वस्य भावाभावविभागस्य च परेणाभ्युपगतत्वान्न भावाभावभेदवादिनो ममानिष्यं किञ्चित् ।
किन्तु भावाभावव्यतिकरमात्रम् ।
तत्साधनं च प्रकृतानुपयुक्तमिति ॥ 7 ॥
*2,91*
भावाभावाभिमतयोरभावभावत्वानधिकरणत्वे वादिप्रतिवादिसंमते भावाभावत्वानधिकरणत्वमप्यधिकं साध्यते ।
अतो नोक्तदोष इति चेन्न ।
यतः सतो भावस्यैव विश्वस्य वियदादेरसतो वैलक्षण्यमभावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव ।
प्रमितमेव ।
यतश्चासतो ऽभावस्यैव विश्वस्य प्रागभावादेः सतो वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव ।
प्रमितमेव ।
यतश्चासतो ऽभावस्यैव विश्वस्य प्रागभावादेः सतो वैलक्षण्यं भावत्वानधिकरणत्वं स्वयं सदेव ।
अतो भेदवादिनस्तेन विपरीतेन प्रतिज्ञातेनानिष्यं कथं भवेत् ।
प्रतिज्ञातार्थसिद्धौ खल्वनिष्यं भवेत् ।
नहि प्रमाणबाधितो ऽसौ सिद्धयति ।
व्यावहारिकभावत्वाभावत्वगोचरं प्रमाणं तत्त्वविषयेणानुमानेनैव बाध्यत इति चेन्न ।
यतो ऽस्माकं तावद्भावाभावत्वविषयं प्रमाणं तत्त्वगोचरमेव ।
अन्यथा चक्रकादिप्रसङ्गादतिप्रसङ्गाच्चेति ॥ 8 ॥
द्वितीये ऽप्येतदेवोत्तरम् ।
विश्वस्य सतः सत्याद्वैलक्षण्यमपि मम स्वयं स्वमतमेव ।
तथासतो ऽविद्यमानादपि वैलक्षण्यं स्वयमेव ।
अतस्तेन साधितेन ममानिष्यं कथं भवेत् ।
भवतु विश्वस्यात्मनः शशविषाणादेर्वैलक्षण्यं स्वमतम् ।
सतो वैलक्षण्यं तु कथम् ।
सत्त्वाङ्गीकारादिति चेन्मैवम् ।
सतो विद्यमानस्याप्यसतो भेदं वदतो मम यथा विश्वस्यासतो वैलक्षण्यं स्वयमेव ।
तथा सतो ऽपि विश्वस्य सतो वैलक्षण्यं सतां भेदवादिनः स्वयमेव ।
सदन्तरवैलक्षण्यात् ॥ 9 ॥
सत्त्वासत्त्वानधिकरणत्वं सदसद्विलक्षणत्वमिति चेत् ।
तदापि सतो विश्वस्यासतो वैलक्षण्यं सदसद्भेदवादिनः स्वयं सदेव ।
अतस्तेन साधितेन ममानिष्यं कथं भवेत् ।
परस्यैवांशतः सिद्धार्थता भवेत् ।
तर्हि सत्त्वानाधारत्वमेव साध्यत इति चेन्न ।
असत एव हि सतो वैलक्षण्यं सत्त्वानधिकरणत्वं भेदवादिनो मम स्वयं सदेव नियमेन भवति ।
तथाच विश्वस्य तेन सत्त्वानधिकरणत्वेन साधितेनासत्त्वापत्त्या परस्यैवानिष्यं भवेत् ।

अनिष्यप्रसङ्गेन परं निगृहीतवतो ममानिष्यं कथं भवेत् ॥ 10 ॥
*2,95*
अथासत्त्वानधिकरणत्वे वादिप्रतिवादिसिद्धे सत्त्वानधिकरणत्वमप्यधिकं साध्यत इति चेन्न ।
अनिष्यानिस्तारात् ।
किञ्च, न सत्त्वं नामैकमनुगतं किन्तु प्रतिवस्तु सत्त्वानि भिद्यन्ते ।
तत्र वियदादेरसद्वैलक्षण्ये सति सत्त्वानधिकरणत्वं साध्यमानं किमेकसत्त्वानधिकरणत्वमुतानेकसत्त्वानधिकरणत्वमथ सर्वसत्त्वानधिकरणत्वम् ।
किं वाविशेषितसत्त्वानधिकरणत्वम् ।
अथवा सर्वथा सत्त्वानधिकरणत्वं विवक्षितम् ।
नाद्यः ।
विश्वस्यासतो ऽपि वैलक्षण्यं तावन्मम स्वयमेव सतो ऽपि वैलक्षण्यं सत्त्वानधिकरणत्वमपि स्वयमेव ।
कथम् ।
सत्त्वभेदवादिनो मम सतो ऽपि सत्त्वान्तरानधिकरणत्वाङ्गीकारात् ।
तथाच सिद्धेन तेन साध्यमानेन ममानिष्यं कथं भवेत् ।
एवमेव चतुर्थनिराकरणमपि व्याख्येयम् ।
न द्वितीयतृतीयौ ।
विश्वस्यासतो वैलक्षण्यमसत्त्वानधिकरणत्वं तावन्मम स्वयमेव ।
सतो वैलक्षण्यमनेकसत्त्वानधिकरणत्वम् ।
सर्वसत्त्वानधिकरणत्वं तावन्मम स्वयमेव ।
सतो वैलक्षण्यमनेकसत्त्वानधिकरणत्वम् ।
सर्वसत्त्वानधिकरणत्वमपि स्वयं सदेव ।
कथम् ।
भेदवादिनैकैकस्यार्थस्यानेकसर्वसत्त्वास्वीकारात् ।
स्वीकारे च भेदभङ्गः स्यात् ।
ततश्च तेनानिष्यं कथं भवेत् ।
न पञ्चमः ।
यतः सत एवासतो वैलक्षण्यं स्वयं तदेव ।
नियतमेवास्ति ।
यतश्चासत एव सतो वैलक्षण्यमपि नियतमेवातस्तेन साध्यमानेन विश्वस्य सदसत्त्वापत्त्या भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् ।
मया ह्येकस्यैव सदसत्त्वमङ्गीकृतम् ।
स्वोपाधौ प्रतिषेधाप्रतियोगित्वात्परोपाधौ च तत्प्रतियोगित्वात् ।
द्वयोरपि सर्वथा प्रतिषेधात्कथं सदसत्त्वप्रसङ्ग इति चेत्तर्ह्यसत एव सतो वैलक्षण्यं स्वयं सन्नियतमेव ।
अतः सद्वैलक्षण्यमुक्तवा पुनरसतो ऽपि वैलक्षण्येन व्याहतेन प्रतिज्ञातेन भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् ।
एवं सत एवासतो ऽपि वैलक्षण्यं नियतमित्यसद्वैलक्षण्यमुक्तवा पुनर्विश्वस्य सद्वैलक्षण्यप्रतिज्ञा व्याहता द्रष्टव्या ।
नह्यनिर्वाच्यसिद्धेः प्रागयं विप्रतिषेधो निवारयितुं शक्यः ।
अस्मादेव हेतोस्तत्सिद्धिरिति चेत्तर्हि माता वन्ध्येति प्रतिज्ञा कुतो विप्रतिषिद्धा ।
वक्ष्यमाणहेतुनैव प्रतिज्ञातार्थसिद्धेस्तत्रापि सुवचत्वात् ।
"सम्भावितः प्रतिज्ञाया अर्थः साध्येत हेतुनाऽ; इति न्यायात्तत्र हेत्वाकाङ्क्षैव नास्तीति चेत्सत्यम् ।
किञ्च सत एव विश्वस्यासतो वैलक्षण्यं स्वयं सदेव ।
साक्षिप्रमितमस्ति ।
अतस्तेन बाधितेन सर्वथा सत्त्वानधिकरणत्वेन प्रतिज्ञातेन भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् ।
अमुख्यसत्त्वावेदकं प्रमाणं तदिति चेत् ।
मम तावन्मुख्यमेव तत्सत्वमित्युक्तम् ।
परकीयप्रमाणतर्काणामद्यापि गहने निविष्टत्वादिति ।
केचित्ते तवानिष्यं कतं न भवेदिति व्याचक्षते ।
तत्र न पादादाविति प्रतिषेधस्य नञा निर्दिष्यमनित्यमिति समाधानमवसेयम् ।
*2,99*
यद्युच्यते ऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः ।
सन्मात्रत्वं ब्रह्मणो ऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत्

न्यायसुधा:
द्वितीये दूषणान्तरमाह- यद्युच्यत इति ॥
अपिशब्दो दूषणसमुच्चये ।
सर्वस्मादपीत्यभिविधौ वा ।
यदीति श्रवणात्तर्हीति ग्राह्यम् ।
सर्वशब्दो ऽनेकार्थः ।
यद्यनेकस्मात्सतो वैलक्षण्यात् ।
अनेकसत्त्वानधिकरणत्वं विश्वस्य साध्यमित्युच्यते तर्हि सतां भेदसंस्थितिस्ततश्चापसिद्धान्तः ।
इदमुक्तं भवति ।
विश्वमनेकसत्तानधिकरणमिति प्रतिजानतानेकसत्त्वान्यङ्गीक्रियन्ते न वा ।
द्वितीये ऽनेकविशेषणं व्यथर्म् ।
आद्ये ऽप्येकस्मिन्नेवार्थे ऽनेकानि सत्त्वान्युताधारभेदेन ।
नाद्यः ।
वैयर्थ्यात् ।
द्वितीये त्विदमुपतिष्ठते ।
सद्भेदसंस्थितिरिति ।
अनेकसत्त्वाधिकरणताप्रतिषेधसामर्थ्यादेकैकसत्त्वस्वीकारापत्तेरिति वा ।
तृतीयस्य वेदं दूषणान्तरम् ।
यदि सर्वस्मात्सतो वैलक्षण्यं सर्वसत्त्वानधिकरणत्वं विश्वस्य साध्यतयोच्यते तर्हि सद्भेदसंस्थितिः ।
न ह्यनेकसदनङ्गीकारे सर्वशब्दस्य प्रयाजेनमस्ति ।
सन्त्येवानेकानि सन्ति पारमाथिर्कं त्वेकमेवेति चेन्न ।
तत्सिद्धयर्थमेवाद्यापि भवता प्रयतनात् ।
तदनधिकरणत्वसाधनेंऽशे ऽपसिद्धान्तात् ।
चतुर्थे दूषणान्तरमाहसन्मात्रत्वमिति ॥
अविवक्षितविशेषं सत्त्वं यस्माद्ब्रह्मणो ऽप्यस्ति ।
तस्मात्कारणात्तस्मात्सतो ब्रह्मणस्तद्वैलक्षण्यम् ।
तत्सत्त्वानधिकरणत्वमपि विश्वस्य नो ऽस्माकं मतं भवेत् ।
तथाच सिद्धत्वात्तदपि साध्यं नो भवेत् ।
अविवक्षितविशेषसत्त्वानधिकरणत्वे साध्ये ब्रह्मगतसत्त्वानधिकरणतयापि प्रतिज्ञातार्थोपपत्तेरर्थान्तरतेति ।
*2,105*
$परमते सत्वनिरुक्तभङ्गः$
अथवा किमिदं सत्त्वं नाम ।
यदनधिकरणत्वं विश्वस्य साध्यते ।
किं सामान्यसत्त्वमुत स्वरूपसत्त्वम् ।
आद्यं दूषयति- यद्युच्यत इति ॥
सर्वस्मात्सर्वार्थानुगतात्सामान्याद्वैलक्षण्यं तदनाधारत्वमिति यावत् ।
साध्यतया यद्युच्यते तदा सद्भेदसंस्थितिः ।
यदि सत्तैव नास्ति तदा तदनधिकरणत्वप्रतिज्ञा व्यार्था स्यात् ।
नेदं शशविषाणाधिकरणमितिवद्विप्रतिपत्तेरेवानुदयात् ।
सत्तासामान्याङ्गीकारे च सद्भेदो दुर्वार एव ।
न ह्येकाश्रयं सामान्यमस्ति ।
सन्ति सत्ताधिकरणानि सन्तीति चेत्तर्हि कानीति वक्तव्यानि ।
द्रव्यादीनीति चेत्कथं तर्हि तेषामेव तदनधिकरणत्वसाधनम् ।
व्यवहारतः सर्वमस्ति ।
परमार्थतस्तु नेति चेन्न ।
उक्तोत्तरत्वात् ।
एतच्च परमतेनोत्तरमुक्तं वेदितव्यम् ।
स्वमतेन तु सिद्धसाधनत्वं द्रष्टव्यम् ।
द्रव्याद्यतिरिक्तानुगतसत्त्वसामान्यस्यैवानङ्गीकारात् ।
द्वितीयं दूषयति- सन्मात्रत्वमिति ॥
सत्तानपेक्षं सत्त्वं सन्मात्रत्वं स्वरूपसत्त्वमिति यावत् ।
तद्ब्रह्मणो ऽप्यस्ति यतस्तस्मात्कारणात्तस्माद्ब्रह्मणस्तद्वैलक्षण्यमब्रह्मत्वमपि विश्वस्य नो भवेदिति ।
अथवा सामान्यसत्तापक्षे दोषान्तरमनेनोच्यते ।
तथाहि सत्तासामान्यविधुरस्यापि ब्रह्मणः सन्मात्रत्वं स्वरूपसत्त्वं तावदस्ति ।
न पुनः सत्त्ववैधुर्यादसदनिर्वाच्यं वा ब्रह्म ।
तस्मात्सत्तावैधुर्यस्यासत्त्वाद्यहेतुत्वात्तत्सत्तानधिकरणत्वमपि विश्वस्य नो भवेदिति ।
एतेन ब्रह्मस्वरूपं सत्त्वमिति पक्षो ऽपि निरस्तः ।
अर्थक्रियाकारित्वं ज्ञानाबाध्यत्वं वा सत्त्वमिति पक्षद्वयं स्फुटदोषत्वान्न दूषितम् ।
अर्थक्रियेति वदता मिथ्याभूतस्यैवार्थक्रियाङ्गीकृतेति सिद्धान्तविरोधश्च ।
अर्थक्रियाविधुरस्यापि ब्रह्मणः सत्त्वात्तद्वैधुर्यं नासात्त्वादिहेतुः ।
अर्थक्रियानधिकरणतामात्रसाधनं प्रकृतानुपयुक्तं तद्विरुद्धं च ।
ज्ञानाबाध्यत्ववैधुर्यं च तद्बाध्यत्वमेव ।
तच्च हेत्वर्थान्न भिद्यत इति स्फुटमेव ।
हेत्वन्तराभिधाने ऽपि वक्ष्यमाणन्यायेन बाधसिद्धार्थताद्यापत्तिः स्फुटैव ।
यदत्रोक्तम् ।
त्वयापि द्वे तत्त्वे सदसिदति तत्त्वं व्यवस्थापयता यदेव सत्त्वेन व्यवस्थापितं तस्यैव मयाप्यङ्गीकारान्न सच्छब्दार्थानिरुक्तिरिति ।
तदतीव मन्दम् ।
मया हि ।
क्वचित्सदिति भावो व्यवह्रियते ।
क्वचिच्च प्रतिपन्नोपाधौ निषेधाप्रतियोगि ।
क्वापि मूर्तमित्यादि तत्सर्वं च निरस्तमिति ।
*2,112*
ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः ।
विज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम्

न्यायसुधा:
$पराभिमतबाध्यत्वखण्डनम्$
एवं प्रतिज्ञां निराकृत्य हेतुमप्यपाकरोति- ज्ञानबाध्यत्वमिति ॥
न केवलं प्रतिज्ञा दुष्या ।
किं नाम हेतुभूतं ज्ञानबाध्यत्वमपीत्यर्थः ।
तुशब्दः सिद्धान्त्यभिमताज्ज्ञानबाध्यत्वाद्वयवच्छिनत्ति ।
ज्ञानबाध्यत्वं हि ज्ञाननिवर्त्यत्वं वा प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं वा हेतुत्वेन परस्याभिमतम् ।
नच प्रपञ्चे तत्प्रतिवादिनो मम सिद्धम् ।
अतो ऽन्यतरासिद्धो हेतुरिति ।
नन्वीश्वरज्ञानेन प्रपञ्चनिवृत्तिस्त्वयापीष्यत एव ।
अन्यथा तस्य संहारकर्तृत्वानुपपत्तेः ।
ज्ञानादिमत एव कतृत्वात् ।
सत्यम् ।
नैवं ज्ञाननिवर्त्यत्वं परस्याभिप्रेतम् ।
अपि तर्ह्यज्ञानोपादानकस्य समाने विषये विरोधिता ज्ञानेनोपादाने निवृत्ते स्वयमेव विलपनम् ।
यथाऽह ।
"अज्ञानस्य स्वकार्येण वर्तमानेन प्रविलीनेन वा सह ज्ञानेन निवृत्तिबाधःऽ; इति ।
न चायं प्रपञ्चे ऽस्माकं संमतः ।
किन्तु मुद्गरप्रहारादिना घटस्येवेश्वरस्य ज्ञानेच्छाप्रयत्नव्यापारैर्विनाश एव ।
स एव हेतुरस्त्विति चेन्न ।
तथाविधमपि ज्ञानबाध्यत्वं पक्षैकदेशे प्रकृत्यादौ न सिद्धं प्रतिवादिन इति भागासिद्धत्वात् ।
किञ्च सत्यस्यापि ज्ञानविनाश्यत्वमस्तु ।
नच विपक्षे किञ्चिद्बाधकमस्तीत्यतो ऽप्रयोजकत्वाज्ज्ञानबाध्यत्वं न सिद्धमपि व्याप्यत्वासिद्धमपीति यावत् ।
प्रतिवादिनो मतेनेति गुडजिह्विकामात्रम् ।
बाधकानुपन्यासे वादिनो ऽपि व्याप्यत्वासिद्धेरावश्यकत्वात् ।
सतो विनाशे चैतन्यस्यापि विनाशप्रसङ्ग इति चेत् ।
तर्हि विनाशमात्रस्य साध्यप्रयोजकत्वेन ज्ञानबाध्यत्वमसिद्धमपि ।
व्यर्थविशेषणासिद्धमपि स्यात् ।
नाश्यत्वमात्रं हेतुर्ज्ञानेति स्वरूपकथनमात्रम् ।
स चोक्तबाधकसानाथ्येन नाप्रयोजक इति चेन्न ।
सत्त्वसाम्ये ऽपि विनाशकारणसदसद्भावेन विशेषस्योक्तत्वात् ।
ननु च नेहनानास्तीतिप्रतिपन्नोपाधौ श्रौतनिषेधात्मा बाधः प्रपञ्चे ऽस्तीति चेन्न ।
श्रुत्यर्थनिर्णयोत्तरकालमेवैतत् ।
स एव तूपपत्तिविरोधादशक्य इत्युच्यमानत्वात् ।
अथवा ज्ञानबाध्यत्वमसिद्धं व्याप्तिरहितमपीति योज्यम् ।
तथा हि ।
किं त्वदभिमतं ज्ञानबाध्यत्वमत्र हेतूक्रियते किं वास्मदभिमतमिति वाच्यम् ।
आद्यं चेदुक्तन्यायेन न सिद्धं प्रतिवादिनः ।
द्वितीये व्याप्तिवैधुर्यमिति ।
तत्कथमित्यत आह- विज्ञातस्येति ॥
हि यस्मादन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानमेव बाधस्तद्विषयत्वमेव तद्बाध्यत्वं मतमस्माकम् ।
तच्चात्मनि विपक्षे गतमिति व्याप्तिविकलमिति वाक्यशेषः ।
सत्यो ऽप्यात्मा देहाद्यात्मना विज्ञातो वेदान्तजनितसम्यग्विज्ञानवृत्तिविषय इति परेणाप्यङ्गीकार्यम् ।
अन्यथा अविद्यानिवृत्त्यनुपपत्तेरिति ।
*2,121*
$बाध्यत्वनिर्वचनम्$
अथवा दृष्टान्तं प्रत्याचष्टे- ज्ञानबाध्यत्वमिति ॥
अपिपदेन सदसद्विलक्षणत्वलक्षणं साध्यमनिर्वाच्यत्वं समुच्चिनोति ।
तुशब्दो ज्ञानबाध्यत्वमभिमताद्वयवच्छिनत्ति ।
न सिद्धिं शुक्तिरजतादाविति शेषः ।
शुक्तिरजतादेरनिर्वचनीयत्वं तावत्प्रतिवादिनो ममासिद्धम् ।
मयात्यन्तासत्त्वेनाङ्गीकृतत्वात् ।
अत एव ज्ञानबाध्यत्वं मम तत्रासंमतम् ।
तद्धि ज्ञाननिवर्त्यत्वं परस्याभिमतम् ।
न चासतस्तत्सम्भवति ।
तस्य नित्यनिवृत्तत्वात् ।
अतः साध्यसाधनविकलो ऽयं दृष्टान्ताभासः ।
ननु प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं बाध्यत्वमस्त्येव शुक्तिरजतादौ ।
मैवम् ।
तथा सत्यसत्त्वप्रसङ्गात् ।
वक्ष्यते चैतत् ।
यदि तर्हि न बाध्यत्वं शुक्तिरजतादेः ।
(बाढम् ।
ननु) सकललोकविरोधादिप्रसङ्गः ।
मैवम् ।
त्वदभिमतस्याभावे ऽप्यन्यस्य बाध्यत्वस्य तत्र विद्यमानत्वात् ।
किं तदित्यत आह- विज्ञातस्येति ॥
बाध्यत्वमिति प्रकृतप्रकृत्यर्थं बाध्यं तदिति सामान्येन परामृशति ।
केचिन्नेदं रजतमिति ह्यध्यस्तवस्त्वभावबोधं बाधमाहुः ।
अपरे तु शुक्तिरियमिति विरोधिभावान्तरज्ञानम् ।
तदुभयं प्रत्येकमव्यापकम् ।
शाब्दादौ द्वयोरपि बाधत्वप्रसिद्धेः ।
तस्मादुभयानुगतमेतदुच्यते ।
रजतत्वादिना विज्ञातस्य पुरोवर्तिनः शुक्तित्वादिना विज्ञानं खल्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानं भवति ।
एवमसतो रजतस्य सत्त्वादिनावगतस्यासत्त्वादिना विज्ञानमप्यन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानं भवत्येव ।
सम्यग्विज्ञानं बाध इत्येवोक्ते सर्वमपि सम्यग्ज्ञानं बाधः प्रसज्येत ।
नच तथा व्यवहारः ।
तन्निवृत्त्यर्थमन्यथाविज्ञातस्येत्युक्तम् ।
अन्यथाविज्ञातस्य ज्ञानमित्येवोक्ते धारावाहिकभ्रमे राजतत्वेनावगतस्य शुक्तिकाशकलस्य पुनर्नागवङ्गत्वादिज्ञाने ऽपि प्रसङ्गः ।
तन्निरासाय सम्यगित्युक्तम् ।
अन्यथेति ।
तत्स्वरूपापेक्षया ।
तेन घटस्यैव पटाद्यपेक्षयान्यथा घटत्वेन ज्ञानस्य पुनर्घटत्वेन ज्ञाने प्रसङ्गो निरस्तः ।
छलप्रसङ्गात् ।
तथापि रजतत्वेनावगतस्य शुक्तिकाशकलस्य शुक्लत्वादिज्ञाने प्रसङ्गस्तदवस्थः ।
एवमेकेनान्यथाविज्ञातस्य पुरुषान्तरसम्बन्धिनि तस्यैव वा पुरुषस्य कालान्तरभाविन्याजानसिद्धे सम्यग्विज्ञाने प्रसङ्गो ऽपीति चेन्मैवम् ।
बाधतिः खलु लोडने पठ्यते ।
तच्च ज्ञानास्यार्थस्य वास्तु ।
न तावज्ज्ञानस्य ।
तस्य क्षणिकत्वेन स्वत एव लोडितत्वात् ।
सम्यग्विज्ञानस्याप्युत्तरज्ञानविनाश्यस्य बाधितत्वव्यवहारप्रसङ्गात् ।
नाप्यर्थस्य ।
शुक्तिशकलादेस्तादवस्थ्यात् ।
रजतादेनिर्त्यलोडितत्वात् ।
अतः पूर्वज्ञानप्रसञ्जितस्यान्यथाकारस्य लोडनमिवेति वक्तव्यम् ।
तथाच सति को ऽतिप्रसङ्गः ।
तत्किं वक्तव्यमेतत् ।
नहि ।
कथमनुच्यमानं ज्ञास्यते ।
अन्यथाविज्ञातस्येति वचनसामर्थ्यात् ।
अन्यथा सम्यग्विज्ञानमित्येवावक्ष्यत् ।
किमनेनेति ।
तद्विषयत्वं बाध्यत्वमिति शेषः ।
*2,135*
$अनिर्वचनीयलक्षणनिरासः$
अथवानिर्वचनीयममुख्यं सदित्युक्तम् ।
तत्र किमिदमनिर्वचनीयत्वम् ।
किं निरुक्तिविरहः ।
किंवा निरुक्तिनिमित्तविरहः ।
नादक्यः ।
अनिर्वचनीयमित्यादिनिरुक्तेः सत्त्वेनासम्भावित्वात् ।
द्वितीये ऽपि निरुक्तिनिमित्तं ज्ञानमर्थो वा स्यात् ।
नाद्यः ।
ज्ञानस्योभयवादिसिद्धिसद्भावात् ।
न द्वितीयः ।
यता प्रतिभासमर्थस्यालौकिकस्य रजतादेर्मायावादिनाभ्युपगतत्वादित्याशङ्कय परेणानिर्वचनीयस्य लक्षणद्वयमभिहितम् ।
सदसद्विलक्षणत्वमनिर्वचनीयत्वं ज्ञानबाध्यत्वं चेति ।
तत्राद्यं तावन्निराकरोति- वैलक्षण्यं सतश्चेति ॥
व्याख्यानानि तु पूर्ववदेव ।
तत्र यावत्सु पक्षेषु सिद्धाथर्त्वपर्यवसानं तावत्स्वनिर्वचनीयत्वस्य सत्त्वाविरोधित्वेन न सन्प्रपञ्चः किन्त्वनिर्वचनीय इत्यारम्भासङ्गतिर्देषो ऽवगन्तव्यः ।
यत्र पुनर्बाधादिपर्यवसानं तत्राव्याप्तिरवगन्तव्या ।
अथवानिर्वचनीयत्वेन वियदादिकं शुक्तिरजतादिकं च परस्याभिमतम् ।
तत्र सत एव सत्त्वेन प्रमितस्यैव वियदादेर्विश्वस्यासद्विलक्षणत्वमेव स्वयं सत् ।

एवमसत एवासत्त्वेन प्रमितस्यैव शुक्तिरजतादेर्विश्वस्य सर्वस्याप्यारोपितस्य सद्विलक्षणत्वमेव स्वयं सत् ।
वियदादावसद्विलक्षणत्वमेवास्ति ।
सद्वैलक्षण्यं तु प्रमाणबाधितम् ।
तथा शुक्तिरजतादौ सद्विलक्षणत्वमेवास्ति ।
असद्वैलक्षण्यं तु प्रमाणविरुद्धम् ।
अतो ऽसम्भविना तेन लक्षणेनोक्तेन कथं ते ऽनिष्यं निग्रहस्थानं न भवेदित्यादियोजना द्रष्टव्या ।
भेदवादिन इत्यनेन मायावादिनो वियदादौ सद्वैलक्षण्याङ्गीकारः शुक्तिरजतादौ चासद्विलक्षणत्वाभ्युपगतिराग्रहमात्रमलैवेत्यभिप्रैति ।
यद्युच्यत इत्यत्राप्युक्तरीत्यासम्भवित्वादिकं ज्ञातव्यम् ।
सन्मात्रत्वमित्यनेनातिव्याप्तिरुच्यते ।
तथा हि ।
ब्रह्मणो ऽपि सन्मात्रत्वं सत्त्वानधिकरणत्वमिति यावत् ।
मायावादिनाभ्युपगतमिति शेषः ।
निर्धर्मकत्वाङ्गीकारात् ।
असत्त्वानधिकरणत्वं तु निश्चितमेव ।
तस्मात्तदपि ब्रह्मापि सन्नो भवेत्किन्त्वनिर्वाच्यं प्रसज्येतेति ।
सत्त्वेनासत्त्वेन च विचारासहत्वमनिर्वचनीयत्वं न पुनः सत्त्वासत्त्वधर्मानधिकरणत्वम् ।
ब्रह्म तु सत्त्वेन विचारसहं कथमनिर्वचनीयं स्यादिति चेन्न ।
सत्त्वेनेति त्वप्रत्ययार्थस्यानभ्युपगमात् ।
किञ्च यो वियदादौ विचारः स ब्रह्मण्यपि समान इति कथं न तस्यानिर्वचनीयत्वम् ।
यथोक्तम् ।
"सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात्ऽ; इत्यादि ।
निराकरिष्यते चासौ दुर्विचारस्तत्र तत्रेति ।
द्वितीयमपि लक्षणं निराकरोति- ज्ञानबाध्यत्वमिति ॥
यदि ज्ञानबाध्यत्वं नामोक्तविधया शुक्तिरजतादेश्चासत्वेनाविद्योपादानकत्वाभावात् ।
ततश्चासम्भवित्वं लक्षणदोषः ।
यदि पुनर्ज्ञानविनाश्यत्वमात्रम् ।
तथापि वियदादौ नित्ये नित्यत्वादेव शुक्तिरजतादौ चासत्वान्न सिद्धमित्यव्याप्तिः ।
यदि च प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं तदपि वियदादौ न सिद्धमित्यव्याप्तिरेव ।
उपपत्तयस्तूक्ता वक्ष्यमाणाश्चानुसन्धेयाः ।
ननु भवतापि बाध्यत्वं किमप्यङ्गीकरणीयमेव ।
पदस्य निरर्थकत्वायोगात् ।
तदेवास्माकमनिर्वचनीयलक्षणं भवत्वित्यत आह- प्रतिवादिनो विज्ञातस्येति ॥
प्रतिवादिनो मम मतमिति सम्बन्धः ।
तच्चात्मन्यनिर्वचनीये ऽप्यस्तीत्यतिव्याप्तमिति शेषः ।
अत्रान्यथाविज्ञानमेव भ्रान्तिः ।
तत्प्रसञ्जितान्यथाऽकारलोडनं सम्यग्विज्ञानमेव बाध इत्यवधारणतया मतान्तराणि निरस्तानि वेदितव्यानि ।
हि शब्देन तत्र प्रमाणप्रसिद्धिं सूचयति ।
*2,149*
$प्रभाकरेण परिणामपक्षानुवादः$
अथ पञ्चाख्यातिवादः ॥
इह खलु केचिद्यथार्थमेव सर्वविज्ञानमिति मन्यमाना नान्यथाख्यातिं सहन्ते ।
तथा हि ।
केयमन्यथाख्यातिर्नाम ।
यदि तावदन्यथापरिणते वस्तुनि ख्यातिरन्यथाख्यातिः ।
तदा घटादिप्रत्ययाः सर्वे ऽप्यन्यथाख्यातित्वाद्विभ्रमाः प्रसज्येरन् ।
किञ्च शुक्तिकाया रजताकारपरिणामः किं सकारण उताकारणः ।
न तावदकारणः ।
कादाचित्कत्वानुपपत्तेः ।
आद्ये कारणं वाच्यम् ।
करणदोष इति चेन्न ।
तस्य करणसम्बन्धिनः शुक्तिकापरिणामहेतुत्वानुपपत्तेः ।
अन्यथा तदैव सकलार्थानां रजतरूपपरिणामप्रसङ्गात् ।
दुष्यकरणसंसर्गो हेतुरिति चेत्तथापि किं शुक्तित्वापगमेन रजतरूपपरिणामः ।
किं वा तदनपगमेन ।
आद्ये पुरुषान्तरेणापि तदा शुक्तित्वं न प्रत्येतव्यम् ।
द्वितीये भ्रान्तेनापि तत्प्रत्येतव्यम् ।
किञ्च शुक्तित्वापगमे बाधे ऽपि न तद्भायात् ।
अथ पुनः शुक्तयाकारेण रजतं परिणतमिति चेन्न ।
करणदोषस्य कारणस्याभावात् ।
बाधो ऽप्येवं तेनैव गृह्यत इति चेन्न ।
घटादेरपि कुलालादिमात्रवेद्यतापातात् ।
सुखादिवदिति चेन्न ।
बाह्यान्तरत्वेन विशेषात् ।
अन्यथोक्तातिप्रसङ्गानिस्तारात् ।
*2,154*
किञ्च दोषवशाद्रजताकारेण परिणता चेच्छुक्तिस्तदा दोषापगमे ऽपि तथैव कथं नावतिष्ठते ।
नहि निमित्तकारणनाशात्कार्यनाशो दृष्टः ।
कमलकुड्मलविकासनिमित्तसावित्रतेजो ऽपगमस्य विकासनिवृत्तिहेतुता दृष्टेति चेन्मैवम् ।
दलविभागो हि विकासो नाम ।
स च क्षणिकत्वात्सत्येव सावित्रतेजसि निवृत्तः ।
संयोगप्रध्वंसस्तु न कदापि निवर्तते पुनः संयोगलक्षणो मुकुलीभावस्तु शीतादिनोदनजन्य एव ।
स्थायित्वे ऽपि विभागस्यान्यदेव तन्नाशे निमित्तमिति यत्किञ्चिदेतत् ।
परत्वादिवत्स्यादिति चेन्न ।
विप्रतिपत्तेः ।
किञ्चोत्पन्नं चेद्रजतं विनष्टं तदा तथैव प्रतीतिः स्यात् न पुनर्नेदं रजतमिति बाधबुद्धिः ।
एतेन दुष्यकरणजन्याद्विज्ञानाद्रजतमेत्यपि परास्तम् ।
का चैवं सति दोषवाचोयुक्तिः ।
नहि मृदो घटाकारपरिणामस्य निमित्तं दण्डचक्रादिकं दोषत्वेन मन्यन्ते ।
किञ्च यस्याः प्रतीतेस्तदालम्बनं तत एव तज्जन्म किंवा प्रतीत्यन्तरात् ।
नाद्यः ।
परस्पराश्रयप्रसङ्गात् ।
उत्पन्ने हि रजते तदालम्बनायाः प्रतीतेर्जन्म, तस्यां जातायां रजतोत्पत्तिरिति ।
न खलु निरालम्बना प्रतीतिरुत्पद्यते ।
द्वितीये ऽपि किं तत्प्रतीत्यन्तरं शुक्तिकाऽलम्बनम् ।
उत शुक्तिकारजतान्तरालम्बनम् ।
अथवार्थान्तरालम्बनम् ।
नाद्यः ।
सर्वत्र शुक्तिप्रतीत्यनन्तरं रजतोत्पादप्रसङ्गात् ।
शुक्तिरजतप्रतीतेः प्राक् शुक्तिरिति प्रतीतिनियमाभावाच्च ।
दुष्यकरणालोचितशुक्तिसाधारणाकारप्रतीते रजतजन्मेति चेन्न ।
साधारणाकारमात्रदर्शनानन्तरं रजतप्रतीतिनियमाभावात् ।
कारणवैकल्यं तत्र कल्प्यत इति चेत् ।
स्यादेतदेवम् ।
यदि रजतजन्म प्रमितं स्यात् ।
प्रतीतिं तु प्रकारान्तरेणोपपादयिष्यामः ।
न द्वितीयः ।
पूर्वरजतस्यापि तदेव कारणमिति रजतप्रतीतिप्रवाहाविच्छेदप्रसङ्गात् ।
न तृतीयः ।
अतिप्रसङ्गात् ।
तदेवं भ्रान्तिबाधयोरनुपपत्तेर्न परिणामपक्षो युक्तः ।
*2,159*
नापि वस्तुनो वस्त्वन्तरात्मनावभासो ऽन्यथाख्यातिरिति युक्तम् ।
तथा हि किं वस्तुनो वस्त्वन्तरात्मना सती उतासती ।
आद्ये न भ्रान्तिर्नापि बाधः ।
सर्वेषां च सर्वं सर्वात्मना प्रतीयेत ।
न हि दोषः करणसंस्कारः ।
तथा सत्यदुष्यकारणेन न किञ्चिदुपलभ्येत ।
किञ्चैवं सति रजतसंवित्समीचीना शुक्तिरेवेयमिति चासमीचीनेत्यापद्येत ।
न द्वितीयः ।
असतः प्रतीत्यनुपपत्तेः ।
उपपत्तौ वा किं रजतस्यापि वस्तुत्वग्रहणेन ।
एतेनासम्बद्धविशेषणविशिष्टप्रतीतिरन्यथाख्यातिरिति निरस्तम् ।
असतो विशेषणसम्बन्धस्य प्रतीत्यनुपपत्तेः ।
उपपत्तौ वा किमसत्ख्यातिवादिभिरपरार्द्धम् ।
अथ ब्रूषे ऽन्याकारं ज्ञानमन्यथाख्यातिरिति ।
तदसत् ।
समीचीनज्ञानस्याप्यान्तरबाह्यत्वादिना ऽर्थविलक्षणाकारत्वेन विभ्रमत्वापत्तेः ।
*2,161*
अन्याकारोल्लेखिज्ञानमन्यालम्बनमन्यथाख्यातिरिति तु विरुद्धम् ।
तथा हि ।
न तावत्सदसद्भावमात्रेणालम्बनं सद्भावमात्रस्य सर्ववस्तुप्रत्ययसाधारण्येन सर्वप्रत्ययानां सर्वार्थालम्बनत्वापत्तेः ।
सर्वं सर्वज्ञता चैवं सति स्यात् ।
अतीतादिविषयस्य निरालम्बनतापातश्च ।
एतेन पुरोदेशे सद्भावेनालम्बनत्वमपि प्रत्युक्तम् ।
नच कारणत्वेनालम्बनम् ।

रूपादिज्ञानस्य चक्षुराद्यपि कारणमिति तदालम्बनत्वप्रसङ्गात् ।
अतीतानागतविषयत्वं च ज्ञानस्य न स्यात् ।
अतीतानागतयोरसत्त्वेन कारणत्वानुपपत्तेः ।
एतेन विषयतया कारणत्वमित्यपि निरस्तम् ।
आत्माश्रयत्वं चैवं सति स्यात् ।
विषयत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात् ।
किञ्चैवं विषयत्वमित्येवास्तु ।
किं कारणतया व्यर्थयानर्थजनन्या ।
किं चेदं विषयत्वम् ।
येन यस्यातिशय उत्पद्यते स तस्य विषय इति चेत् ।
अतिशयो हि ज्ञातता वा स्याद्वयवहारो वा ।
नाद्यः ।
अनभ्युपगमात् ।
अभ्युपगमे ऽप्यतीतादिज्ञानस्य निर्विषयत्वापातात् ।
न ह्यसति धर्मिणि धर्मोत्पादो युज्यते ।
न द्वितीयः ।
अतदर्थिनो व्यवहारानुत्पत्तावविषयत्वापत्तेः ।
व्याघ्रचोरादिज्ञानानन्तरमादीयमानस्य दण्डादेरपि तद्विषयत्वप्रसक्तेश्च ।
यद्विज्ञानं यदाकारं तत्तदालम्बनमिति तु तथागतमतमनुधावति ।
*2,163*
यत्सन्निकृष्टकरणेन यज्ज्ञानं जन्यते तत्तद्विषयमित्यपि न ।
रूपादिज्ञानस्याकाशादिविषयतापातात् ।
नहि रूपादिज्ञानमुत्पादयच्चक्षुराकाशादिना न सन्निकृष्टत इति युज्यते ।
प्रत्यभिज्ञा च तत्तासन्निकृष्टकरणजन्या न तद्विषया स्यात् ।
नच वाक्यं वाक्यार्थेन सन्निकृष्टते ।
येन तज्जनितज्ञानस्य वाक्यार्थो विषयः स्यात् ।
आकाशादिविषयतैवं चापद्येत ।
लिङ्गज्ञानाच्चात्मसन्निकृष्टाज्जायमानं लिङ्गिज्ञानमात्मविषयमापद्येत ।
तस्माद्यज्ज्ञानं यत्प्रतिभासं तदेव तस्यालम्बनमिति मन्तव्यम् ।
तत्र रजतज्ञाने शुक्तिरवभासते न वेति वक्तव्यम् ।
अवभासत इति ब्रुवाणः श्लाघनीयप्रज्ञो देवानां प्रियः ।
यदि संविदि बहुमानवान्नेति ब्रूयात्तदा कथं तच्छुक्तिकालम्बनं स्यात् ।
किञ्च रजतमवभासते शुक्तिकालम्बनं चेदतिप्रसङ्गः कतं परिहरणीयः ।
ननु रजतावभासस्य रजतविषयकत्वे तेन रजतेन भवितव्यम् ।
कथं न भवितव्यम् ।
नहि सम्प्रतिपन्नसमीचीनरजतस्वीकारे ऽपि निमित्तमस्त्यन्यद्रजतावभासात् ।
न ह्यन्यतररजतप्रतिभासपक्षपाते कारणमस्ति ।
नास्त्यत्र रजतमित्यपि प्रतिभासो ऽस्तीति चेत् ।
सत्यम् ।
प्रतिभाससामर्थ्याद्रजताभावो ऽप्यङ्गीकृत एव पुरतः ।
प्रतीत्योर्विरोधः स्यादिति चेन्न ।
यथा न विरोधस्तथा वक्ष्यमाणत्वात् ।
*2,166*
न चान्यथाख्यातिजनने कारणं पश्यामः ।
नच चक्षुरादिकमेव कारणम् ।
तस्य समीचीनज्ञानकरणतावधारणात् ।
न खलु जरामरणविध्वंसहेतुर्जातु सुधा तद्धेतुरपि भवति ।
कारणैक्ये कार्यभेदस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् ।
नचादृष्टभेदात्कार्यभेदः ।
तस्य कार्यभेदनिश्चयोत्तरकालं निश्चेयत्वात् ।
कार्यभेदस्य च विप्रतिपन्नत्वात् ।
दोषसहकृतादिन्द्रियादेवान्यथाज्ञानजननमित्यप्यसत् ।
दोषा हि कारणानामौत्सर्गिककार्यजननसामर्थ्यं निघ्नन्ति ।
नतु विपरीतकार्यजननसामर्थ्यमादधाति ।
न खलु दुष्यं कुटजबीजं वटं जनयति ।
किं नाम न जनयत्येव कुटजाङ्कुरम् ।
नच वक्तव्यं दावदहनदग्धवेत्रबीजानां कदलीकाण्डजननसामर्थ्यमुपलब्धमिति ।
पाकेन द्रव्यान्तरोत्पत्तेस्तेषामबीजत्वात् ।
*2,168*
किञ्च प्रदर्शिताकारव्यभिचारे प्रत्ययस्य सर्वत्र व्यभिचारशङ्का दुर्वारा स्यात् ।
तथाच कथं बाह्यार्थनिन्हवं निराकुर्मः ।
तथाहि ज्ञानमेव खलु सर्वत्र वस्तुव्यवस्थापकं नान्यत् ।
तच्चेत्क्वचिद्वयभिचरति ।
तदा तत्सर्वत्र शङ्कितव्यभिचारमेव ।
नच तच्छङ्कापङ्कसङ्क्षालनक्षमं किञ्चिदन्यद्विज्ञानात् ।
तच्च सकलमपि शङ्काकलङ्कसङ्कोचितप्रभावं न प्रभवतीत्युक्तम् ।
ततश्च कुतो बाह्यार्थप्रत्याशा ।
नच वाच्यं यथा घटादेः पार्थिवस्य वह्निव्यभिचारे ऽपि न धूमस्यापि तद्वयभिचारः शङ्कयते ।
एवमेकज्ञानस्यार्थव्यभिचारे ऽपि न सर्वत्र व्यभिचारशङ्केति ।
वैषम्यात् ।
अस्ति हि तत्र पार्थिवत्वाविशेषे ऽप्यव्यभिचारनिश्चयोपायो धूमत्वादिरेवावान्तरो विशेषः ।
नहि तत्र बाधकं किञ्चित् ।
तेनोपपद्यते तत्राश्वासः ।
प्रकृते तु न ज्ञानत्वावान्तरविशेषमनाश्वास निरसनक्षममीक्षामहे ।
नच बाधकभावाभावरूपाद्विशेषाद्वयवस्थेति वाच्यम् ।
बाधकस्यापि ज्ञानत्वेन शङ्कास्पदत्वात् ।
न खलु बाधकस्य किमपि शृङ्गमस्ति ।
बाधकाभावश्चानुपसञ्जातबाधभ्रमे समानः ।
संवादकभावाभावाभ्यां विशेष इति चेन्न ।
उक्तोत्तरत्वात् ।
संवादकमपि ज्ञानमेवेति तदपि कथं संशयास्पदं न स्यात् ।
तत्रापि संवादकान्तरान्वेषणे ऽनवस्था कुतो न भवेत् ।
अङ्गीकृतश्च परेण धारावाहिकभ्रमे ऽन्योन्यसंवादः ।
एतेन ज्ञानजन्यव्यवहारविसंवादाविसंवादलक्षणो ऽपि विशेषः परास्तो वेदितव्यः ।
तद्विशेषग्राहिण्यपि विश्वासकारणाभावात् ।
अपि च प्रतीयमानो ऽयं रजताकारः कुतस्त्य इति वक्तव्यम् ।
न तावत्पुरोवर्तिनिष्ठ इतीष्यमन्यथाख्यातिवादिनाम् ।
बाधविरोधश्च तथा सति स्यात् ।
नापि देशान्तरवर्तीति वक्ष्यामः ।
ततश्च ज्ञानस्थ एवायमित्यापतितम् ।
तथा च जितं साकारविज्ञानवादिभिर्बौद्धैः ।
*2,170*
ननु तर्हीदं रजतमित्यादिप्रत्ययस्य का गतिः ।
उच्यते ।
रजतमिदमिति द्वे ज्ञाने स्मृत्यनुभवरूपे ।
तत्रेदमिति पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहणम् ।
दोषवशात्तद्गतस्य शुक्तित्वसामान्यविशेषस्याग्रहणात् ।
तत्रेदमिति पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहणम् ।
दोषवशात्तद्गतस्य शुक्तित्वसामान्यविशेषस्याग्रहणात् ।
तन्मात्रं च गृहीतं सदृशतया संस्कारोद्बोधक्रमेण रजतस्मृतिं जनयति ।
सा च गृहीतग्रहणस्वभावापि दोषवशाद्गृहीततत्तांशप्रमोषेण गृहीतिसरूपावतिष्ठते ।
तथाच रजतस्मृतेः पुरोवृत्तिग्रहणस्य च मिथः स्वरूपतो विषयतश्च भेदाग्रहणात्सन्निहितरजतज्ञानसारूप्येणेदं रजतमिति भिन्ने अपि ग्रहणस्मरणे अभेदव्यवहारं सामानाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवतर्यतः ।
कुत एतदिति चेन्न ।
अन्यथानुपपत्तेरुक्तत्वात् ।
किञ्चेदमिति पुरोवर्ति नयनसम्प्रयोगजं ज्ञानमनुभव इत्यविवादम् ।
रजतज्ञानं च न तावदिन्द्रियजम् ।
इन्द्रियस्य सन्निकृष्टाथर् एव ज्ञानजननसामर्थ्यात् ।
अन्यथा सर्वसार्वज्ञप्रसङ्गात् ।
नच विप्रकृष्टेन रजतेन सन्निकर्षो ऽस्ति ।
तत्कार्यस्य साक्षात्कारस्य कदाप्यदर्शनात् ।
नच शुक्तिशकलसन्निकर्षादेवेन्द्रियं रजतज्ञानमुत्पादयतीति साम्प्रतम् ।
अतिप्रसङ्गात् ।
नच दोषसदसद्भावाभ्यां व्यवस्था ।
दोषाणां विपरीतकार्यकारितया निरस्तत्वात् ।
भस्मकदोषदूषितस्य जाठरजातवेदसो बहुतराऽहारपरिणतिहेतुतोपलभ्यत इति चेन्न ।
विप्रतिपत्तेः ।
दोषस्यैवाऽहारविकारहेतुतोपपत्तेः ।
नच दहनकार्यं कथं दोषः करोतीति वाच्यम् ।
कार्ये ऽपि वैजात्योपलम्भात् ।
जाठराग्निपरिणता हि रसाः शरीरोपचयहेतवो न भस्मकपरिणतास्तथा ।
तस्मान्नेदमिन्द्रियजम् ।
नचि लिङ्गाद्यनुसन्धानविधुराणामपि जायमानमनुमानाऽदिप्रभवमिति वक्तुं शक्यते ।

अतः प्रत्युत्पन्नकरणाभावे ऽप्युत्पद्यमानेनानेन परिशेषात्स्मरणेनैव भवितव्यम् ।
*2,173*
किञ्चेदं स्मरणमनाकलितरजतस्यानुत्पद्यमानत्वात्सम्प्रतिपन्नस्मरणवत् ।
नचेदमस्मरणम् ।
तत्तांशविकलत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति युक्तम् ।
पदात्पदार्थस्मृतौ हरिहरादिस्मृतौ च व्यभिचारात् किञ्चानुभूतं तावन्न समस्तं स्मर्यते ।
तत्तांशश्चातीतदेशकालसम्बन्धः स्मर्यमाणधर्मः ।
तथाच स्मरणं च भवतु ।
भवतु दोषवशात्प्रमुषिततत्तांशम् ।
नच विपक्षे बाधकं किञ्चिदित्यप्रयोजको हेतुः ।
नच नेयं स्मृतिरिन्द्रियजन्यत्वात् ।
तच्चेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिति वाच्यम् ।
स्मृतिबीजसंस्कारोद्बोधहेतुपुरोवर्तिसाधारणाकारग्रहण एवेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकयोरुपक्षीणत्वात् ।
नन्वेवं सत्यनास्वादिततिक्तस्य शिशोस्तिक्तस्मरणानुपपत्तेः कथं तिक्तो गुड इति प्रत्यय इति चेन्न ।
जन्मान्तरानुभूतत्वात् ।
अदृष्टवशाच्च कस्यचिदेव स्मरणमुपपद्यते ।
अथवा नायं नियमो ग्रहणस्मरणे एवागृहीतविवेके व्यवहारादिप्रवर्तके इति किन्तु क्वचिद्ग्रहणे एव मिथो ऽगृहीतभेदे ।
यथा पीतः शङ्ख इति ।
अत्र हि विनिर्यन्नयनरश्मिवर्तिनः पित्तद्रव्यस्य पीतत्वं दोषवशाद्द्रव्यरहितं गृह्यते ।
शङ्खो ऽपि गुणहीनः स्वरूपमात्रेण गृह्यते ।
तदनयोर्गुणगुणिनोरितरेतरापेक्षिणोरसंसर्गाग्रहात्सारूप्यात्पीतचिरबिल्वादिफलप्रत्ययाविशेषेणाभेदव्यवहारः सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्च भवतः ।
यत्तु कज्जलकालिमाग्रहणं तत्तिर्यगवस्थानात् ।
अस्वच्छतया नयनरश्मिप्रतिबन्धकत्वाच्च ।
पित्तं तु आजर्वावस्थितं काचमिव स्वच्छं न प्रतिबन्धकमिति विशेषः ।
एवं तिक्तो गुड इति व्यवहारो ऽपि ।
क्वचित्पुनः स्मरणे एवागृहीतविवेके ।
यथा स घटस्तत्रासीदिति ।
अनयैव दिशालातचक्रादिव्यवहाराः सर्वे ऽपि निर्वाह्याः ।
*2,177*
किञ्च विपर्ययमङ्गीकुर्वाणेनापि विवेकाग्रहो ग्राह्य एव ।
न हि विवेकग्रहे विपर्ययावकाशो ऽस्ति ।
विरोधात् ।
अन्यथा विपर्ययनिवृत्त्यनुपपत्तेः ।
तथाच तत एव सर्वस्योपपत्तौ किं विपर्ययकल्पनया ।
न चान्यथाख्यातौ किमपि प्रमाणमस्ति ।
भेदाग्रहप्रसज्जिताभेदव्यवहारबाधनेनैव नेदमिति विवेकज्ञानस्य बाधकत्वमप्युपपद्यते ।
तदुपपत्तौ चागृहीतविवेकस्य ज्ञानद्वयस्य भ्रान्तित्वमपि लोकसिद्धं सिद्धम् ।
तथाच प्रयोगः ।
विगीतप्रत्ययो यथार्थः ।
प्रत्ययत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् ।
नन्वत्र विगीतप्रत्ययो नाम किं पुरोवर्तिनिर्विकल्पकज्ञानमुत सदृशदर्शनोत्थं रजरस्मरणम् ।
किं वोभयमाहोस्विद्रजतपुरोवर्त्येकताज्ञानमाहोस्वित्प्रमुषितभेदं वेदनद्वयम् ।
तत्राद्यपक्षत्रये सिद्धसाधनता ।
चतुर्थे वाद्याश्रयासिद्धत्वमपसिद्धान्तो व्याघातश्च ।
पञ्चमे प्रतिवाद्याश्रयसिद्धतेति चेत् ।
मैवम् ।
अस्ति तावत्पुरोवर्ति निर्विकल्पकज्ञानम् ।
अस्ति च सदृशपुरोवर्तिदर्शनजनिता रजतस्मृतिः ।
तथास्त्येव च तत्समुत्थं सविकल्पकमिदमिति वेदनात्सविवादभेदाभेदं रजतवेदनम् ।
तत्र विप्रतिपन्नौ भेदाभेदौ विहायेदं रजतमित्यवगममात्रमिदं रजतमित्यादिसामानाधिकरण्यव्यवहारकारणं पक्षत्वेन विवक्षितं चेत्को विरोधः ।
नहि विप्रतिपन्नाकारेणैव पक्षीकारः क्वचित् ।
मा हि भून्नित्यानित्याग्निमदनग्निमच्छब्दपर्वतपक्षीकारे प्रकृतदोषानुषङ्गाद्भङ्गो ऽनुमानमुद्रायाः ।
*2,181*
किञ्च सिद्धस्यैव पक्षीकरणम् ।
विमताकारस्यापि सिद्धत्वे किं साध्येत ।
विमतौ च भेदाभेदौ विभ्रमगोचरविवादावसरे ।
भेदे हि वेदनयोरिदं वेदनम् पुरोवतिर्मात्रगोचरम् न रजतवाता वेत्ति ।
रजतवेदनमपि रजतमात्रग्राहि नेदमिति पुरोवर्तिनमनूद्य तस्यैव रजततामिदं रजतमिति ।
विदधाति ।
किन्तु रजतमित्येव यस्य कस्यचिद्रजतत्वमनुसन्धत्ते ।
तच्च न प्रमाणविरुद्धमिति क्वान्यथाख्यातिः ।
अतस्तद्वादिभिरभेद एव वक्तव्यो ऽपाकर्तव्यश्चाख्यातिवादिभिरित्यस्त्येव विप्रतिपत्तिः ।
ततो विप्रतिपन्नाकारं परित्यज्येदं रजतमित्यवगममात्रपक्षीकारे न कश्चिद्दोषः ।
कथमन्यथाख्यातिवादीदं रजतमिति ज्ञानस्य पुरोवर्तिविषयत्वसाधनाय साधनमुपन्यस्यन्नितो दोषाद्विमुच्येत ।
अथ रजताथिर्नः शुक्तिकायां प्रवृत्तौ हेतुभूतं ज्ञानं मया पक्षीक्रियत इति चेन्मोच्चैर्वाच्चः परो ऽपि श्रोष्यति ।
ईश्वरज्ञानेन सिद्धसाधनता स्यादिति चेत्तवापि बाधः कथं न स्यात् ।
प्रकृतप्रवृत्तिहेतुरनीश्वरज्ञानं पक्षीक्रियत इति चेन्ममापि तथैव स्यात् ।
त्वयेश्वरानभ्युपगमाद्वयर्थं विशेषणमिति चेत्तर्हि मां प्रति तवापि कथं न व्यर्थम् ।
तथापि व्याप्तिज्ञाने सिद्धसाधनतेति चेत्तत्रैव तव बाधप्रसङ्गः ।
इदं ज्ञानादगृहीतविवेकं रजतज्ञानमिति विप्रतिपत्तिविषयमुद्धाटयामीति चेत्सममेतन्ममापि ।
*2,186*
किञ्च विवादाध्यासितं रजतज्ञानं रजतविषयं रजतज्ञानत्वात्संमतवत् ।
अत्रापि पूर्ववद्विमतिविषयो विवेचनीयः ।
स्यादेतत् ।
किमिदं रजतज्ञानं नाम रजतस्य ज्ञानं रजतज्ञानम् ।
रजतं च तज्ज्ञानं चेति वा ।
रजतशब्दोल्लेखिज्ञानं वा रजतार्थिनः प्रवृत्तिहेतुज्ञानं वा रजतमिति ज्ञानं वा ।
न प्रथमः ।
षष्ठयर्थस्य विषटविषयिभावव्यतिरेकेणासम्भवात्साध्याविशिष्टत्वात् ।
न द्वितीयः ।
उभयासिद्धेः ।
ज्ञानस्य निराकारत्वात् ।
न तृतीयः ।
उल्लेखार्थस्य विषयत्वे ऽसिद्धेः ।
तज्ज्ञानजनितस्मृतिमात्रयोनित्वे पूर्वपदमात्रज्ञानेनापि रजतपदस्य स्मरणसम्भवेन व्यभिचारात् ।
न चतुर्थः ।
विवेकग्रहवादिनामिदमिति ज्ञानस्यापि शुक्तिकाऽलम्बनस्य तद्धेतुत्वेन व्यभिचारात् ।
न पञ्चमः ।
पूर्वोक्तपक्षाबहिर्भावादिति ।
मैवम् ।
अन्यथाख्यातिवादिना किं शुक्तिकाज्ञानं शुक्तिविषयमन्यथाख्यातिरुच्यते ।
उत रजतज्ञानं शुक्तिविषयम् ।
आद्ये न नो विवादो यथार्थख्यातित्वात् ।
द्वितीये रजतज्ञानशब्देन यो ऽर्थः परेण विवक्ष्यते स एवास्माकं हेतुर्भविष्यति ।
तथा हि न तावदाद्यः कल्पः परेणाङ्गीकर्तुमुचितः ।
व्याघातप्रसङ्गात् ।
शुक्तिरजतयोरभेदप्रसङ्गाच्च ।
न द्वितीयः ।
अनभ्युपगमात् ।
न तृतीयः ।
कदाचिच्छक्तिकाज्ञानस्याप्यन्यथासङ्केतितरजतशब्दस्मृतिहेतुत्वसम्भवेनान्यथाख्यातिप्रसङ्गात् ।
नापि चतुर्थः ।
यत्र शुक्तिकातदधस्तद्रजतमस्तीति वाक्यं श्रुतवतः शुक्तिज्ञानमपि रजताथिर्प्रवृत्तिहेतुर्भवतीति तस्याप्यन्यथाख्यातितापातात् ।
नापि पञ्चमः ।
प्रागुक्तपक्षाबहिर्भावात् ।
अतो रजतज्ञानं नामोक्तपक्षेषु किञ्चिदङ्गीकृत्य तद्दोषो वा परिहरणीयः ।
पक्षान्तरं वोत्प्रेक्षणीयम् ।
तत्त्वमेव मया हेतूकरिष्यत इति यत्किञ्चिदेतत् ।
केचित्पुना रजतविषयं ज्ञानमित्येव हेत्वर्थमुपगम्य रजतेतराविषयत्वं साध्यमङ्गीकृत्य साध्याविशिष्टतादोषं परिहरन्ति ।
तदसत् ।
रजतघटाविति ज्ञाने व्यभिचारात् ।
अन्यतरासिद्धेश्च ।

तस्मादुक्त एव परिहारः ।
अपि च ज्ञानत्वं यथार्थमात्रवृत्ति ज्ञानमात्रवृत्तित्वात्प्रमात्ववत् ।
शुक्तिका न रजतत्वेनावभासते तद्रूपेणासत्त्वात् ।
यद्यद्रूपेणासत्तत्तद्रूपेण नावभासते ।
यथा मेरुः सर्षपत्वेन ।
इदं रजततादात्म्यं न प्रत्येतुं शक्यमसत्त्वात्कूर्मरोमवत् ।
तस्मादख्यातिपक्ष एव श्रेयानिति ।
*2,190*
$प्रभाकराख्यातिनिरासः$
अत्रोच्यते ।
यत्तावदन्यथाख्यातिलक्षणं निराकृतमन्याकारोल्लेखित्यन्तेन तदिष्यमेवास्माकम् ।
अन्यदन्यात्मना विषयीकुर्वज्ज्ञानमन्यथाख्यातिरित्यङ्गीकारात् ।
यथोक्तम् असतः सत्त्वप्रतीतिः सतो ऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतिरेव भ्रान्तित्वादिति ।
नन्वन्यस्यान्यात्मता सती उतासती ।
असतीति ब्रूमः ।
असतो न प्रतीतिरिति चेन्न ।
तस्या उपपादयिष्यमाणत्वात् ।
एवं सति रजतस्यापि कुतः सत्त्वमङ्गीकरणीयमिति चेन्न ।
को हि ब्रूते रजतं सदिति ।
वक्ष्यामो ह्यभिनवान्यथाख्यातिस्वरूपमुपरिष्टत्वात् ।
अत्र केनचित्प्रलपितम् ।
खण्डो गौः शुक्लः पट इत्यादयः सर्व एव सविकल्पकप्रत्यया विभ्रमाः प्रसज्येरन् ।
सामानाधिकरण्यप्रत्ययस्य तादात्म्यालम्बनत्वात् ।
तस्य चात्राभावादिति ।
तदतीव मन्दम् ।
तथा हि ।
सामानाधिकरण्यप्रत्ययो हि कयोस्तादात्म्यमवलम्बते ।
किं गुणक्रियाजात्यादेः द्रव्येणोत गुणादीनामेव परस्परमथ गुणाश्रयस्य क्रियाश्रयेणेत्यादि ।
नाद्यः ।
असंमतेः ।
न हि शुक्लः पट इत्यस्य शौक्लयं पट इत्यर्थो ऽभिमतो लौकिकानाम् ।
नच चलति पट इत्यस्य चलनं पट इत्यर्थो ऽभिमतः ।
नापि खण्डो गौरित्येतत्खण्डत्वं गोत्वं च पिण्ड एवेत्यनेन समानार्थम् ।
तथात्वे दण्डी देवदत्त इत्यस्यापि दण्डदेवदत्ततादात्म्यविषयतापत्तेः ।
दण्डीति शाब्दव्यवहारे भेदार्थप्रत्ययप्रयोगाज्ज्ञानमपि तादृशं कल्प्यत इति चेत्सममत्रापि ।
शुक्तगुणो ऽस्यास्तीत्यस्मिन्नर्थे ऽर्शआदिभ्यो ऽजित्यकारप्रत्ययविधानात् ।
चलतीत्यादौ तु स्फुट एव प्रकृतिप्रत्यययोरर्थभेदः ।
नहि गौरिति गोत्वमुच्यते तथात्वे त्वप्रत्ययवैयर्थ्यात् ।
अत एव शुक्लः पट इत्युक्त्वा शौक्लयं पटस्येति व्याकर्तारो भवन्ति ।
*2,196*
अत एव न द्वितीयः ।
न हि शुक्लः पटश्चलतीत्यस्य शौक्लयं पटत्वं चलनं चैकमित्यर्थश्चेतसि चकास्ति प्रतिपत्तृणाम् ।
तथा सति दण्डी कुण्डली देवदत्त इत्यस्यापि ज्ञानस्य दण्डकुण्डलदेवदत्तत्वतादात्म्यविषयतापातात् ।
तृतीयस्तु स्यादेव ।
समानमेकमधिकरणं येषां ते हि समानाधिकरणास्तेषां भावः सामानाधिकरण्यम् ।
तथाच गुणादीनामाश्रयेण परस्परं च भेदः आश्रयाणां चाभेदः स्फुट एव ।
नहि स्वयमेव स्वस्याधिकरणम् ।
नापि समानमधिकरणं येषामिति परस्पराभेदे युज्यते ।
नचाश्रयभेदे तस्य समानतास्ति ।
नच गुणाद्याश्रयस्य भेदे प्रमाणमस्ति ।
विशिष्टयोर्भेदे ऽपि न तत् गुणाद्याश्रयः ।
किन्तु गुणाद्याश्रयाश्रितं वस्त्वन्तरं तत् ।
एवञ्च यत्र भेदो न तदभेदेन प्रतिभासते यच्चाभेदेन प्रचिभासते न तत्र भेद इति क्वातिव्याप्तिः ।
ननु गुणादीनामाश्रयेण परस्परं चाभेदो भगवतो मुनेः सिद्धान्तः ।
क्वचिद्भेदाभेदौ च ।
सामानाधिकरण्यप्रतीतिस्तु भेदनिष्ठैव व्याख्याता ।
तथाच पुनः शुक्लः पट इत्यादिप्रत्यया विभ्रमाः प्रसक्ताः ।
मैवम् ।
सविशेषत्वाङ्गीवकारात् ।
विशदं चैतद्विशेषनिरूपणे व्युत्पादयिष्यामः ।
*2,199*
यत्पुनरन्याकारोल्लेखीत्यादिनास्मदभिमतान्यथाख्यातेरनुभवविरोधं प्रतिज्ञाय तदुपपादनाय यत्सन्निकृष्टकरणेनेत्यन्तेनालम्बनलक्षणनिराकरणं कृतं तदनुमतमेवास्माकम् ।
यद्विज्ञानं यत्सन्निकृष्टकरणेन जन्यते स तस्य विषय इत्यङ्गीकारात् ।
नन्वत्रापि दोषो ऽभिहित इति चेन्न ।
सन्निकर्षस्यापि कारणतया विवक्षितत्वेन तस्यासम्बद्धत्वात् ।
नहि चक्षुरादेराकाशादिसन्निकर्षो रूपादिज्ञानकारणम्, नापि वाक्यस्याकाशादिसन्निकर्षो वाक्यार्थज्ञाने हेतुः, नच लिङ्गज्ञानस्यात्मना सन्निकर्षो लिङ्गिज्ञाननिमित्तम्, किं नामावर्जनीयसन्निधयस्ते सन्निकर्षाः ।
लिङ्गस्य साध्यधर्मिसन्निकर्षो लिङ्गिज्ञानकारणमिति चेन्न लिङ्गज्ञानस्य करणतयाभ्युपगमात् ।
अनेनैव वाक्यस्य श्रोतृश्रोत्रसन्निकर्षाश्रयणेन दूषणं परास्तम् ।
वाक्यज्ञानस्यैव करणत्वाङ्गीकारात् ।
तथापि प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशेन चक्षुरादेर्लिङ्गिना च लिङ्गज्ञानस्य वाक्यार्थेन वाक्यज्ञानस्य सन्निकर्षाभावादविषयतापत्तिरिति चेन्न असन्निकृष्टज्ञापने ऽतिप्रसङ्गात् ।
तदनुभवजनितसंस्कारसहकृतेन्द्रियेण प्रत्यभिज्ञा जायते, तद्वयाप्तलिङ्गविषयेण च लिङ्गज्ञानेन लिङ्गिज्ञानमुत्पद्यते, संसर्गधर्मकपदार्थवाचिपदसमुदायरूपवाक्यविषयज्ञानेन वाक्यार्थज्ञानं जन्यते, अतो नातिप्रसङ्ग इति चेत्तर्ह्यभ्युपगतः सन्निकर्षः ।
नहि संयोगादिरेव सन्निकर्षः किं नाम प्रत्यासत्तिमात्रम् ।
*2,202*
तथापि रूपप्रतीतेरात्मा विषयः प्रसज्येत ।
तत्र मनसः करणत्वात् ।
आत्ममनःसन्निकर्षस्यापि रूपज्ञानं प्रति कारणत्वादिति चेन्न ।
असाधारणकारणस्य विवक्षितत्वात् ।
मनसश्च साधारणत्वात् ।
तर्हि मनःसन्निकृष्टेन चक्षुषा जायमानं रूपज्ञानं मनोविषयमापन्नमिति चेन्न ।
सन्निकर्षस्याप्यसाधारणकारणतया विवक्षितत्वात् ।
चक्षुमर्नःसन्निकर्षो हि द्रव्यादिज्ञानसाधारणः ।
एवमन्ये ऽत्रप क्षुद्रोपद्रवाः परिहरणीयाः ।
तदेवं जन्यज्ञाने विषयत्वस्यान्यथाव्यवस्थितत्वाद्यज्ज्ञानं यत्प्रतिभासमित्यन्यथापरिभाषणमनुपपन्नम् ।
न चैवं सत्यनुभवविरोधः, रजतावभासस्य शुक्तिकासन्निकृष्टकरणजन्यत्वेन तद्विषयत्वोपपत्तेः ।
नचातिप्रसङ्गः, दोषजन्यत्वतदभावादिना व्यवस्थोपपत्तेः ।
अन्यथा रजतज्ञानादरजते प्रवृत्तावपि कथं नातिप्रसङ्गः ।
यत्पुना रजतावभासस्येत्याद्याशङ्कय समाधानमभिहितं तज्ज्ञानैकत्वसमर्थनेन निराकरिष्यामः ।
*2,206*
अस्तु वा यद्विज्ञानं यत्प्रतिभासं तत्तद्विषयमित्येव व्यवस्था ।
तथापि नानुभवविरोधः ।
तत्किं रजतावभासस्य शुक्तित्वविषयतायामनुभवविरोधं ब्रूषे उतेदन्त्वाकारस्य ।
आद्ये सम्प्रतिपत्तिः ।
नहि वयमस्मिन्प्रत्यये शुक्तित्वमावभासत इति ब्रूमो येन विरोधः स्यात्, शुक्तित्वप्रतिभासस्य रजतावभासविरोधित्वाभ्युपगमात् ।
द्वितीये तु न कश्चिद्विरोधः ।
विरोधे वा समीचीनरजत इदं रजतमिति प्रतीतिर्न स्यात् ।
इदमाकारस्य रजतप्रतिभासविषयतामनभ्युपगच्छत एव प्रतीतिविरोधं वक्ष्यामः ।
एवं सति रजतस्यापि ज्ञानविषयता प्रसज्यत इति चेत् सत्यम्, इष्यमेवैतत् ।
न चैवमख्यातिपक्षपातः, ज्ञानैक्याभ्युपगमात् ।
नापि"शुक्तिकारजतेऽ; इति ज्ञानं विभ्रमः प्रसज्यते रजतस्यासत्त्वाभ्युपगमात्, तादात्म्यावभासाभ्युपगमाच्च ।
अत एवोक्तमसतः सत्त्वप्रतीतिः सतो ऽसत्त्वप्रतीतिरिति ।

वक्ष्यति च विषयस्य कुतो बाध इत्यसतो रजततादात्म्योर्ज्ञानविषयतामाचार्यः ।
नचान्यथाख्यातिजनने कारणाभावः, इन्द्रियादेरेव तत्कारणत्वात्, समीचीनज्ञानकारणस्यापि तस्य दोषकलुषितस्य विभ्रमहेतुत्वोपपत्तेः ।
नच दोषाणां स्वारसिकशक्तिविरोधितामात्रमिति वाच्यम् ।
तथा सति विपरीतशक्तयनाधायकत्वमङ्गीकर्तव्यं दोषाणामेव वा ।
आद्ये पशुहिंसा किं धर्मजनने स्वारसिकशक्तिमती उताधर्मजनन इति वाच्यम् ।
आद्ये कतं क्रतुबाह्यापि धर्मं न जनयेत् ।
द्वितीये कथं क्रत्वान्तर्गतापि धर्मं जनयेत् ।
सहकारिवशादिति चेत् अङ्गीकृतं तर्हि सहकारिणां स्वारसिकशक्तिप्रतिबन्धेन विपरीतशक्तयाधायकत्वम् ।
न द्वितीयः नियामकाभावात् ।
*2,211*
किञ्च काचादयो ऽपि विपरीतज्ञानजनने सहकारिण एवाङ्गीक्रियन्ते ।
दोषत्वं त्विष्यकार्यविघातितामात्रेणोच्यते ।
कामुकस्य कामिनीविभ्रमेषु गुणत्वाभिमानात् ।
नचैवं भर्जिता(ताः)कुटजधाना वटाङ्कुरं कुतो न जनय(यं)तीति वाच्यम्, पदार्थशक्तिवैचितृयात् ।
केचिद्वस्त्वन्तरशक्तिमेव प्रतिबध्नन्ति, यथा भर्जनादयः ।
केचित्सहजशक्तिप्रतिबन्धेन विपरीतमपि शक्तिमादधति, यथा विषस्य मारकत्वशक्तिं प्रतिबद्धयारोग्यादि(जनन)शक्तिमादधानाः पदार्थाः ।
गुणा एव न ते दोषा इति चेत् काचादयो ऽपि गुणा एव न ते दोषा इत्युक्तमेव ।
ननु जनकस्यैव साक्षात्कारिप्रत्ययविषयत्वं दृष्टम् ।
नच रजतस्येदन्तादात्म्यस्य वासतो जनकत्वमस्ति ।
तत्कथं विषयत्वमिति ।
मैवम् ।
तथा सतीश्वरज्ञानस्य नित्यस्यार्थो विषयो न स्यात् ।
प्रत्यभिज्ञानस्य च तत्तांशो विषयो न भवेत् ।
तन्निरूपकत्वादिमात्रेण विषयत्वाङ्गीकारे रजतादेरपि ज्ञाननिरूपकत्वेन विषयत्वोपपत्तेः ।
कथमसतो निरूपकत्वमिति चेत् ।
(न) ।
गुरूणां टीका कुरूणां क्षेत्रमितिवदुपपत्तेः ।
अतीतादिविषयानुमित्यादिव्यावर्तकत्वं च प्रमेयस्य न स्यात् ।
तत्र व्यावर्तकं कदाचिदस्ति रजतादिकं कदापि नास्तीति वैषम्यमिति चेत् ।
तत्किं यदाकदाचित्सतः कारणत्वं पूर्वक्षणे सतो वा ।
नाद्यः ।
अतिप्रसङ्गात् ।
द्वितीये तु किमनेन ।
अथ नातीतादिरर्थः स्वसामर्थ्येनानुमित्यादिकं व्यावर्तयति येन तत्सत्तापेक्षा स्यात्, किन्तु स्वहेतुसामर्थ्यादर्थव्यावृत्तं ज्ञानमुत्पद्यत इति चेत् ।
समं प्रकृते ऽपि ।
किञ्च सत्यस्थले ऽपि न साक्षात्साक्षात्कारं प्रति कारणत्वमर्थस्य किन्त्विन्द्रियसन्निकर्षस्यैव ।
सच यत्रासता नोपपद्यते तत्रार्थसत्तामपेक्षत इति पारम्पर्येणैवार्थस्य कारणत्वम् ।
ननु तर्ह्यसता रजतादिना सन्निकर्षायोगात्कथमिन्द्रियेण तज्ज्ञानजन्मेति चेन्न, शुक्तिकासन्निकृष्टं दुष्यमिन्द्रियं तामेवात्यन्तासद्रजतात्मनावगाहमानं ज्ञानं जनयतीत्यङ्गीकारात् ।
अत एव नासत्ख्यातिप्रसङ्गः ।
यावत्खलु विगीते प्रत्यये भासते तस्य सर्वस्यासत्त्वे ऽसत्ख्यातिः स्यात् ।
न चैवमित्युक्तम् ।
*2,219*
यच्चोक्तं विषयव्यभिचारे ज्ञानस्य सवर्त्रानाश्वास इति तत् औत्सर्गिकं ज्ञानानां प्रामाण्यमपवादाद्विपर्यय इति वदताऽचार्येणैव परिहरिष्यते ।
साक्षी खलु चैतन्यरूपो नियतयाथार्थ्यः कदाचिदपि संशयानास्कन्दितो ऽन्तःकरणवृत्तीनां याथार्थ्यं स्वयमेव गृह्णाति, परीक्षासहकृतस्त्वयाथार्थ्यमिति बादरायणीयं मतम् ।
अत एवानाश्वासनिरसनोपायो न ज्ञानेषु कश्चिद्विशेषो ऽस्तीति निरस्तम् ।
अन्यथा परस्यापि कथं विषयव्यभिचारे व्यवहृतेर्व्यवहारान्तरे समाश्वासः स्यात् ।
तदभावे च कथं व्यवहारदर्शनेनान्वितार्थे व्युत्पत्तिः ।
क्वचिद्विवेकाग्रहे च कथमन्यत्र विशिष्टप्रत्यये विश्वासो भवेत् ।
तदभावे च कथं निःशङ्का प्रवृत्तिः ।
बाधकाभावादिना समाश्वासस्तु परोक्तरीत्यैव निरस्तः ।
किञ्च प्रवृत्त्युत्तरकालीनो बाधकाभावः कथं निःशङ्कप्रवृत्तावुपयुज्यते ।
बाधकाभावादिना विशिष्टज्ञानस्वरूपनिश्चयमङ्गीकुर्वाणः कथं स्वप्रकाशविज्ञानवादं न जह्यात् ।
औत्सर्गिकी प्रवृत्तिरपवादान्निवृत्तिरिति चेत् ।
समं प्रकृते ऽपि ।
यदप्युक्तं विपरीतख्यातिपक्षे ज्ञानं साकारमापतेदिति ।
तदनुपपन्नम् ।
अत्यन्तासत एवाकारस्य स्फुरणाङ्गीकारात् ।
अन्यथा व्यवह्रियमाणस्याकारस्य बहिरभावाद्वयवहारो ऽपि तदाकारः प्रसज्येत ।
या चैवं प्रक्रिया रजतमिदमित्यादिनोक्ता सा ज्ञानद्वित्वे रजतज्ञानस्य च स्मृतित्वे प्रमाणाभावादनुपपन्ना ।
विशिष्टज्ञानबाधकानां परिहृतत्वात् ।
अनुमानानां च दूष्टत्वात् ।
यस्तु रजतज्ञानस्य स्मृतित्वे परिशेषोपन्यासः सो ऽपि प्रत्युत्पन्नक(का)रणदुष्येन्द्रियादिजन्यतोपपादनात्परिशेषानुपपत्तेरयुक्तः ।
अनाकलितरजतस्यानुत्पद्यमानत्वं गगनादावनैकान्तिकम् ।
रजतज्ञानवत एवोत्पद्यमानत्वं विवक्षितमिति चेन्न तथापि रजतसंस्कारव्यवहारादौ व्यभिचारात् ।
ज्ञानत्वे सतीतिविशेषणाददोष इति चेन्न ।
रजतनिर्विकल्पकज्ञानवत एवोत्पद्यमाने रजतसविकल्पकानुभवे व्यभिचारतादवस्थ्यात् ।
रजतसविकल्पकज्ञानवत एवोत्पद्यमानत्वं विवक्षितमिति चेन्न हानादिबुद्धिष्वनैकान्तिकतानिस्तारात् ।
संस्कारमात्रसहकृतमनोजन्यत्वोपाधिग्रस्तं चानुमानम् ।
नचानेनैव हेतुनास्य पक्षे साधनम् व्यभिचारस्योक्तत्वात् ।
*2,226*
किञ्चेदं स्मरणत्वं साध्यं न तावत्सामान्यं गुणेषु प्राभाकरैरभ्युपगतम् ।
अननुभवत्वमिति चेत् ।
तदपि किमनुभवादन्यत्वमनुभवत्वानधिकरणत्वं वा ।
आद्ये ऽनुभवस्यापि तत्सम्भवेन सिद्धसाधनता स्यात् ।
द्वितीये ऽनुभवत्वं किमिति वाच्यम् ।
स्मृत्यन्यत्वमिति चेन्न ।
स्मृतावपि प्रसङ्गात् इतरेतराश्रयप्रसक्तेश्च ।
ज्ञानसंस्कारमात्रप्रभवत्वं स्मृतित्वमिति चेन्न ।
मानसप्रत्यक्षजा स्मृतिरित्यस्माभिरङ्गीकृतत्वेन पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वात् दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याच्च ।
किञ्चेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायीदं रजतज्ञानं तत्कायर्मित्यवसीयते ।
तथाच बाधितविषयत्वम् ।
अन्वयव्यतिरेकयोरन्यत्रोपयोगान्नैवमिति चेत् ।
तत्किमस्य स्मृतित्वे सिद्धे ऽन्यत्रोपक्षयः कल्प्यते उतैवमेव ।
नाद्यः ।
तदभावात् अस्मादेवानुमानात्तत्सिद्धावन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् ।
न द्वितीयः ।
समीचीनरजतप्रत्यये ऽपि तथात्वप्रसङ्गात् ।
अन्यत्रोपक्षयः शङ्कित इति चेन्न तथापि सन्दिग्धकालातीततानिस्तारात् ।
समीचीनरजतानुभवे ऽपि कथमन्यत्रानुपक्षयो निश्चितो भवता ।
अनुभवत्वनिश्चयादिति चेन्न इन्द्रियव्यापारस्यान्यत्रोपयोगशङ्कयानुभवत्वस्यापि सन्दिग्धत्वात् ।
पुरोवर्तिव्यवहारसंवादादनुभवत्वनिश्चय इति चेन्न संवादानुभवस्याप्यनिश्चितत्वात् ।
असति बाधके न वृथान्यत्रोपक्षयः शङ्कयत इति चेत् समं प्रकृते ऽपीति ।
एतेनाप्रत्युत्पन्नकारणप्रभवत्वं स्मृतित्वमित्यपि चेन्न ।
द्वितीयादिभ्रमे सिद्धसाधनत्वात् साध्यविशिष्टताप्रसङ्गाच्च ।
तत्तांशोल्लेखित्वं स्मृतित्वमिति चेन्न ।
अनुभवबाधितत्वात् ।

एतेन ज्ञानसम्भिन्नार्थगोचरत्वमित्यपि परास्तम् ।
अनेनैव प्रतिपक्षानुमानद्वयमपि समाहितं वेदितव्यम् ।
नेदं स्मृतिरिति व्यवहर्तव्यं तत्तोल्लेखादिस्मृतिचिन्हविकलत्वादिति प्रथमप्रयोगे विवक्षितत्वात् ।
अत एव तिक्तगुडादिप्रत्ययप्रक्रियापि परास्ता ।
*2,233*
यदपि विपर्ययाभ्युपगमे कल्पनागौरवमुक्तं तत् विवेकाग्रहमात्रेण प्रवृत्त्यादेरुपपत्तौ तथास्तु ।
नचैवमिति वक्ष्यामः ।
किञ्चैवमन्त्यतन्तुसंयोगपर्यन्तं कारणकलापमुपादाय पटो ऽपि नाङ्गीकरणीयः तन्मात्रेण सर्वस्योपपत्तेः ।
पटो ऽपि प्रमितो न हातुं शक्यते ।
नच तेन विनैकत्वादिप्रत्ययोपपत्तिरिति चेत् विपर्यये ऽप्येवमिति कुतो गौरवम् ।
अन्यथाख्यातौ किं प्रमाणमिति चेत् ।
अनुभव एवेति ब्रूमः ।
(त) यथा हि पुरोवर्तिनि रजते रजतमिदमिति विशिष्टविषयमेकमेव विज्ञानं स्वप्रकाशतया वा मानसप्रत्यक्षतया वा साक्षिणा वावभासते तथेदमपीति कुतो ऽस्य न विशिष्टविषयैकज्ञानत्वम् ।
न हि ततो ऽस्य मात्रयापि विशेषं पश्यामः ।
दर्शने वास्मत्प्रवृत्तिर्न स्यात् ।
केवलमेकं तादृग्विषयसद्भावाद्यथार्थं तदभावापरमयथार्थमविशिष्टविषयमनेकमपि तद्विशिष्टविषयैकत्वेन प्रतिभासत इति चेन्न ।
अन्यस्यापि विशिष्टविषयैकत्वे समाश्वासासम्भवप्रसङ्गात् विपर्ययाङ्गीकारप्रसक्तेश्च ।
नास्त्येव विशिष्टविषयैकत्वग्राहिप्रत्यय इति चेन्न अनुभवसिद्धज्ञानापलापे स्मृत्यनुभवस्वरूपापलापप्रसङ्गात् ।
किञ्च रजतार्थिनः शुक्तिकायां प्रवृत्तिरन्यथानुपपन्नान्यथाज्ञानमाक्षिपति ।
नन्वियं प्रवृत्तिः स्वरूपतो विषयतश्चागृहीतभेदाद्वेदनद्वयादुपपद्यत इति चेत् ।
को ऽयं भेदो नाम ।
किं स्वरूपम् उत पृथक्तवम् उतान्योन्याभावः अथवावैधर्म्यम् ।
न प्रथमः ।
स्वप्रकाशज्ञानज्ञेयप्रतिभासे तदनवभासानुपपत्तेः ।
न द्वितीयः ।
गुणे गुणानभ्युपगमात् ।
सर्वत्र भेदाग्रहसम्भवेनान्यार्थिनो ऽन्यत्र प्रवृत्तिप्रसङ्गात् ।
तृतीये वक्तव्यम् ।
किमिदं रजतत्वयोरन्योन्याभावो नावभासते उतेदं रजतयोरिति ।
नाद्यः ।
अपर्यायशब्दस्मारकयोर्जातिव्यक्तयोस्तदनवभासासम्भवात् ।
किञ्चान्योन्याभावो नामान्योन्यस्वरूपमेव परस्य ।
तच्चोपलब्धमिति कथं तदनुपलम्भः ।
अत एव न द्वितीयः ।
नापि चतुर्थः ।
रजतासम्भविनः पुरोवर्तिनीदन्त्वस्य पुरोवर्त्यसम्भविनश्च रजते रजतत्वस्य गृहीतत्वात् ।
इदं रजतत्वयोरसंसर्गाग्रहो विवक्षित इति चेन्न ।
असंसर्गो हि संसर्गस्याभावः ।
स चेदंरजतत्वयोः स्वरूपमेव परेषाम् इति कथं तदवभासे नावभासेत ।
विपर्ययाभ्युपगमवादिभिरपि भेदाग्रहो ऽभ्युपगमनीय एव ।
तत्रापि समानो दोष इति चेन्न ।
भेदस्य स्वरूपतावन्मात्रत्वानभ्युपगमात् ।
*2,241*
अथ मन्यसे पुरोवतिर्नो यः शुक्तित्वादिधर्मो रजतव्यावर्तको यश्च रजते व्यवहितदेशत्वादिधर्मः पुरोवर्तिव्यावर्तकस्तयोरग्रहणं प्रवर्तकमिति ।
तदसत् ।
पुरोवर्तिनो हि शुक्तित्वाग्रहे न शुक्तिकार्थी तत्र प्रवर्तेत ।
रजतस्य चासन्निहितत्वादिधर्माग्रहे रजतार्थी न तत्र प्रवर्तताम् ।
रजतार्थिनः पुरोवतिर्नि प्रवृत्तिस्तु कुतः ।
किञ्च भेदाग्रहादन्यार्थिनो ऽन्यत्र प्रवृत्तिमाचक्षाणः प्रष्टव्यः ।
किमयमेव व्यवहारो भेदाग्रहादन्यस्त्वभेदग्रहात्, उत सर्वो ऽपि भेदाग्रहादिति ।
नाद्यः ।
अनियतकारणतापातात् ।
ननु च सर्वत्राभेदग्रह एव प्रवर्तकः ।
तत्सारूप्याद्भेदाग्रहो ऽपि तथेष्यते ।
यथा हि ।
अस्ति तावत्प्रवर्तकत्वाभिमतप्रत्यये ऽप्यपेक्षितोपायपुरोवृत्त्यवगमांशयोः स्वरूपतो विषयतश्च भेदविरहादेव भेदाग्रहः ।
तथात्राप्यविवेचकं साधारणं रूपमवगम्यते ।
नावगम्यते च विवेचको ऽसाधारणधर्मो वेद्ययोर्वेदनयोश्च ।
ततश्चैकप्रवर्तकप्रत्ययसदृशवपुरुपजनयतीदं वेदनद्वयं प्रवृत्तिमिति ।
मैवम् ।
अनियतहेतुकत्वानिस्तारात् ।
किञ्च प्रवर्तकसादृश्यात्प्रवृत्तिरित्यत्रैव कल्प्यते उत यद्यत्सदृशं तत्तत्कार्यकारीति सर्वत्र नियमः ।
नाद्यः ।
अदृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् ।
प्रवृत्तिलोभादित्थमास्थीयत इति चेन्न तस्या विपर्ययाङ्गीकारादेव सुव्यवस्थितेः ।
न द्वितीयः ।
कृशानुसदृशाद् गुञ्जापुञ्जच्छीतनिवृत्तेरदर्शनात् ।
नन्विदं रजतमिति यथा रजतसाध्या बुद्धी रजतसदृशाच्छुक्तिशकलाद्भवति भवताम् ।
तथा प्रवर्तकैकज्ञानसदृशाज्ज्ञानद्वयात्प्रवृत्तिरपि कुतो न स्यात् ।
मैवम् ।
अर्थस्य साक्षाज्ज्ञानकारणत्वानभ्युपगमात् ।
सादृश्यं तु काचादिवद्दोषतयोपयुज्यते ।
अपि चेदं ज्ञानद्वयं प्रवर्तकसादृश्यमात्राद्यदि प्रवृत्तिमुपजनयेन्निवृत्तिमपि कुता एन जनयेत् ।
अस्ति हि तत्र निवर्तकभेदग्रहसारूप्यमभेदाग्रहणम् ।
ननु च यथा भेदाग्रहो भवतामभेदग्रहं जनयति तथा प्रवृत्तिमपि किं न जनयेदिति ।
मैवम् ।
वैषम्यात् ।
ज्ञानजनने हि कारणानां स्वातन्तृयं न पुरुषस्य ।
तानि च यादृशसामग्रीमध्यपतितानि तादृशं ज्ञानमुपजनयन्ति ।
नतु पुरुषाकाङ्क्षामपेक्षन्ते हेयोपेक्षणीयज्ञानजननात् ।
प्रवृत्तौ तु पुरुष एव स्वतन्त्रो न ज्ञानम् ।
स हि सत्यपि ज्ञाने ऽपेक्षित एव प्रवर्तते ।
नतु ज्ञानं जातमित्येवोदासीनविपरीतयोरपि ।
तथाच भेदाग्रहदोषकलुषितानि नयनादीनि विपर्ययं जनयन्ति ।
नतु पुरुषः प्रवर्तकसादृश्यमात्रेण प्रवर्तितुमर्हति ।
तथात्वे वा निवर्तकसादृश्यात्प्रेक्षावान्निवर्तेतापीत्युक्तम् ।
किञ्च ज्ञानमर्थे प्रवृत्तिं किं साक्षादुपजनयति उतेच्छाप्रयत्नद्वारेण ।
नाद्यः ।
हेयोपेक्षणीययोरपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् ।
द्वितीये कथमगृहीतभेदाज्ज्ञानद्वयात्प्रवृत्तिः ।
पुरोवर्तिप्रवृत्तेर्हि साक्षात्कारणं प्रयत्नः, तस्य चेच्छा, तस्याश्च समीहितसाधनतानुमानम् ।
नच तत्सम्भवति ।
रजतत्वस्य पक्षधर्मत(आ)याप्रतिपन्नत्वात् ।
अथ रजते प्रतिपन्नेन रजतत्वेन तत्समीहितसाधनताज्ञानमुपजातं भेदाग्रह(भेदग्रहे ऽभेदग्रह)सारूप्यात्पुरोवर्तिनीच्छामुपजनयतीति चेन्न ।
तथा सति भेदग्रहसारूप्यादभेदाग्रहादुपेक्षया अप्यापातादिति ।
*2,250*
नन्वस्तु तर्हि द्वितीयः पक्षः ।
तथा हि ।
सत्यरजते तावदस्ति रजतव्यक्तिज्ञानं रजतत्वजातिबोधश्च ।
न चास्त्यसंसर्गज्ञानम् ।
एतावतैव तत्र तदर्थिनां प्रवृत्तिः ।
नहि तयोस्तादात्म्यं पश्यन्ति ।
जातिव्यक्तयोस्दतादात्म्याभावात् ।
नच तत्र संसर्गग्रहः प्रवर्तकः समवायो हि तयोः संसर्गः ।
न चासौ प्रत्यक्षः ।
इन्द्रियसन्निकर्षाभावात् ।
नाप्यनुमानस्तदा शक्यते ज्ञातुम् ।
लिङ्गाभावात् ।
अविसंवादिव्यवहारजनकत्वविशिष्टसाकांक्षरूपरूपिसहोपलम्भो हि तल्लिङ्गम् न चाविसंवादित्वं प्राक् प्रवृत्तेः शक्याधिगमम् ।
अस्ति चेदं सकलमपि प्रवर्तकं विभ्रमे ऽपीति कुतो विपर्ययाभावे प्रवृत्त्यनुपपत्तिः ।
इदं रजतत्वाधारयोर्भेदग्रहो वा सत्यरजते प्रवृत्तिहेतुः ।
अस्ति चासौ प्रकृते ऽपि ।

नच पुरोवर्तिनि रजतत्वाप्रतीताविच्छानुपपत्तिरिति वाच्यम् ।
रजतत्वेन सहागृहीतासंसर्गतया वा रजतादगृहीतभेदतया वा समीहितसाधनतानुमानोपपत्तेरिति एतदप्ययुक्तम् ।
असंसर्गाग्रहभेदाग्रहयोः निरस्तत्वात् ।
किञ्चैवं सति सविकल्पकप्रत्यक्षोच्छेदप्रसङ्गः ।
वस्तुमात्रग्रहस्यासंसर्गाग्रहस्य च निर्विकल्पकसाम्यात् ।
रूपरूपिभावः सविकल्पके चकास्ति ।
निर्विकल्पके तु वस्तुस्वरूपमात्रमिति भेद इति चेत् ।
को ऽयं रूपरूपिभावः धर्मधर्मिणोः परस्पराकाङ्क्षाविषयत्वमिति चेत् ।
तत्किं तयोः स्वरूपमुतान्यत् ।
आद्ये तदपि निर्विकल्पके प्रकाशत एव ।
द्वितीये किं तदैन्द्रियकमुतातीन्द्रियम् ।
प्रथमे कथमविकल्पके न प्रकाशेत ।
द्वितीये कथं सविकल्पके प्रकाशेत ।
अत तद्वस्तुदर्शनसापेक्षदशर्नं निर्विकल्पके ऽचकासदपि सविकल्पके भातीति चेत् ।
तर्हि न तत्सर्ंगातिरिक्तमस्तीति संसर्गग्रहादेव सविकल्पकोपपत्तिः ।
नच निर्विकल्पकस्य प्रवर्तकत्वमस्ति ।
किञ्चासंसर्गाग्रहादेव सर्वत्र प्रवृत्त्यङ्गीकारे मध्यमवृद्धप्रवृत्तेरपि तथात्वेन बालस्य तदीयसंसर्गज्ञानानुमानोपायाभावात् पदानामन्वितार्थेषु व्युत्पत्त्यनुपपत्तौ शाब्दप्रमाणोच्छेदप्रसङ्गः ।
*2,255*
अथैवं मन्येत ।
अस्त्येव व्यवहर्तुरन्वयज्ञानम् ।
किं नाम सदपि न प्रवृत्तावुपयुज्यते ।
अतो न कश्चिद्दोष इति ।
तत्र किं तदन्वयज्ञानं प्रवृत्तौ नियतमुतानियतमिति वाच्यम् ।
आद्ये ऽस्तु तत्प्रवृत्तावुपयोगि मा वा भूत्, अन्यथाख्यातिं विना न रजतार्थिनः पुरोवर्तिनि प्रवृत्तिरिति तावत्सिद्धम् ।
द्वितीये तु शब्दोच्छेदस्तदवस्थः ।
किञ्च नियतपूर्वभावि चाकारणं चेत्यनुपपन्नम् ।
प्रतिभासमानयोरसंसर्गाग्रहे सति संसर्गग्रहो ऽवर्जनीयसन्निधिरिति चेन्न विपर्ययस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् ।
अवश्यं चैतदेवम् ।
व्यवहारो हि व्यवहर्तव्योपलम्भनिबन्धनो युक्तः, न तु व्यवहरणीयविपर्ययानुपलब्धिनिबन्धनः ।
नहि घटव्यवहारो व्यवहर्तव्यज्ञानपुरःसरो व्यवहारत्वाद्घटव्यवहारवत् ।
विवादपदं ज्ञानं पुरोवर्तिविषयं तद्विषयव्यवहारजनकत्वात्संमतवत् ।
पुरोवर्ति वा रजतज्ञानगोचरो रजतज्ञानगोचरो रजतानुपायत्वे सति तदर्थिप्रवृत्तिविषयत्वात्सम्यग्रजतवत् ।
विवादपदं रजतज्ञानमिदं ज्ञानान्न भिद्यते प्रकाशमानात्ततो ऽप्रकाशमानभेदत्वे सति प्रकाशमानत्वात्सम्प्रतिपन्नरजतज्ञानवदित्यादयः ।
किञ्च विपर्ययाभावे नेदं रजतमिति ज्ञानस्य बाधकत्वमनुपपद्यमानं तं गमयति ।
नहि तथात्वे बाधकत्वमस्ति ।
न तावदग्रहणनिवर्तकतया बाधकत्वम्, सर्वप्रत्ययानां तथात्वापातात् ।
नापि व्यवहारविच्छेदकत्वेन, अतदर्थिनां व्यवहारानुत्पत्तौ नेदं रजतमितिज्ञानस्याबाधकत्वप्रसङ्गात्, व्याघ्रचोरादिज्ञानस्यापि प्रवृत्तिविच्छेदकत्वेन बाधकत्वप्रसक्तेश्च ।
नचार्थस्य व्यवहारयोग्यताविच्छेदकत्वेन, समयान्तरे ऽपि तत्र विभ्रमात्प्रवृत्त्यभावापत्तेः ।
नच व्यवहारप्रतिबन्धकत्वेन, अविवेकनिवृत्तौ कारणाभावादेव व्यवहारानुपपत्तेः प्रतिबन्धककल्पनायोगात्, व्याघ्रचोरादिज्ञानस्य बाधकतापत्तेश्च ।
विमतमयथार्थं बाध्यत्वाद्वयवहारवदिति ।
अत एव भ्रान्तित्वप्रसिद्धयापि विपर्याससिद्धिः ।
एवंच सति प्रत्ययत्वानुमानं कालात्ययापदिष्यं वेदितव्यम् ।
अदुष्यकरणजन्यत्वोपाधिग्रस्तं च ।
एतेन रजतज्ञानत्वानुमानमपि निरस्तम् ।
अन्यथा विमतो व्यवहारो यथार्थो व्यवहारत्वात्, रजतविषयो वा रजतव्यवहारत्वादित्यपि स्यात् ।
*2,263*
यदपि ज्ञानत्वं च यथार्थमात्रवृत्तीत्यादि, तत्र किमिदं ज्ञानत्वं सामान्यं वा प्रतिनियतं वा ।
नाद्यः ।
वादिप्रतिवादिनोराश्रयासिद्धेः ।
द्वितीये यथार्थज्ञानवृत्तिज्ञानत्वे सिद्धसाधनता ।
विमतज्ञानवृत्तिज्ञानत्वपक्षीकारे ऽपि मात्रेति व्यर्थं स्यात् ।
तत्त्यागेन च प्रतिज्ञाने प्रथमानुमानदोष एव ।
किञ्च यथाथर्मात्रवृत्तीत्ययथार्थावृत्तित्वमात्रं विवक्षितम् उतायथाथर्ज्ञानावृत्तित्वम् ।
आद्ये सिद्धसाधनम् अयथार्थव्यवहारावृत्तित्वस्य सिद्धत्वात् ।
द्वितीये परस्याप्रसिद्धविशेषणता, अदुष्टसामग्रीजन्यमात्रवृत्तित्वमपाधिश्च ।
यच्च शुक्तिका रजतत्वेनाभासत इत्यादि, तदप्यसत् ।
मेरुः सर्षप इत्यादिवायान्मेरोरपि सर्षपत्वेन प्रतिभासाद्दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् ।
अन्यथा तथाविधवाक्याभासं श्रुतवता तत्प्रतिषेधो न क्रियेताप्रसक्तत्वात् ।
नहि पदार्थप्रतिषेधो युक्तः ।
अपि चैवं सत्यग्निरनुगुण इति बाधितविषयस्य वाक्यस्य घटः पचतीत्यपार्थकाद्भेदो न स्यात् ।
यदपीदं रजततादात्म्यमित्यादि ।
तच्चायुक्तम् ।
तदप्रतीतावाश्रयासिद्धेः, प्रतीतौ व्याघातात् दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वाच्चेत्यास्तां विस्तरः ॥ 1 ॥
*2,269*
$रामानुजाख्यात्यनुवादः$
कश्चित्पुनरेवमाह ।
तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोदित्यादिश्रुतेः, समेत्यान्योन्यसंयोगमित्यादिपुराणात्, त्र्यात्मकत्वादिसूत्राच्च
(लिने 6) ...
गप् इन् थे सन्स्क्नेत् ए-तेxत्:
न्यायसुधा ओन् मध्वऽस् अनुव्याख्यान 1,1.27-98 मिस्सिन्ग् (इन्च्लुदिन्ग् ब्रह्मसूत्र 1,1.2)
[= वोल्. 2, प्प्. 269-800, अन्द् वोल्. 3, प्प्. 1-38 ओf पन्दुरन्गिऽस् एदितिओन्]
[======= ज्न्य्स्_1,1.इ: जन्माधिकरणम् (चोन्तिनुएद्) =======]
*3,38*
... (लिने 20:)
अन्यथा श्वेतकेतूद्दालकाख्यायिकया प्रतिपादितत्वादद्वैतमपि न श्रुत्यभिप्रायः स्यात् ।
"तद्धैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदेहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्यपि परोपासनानुवादो न स्वार्थे तात्पर्यवान् स्यात्"अथ यो ऽन्यां देवतामुपास्तेऽ; इतयुपासनाप्रकरणत्वात् ।
तथाच बहुविप्लवः स्यात् ।
तस्मात्सूत्रकारस्यैवायमभिप्रायो यज्जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः स्वरूपान्तर्गतमेव लक्षणमिति ।
तथाच विस्पष्टतदीयवाक्यान्तरबलादस्यापि सूत्रस्य स्वरूपलक्षणपरत्वमेवेति ।
*3,42*
यत एवं जगज्जन्मादिकारणत्वं स्वलक्षणमत्र सूत्रे ब्रह्मणो ऽभिधीयते, ततो न परमते ऽस्य सूत्रस्यारम्भ एवोपपद्यते ।
इत्याह- अत इति ॥
अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः
न्यायसुधा:
लक्षणं हि सजातीयविजातीयव्यवच्छेदार्थं भवति ।
यथाऽह"समानासमानजातीयव्यवच्छेदो वा लक्षणार्थःऽ; इति ।
तथाचानेन लक्षणेन सजातीयाज्जीवाद्विजातीयाज्जडाच्च ब्रह्मव्यावर्तितं सूत्रकारेण ।
जीवैक्यनिराकरणसूत्रस्यारम्भः कथं जीवैक्यवादिनां स्यात् ।
स्याद्यदीदं कथञ्चित् (स्यात्कथञ्चिद्यदीदं) तटस्थलक्षणं स्यात् ।
स्वरूपलक्षणमिति चोपपादितम् ।
*3,43*
स्यादयमद्वैतिनामनुपपन्नो लक्षणारम्भो यदीदं जीवव्यावृत्त्यर्थं लक्षणमुक्तं स्यात् ।
जडमात्रव्यावृत्त्यर्थं तु लक्षणे व्याख्यायमाने कथं जीवैक्यवादिनां लक्षणसूत्रारम्भो ऽनुपपन्न इत्यत आह- नहीति ॥
नहि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत्

न्यायसुधा:
यत्र हि लक्षणं नास्ति तत्सर्वं तद्वयावर्त्यमङ्गीकरणीयम् ।
अन्यथा लक्षणस्याव्याप्तिप्रसङ्गात् ।
नचेदं लक्षणं जीवस्यास्ति ।
तत्कथमसावनेन न व्यावर्त्यत इति ।
*3,44*
किञ्चानेन लक्षणेन यदि जीवो न व्यावर्त्यते, किन्तु सो ऽपि लक्ष्यान्तर्गतः ।
तथा सति लक्षणस्य जीवे ऽतिव्याप्तिमाशङ्कयेतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिरिति सूत्रकारीयं तन्निराकरणमसङ्गतं स्यात् ।
नहि लक्ष्य एवातिव्याप्तिर्लक्षणस्य केनापि शङ्कयते ।
कथञ्चिच्छङ्कायां वा तस्यापि लक्ष्यत्वाङ्गीकारं परित्यज्य तत्र न लक्षणनिराकरणं क्रियत इत्याशवानाह- हिताक्रियेति ॥
हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः
न्यायसुधा:
यद्यपि परेणापि जीवस्य लक्षणव्यावर्त्यत्वमङ्गीकृतमेव, यथाऽह"सर्वज्ञं सर्वशक्तिं विहायान्यतः परपरिकल्पितात्प्रधानादेरचेतनाच्चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तेः संसारिणो हिरण्यगर्भादुत्पत्त्यादि न सम्भावयितुमपि शक्यतेऽ; इति, तथापि न्यायेनोपपादयितुमिदमुक्तमिति ।
*3,45*
$अथ मायावाद्युक्तस्य निर्गुणत्वस्यापि सूत्रकारैरेव निराकृतता$
इतो ऽपि मायावादिनां न ब्रह्मलक्षणसूत्रारम्भः सम्भवतीत्याह- निर्गुणत्वं चेति ॥
निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम्

न्यायसुधा:
लक्षणवाक्यं हि साक्षाल्लक्ष्यस्यासाधारणधर्मसंसर्गं प्रतिपादयदर्थादितरव्यावृत्तिं प्रतिपादयति ।
ततो ऽनेनापि लक्षणावाक्येन ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वेन तदविनाभूतैः सर्वज्ञत्वादिभिश्च संसर्गः प्रतिपादनीयः ।
तथाच निर्विशेषत्वं ब्रह्मणो ऽनेन सूत्रेण निषिद्धम् ।
निर्विशेषत्ववादिनां च निर्विशेषत्वं निषेधतः सूत्रस्यारम्भः कथमुपपद्यत इति ।
$जगज्जन्मादिकारणत्वस्य तटस्थत्वकल्पना $
स्यादियं जीवब्रह्मणोरेकत्वं ब्रह्मणश्च निर्गुणत्वमङ्गीकुर्वतां लक्षणसूत्रारम्भानुपपत्तिः ।
यद्यनेन सूत्रेण जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः स्वलक्षणमुच्यते ।
न चैवं किन्तु तटस्थमेव ।
नहि तथाविधं जगज्जन्मादिकारणत्वं जीवब्रह्मणोरेकत्वं वा ब्रह्मणो निर्गुणत्वं वा विरुणद्धि ।
*3,46*
ननु स्वलक्षणत्वे प्रमाणमुक्तम् ।
मैवम् ।
स्वस्य लक्षणानि स्वलक्षणानीति वा ।
सु सम्यक् स्वरूपान्तर्गत्या न लक्षणानीति वा तदर्थोपपत्तेः ।
तर्हि यतो ऽस्य जन्मादि सा माया तदाश्रयो ब्रह्मेति निर्देशः स्यात् ।
नतु जन्माद्यस्य यतस्तद्ब्रह्मेति ।
मैवम् ।
यत्र घोषः सा गङ्गेतिवल्लक्षणया प्रयोगोपपत्तेः ।
ननु तटस्थेनापि जगज्जन्मादिकारणत्वेन ब्रह्मणो जीवैक्यं निर्गुणत्वं च (नि)विरुद्धयते ।
काकनिलयनत्वं हि परेण तटस्थं लक्षणमुदाहृतम् ।
तस्य लक्ष्यान्तर्भावे काकाधिकरणत्वमपि गृहशब्दार्थः स्यात् ।
ततश्च काकविगमे गृहैकदेशभङ्गबुद्धिः स्यात् इति ।
तत्र काकाधिकरणत्वं तदनधिकरणेभ्यो गृहं व्यावर्तयति न वा ।
नेति पक्षे ऽनुभवविरोधस्तदभिधानवैयर्थ्यं च ।
आद्ये ब्रह्मलक्षणमपि कथं न जीवव्यावृत्तिं करोति ।
कथं च तत्सम्बन्धेन सगुणं न भवतीति ।
मैवम् ।
यो हि कार्यकारणसङ्घातादविविक्तं कर्तृत्वभोक्तृत्वदोषसंसर्गिणमात्मानं मत्वा क्लिश्यति स जीवो व्यावर्त्यत एव ते(अने)न लक्षणेन ।
तत्र यश्चैतन्यधातुः स ब्रह्मणो न भिद्यत इत्यभ्युपगमे विरोधाभावात् ।
नच सत्यस्य प्रपञ्चस्य कारणभूतायाः सत्याया मायाया आश्रयो ब्रह्मेति सूत्रार्थो येन ब्रह्मणः सविशेषत्वं स्यात् ।
किन्तु यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तः प्रपञ्चस्तद् ब्रह्मेति सूत्रार्थः ।
सति चैवं सूत्रार्थे कथं जीवब्रह्मणोरेकत्वं ब्रह्मणो निर्गुणत्वं च विरुद्धयत इति ।
*3,47*
$जगज्जन्मादिकारणत्वस्य तटस्थत्वकल्पना अयुक्ता$
अत्रोच्यते ।
आस्तां तावत्(एषा) प्रपञ्चस्य विवर्तताऽदिवार्ता प्रमाणाभावात् प्रकृत्यधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वाच्च ।
तटस्थेन जगज्जन्मादिकारणत्वेनात्र सूत्रे लक्षणया ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति कुतो ऽङ्गीकरणीयम् ।
मुख्यार्थासम्भवे हि लक्षणाश्रयणं दृष्टम् ।
न तावद् ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वस्य बाधकं प्रत्यक्षं तदगोचरत्वात् ।
नाप्यनुमानम् श्रुतिबाधितत्वात् ।
नाप्यागमः तस्याक्लिष्यकारित्वाद्यर्थतया सावकाशत्वात् ।
*3,47f.*
नन्वर्थापत्त्येदमवसीयते ।
जीवब्रह्मणोरेकत्वं तावदावश्यकम् ।
नच जगज्जन्मादिकारणत्वस्य स्वलक्षणत्वे तत्सम्भवति ।
अतो ऽन्यथानुपपत्त्या मायागतमेवेदं लक्षणम् ।
जन्माद्यस्य यतस्तद् ब्रह्मेति लक्षणयोच्यत इति कल्प्यत इति ।
तत्राह- भेदेनैवेति ॥
*3,48*
भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः
न्यायसुधा:
यदि जीवब्रह्मणोरेकत्वपरिरक्षणाय यथाश्रुतं सूत्रार्थं परित्यज्य लक्षणाश्रीयते तर्हि जीवब्रह्मणोर्भेदेनैवाङ्गीकृतेन सूत्रस्य मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कस्मादाश्रयणीया ।
नन्वभेदमुपादाय सूत्रे लक्षणा वाऽश्रयणीया भेदमुपादाय मख्यवृत्तिर्वेति सन्दिह्यते ।
वयं तु ब्रूमः द्वितीयः पक्ष एव श्रेयानिति, अप्रामाणिकपरिरक्षणाय वाक्यानां जघन्यवृत्तिराश्रीयमाणा क्वचि(दुपलब्धेति)दपि दृष्टेति ।
तदिदमुक्तं- भेदेनैवेति ॥
ननु कथं जीवब्रह्मैक्यमप्रामाणिकम् ।
तत्त्वमसीत्यादिश्रुतिसिद्धमि(त्वादि)ति चेन्न ।
उपपत्तिपराहतत्वात् ।
तथाहि ।
तच्छब्देना(ब्दस्य) मुख्यार्थो यः,"सदेव सोम्यऽ; इत्यादिना प्रकृतः प्रेक्षापूर्वं तेजो ऽबन्नादीनां स्रष्टा सर्वासां प्रजानां मूलमायतनं प्रतिष्ठा च सकलावद्यगन्धविधुरो ऽपरिच्छिन्नगुणाकरः परमात्मा, यश्च त्वंपदमुख्यार्थः प्रत्यक्ष(आदि)सिद्धो ऽल्पशक्तिः पराधीनो दोषकलुषितो ऽवच्छिन्नज्ञानादिगुणः, तावुपादायानेन वाक्येनैक्यमुच्यते, उत विरुद्धभागत्यागेन लक्षणया वा ।
नाद्यः ।
परस्परविरोधेन योग्यताविरहे जरद्गवादिवाक्यवदाभासत्वप्रसङ्गात् ।
द्वितीये दोषमाह- भेदनैवेति ॥
*3,49*
सिंहो देवदत्त इत्यादिवत्सामानाधिकरण्यमात्रं गौणमुपादाय जीवब्रह्मणोर्भेदे(ना)नैवाङ्गीकृतेन पदद्वयस्य मुख्यार्थ(त्व)सम्भवे(न) जहदजहल्लक्षणा कुत आश्रयणीयेति ।
*3,54*
ननु किं सामानाधिकरण्यं मुख्यमुपादाय तत्त्वंपदयोर्लाक्षणिकत्वं व्याख्येयम् ।
किंवा सामानाधिकरण्यं गौणं गृहीत्वा तत्त्वंपदयोर्मुख्यार्थता व्याख्यातव्येति सन्देहे न विनिगमनायां हेतुरस्ति ।
न नास्ति ।
त्यजेदेकं कुलस्यार्थ इति न्यायस्य विद्यमानत्वात् ।
तात्पर्यलिङ्गानां तत्रतत्र भेद एवानुगुण्यस्य व्युत्पादितत्वात् ।
तदिदमुक्तं - भेदेनैवेति ॥
*3,55*
किञ्च विरोध्याकारपरित्यागेन स्वरूपमात्रलक्षणया"तत्त्वमसिऽ; इति वाक्यं जीवब्रह्मणोरेकत्वं प्रतिपादयतीत्यत्र विरोध्याकारपरित्यागो नाम न तावदविवक्षामात्रमित्युक्तं प्राक् ।
अथ सो ऽयं देवदत्त इत्यादिवद्विरोध्याकारस्यानित्यत्वम् ।
तत्राह- कथमिति ॥
कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः

न्यायसुधा:
नित्यगुणत्वं चेश्वरस्य लिङ्गपादे साधयिष्यते ।
अस्येश्वरस्येत्युपलक्षणम् ।
जीवे ऽपि पारतन्त्र्यादिदोषाणां नित्यत्वात् ।
यथोक्तं पुराणे"अल्पशक्तिरसार्वज्ञम्ऽ; इति ।
*3,56*
ननु च विरोध्याकारपरित्यागेन जीवस्य ब्रह्मैक्यमित्यस्यार्थो न विरोध्याकाराविवक्षामात्रेणेति नाप्यनित्यत्वेनेति ।
किन्तु निर्गुणेन ब्रह्मणा जीवस्यैक्यमित्येवेति चेन्न ।
निर्गुण(त्व)स्यैव निरूपयितुमशक्यत्वात् ।
तथाहि ।
तन्निर्गुणं किं सगुणादीश्वराद्भिन्नमुताभिन्नम्(वा) ।
द्वितीये तस्यापि सगुणत्वप्रसङ्गेन निर्गुणत्वव्याघातः ।
आद्ये दोषमाह- सदैवेति ॥
सदैव गुणवत्त्वे ऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा
*3,57*
न्यायसुधा:
यदि निर्गुणं सगुणादत्यन्तभिन्नं तर्ह्यस्य सगुणस्य नित्यं सगुणत्वात्तस्मान्नित्यमेव निर्गुणं भिन्नं प्रसज्येत ।
तथाच न कदाचिदपि कैवल्यं स्यादिति ।
ननु स्वभावतो निर्गुणमेवेरोपितैर्मिथ्यागुणैः सगुणमिति बालैरभिलप्यते ।
आरोपितनीलिम्ना गगनमिव नीलत्वेन ।
आरोपप्रवाहस्य चानादिनित्यतया सदा सगुणत्वं च नानिष्यम् ।
तथाच मिथ्याभूतविरोध्याकारपरित्यागेनैक्योपदेशो ऽपि नानुपपन्नः ।
नीरूपं गगनमिति यथा ।
यथा वा यदिदं रजतं सा शुक्तिरित्येवं परेण स्वाभिसन्धावुद्घाटिते सत्याह- नचेति ॥
नच मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात्

न्यायसुधा:
मिथ्येत्यसदुच्यते ऽनिर्वचनीयं वा ।
नाद्यः ।
अनङ्गीकारात् ।
न द्वितीयः ।
अनिर्वाच्यस्य प्रथमसूत्र एव निराकृतत्वात् ।
अतो गुणराहित्यलक्षणं निर्गुणत्वं न सर्वथा शक्यनिरूपणम् ।
ननु गुणादिपञ्चकस्य निर्गुणत्वं पदार्थविदो मन्यन्ते ।
मन्यन्ताम् ।
न हीदानीं निर्गुणवस्तुनिराकरणं प्रस्तुतम् ।
किं नामाद्वैदिना निर्गुणं ब्रह्म निरूपयितुमशक्यमिति ।
गुणशब्देना(चा)त्र धर्ममात्रं प्रकृतम् ।
तद्गुणादिष्वपि सर्वसंमतम् ।
गुणादीनां च सगुणत्वं परमाण्वारम्भनिरासे वक्ष्यते ।
*3,58*
ननु (च)"साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चऽ; इति निर्गुणं ब्रह्म श्रूयते ।
मैवम् ।
उक्तानुपपत्तिपराहतत्वेनार्थान्तरपरत्वात् ।
अन्यथा साक्षित्वादीनामपि धर्मत्वाद्वयाघातश्च ।
साक्षाद्द्रष्टा हि साक्षी ।
यथाऽह पाणिनिः ।
साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायामिति ।
*3,60*
एवं धर्मराहित्यलक्षणं निर्गुणत्वं निराकृतमप्याग्रहमात्रेण यो ऽङ्गीकरोति तं प्रति सोल्लुण्ठमाह- निर्गुणत्वमिति ॥
निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं नचान्यथा
न्यायसुधा:
तदा च युक्तया निर्गु(णे)णत्वे निराकृते ऽपि यदि निर्गुणत्वं परस्मै रुचिं स्यात् तर्हि गुणशब्दोदितसकलशुभराहित्यलक्षणमासुरत्वमेव स्यात् ।
अन्यथानिरूपयितुमशक्यत्वस्योक्तत्वात् ।
तेनैक्यं च मायावादिनामनुमन्यामह इति ।
एतेन ब्रह्मणो निर्गुणत्वादस्य लक्षणस्य यत्तटस्थत्वमुक्तम् ।
नहि नानाविधकार्यक्रियावेशात्मत्वं तत्प्रसवशक्तयत्मकं वा जिज्ञास्यविशुद्धब्रह्मान्तर्गतं भवितुमर्हति ।
तदपि निरस्तं वेदितव्यम् ।
निर्गुण(त्व)स्यैव निराकृतत्वात् ।
यच्चोक्तम्"नेदं ब्रह्मणो विशेषणम् प्रपञ्चोपाधित्वेन निरुपाधिकब्रह्मस्वरूपान्तर्गतत्वायोगात्ऽ; इति, तदुत्तरत्र निराकरिष्यत इति ।
*3,61*
$अथ तदुक्तस्य "गुणगुणिनोः अन्यत्वानन्यत्वाभ्याम् अनिरूपणम् इत्स्यय दुष्टता$
यदपि गुणगुणिनोरन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूपणादिति लक्षणस्य तटस्थत्वादि सिद्धये परेणोक्तं तद्दूषयितुमनुवदति- लक्ष्यलक्षणयोरिति ॥
लक्ष्यलक्षणयोर्भेदो ऽभेदो वा यदि वोभयम्

*3,61f.*
न्यायसुधा:
यदत्र जगज्जन्मादिकारणत्वं मु(ख्य)खतो लक्षणमभिहितं सवर्ज्ञत्वादिसमस्तगुणवत्त्वं चाभिप्रायव्या(प्रा)प्तमित्युक्तम् ।
तदुभयमपि लक्षणं लक्ष्याद्ब्रह्मणो भिन्नमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा ।
नाद्यः ।
मेरुमन्दरवल्लक्ष्यलक्षणभावस्य गुणगुणिभावस्य चानुपपत्तेः ।
सम्बन्धसद्भावान्नेति चेत् (न) तस्यापि सम्बन्धिभ्यामन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूपणात् ।
न द्वितीयः ।
अनेकैरभिन्नस्य ब्रह्मणो ऽप्यनेकत्वापत्तेः ।
तथा चैकमेवेति श्रुतिविरोधात् ।
लक्षणानां वैकत्वमापद्येत ।
तथाच"यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इत्यादिश्रुतेः पुनरुक्तिदोषप्रसङ्गः ।
लक्ष्यलक्षणभावो गुणगुणिभावश्चाभेदे नोपपद्यते ।
प्रसिद्धेन ह्यप्रसिद्धं लक्षणीयम् ।
नच तदेव तदैव प्रसिद्धमप्रसिद्धं चेति युक्तम् ।
गुणी च गुणवान्भवति ।
नच स्वेनैव तद्वान्भवति ।
न तृतीयः ।
परस्परविरोधात् ।
अतो ऽशक्यनिरूपणत्वान्नेदं ब्रह्मस्वरूपान्तर्गतं लक्षणम् ।
किन्तु तटस्थमेव ।
नच तटस्थेन तेन ब्रह्मणो ऽद्वितीयत्वभङ्गः ।
यद्रजतमित्यभात्सा शुक्तिरितिवन्मिथ्याभूतेनापि प्रपञ्चकारणत्वेनोपलक्षणयोगादिति ।
*3,63*
एवमनूद्य निराकर्तुमारभते- इति पृष्ट इति ॥
इति पृष्टे
न्यायसुधा:
वक्तव्यमिति शेषः ।
पृष्ट इतयुपलक्षणम् ।
दूषिते चेत्यपि ग्राह्यम् ।
दूषणानामत्यन्तासम्बद्धत्वात्पृष्ट इत्येवोक्तम् ।
किं वक्तव्यमिति ।
तत्र जगज्जन्मादिकारणत्वादीनां धर्माणां भेदाभावे ऽपि विशेषस्य सद्भावात्तद्बलेन सर्वमुत्पद्यत इति वक्तुं निर्भेदवस्तुनि परेण विशेषस्यानङ्गीकृतत्वात् घटादीनां च मिथ्यात्वेनाङ्गीकृतानामनुदाहरणत्वात्सत्य एव वस्तुन्यसावुदपपादनीय इति मन्वान आह- तदेति ॥
... तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते
*3,63f.*
न्यायसुधा:
यद्येवं पृष्ट्वा लक्षणं दूषयसि तदैक्यस्य गतिर्निरूपणप्रकारो न विद्यते ।
अयमभिप्रायः ।
द्विविधं हि वाक्यं मायावादिना तत्त्वावेदकमङ्गीकृतम् ।
एकं जीवब्रह्मणोरैक्यपरं महावाक्यम् ।
यथा तत्त्वमसीत्यादि ।
अपरं तत्स्वरूपपरमवान्तरवाक्यम् ।
यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादि ।
तदुभयमपि सविशेषाभिन्नवस्तुनिष्ठं परेणाङ्गीकरणीयम् ।
गत्यन्तराभावात् ।
*3,65*
तत्र तावदाद्यस्य गत्यन्तरं नास्ति ।
कथमिति चेत् उच्यते ।
तत्त्वमसीत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यमैक्यं किं तत्पदलक्षिताच्चैतन्यादभिन्नमुत भिन्नमथ भिन्नाभिन्नमिति वाच्यम् ।
परेणाङ्गीकृतत्वेन प्राधान्यादभेदपक्षं तावदादौ निराकरोति- ऐक्याभेद इति ॥
ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत् स्वप्रकाशतः

*3,65f.*
न्यायसुधा:
ऐक्यस्य चैतन्यस्वरूपाभेदे ऽङ्गीक्रियमाणे तदैक्यं तत्त्वमसीत्यादिना शास्त्रेण प्रतिपाद्यं न स्यात् ।
कुतः स्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वात् ।
तन्मात्रस्वरूपत्वाच्चैक्यस्य ।
नहि प्रकाशमानमेव शास्त्रप्रतिपाद्यम् ।
वैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
किञ्चावेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं स्वप्रकाशत्वं परोणाङ्गीकृतम् ।
तथाच स्वप्रकाशचैतन्यात्मकं (च) शास्त्रप्रतिपाद्यं चेति व्याहतम् ।
अथ शास्त्रं नैक्यं प्रतिपादयति किन्तु भेदभ्रमं निराकरोति, यथोक्तम् सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति ।
न ।
ऐक्ये प्रकाशमाने भेदभ्रमस्यैवानवकाशात् ।
तत्त्वाप्रतिपत्तेर्भ्रान्तिहेतुत्वात् ।
ऐक्यं न प्रकाशत इति चेन्न ।
स्वप्रकाशचैतन्यमात्रत्वविरोधात् ।
अविद्यावशात्स्वप्रकाशस्याप्यनवभास इति चेन्न सर्वथाप्यनवभासप्रसङ्गात् ।
तथाचाधिष्ठानानवभासे ऽविद्यारोपस्याप्यनुपपत्तेः ।
न ह्यखण्डे वस्तुन्यंशतो ऽविद्यावरणं सम्भवति ।
असम्भवनीयावभासचतुराविद्येति चेत् ।
तर्हि सा जडेष्वेव कुतो नाङ्गीकार्या ।
अनुपपत्तेस्तुल्यत्वात् ।
तथाच"सा न जडेषु वस्तुषुऽ; इत्ययुक्तम् ।
न शास्त्रेण ज्ञेयं तदित्युपलक्षणम् ।
शास्त्रप्रतिपाद्यत्वे ऽपि तत्पदेनैव सिद्धत्वात् ।
त्वमसीति व्यर्थमित्यपि द्रष्टव्यम् ।
तदित्येतावता न भेदभ्रमनिवृत्तिः ।
अतस्त्वमसीति सार्थकमिति चेन्न ।
तत्पदेनै(वै)क्यस्य प्रतिपादितत्वादैक्यप्रतीतौ च भेदभ्रमस्य निरस्तत्वात् ।
अन्यथा कदाप्यनिवृत्तिप्रसङ्गात् ।
तत्पदेनैक्यस्याप्रतिपादितत्वे तदुपलक्षितचैतन्यमात्रत्वानुपपत्तिः ।
ननु कथं तर्हि सो ऽयं देवदत्त इति वाक्यम् ।
अत्रापि विशेषानङ्गीकारे ऽनुपपत्तिरेवेति ।
*3,68*
भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद् बलादपि
न्यायसुधा:
द्वितीयं निराकरोति- भेद इति ॥
ऐक्यस्य स्वरूपाद्भेदे ऽङ्गीक्रियमाणे ऽपसिद्धान्तस्तावत् ।
तत्त्वमस्यादिवाक्यस्याखण्डार्थनिष्ठताया मायावादिनाङ्गीकृतत्वात् ।
*3,69*
मिथ्यात्वप्रसङ्गो ऽपरो दोषः, चैतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् ।
अन्यथाद्वैतेनैव सत्येनाद्वैतव्याघातात् ।
ऐक्यमिथ्यात्वे किन्नश्छिन्नमिति चेन्न ।
मिथ्यात्वतो न शास्त्रेण ज्ञेयं तदित्यनुवर्तनात् ।
अन्यथा तत्त्वमस्यादिशास्त्रस्यातत्त्वावेदकत्वं स्यात् ।
किञ्च जीवब्रह्मणोरैक्यस्य मिथ्यात्वतस्तद्भेदसत्यत्वमपि स्यात् ।
कुतः बलाद्वयाप्तिबलादित्यर्थः ।
ननु न कुत्रापि सतयो भेदो ऽस्माभिरभ्युपेयते तत्कथं व्याप्तिः ।
मैवम् ।
आस्तां तावत्परमार्थचिन्ता ।
ययोर्दूरस्थयोर्वनस्पत्योरैक्यं मिथ्या तयोर्भेदः सत्य इति दृष्टम् ।
अथवा यस्य स्वरूपेण सतो यो ऽभावो मिथ्या तस्य तद्विपरीतः सत्यो यथा ब्रह्मणो ऽनृतत्वादेर्मिथ्यात्वे सत्यत्वादिकं सत्यमिति सामान्यव्याप्त्याश्रयणेन प्रसङ्गोपपत्तिः यथाहुः"परस्परविरोधे तु न प्रकारान्तरस्थितिःऽ; इति ।
*3,70*
तृतीयं निराचष्टे- भेदाभेदाविति ॥
भेदाभेदौ यदि
न्यायसुधा:
जीवब्रह्मणोरैक्यस्य स्वरूपाद्भेदाभेदौ यद्यङ्गीक्रियेते ।
तदा वक्तव्यं तौ किं चैतन्यादभिन्नावुत भिन्नौ अथ भिन्नाभिन्नाविति ।
आद्ये चैतन्यस्यापि द्वित्वं तयोर्वैकत्वमित्याद्यापद्येत ।
द्वितीययोर्देषमाह- तदेति ॥
... तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः

न्यायसुधा:
हिशब्देनानवस्थाव्युत्पादनाय स्पष्टतामाचष्टे ।
तथा हि ।
स भेदः किं भेदिभ्यां भिन्नो ऽभिन्नो भिन्नाभिन्नो वा ।
प्रथमे सो ऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था ।
द्वितीये शब्दपर्यायत्वादयो दोषाः ।
तृतीयस्तु तृतीये ऽन्तर्भवति ।
तत्राप्युक्तविधयानवस्थैवेति ।
ननु भेदस्य भेदान्तरं भेदाभेदयोश्च भेदाभेदान्तरमित्येतावता नानवस्था ।
उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावादिति चेन्न ।
विशेषेणप्रतीतिमन्तरेण विशिष्टप्रत्ययानुपपत्त्या ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वात् ।
तदिदमुक्तं-स्यादेवेति ॥
यद्यपि भेदाभेदाङ्गीकारे विरोधो वक्तुं शक्यते तथापि स्फुटत्वान्नोक्तः ।
एवमैक्यस्य स्वरूपाद्भेदपक्षे ऽनवस्थापीति ।
*3,72*
नन्वैक्यं चैतन्याभिन्नमपि स्वनिर्वाहकत्वात्स्वाभाविकप्रकाशेनाप्रकाशितत्वमात्मनो निर्वक्ष्यति(हिष्यति) ।
यद्वा स्वरूपेणैक्यस्य भेदाभेदौ स्ताम् ।
तयोश्च भेदाभेदान्तराभावे ऽपि स्वनिर्वाहकत्वाद्वयवहारोपपत्तिरिति चेन्न ।
विशेषानभ्युपगमे स्वनिर्वाहकत्वस्यापि वक्तुमशक्यत्वादित्यभिप्रायेणाह- स्वनिर्वाहकतेति ॥
स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद्

न्यायसुधा:
ऐक्यस्य भेदाभेदयोर्वा स्वनिर्वाहकता यद्यङ्गीकृता स्यात् ।
तदा पृच्छामः स्वस्य निर्वाहकं हि स्वनिर्वाहकं तस्य भावः स्वनिर्वाहकता ।
स्वस्येति च कर्मणि षष्ठी ।
कर्तृकर्मणोः कृतीति वचनात् ।
तथा चैकस्यैवैकस्यामेव निर्वाहक्रियायां कर्मकर्तृत्वलक्षणं निर्वाह्यत्वं निर्वाहकत्वमित्युक्तं भवति ।
तन्निर्वाह्यत्वं निर्वाहकत्वं च परस्परं धर्मिणा क्रियया चात्यन्ताभिन्नमु(तात्यं)तभि(न्नाभि)न्नमिति ।
... बाह्यं बाहकमित्यपि ।
पर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च ॥ मनुव्_1,1.106ब्-द् ॥
न्यायसुधा:
निर्वाह्यमिति निर्वाहकमिति अपिशब्दान्निर्वाहकमित्यपि शब्दसमूहः पर्यायः प्रसज्येत एकार्थत्वात् ।
नच तेषां शब्दानां कश्चित्पर्यायत्वं मन्यते ।
द्वितीयमनूद्य दूषयति- भेदवानिति ॥
*3,72f.*
वाशब्दो यद्यर्थे ।
यदि निर्वाह्यत्वादिरर्थः परस्परं धर्मिणा न भेदवान् स्यात्तदा तद्भेदद्वयस्य भेदिस्वरूपमात्रत्वे पर्यायत्वादिदोषप्रसङ्गाद्भेदान्तरवदित्यङ्गीकरणीयम् ।
तथाच परस्परं भेदं धर्मिभेदं वाऽश्रित्योभयत्रानवस्था स्यादिति ।
*3,74*
एवं विशेषानभ्युपगमे महावाक्यार्थानुपपत्तिमभिधायावान्तरवाक्ये ऽपि तामतिदिशति- सत्येति ॥
सत्यज्ञानादिके ऽप्येवं
न्यायसुधा:
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिके ऽवान्तरवाक्ये ऽप्येवं विकल्प्य दूषणमभिधानीयमित्यर्थः ।
तथाहि ।
सत्यज्ञानादिकं परस्परं ब्रह्मणा चात्यन्ताभिन्नं वा भिन्नं वा भिन्नाभिन्नं वा ।
नाद्यः ।
तथा सति स्वप्रकाशब्रह्मात्मकस्य तस्य सत्यज्ञानादिशास्त्रप्रतिपाद्यत्वप्रसङ्गात् ।
सत्यज्ञानादिपदानां पर्यायत्वापत्त्या सहप्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च ।
न द्वितीयः ।
अपसिद्धान्तात् ।
मिथ्यात्वापत्त्या शास्त्रस्यातत्त्वावेदकत्वप्रसङ्गाच्च ।
अज्ञानत्वादेः सत्यत्वापत्तेश्च ।
न तृतीयः ।
अनवस्थाप्रसङ्गात् ।
स्वनिर्वाहकत्वस्य चोक्तविधया निर्वक्तुमशक्यत्वादिति ।
*3,75*
ननु सत्यज्ञानादीनां परस्परं ब्रह्मणा चात्यन्तमभेद एव ।
नच तावता सत्यज्ञानादिपदानां पर्यायत्वम् ।
वाच्यार्थभेदसद्भावात् ।
परापरसामान्यवाचिनां सगुणब्रह्मवाचिनां वा तेषां परब्रह्मणि लक्षणया प्रवृत्त्यङ्गीकारात् ।
नच वाच्यं सत्यपदेन लक्षितस्यैव ज्ञानपदेन लक्षणायां वैयर्थ्यात्, अधिकलक्षणायां च नाखण्डार्थतासिद्धिरिति ।
लक्ष्यार्थभेदाभावे ऽप्यारोपितासत्यत्वादिव्यवृत्त्यर्थत्वेनपदान्तराणां सप्रयोजनत्वात् ।
अत एव न शास्त्रवैयर्थ्यम् ।
स्वप्रकाशे ऽप्यारोपिताकारव्यावृत्त्यर्थत्वेन शास्त्रस्य सप्रयोजनत्त्वादिति चेन्न ।
किं ब्रह्मविशेषणत्वेनासत्यत्वादिव्यावृत्तिबोधः प्रयोजनमुच्यते ।
किंवा स्वतन्त्र एव व्यावृत्तिबोधः ।
*3,76*
आद्ये दोषमाह- न व्यावृत्त्येति ॥
... न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् ।
व्यावृत्तस्याविशेषत्वे ...
न्यायसुधा:
इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया ।
ब्रह्मविशेषणत्वेनासत्यत्वादिव्यावृत्तिलक्षणं प्रयोजनं सत्यादिपदानां त्वया वक्तुं न शक्यते ।
कुत इत्यत आह- व्यावृत्तस्येति ॥
व्यावृत्ततया प्रतीतस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सतीत्यर्थः ।
अभावविशेषाङ्गीकारे च भावविशेषैः किमपराद्धम् ।
द्वितीयं दूषयति- न व्यावृत्तस्येति ॥
व्यावृत्तेर्व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सा स्वतन्त्रा व्यावृत्तिर्न प्रयोजनम् ।
अजिज्ञासितत्वात् ।
मुमुक्षुणा ब्रह्म वा तद्धर्मो वा जिज्ञासितव्यः ।
तत्र व्यावृत्तिर्न ब्रह्म ।
तस्य भावरूपत्वादेकत्वान्निरुपाधिकत्वाच्च ।
ब्रह्मधर्मो ऽपि न चेत्कथं मुमुक्षुणा जिज्ञास्येत ।
अजिज्ञासितबोधनं च कथं प्रयोजनं स्यादिति ।
*3,79*
किञ्च सत्यादिपदानि ब्रह्मणि किं सत्यत्वादिधर्मानाभिदधत्यसत्त्वादिव्यावृत्तिप्रयोजनानि ।
उतान्यथा वा ।
नाद्यः ।
अनङ्गीकारादित्याह- न व्यावृत्त्येति ॥
व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे ऽङ्गीकृते सति, विशेषणाभिधानमुखेन व्यावृत्तिः पदानां प्रयोजनमिति वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः ।
*3,80*
द्वितीयं दूषयति- न व्यावृत्तस्येति ॥
व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सत्यत्वादिधर्माप्रतिपादन इति यावत् ।
असत्यत्वादिव्यावृत्तिः पदानां प्रयोजनमिति वक्तुं न शक्यते ।
नहि तीरे नदीत्वमनभिदधतो नदीपदस्यानदीत्वव्यावृत्तिः प्रयोजनं सम्भवति ।
विरोध्याकारसमर्पणेन हि विरोध्याकारान्तरं व्यावर्तनीयम् ।
यदुक्तं शास्त्रं चारोपिताकारव्यावृत्त्या स्वप्रकाशे ऽपि प्रयोजनवदिति ।
तदप्यनेनैव निरस्तम् ।
निर्विशेषे स्वयंप्रकाशमाने विरोध्याकारारोप एवानुपपन्न इति चोक्तम् ।
एवं विशेषानङ्गीकारे वाक्यद्वयस्यानुपपत्तिमभिधायोपसंहरति- तदिति ॥
... तदखण्डं च खण्डितम्
न्यायसुधा:
तत्तस्मादखण्डं निर्विशेषं वाक्यद्वयप्रतिपाद्यमित्येतन्मतं खण्डितं दूषितं वेदितव्यमित्यर्थः ।
*3,81*
स्वक्रियाविरुद्धं च निर्विशेषत्ववचनमित्याह- निर्विशेषत्वमिति ॥
निर्विशेषत्वमेतेन मूको ऽहमितिवद् भवेत्

न्यायसुधा:
यथा मूको ऽहमित्येतत्स्वक्रियाविरुद्धम् ।
वक्तृत्वाभावो ह्यनेनोच्यते वचनक्रियया च वक्तृत्वमिति ।
तथा निर्विशेषं ब्रह्मेति स्वक्रियाविरुद्धं भवेत् ।
कथम् ।
एतेन निर्विशेषत्वेन विशेषेणापतितेन हेतुना ।
विशेषाभावो हि निर्विशेषं ब्रह्मेति वाक्येन प्रतिपादयितुमिष्यः ।
प्रतिपादनक्रियया च विशेषाभावलक्षणो विशेषः प्राप्नोतीति ।
अयमपि विशेषो निर्विशेषमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः ।
प्रतीतिविरोध इति चेत् ।
तर्ह्येतद्वचनकर्तृत्वमपि मूको ऽहमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः ।
प्रतीतिविरोध इति चेत् ।
समःसमाधिः ।
परबोधनोपायाभावाद्विशेषाभाव उपादीयते ।
नतु ब्रह्मविशेषतयेति चेत् ।
अत्रापि परबोधनोपायाभावादेवेदं वचनम् ।
वस्तुतस्त्वसौ मूक एवेत्यस्तु ।
निर्विशेषम् इत्यस्य विशेषनिरास एव तात्पर्यम् ।
न निर्विशेषत्वविशेषविधौ ।
अतः कथं विरोध इति चेत् ।
तर्हि मूको ऽहमित्यस्यापि वक्तृत्वनिरासे तात्पर्यम् ।
नैतद्वचनवक्तृत्व इति कुतस्तत्रापि विरोधः ।
न तत्र स्ववचनविरोधः ।
किन्तु स्वक्रियाविरोध इति चेत् ।
प्रकृते ऽपि किमन्यो ऽभिहित इत्यास्तां प्रपञ्चः ।
तदिदमुक्तं- मूको ऽहमितिवदिति ॥
*3,82*
यदर्थमयं प्रयत्नस्तदाह- अभिन्ने ऽपीति ॥
अभिन्ने ऽपि विशेषो ऽयं बलादापतति ह्यतः
*3,82f.*
न्यायसुधा:
अत उक्तप्रकारेण महावाक्यावान्तरवाक्ययोरन्यथानुपपत्तिबलाद्भेदरहिते ऽपि ब्रह्मण्ययमनुपपत्तिशान्तिहेतुर्विशेषो नाम शक्तिविशेषो ऽङ्गीकरणीयः प्राप्नोति ।
इदमुक्तं भवति ।
महावाक्यप्रतिपाद्यमैक्यमवान्तरवाक्यप्रतिपाद्यं च सत्यत्वादिकं ब्रह्मणा परस्परं चाभिन्नमेव ।
एकधैवानुद्रष्टव्यमित्याद्येकरस(त्व)प्रतिपादकश्रुतेः ।
न चोक्तदोषः ।
यतो भेदहीने ऽपि वस्तुन्यस्ति कश्चिच्छक्तिविशेषो येन प्रकाशमानमपि न प्रकाशत इत्यादि युज्यते ।
स च विशेषो ऽनयैवार्थापत्त्यावगम्यत इत्येव त्वया वक्तव्यमिति ।
*3,85*
नन्वङ्गीकृते ऽपि विशेषे नानुपपत्तिशान्तिः ।
सो ऽपि हि विशेषो यदि वस्तुनो भिन्नस्तर्हि भेदानवस्थादि दोषः स्यादभिन्नत्वे च विशेषतद्वद्भावानुपपत्तेस्तादवस्थ्यादित्यत आह- विशेषेति ॥
विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत्

न्यायसुधा:
विशेषविशेषिणोश्चाभेद एवाङ्गीकरणीयः ।
विशेषबलाच्च विशेषतद्वद्भावो ऽप्युपपादनीय इति शेषः ।
तथापि विशेषपरस्परयानवस्था स्यादित्यत आह- स्वनिर्वाहकतेति ॥
स एव विशेषो विशेषान्तरमन्तरेण विशेषतद्वद्भावं च घटयति ।
एकस्यैव निर्वाह्यत्वं निर्वाहकत्वं च तद्बलादेव सिद्धयतीत्यङ्गीकरणीयमिति ।
*3,86*
नन्वभिन्ने वस्तुनि भेदकार्यनिर्वाहकत्वं विशेषस्य कुतः प्रमाणात्(तः) सिद्धमित्यत आह- भेदहीने त्विति ॥
तुशब्दो ऽवधारणे ।
भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः ।
विशेषो नाम कथितः ... ॥ मनुव्_1,1.109अ-च् ॥
न्यायसुधा:
अपर्यायशब्दान्तरनियामक इत्यशेषभेदकायर्निर्वाहकत्वोपलक्षणम् ।
एतदुक्तं भवति ।
जीवब्रह्मैक्यादीनामेकधैवेत्यादिश्रुत्या चैतन्यस्वरूपमात्रत्वं प्रतीयते ।
चैतन्ये स्वप्रकाशतया सिद्धे ऽप्यसिद्धिरपर्यायशब्दवेद्यत्वम्, चैतन्यप्रकाशस्य नाविद्यानिवर्तकत्वमद्वैतज्ञानस्य तन्निवर्तकत्वमित्यर्थक्रियविशेषः ।
चैतन्यमेकं सत्यत्वादीन्यनेकानीति सङ्खयावैलक्षण्यमित्यादिभेदकार्याणि चावगम्यते ।
एतदुभयान्यथानुपपत्त्या भेदरहिते ऽपि चैतन्ये भेद्रप्रतिनिधिस्तत्कायर्कारी कश्चिदतिशयो ऽस्तीति कल्प्यते ।
गत्यन्तराभावात् ।
तथाचार्थापत्त्या स्वरूपग्राहिण्या भेदकार्यनिर्वाहक एव(च)असौ सिद्ध इति किं तत्र प्रमाणान्तरान्वेषणेनेति ।
अनेनैव विशेषस्य लक्षणं चोक्तं भवति ।
भेदहाने ऽप्यनुपचरितभेदव्यवहारनिमित्तं विशेष इति ।
*3,87*
$अन्यवादिभिरपि विशेषो ऽङ्गीकार्यः$
एवमद्वैतवादिना विशेषमङ्गीकारयित्वान्यानप्यङ्गीकारयति- सो ऽस्तीति ॥
... सो ऽस्ति वस्तुष्वशेषतः

न्यायसुधा:
न केवलं ब्रह्मणि मायावादिना विशेषो ऽङ्गीकरणीयः ।
किं नाम प्रपञ्चसत्यतावादिभिरप्यशेषद्रव्येषु स विशेषो ऽङ्गीकार्यः ।
तथा हि पटस्तच्छौक्लयं च तावन्न भिद्येते ।
अङ्गुलीद्वयवद्भेदेनानुपलम्भात् ।
अयुतसिद्धत्वादिति चेत् ।
किमयुतसिद्धत्वं नाम ।
अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थानमिति चेत् ।
किमेतावता भेदेन न प्रत्येतव्यम् ।
नापि कुण्डमिव पटो ऽधिकरणत्वेन बदराणीव शौक्लयमाधेयत्वेन परिस्फुरति ।
किं नाम तदेव तदिति ।
न चैषा प्रतीतिर्भ्रान्तिः ।
बाधकाभावात् ।
शौक्लयपटयोर्भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिर्हि बाधिका भवेत् ।
अनुमानादीनामभेदप्रत्यय(क्ष)रोधेनोत्थानस्यैवासम्भवात् ।
नच भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिरस्तीत्युक्तम् ।
तेन प्रत्यक्षत एव सिद्धः पटशौक्लययोरभेदः ।
दृश्यन्ते च भेदकार्याणि, पटशौक्लयबुद्धयोरन्यूनानतिरिक्तविषयत्वाभावः, तच्छब्दयोरपर्यायत्वं अपर्यायशब्दस्मारकत्वं, जलाहरणाद्यर्थक्रियाभेदः, पटमानयेत्युक्ते यत्किञ्चिच्छुक्लयानानयनं, शुक्लमानयेत्युक्ते नियमेन पटस्यानयनम्, अपटः पट इतिवदशुक्लः पट इत्यनयोर्विरोधाभावः, अन्धस्यापि पटो ऽयमितिवच्छुक्लो ऽयमिति च प्रतीत्यनुत्पत्तिः, शुक्लाप्रतिपत्तिवत्पटाप्रतिपत्त्यभावः, महारजनसम्पर्केण शुक्लत्ववत्पटस्या(प्या)वृत्तत्वाभावः, पटवद्वा शौक्लयस्याप्यनावृत्तत्वाभावः, इत्येवमादीनि ।
नचैषा प्रतीतिर्भान्तिः ।
बाधितत्वाभिमानस्याप्यभावात् ।
व्यवहाराद्यविसंवादाच्च तदेतयोरभेदभेदकार्यप्रतीत्योरन्यथानुपपत्त्या निर्भेदे ऽपि पटे ऽस्ति कश्चिदतिशयो भेदप्रतिनिधिर्यद्वशादिदं सर्वं समञ्जसं स्यादित्येव कल्पनीयम् ।
न चातिशयो ऽभिन्ने ऽपि विशेषकत्वाद्विशेष इति गीयते ।
एवमन्यत्रापि द्रव्ये विशेषः प्रतिपत्तव्यः ।
ननु भेदाभेदाङ्गीकारेणानुपपत्तेः शमनात् किं विशेषेणेति चेन्न ।
परस्परविरुद्धयोर्भेदाभेदयोरेकत्रावस्थानघटनाया(म)पि विशेषस्याप्यङ्गीकरणीयत्वात् ।
प्रतीतत्वात्को विरोध इति चेत् ।
सत्यम् ।
प्रतीतिरपि कथमुपपन्नेति चिन्तायां वस्तुस्वभावातिशयस्यानुसरणीयत्वात् ।
भेदाभेदानवस्थापरिहारार्थमपि विशेषाङ्गीकारस्यावश्यकत्वस्योक्तत्वादिति ।
*3,91*
ननु सर्ववस्तुषु यद्यस्ति विशेषः, स च वस्तुनो न भिद्यते, प्राप्तं तर्हि सकलवस्तूनामैक्यमित्यत आह- विशेषा इति ॥
*3,92*
विशेषास्ते ऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः ।
स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः

न्यायसुधा:
ते प्रकृतस्वरूपा विशेषा अशेषतो वस्तुष्वनन्तेषु द्रव्येष्वनन्ता एव सन्ति ।
न पुनरेक एव सर्वत्रातो नोक्तदोषः ।
सो ऽस्तीत्येकवचनं तु समुदायापेक्षया प्रयुक्तमिति भावः ।
नन्वेकैकस्मिंश्च द्रव्ये विशेषो ऽप्येकैको ऽस्ति तदा पटो महांश्छुक्लश्चलतीति विचित्रानेकव्यवहारानुपपत्तिः ।
न ह्येकस्मादविचित्रस्वभावाद्विचित्रानेककार्योत्पत्तिर्दृष्टा ।
तथा सत्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् ।
ततश्च विशेषाङ्गीकारो व्यर्थः स्यादित्यत आह- विशेषा इति ॥
ते ऽप्युक्तलक्षणा विशेषा अशेषतो ऽपि वस्तुषु प्रत्येकमनन्ताः सन्त्यतो नोक्तदोषावकाशः अनन्ता इत्युपलक्षणम् ।
यत्र यावन्तो व्यवहारास्तत्र तावन्तो विशेषा इति ज्ञातव्यम् ।
प्रतिद्रव्यमनेकत्वे विशेषाणां परस्परं भेदेन भाव्यम् ।
भेदाविनाभूतत्वादनेकत्वस्य ।
तथाच भिन्ननां द्रव्याभेदे द्रव्यस्यापि भेदप्रसङ्ग इत्यत आह- परम्परेति ॥
परस्परविशेषवत्त्वेनैवानेकत्वं सम्भवति ।
विशेषस्य भेदकार्यकारिताया उक्तत्वादिति भावः ।
विशेषाणामपि विशेषान्तराङ्गीकारे ऽनवस्थेत्यत आह- स्वनिर्वाहकतेति ॥
पूर्वं द्रव्येण विशेषस्याभेदचिन्ता ।
इदानीं तु परस्परमिति स्फुटो ऽर्थभेदः ।
सर्वं चैतद्विशेषस्वरूपसाधकार्थापत्त्यैव सिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुक्तम् ।
नहि स्वयमनुपपन्नमनुपपत्त्यन्तरशान्त्यै प्रभवति ।
किन्तु यथायथोपपद्यते तथातथैव स्वरूपग्राहिण्या ऽर्थापत्यैव कल्प्यते ।
यद्यपि विशेषः प्रत्यक्षो ऽपि भवति ।
"येन प्रत्यक्षसिद्धेनऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् ।
तथापि विप्रतिपन्नो न तन्मात्रेण बोधयितुं शक्यत इत्यर्थापत्तिरुपन्यस्तेति ।
*3,94*
यदर्थं तदैक्यस्येत्यादिना सर्ववादिभिर्विशेषो ऽङ्गीकारितस्तदिदानीमाह- अत इति ॥
अतो ऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते
न्यायसुधा:
निर्भेदमपि ब्रह्मातो विशेषसामर्थ्यादनन्तगुणं भण्यत इति ।
यत्परेण पृष्टं लक्ष्यलक्षणयोर्भेद इत्यादि तस्येदमुत्तरम्- ब्रह्म निर्भेदमिति ॥
यदत्रोक्तमनेकलक्षराभिन्नस्यानेकत्वप्रसङ्गः, लक्षणानां वानेकत्वानुपपत्तिः, शब्दपर्ययत्वं, गुणगुणित्वाद्यनुपपत्तिरिति, तस्योत्तरं निर्भेदमप्यतो विशेषशद्गुणानामनन्तत्वं, ब्रह्मणश्चैकत्वम्, अनन्ता गुणा अस्येति गुणगुण्यादिभावो, ब्रह्म च गुणाश्चेत्यपुनरुक्तभणनं च युज्यत इति ।
अत्र जगज्जन्मादिकारणत्वमिति वक्तव्ये ऽनन्तगुणमिति वचनमिदं सूत्रमनन्तगुण(वत्)त्वमेव ब्रह्मणो लक्षणमभिप्रेत्य तत्साधनाय जगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तमिति सूचयितुम् ।
तदेवं जगज्जन्मादिकारणत्वस्य स्वलक्षणत्वे बाधकाभावान्न तटस्थत्वकल्पनं युक्तमिति सिद्धम् ।
अत्राह ।
किमर्थं लक्ष्यलक्षणयोरभेदमङ्गीकृत्य विशेषबलेन सर्वव्यवहारसमाधानं क्रियते ।
भेद एव कस्मान्नाङ्गीक्रियते ।
गुणगुणिभावस्तु समवायसम्बन्धाद्भविष्यति ।
यदि च सूत्रकारेण समवायो निराकरिष्यत इति नाङ्गीकारार्हस्तदा गुणगुणिनोरेव स कश्चित्तादृशः स्वभावभेद इत्यङ्गीकरणीयम् ।
नहि पटादौ भेदाभावे ऽपि विशेषबलाद्वयवहारविशेषदर्शनमात्रेण ब्रह्मण्यपि तथा कल्पयितुं युक्तम् ।
निश्चायकप्रमाणाभावात् ।
निश्चायकप्रमाणोपन्यासार्थं हि सम्भावना कल्प्यते ।
यथाऽहुः
*3,95*
"सम्भावितः प्रतिज्ञायाअर्थः साध्येत हेतुना ।
न तस्य हेतुभिस्त्राणमुत्पतन्नेव यो मृतःऽ; ॥
इति ।
न पुनः सम्भावनैवार्थ(स्य)साधिकेत्यत आह- एवं धर्मानिति ॥
एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदो ऽप्युदीर्यते

न्यायसुधा:
अपिशब्दाद्विशेषो ऽपि ।
अत्र हि ब्रह्मधर्माणां पृथक् दर्शननिन्दयाभेदो ऽवगम्यते ।
धर्मानिति च धर्मबहुत्वोक्तया सविशेषत्वम् ।
नच धर्मानित्यनुवादमात्रम् ।
श्रुतिं विना तदसिद्धेः ।
मूलश्रुत्यङ्गीकारे सैव विशेषाभिधात्री भविष्यतीति प्रमितमेतन्निर्भेदमेव ब्रह्म विशेषबलादेव नानाव्यवहारालम्बनमिति ।
*3,96*
अत्र यत्परेण जगत्कारणत्वं किं ब्रह्मणो निमित्तत्वमेवोतोपादानत्वमेवाथोभयमपीति विमृश्य तृतीयः पक्षः (परि)गृहीतः ।
उपादानत्वं च परिणामित्वेनेति कश्चित् ।
प्रपञ्चभ्रमाधिष्ठानमात्रत्वेनेत्यपरः ।
तदेतत्सर्वं प्रकृत्यधिकरणे निपुणतरं निराकरिष्यते ।
तस्मादुक्तलक्षणद्वयोपपन्नं ब्रह्म नारायणाख्यं मुमुक्षुणा जिज्ञास्यमिति स्थितम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां जन्माधिकरणम् ॥
[======= ज्न्य्स्_1,1.इइ: शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् =======]
*3,97*
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ॥
$अथ जगत्कारणत्वस्य पाशुपताद्यगमानुमानावष्टम्भेन अतिव्याप्तिशङ्का$
शास्त्रयोनित्वात्

जगज्जन्मादिकारणत्वं परब्रह्मणो विष्णोर्लक्षणमभिहितम् ।
तस्य हरहिरण्यगर्भादिचेतनेषु प्रधानाद्यचेतनेषु च पाशुपताद्यागमानुमानावष्टम्भेनातिव्याप्तिमाशङ्क्यात्र परिहरति भगवान्त्सूत्रकारः ।
तत्र पूर्वपक्षमारचयति- शैवाद्येति ॥
शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु ।
तद्वाक्योपमयान्यच्च प्रमाणत्वे ऽनुमीयते

ईशवाक्यत्वत...
न्यायसुधा:
शिवेन रचितः शैवः ।
आदिग्रहणाद्धिरण्यगर्भादिरचिता गृह्यन्ते ।
तैः सम्प्राप्तं तदुक्तसादनानुष्ठानसम्प्राप्तम् ।
दृष्टं दृष्टिः प्रत्यक्षमिति यावत् ।
तत्सिद्धं दृष्टगम् ।
फलेन तु तद्वाक्यस्य प्रामाण्यमनुमायेति शेषः ।
प्रमाणत्व इति विषयसप्तमी ।
दृष्टफलार्थं साधनानि विदधद्वाक्यं तावत् प्रमाणतयानुमीयते ।
केन लिङ्गेन ।
फलेन ।
तस्य पक्षासम्बन्धिनो ऽनुमापकत्वं कथंमित्यत उक्तं शैवाद्यागमसम्प्राप्तेति ।
अज्ञानासिद्धिं परिहतुमुक्तं दृष्टगेनेति ।
तुशब्दो ऽनुमानद्वये हेतुविशेषद्योतकः ।
ईशवाक्यत्वत इत्यत्रादिशब्दो योज्यः ।
अयमर्थः ।
द्विविधो हि शिवप्रणीत आगमः ।
कश्चित् प्रत्यक्षयोग्यसम्पदादिफलमुद्दिश्य साधनानि विदधत् ।
अपरस्तु सङ्कल्पवर्गाद्यप्रत्यक्षफलानि विदधानः शिवस्य जगज्जन्मादिकारणत्वसर्वज्ञत्वसवर्शक्तित्वसत्यसङ्कल्पत्वाद्यशेषगुणपूर्णत्वं निरवद्यत्वं च प्रतिपादयति ।
तत्राद्यस्तावत्प्रमाणम् ।
तदुक्तसाधनानुष्ठाने सति प्रत्यक्षत एव फलदर्शनात् ।
*3,98*
तदयं प्रयोगः ।
विमत आगमः प्रमाणं सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् चरकसुश्रुतादिवत् ।
यद्यप्रमाणमभविष्यत् न समर्थां प्रवृत्तिमकरिष्यद्विप्रलम्भकवाक्यवत् ।
तदुक्तम्"प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत्प्रमाणम्ऽ; इति ।
ततश्च तत्प्रणेतुः शिवस्य परमाप्तत्वमवधार्य तद्दृष्टान्तेन तत्प्रणीतस्य द्वितीयस्याप्यागमस्य प्रामाण्यमवसीयते ।
अत्र च प्रयोगः ।
विप्रतिपन्न आगमः प्रमाणं शिववाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति ।
विपक्षे शिवस्यानाप्तत्वप्रसङ्गो बाधकः ।
तदेवमनुमितप्रामाण्येन शैवागमेन शिवस्य जगज्जन्मादिकारणत्वा(स्य)भिधानान्नेदं लक्षणं विष्णोरुपपद्यत इति शैवाः ।
अनयैव दिशा तत्तदागमप्रामाण्यं तत्तद्देवतावादिनां प्रत्यवस्थानानि द्रष्टव्यानि ।
उपलक्षणं चैतत् ।
अनुमानेनापि शिवादीनां जगज्जन्मादिकारणत्वं सर्वज्ञत्वादिकं शक्यसाधनम् ।
तथा हि ।
क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्घटवत् ।
विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजम् कर्मत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् ।
विप्रतिपन्ने पृथिव्युदके, प्रयत्नवता धृते, गुरुत्वे सत्यपातित्वात्, सम्प्रतिपन्नवत् ।
क्षित्यादिकं प्रयत्नवद्विनाश्यम् (वि)नाश्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् ।
इत्यादिभिरनुमानैर्विश्वोदयस्थितिलयकर्तरि सामान्यतः सिद्धे अस्मदादीनां तदसम्भवात् भगवांश्छिव एव परिशेषाज्जगज्जन्मादिकर्ता सिद्धयति ।
यथा च (वि)चित्रादिकार्यदशर्नात्तदनुगुण एव कर्ता कल्प्यते एवं विचित्रानेककार्यदशर्नात्(नेन) कल्प्यमानो ऽपि कर्ता तदनुगुणः सार्वज्ञादिमानेव सिद्धयति ।
अथवा क्षित्यादिकं कर्तेत्यदन्तर्गतमेव सवर्ज्ञत्वादिकं न यत्नान्तरमपेक्षते ।
निमित्तोपादानफलाद्यभिज्ञस्य तदनुगुणेच्छाप्रयत्नवत एव कर्तृत्वम् ।
एवं हिरण्यगर्भादिष्वपि परिशेषेण जगत्कारणत्वं योज्यमिति ।
*3,102f.*
$अथ शैवाद्यगमप्रमाण्यसाधकानुमाननिरासः$
एवमागमादनुमानाच्चान्येषां जगज्जन्मादिकारणत्वे प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता ।
आगमादनुमानतो वान्ये जगत्कारणत्वेन न कल्पनीयाः ।
कुतः ।
शास्त्रयोनित्वात् ।
ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चेत्यादिनोक्तं शास्त्रं योनिः कारणमभिव्यञ्जकं प्रमाणमस्येति शास्त्रयोनि तस्य भावः शास्त्रयोनित्वं तस्मात् ।
एतदुक्तं भवति ।
जगज्जन्मादिकारणस्य वस्तुनो वेदादिशास्त्रैकसमधिगम्यत्वेन शैवाद्यागमानुमानागोचरत्वान्न तैरन्येषां जगत्कारणत्वं कल्पनीयम् ।
किन्तु शास्त्रं यस्य जगत्कारणत्वमाचष्टे स एव तथाभ्युपगन्तव्य इति ।
*3,103*
स्यादेतत् ।
यदि शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं सौत्रो हेतुः सिद्धः स्यान्न चैवम् ।
प्रत्यक्षागम्यत्वे ऽपि शैवाद्यागमैरनुमानैश्चोक्तविधया जगत्कारणत्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वात्, इत्याशङ्कय सौत्रहेतुसिद्धये शैवाद्यागमगम्यत्वं तावन्निराचिकीर्षुस्तत्प्रामाण्यसाधकं परोपन्यस्तमनुमानमपाकरोति- इति चेदिति ॥
... इति चेत् तद्गव्यभिचारिणा ।
अप्रामाण्यानुमा च स्यान् ...
*3,104*
न्यायसुधा:
तद्गः प्रत्यक्षावगतश्चासौ व्यभिचारः फलव्यभिचारश्च सो ऽस्यस्तीति तद्गव्यभिचारिवाक्यं तेन दृष्टान्तभूतेन शिवादीनां जगत्कारणत्वा(वगमहेतुभूता)गमस्येशवाक्यत्वादिना हेतुनाप्रामाण्यानुमितिश्च स्यात् ।
एतदुक्तं भवति ।
यदि प्रत्यक्षसंवादेन दृष्टार्थानां शिवादिवाक्यानां प्रामाण्यमनुमाय तद्दृष्टान्तेनादृष्टार्थानामपि शिवादिवाक्यत्वेन हेतुना प्रामाण्यमनुमीयते, तर्हि दृष्टार्थेष्वेव वाक्येषु यत्प्रत्यक्षत एव फलव्यभिचारवद्दृश्यते तस्य, विमतमप्रमाणमसमर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्विप्रलम्भकवाक्यवदित्यप्रामाण्यमनुमाय, तद्दृष्टान्तेन शिवादिवाक्यत्वादिहेतुनैवादृष्टार्थानामपि, विमतान्यप्रमाणानि शिवादिवाक्यत्वात् सम्प्रतिपन्नवदित्यप्रामाण्यमनुमातुं शक्यत एव ।
न हि दृष्टार्थं सर्वमेव शिववाक्यं समर्थप्रवृत्तिजनकम् ।
विफलप्रवृत्तिजनकस्यापि बहुलमुपलम्भात् ।
ननु तदपि वाक्यं प्रमाणमेव ।
फलव्यभिचारस्तु कर्तृकर्मादिवैगुण्यनिमित्त इति चेत्तर्हि तदपि वाक्यमप्रमाणमेव फलसंवासदस्तु काकतालीयो वा जगद्वयामोहकानां शिवादीनां गुडजिह्विका वेत्यस्तु ।
प्रामाण्ये हि सुदृढनिरूढे व्यभिचारस्य कर्त्रादिवैगुण्यं कारणं कल्पनीयम् ।
फलाव्यभिचारेणैव प्रामाण्यं परिकल्पयतः स्फुटमितरेतराश्रयत्वम् ।
शिववाक्यत्वं फलसंवादिन्यनैकान्तिकमिति चेन्न ।
तत्रापि फलविसंवादिन्यनैकान्त्यात् ।
किञ्च यः शिवागमस्यादृष्टार्थस्याप्येवं प्रामाण्यं मन्यते स हिरण्यगर्भाद्यागमानामपि प्रामाण्यमङ्गीकरोति न वा ।
नाद्यः ।
परस्परविरुद्धयोरुभयोः प्रामाण्यायोगात् ।
न द्वितीयः ।
अनुमानप्रकारस्य समानत्वे वैषम्यानुपपत्तेः ।
अथ तदनुमानमप्रयोजकं हिरण्यगर्भवाक्यत्वे ऽप्यागन्तुकेन विप्रलम्भादीनां दोषेणैकस्याप्रामाण्यसम्भवादिति चेत् ।
समं समाधानम् ।
अनेनैव न्यायेन चैत्यवन्दनादिवाक्यानामपि प्रामाण्यं शक्यसाधनम् ।
नहि तद्वक्ता कदापि सत्यं नावदीत् ।
तदेवं शैवाद्यागमप्रामाण्यस्याशक्यसाधनत्वान्न तेन जगत्कर्ता सिद्धयति (इति) ।
*3,107*
$अथ जगत्कारणत्वे अनुमानानवकाश इति व्युत्पादनम्$
मा भूच्छैवाद्यागमाज्जगज्जन्मादिकर्तृसिद्धिः ।
उक्तानुमानैस्तु भविष्यति ।
तत्कथं शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं जगत्कारणस्येति चेत् ।
किं शास्त्रानुसार्यनुमानं जगत्कारणे प्रमाणमुच्यते ।
उत स्वतन्त्रम् ।
आद्यस्त्वङ्गीक्रियत एव ।
तेनास्मत्पक्षस्यैव सिद्धेः ।
शास्त्रस्य भगवदेकनिष्ठतायाः समन्वयसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् ।
द्वितीयं दूषयति- न पृथगिति ॥
... न पृथक् चानुमेश्वरे

न्यायसुधा:
ईश्वरे जगत्कारणे पृथक् स्वतन्त्रानुमा च न मानमित्यर्थः ।
तथाहि ।
यत्तावत्सामान्यतो जगत्कर्तृत्वसिद्धावनुमानम् तत्र किं कारणादिसाक्षात्कारवत्कर्तृपूर्वकत्वं साध्यम् ।
सकर्तृकत्वमात्रं वा ।
आद्ये दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यम् ।
नहि कुलालादिर्घटादिकारणानि धर्माधर्मादीनि साक्षात्कुरुते ।
अत एव कदाचित्प्रतिहतेच्छो भवतीति चेत् ।
किमेतावता ।
साध्यवैकल्यापरिहारात् ।
कथञ्चिदस्य हेतुविशेषणत्वे साधनवैकल्यं च दृष्टान्तस्य स्यात् ।
केवलव्यतिरेकी तर्ह्ययमस्त्विति चेन्न ।
विशेषणासिद्धेः ।
द्वितीये सिद्धसाधनम् ।
अदृष्टानां जीवात्मानमेव कर्तृत्वोपपत्तेः ।
तेषां कारणानभिज्ञत्वान्नेति चेन्न ।
कुलालादीनामकर्तृत्वप्रसङ्गात् ।
अदृष्टाधिष्यात्रापि केनचिद्भाव्यमिति चेन्न ।
अधिष्ठातृकृत्याभावात् ।
न तावन्नोदनादिकम् ।
अद्रव्यत्वात् ।
न चातिशयजन्म ।
गुणे गुणान्तरानुपपत्तेः ।
न चातीन्द्रियाधेयशक्तिः ।
अनभ्युपगमात् ।
*3,107f.*
न च सहकारिसमवधानम् ।
अदृष्टादेव तदुपपत्तेः ।
नापि कार्यकारित्वम् ।
तस्यादृष्टस्वभावत्वात् ।
तर्ह्युत्पत्त्यनन्तरमेव किं न कुर्यादिति चेत् न ।
प्रबलादृष्टान्तरप्रतिबन्धादिनेति वदामः ।
किञ्च कार्यत्वं पक्षे कुतः सिद्धम् ।
अभूत्वाभावित्वादिति चेन्न ।
तस्यैव कार्यत्वात् ।
कथञ्चिद्भेदे ऽपि भागासिद्धत्वात् ।
न खलु गिरिसागरादीनामभूत्वाभावित्वमस्माभिरुपलभ्यते ।
तर्हि द्रव्येषु तावत्सावयवत्वात्कार्यन्वयसिद्धिरस्त्विति चेन्न ।
सावयवत्वं (हि) समवायिकारणवत्त्वमुत परिणामिकारणवत्त्वम् वा ।
आद्ये प्रतिवाद्यसिद्धिः ।
द्वितीये वाद्यसिद्धिः ।
किञ्च यस्य कार्यत्वमात्रे(ऽपि) विप्रतिपत्तिः स कथं कारणवत्तामेवाभ्युपेयात् ।
*3,108*
ननु क्षित्यादीनां प्रत्यक्षत एव प्रदेशवत्त्वमनुभूयते ।
अन्यथा कथं भूतले घटभावाभावौ युगपत्सम्भवत इत्रत चेन्न ।
तर्ह्येवमाकाशादीनामपि कार्यत्वप्रसङ्गात् ।
कथमन्यथा (गगने) पक्षिणो भावाभावौ युगपदिति तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् ।
संयोगस्य सत्वात्यन्ताभावसमानाश्रयत्वादेवमिति चेत् ।
समं प्रकृते ऽपि ।
खननादिना येषां विभागो नोदनादिना च येषां संयोगस्ते क्षित्यादीनामवयवाः प्रत्यक्षसिद्धा इति चेत् ।
तत्किं संयोगविभागिसजतीयद्रव्यान्तरवत्त्वं सावयवत्वमित्युक्तं भवति उत तदारब्धत्वम् ।
आद्ये परमाणुभिर्व्यभिचारः ।
द्वितीये व्यर्थविशेषणत्वं पूर्ववदसिद्धिश्चेति ।
एतेन विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजमित्येतदपि निरस्तम् ।
यदपि पृथिव्युदके प्रयत्नवता धृते इत्यनुमितम् ।
तदपि पूर्ववत्सिद्धसाधनम् ।
किञ्च संयोगवेगप्रयत्नवददृष्टमपि कस्माद्गुरुत्वप्रतिबन्धकं न कल्प्यते ।
अपातित्वं च सन्दिग्धासिद्धम् ।
महत्त्वेन पततानुपलम्भसम्भवात् ।
एतेन चरमानुमानमपि निरस्तम् ।
क्षित्यादिकं विकर्तृकम् अनुपलभ्यमानकर्तृकत्वाद्गगनवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षता च सर्वानुमानानाम् ।
अनुपलभ्य(मान)त्वं चास्मदुपलब्ध्ययोग्यत्वमिति न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः ।
परसुखादौ व्यभिचार इति चेन्न ।
तस्यानुमानादुपलब्धेः ।
तर्हि क्षित्यादिकर्ताप्यनुमानादुपलभ्यत इति चेन्न ।
अनुमानादीश्वरोपलब्धावस्मदनुमानस्य दुष्टत्वम् ।
तथा चानुमानादीश्वरोपलब्धिरितीतरेतराश्रयप्रसङ्ग(त्व)आत् ।
अनयैव दिशा सर्वाणि जगत्कारणमात्रसाधनानि स्वतन्त्रतानुमानानि निरसनीयानि(इति) ।
*3,114*
यच्च शिवादीनां जगत्कारणत्वे परिशेषानुमानं तदपि किं शास्त्रानुसारि किंवा केवलम् ।
नाद्यः ।
शास्त्रस्य भगवदेकपरताया वक्ष्यमाणत्वात् ।
द्वितीयं दूषयति- न पृथक् चेति ॥
ईश्वरे शिवे जगत्कर्तरि च पृथगनुमानं न मानमित्यर्थः ।
तत्कथमित्यत आह- पुंस्त्वेति ॥
पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना
न्यायसुधा:
पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मना शैवागमप्रामाण्यानुमाननिराकरणमार्गेणैव ।
सत्प्रतिपक्षत्वेनैवेत्यर्थः ।
एवकारो न दूषणान्तरान्वेषणेन वृथा मनः खेदनीयं स्फुटदोषे सतीति द्योतयति ।
*3,116*
ईश्वरवाक्यत्वं कथमत्र हेतुः स्यादित्यत आह- पुंस्त्वेति ॥
पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मनेति सत्प्रतिपक्षतामात्रमतिदिष्यम् ।
नतु स हेतुरिति भावः ।
अयमत्र प्रयोगः ।
शिवो न जगत्कारणं पुंस्त्वाद्देवदत्तवदिति ।
ननु शिवः केन प्रमाणेन सिद्धः ।
अथ परिशेषतो जगत्कर्तृत्वं तस्मिन्ननुमिमानस्य तवापि कुतः सिद्धः ।
लोकप्रवादादिनेति चेत् ।
ममापि तथेत्यस्तु ।
भवदभिमते ब्रह्मणि हेतुरनैकान्तिक इति चेन्न ।
केवलानुमानवादिनं प्रत्यनीश्वरवादाङ्गीकारेण प्रत्यवस्थानात् ।
ननु जकत्कारणत्वं शिवनिष्ठमन्यत्रानुपपत्तौ सत्यां किञ्चिन्निष्ठतया प्रमितत्वादिति हि परिशेषानुमानम् ।
तत्कथमस्यायं प्रतिपक्ष इति चेन्न ।
विरुद्धार्थसाधनमात्रेण प्रतिपक्षसम्भवात् ।
प्रयोगतो ऽप्येकधर्मनिष्ठतायाः प्रमाणप्रयोजनशून्यत्वात् अन्यथैवंविधार्थिकप्रतिपक्षाणामन्यत्रानन्तर्भावेनादूषणत्वप्रसङ्गात् ।
न चैवमस्त्विति वाच्यम् ।
प्रतिरोधकत्व(स्याप्रतिबन्धकत्व)स्यानुभवसिद्धत्वात् ।
नन्वेवं सति सामान्यसिद्धिरनुपपन्नाऽपद्यत इति चेत् ।
आपद्यताम् ।
तदनुमानानां दूषितत्वात् ।
*3,120*
किमतो यद्येवमिति चेत्, सिद्धः सौत्रहेतुरित्याह- शास्त्रयोनित्वमिति ॥
शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद् भवेत्

न्यायसुधा:
एतेनोक्तप्रकारेण ।
कारणस्य जगत इति शेषः ।
बलात्प्रकारान्तरेणासिद्धिबलात् ।
*3,121*
जगत्कारणस्यानुमानावेद्यत्वं श्रुतिभिरपि सिद्धमित्याह- नावेदविदिति ॥
नावेदविन्न तर्केण मतिरित्यादिवाक्यतः ।
तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन

न्यायसुधा:
"नावेदविन्मनुते(दं)तं बृहन्तम्ऽ; ।
"नैषा तर्केण मतिरापनेयाऽ; ।
"नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्तिऽ; इत्यादिवाक्यतः, इति ज्ञायत इति शेषः ।
तर्क इत्यनुमानमात्रोपलक्षणम् ।
ईशितारं जगत्कारणं(त्कर्तारम्) ।
कथञ्चन सामान्यतो विशेषतश्च ।
यदपि कार्यत्वादिहेतोः पक्षधर्मताबलादन्यस्माद्वानुमानदीश्वरस्य सार्वज्ञादिसिद्धिरिति तदपि प्रतिपक्षदुष्टत्वादयुक्तमित्याह- वनकृत्त्वादीति ॥
वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः ।
किञ्चिज्ज्ञानं हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम्

*3,122*
न्यायसुधा:
नन्वत्रैवं प्रयोक्तव्यम्, ईश्वरः किञ्चिज्ज्ञः पंरत्वाद्देवदत्तवदिति ।
तत्रेश्वरः प्रमितो वा न वा ।
आद्ये येन प्र(यत्प्र)माणेन सिद्धस्तेनैव तस्य सार्वज्ञसिद्धेर्धर्मिग्राहक(प्रमाण)विरोधः ।
द्वितीये त्वाश्रयासिद्धिः ।
तत्कथमुच्यते ईशितुः किञ्चिज्ज्ञत्वं च पुंस्त्वेन साधयितुं शक्यं हीति तत्राह- सुखमिति ॥
तत्कथमित्यत उक्तं- वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्येति ॥
प्रसिद्धकर्तृरहितं वनं सकर्तृकं कार्यत्वादित्यादिना यो वनादिकर्ता सिद्धः तेनैवाकारेण तं पक्षीकृत्य प्रयोगे न को ऽपि दोष इत्याशयः ।
वनकृत्त्वं पर्वताधारकत्वमित्यादिरूपो धर्मस्तेनोपेतस्य ।
नहि वनकर्तेत्येतावता सर्वज्ञ इति लभ्यते ।
प्रसिद्धवनकर्तुरसर्वज्ञत्वात् ।
स एवक्षित्यादिकर्तेति कथं न सार्वज्ञ्यमिति चेन्न ।
तद्भावे प्रमाणाभावात् ।
नहि कार्यत्वादिहेतुः कर्तारमिव तस्य सर्वत्रैकत्वं गमयितुं शक्नोति ।
लाघवादेकत्वमाश्रीयत इति चेत्(न) ।
लोकदर्शनानुसारेण कर्तारं कल्पयतो गौरवाश्रयणस्यैवो(स्यो)चितत्वात् ।
लोके हि गजगवयगर्दभादीनां घटादीनां च निर्मातारो विजातीया एवोपलभ्यन्ते ।
नच वनकर्ता किञ्चिज्ज्ञ इति साधने किमीश्वरस्येति वाच्यम् ।
तस्य चेश्वरतायाः परेण ।
अन्यथा वनकर्तरि सिद्धे किमीश्वरसिद्धावायातमित्यपि स्यात् ।
*3,125*
न केवलं किञ्चिज्ज्ञत्वसाधनं सुकरम् ।
किन्तु स्वकृतकार्याज्ञत्वमपि शक्यसाधनमित्याशयेनाह- वृक्षकृदिति ॥
वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत्
न्यायसुधा:
वृक्षकृदिति पूर्ववद्धर्मिग्राहकविरोधाश्रयासिद्धिपरिहारायोक्तम् ।
प्रसिद्धकर्तृरहितेत्यपि योज्यम् ।
अन्यथा सिद्धसाधनताप्रसङ्गात् ।
अखिलमित्यारम्भकावयवसङ्खयापलपरिमाणविशेषसहितम् ।
अस्मादादीनां विप्रतिपन्नवृक्षज्ञानमात्रसद्भावादनैकान्त्यपरिहारायाखिलमित्युक्तम् ।
हीति विपक्षे बाधकाभावं सूचयति ।
नहि यो यत्कर्ता स सकलं तज्जानातीति नियमः ।
कुलालादावभावात् ।
अनुपयोगाच्च तज्ज्ञानस्येति ।
*3,126*
अनेनैव न्यायेन सर्वत्र प्रतिपक्षसम्भवात् सत्यसङ्कल्पत्वाशरीरित्वनित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नत्वदुःखादिराहित्यादिकमपि नानुमानेन साधयितुं शक्यमित्याशयवानाह- इत्यादीति ॥
इत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः ।
शक्तं विज्ञापने ... ॥ मनुव्_1,1.117च्-ए ॥
न्यायसुधा:
आदिशब्दः प्रकारवचनः ।
परेशितुः सत्यसङ्कल्पत्वाद्युपेतस्य ।
*3,128*
आभाससमानयोगक्षेमं चेश्वरानुमानजातमित्याह- चातिप्रसङ्ग इति ॥
... चातिप्रसङ्गो ऽनुमयेदृशा

*3,129*
न्यायसुधा:
ईदृशा आगमादिसहायसम्पदमपहायात्यन्तातीन्द्रियार्थे(षु) प्रयुज्यमानया अनुमया अतिप्रसङ्गश्चभवतीत्यर्थः ।
अतिप्रसङ्गमेव दर्शयति- वस्तुत्वादिति ॥
वस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी पुष्पवत् खं सुतैर्युता ।
चित्रिणी च रसः षष्ठो रसत्वात् सोत्तरो भवेत् ॥ मनुव्_1,1.118अ-द् ॥
न्यायसुधा:
चित्रिणी वन्ध्या ।
षष्ठो रसो रसान्तरवानित्युक्ते प्रथमादिरसेन सिद्धसाधनं स्यात् ।
सप्तमरसवानित्युक्ते अप्रसिद्धविशेषणता स्यात् ।
अतः सोत्तर इत्युक्तम् ।
ईश्वरानुमानस्य प्रमाणतायामेतेषामपि प्रामाण्यं स्यादिति शेषः ।
ननु वस्तुत्वं घटादावनैकान्तिकमिति चेन्न ।
तस्यापि पक्षत्वात् ।
तुरगृङ्गादीनामनुपलम्भबाध इति चेत् ।
क्षित्यादिसकर्तुरप्येवमेव ।
अयोग्यत्वान्नोपलभ्यत इति चेत् ।
तुरगविषाणमपि एवम(मेवा)स्तु ।
न च(नु) विषाणं नाम महत्त्वे सत्युद्भूतरूप(ः) शरीरावयवविशेषः ।
स कथमुपलब्ध्ययोग्यः स्यादिति चेत् ।
कर्तापि तर्हि कुलालादिरिव महत्त्वे सत्यद्भुतरूपशरीरवान्कथमुपलब्ध्ययोग्यो भविष्यति ।
अशरीरत्वान्नोपलभ्यत इति चेत् ।
रूपाभावात्तुरगविषाणमपि तथास्तु ।
विषाणं रूपवदेवेति चेत् ।
कर्तापि शरीरवानेव ।
शरीरं कर्तृत्वे ऽनुपयुक्तमिति चेत् न ।
किमुपयोगेन ।
न हि तदुत्पत्त्या व्याप्तिर्बौद्धानामिव भवताम् ।
धर्मादिमत्त्वं शरीरित्वे प्रयोजकमिति चेन्न ।
तस्यापि कर्तृत्वेन साधनादिति ।
ननु कथमत्र प्रयोक्तव्यम् ।
अनुमानत्वं यदि कार्यत्वादौ वर्तेत तदा तदविशिष्टे वस्तुत्वादौ(अपि) वर्तेतेत्येवमिति ।
*3,133*
ननु विचारशास्त्रमारभ्य जगत्कारणे ऽनुमानानवकाशव्युत्पादनं व्याहतमित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति- उपक्रमादीति ॥
उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्यास्यादनुमा ततः

न्यायसुधा:
आगमानुगृहीतानुमानोपलक्षणमेतत् ।
आगमानुग्रहे हि सर्वाण्येतान्यनुमानान्येव ।
पक्षधर्मतादीनामङ्गानामपौरुषेयतया स्वतः प्रमाणेन शास्त्रेण सिद्धेः ।
प्रतिपक्षादीनां च तद्विरोधेन बाधादिति सङ्क्षेपः ।
तदेवं जगत्कारणत्वस्य (णस्य) शास्त्रैकसमधिगम्यत्वान्नानुमानादिना
लक्षणस्यातिव्याप्तिकथनं युक्तमिति सिद्धम् ।
*3,134*
$अथ अत्र परकीयभाष्यस्य अपव्याख्यानत्वम्$
अत्र केचित् शास्त्रस्य योनिरिति व्याचक्ष(कृर्व)ते ।
तदनुपपन्नम् प्रकृतानुपयोगात् ।
नहि शास्त्रकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः ।
व्याप्त्यदर्शनात् ।
पूवर्सूत्रे जगत्कारणत्वेन प्रतीतं सार्वज्ञं ब्रह्मणो वेदकारणत्वेन स्फुटीक्रियत इति चेन्न ।
वेदस्यापि सकलजगदन्तर्भावात् ।
कथं चानन्तपदार्थात्मकस्य प्रपञ्चस्य कर्तृत्वेन न स्फुटं तदेकदेशवेदकारणत्वेन स्फुटीभविष्यति सार्वज्ञम् ।
अथ जगत्कारणत्वं प्रधानादिव्युदासेन ब्रह्मण्येव साधयितुं हेतुत्वेनोक्तं सार्वज्ञं शास्त्रयोनित्वेन साध्यत इति चेन्न ।
असिद्धिप्रसङ्गात् ।
नहि ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमनङ्गीकुर्वाणो वेदकारणत्वमङ्गीकरोति ।
आगमेन साध्यत इति चेत् ।
तर्हि जगत्कारणत्वमेव तेन किं न साध्यते ।
ईक्षत्यधिकरणादिना जन्मादिसूत्रस्य पुनरुक्तप्रसङ्गाच्च ।
जगत्कारणत्वेन सवर्ज्ञत्वं न सिद्धयति वेदाकर्तृत्वादित्याशङ्कयेदमुक्तमिति चेन्न ।
तथा सति प्रतिज्ञामात्रत्वप्रसङ्गात् ।
वियदादिविषयेप्येवमाशङ्काप्रसङ्गात् ।
वियदधिकरणादौ सापि निराकरिष्यत इति चेत् न ।
तर्हि तेनैवेदं गतार्थं स्यात् ।
*3,134f.*
किञ्च वेदकर्तृत्वाभावे(न) सार्वज्ञ्यं न सम्भवतीति शङ्कैव निर्दला ।
नहि तत्कर्त्रैव तज्ज्ञातव्यमिति नियमो ऽस्ति ।
किञ्च वेदकर्तृत्वं कथं सार्वज्ञ्यसाधकम् ।
यो यावदर्थप्रतिपादकस्य वाक्यस्य प्रणेता स ततो ऽप्यधिकमर्थं जानात्येव ।
यथा पाणिन्यादिः ।
अयं चाशेषार्थप्रतिपादकस्य शास्त्रस्य प्रणेतातः कथं न सर्वत्र इति चेत् न ।
किमिदं वेदप्रणेतृत्वं नाम ।
किं प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य स्वेच्छया (पदादिनि)प्रबन्ध(न)कतृत्वं किं वोच्चारणमात्रम् ।
आद्ये पौरुषेयत्वापत्तिः ।
द्वितीये सार्वज्ञ्यासिद्धिः ।
उपाध्याय(आदि)वत् ।
रज्जौ भुजङ्गवद्ब्रह्मण्यारोपितो वेद इति चेत् ।
कथं तर्हि पाणिन्यादिदृष्टान्तः ।
नहि पाणिनावारोपितं व्याकरणम् ।
कथं चैवं सति सार्वज्ञ्यसिद्धिः ।
तस्यैव विज्ञानशक्तिविवर्तत्वाच्छास्त्रस्येति चेत्(न) ।
वियदादीनामपि प्रकाशशक्तिप्रसङ्गात् ।
अविद्यागतावरणादिशक्तेरपि ब्रह्मणि तात्त्विकत्वप्रसङ्गात्(च) ।
किञ्च वेदे ज्ञानकरणत्वशक्तिर्ब्रह्मणि च तत्कर्तृत्वशक्तिरिति किं केन सङ्गतम् ।
कुत्र चेदमुपलब्धमारोप्यगता शक्तिरारोपाधिष्ठाने वास्तवीति ।
तस्मादपव्याख्यानमेव तदित्युक्त एव सूत्रार्थः ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ॥
[======= ज्न्य्स्_1,1.इइइ: समन्वयाधिकरणम् =======]
*3,142*
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां समन्वयाधिकरणम् ॥
$पूर्वपक्षरचना$
॥ ओं तत्तु समन्वयात् ओं ॥
तत् तु समन्वयात्

अस्तु शास्त्रैकसमधिगम्यं जगत्कारणम् ।
तथापि शास्त्रत एवान्येषां हरहिरण्यगर्भादीनां प्रधानादीनां च जगत्कारणत्वप्रतीतेरतिव्यापकमिदं लक्षणम् ।
नच तच्छास्त्रं विष्णुपरमिति वाच्यम् ।
अभियुक्तैः शिवादिपरत्वेन व्याख्यातत्वात् ।
यद्यपि नामानि सर्वाणीत्यादिश्रुत्या शिवादिनाम्नां विष्णौ शक्तिमात्रमवसीयते ।
तथापि न तात्पर्ये प्रमाणमस्ति ।
यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति हि न्यायः ।
नच शक्तिमात्रेण तात्पर्यं कल्पयितुं युक्तम् ।
अतिप्रसङ्गात् ।
अन्यत्र तात्पर्य(स्य च) ज्ञापकमभियुक्तव्याख्यानमस्तीत्युक्तम् ।
तस्मादलक्षणमेतदित्याशङ्कय परिहृतं सूत्रकृता तत्तु समन्वयादिति ।
॥ ओं तत्तुसमन्वयात् ओं ॥
*3,145*
$सूत्रवाक्ययोजना$
तत्रान्वयपदार्थमाह- त एवेति ॥
त एवान्वयनामानस् ...

*3,145f.*
न्यायसुधा:
उपक्रमादय एवान्वीयन्ते शक्तितात्पर्यगोचरेण सम्बद्धयन्ते तथा ज्ञायन्त इति यावत् वाक्यान्येतैः इत्यन्वयनामानः ।
अत्रोपक्रमादिप्रसिद्धपदं परित्यज्य यौगिकान्वयपदपरिग्रहणेने(हेणे)दं सूचयति ।
न शास्त्रतात्पर्यावगतावापातप्रतीतिर्व्याख्यातृवचनं वा लिङ्गम् ।
किन्तूपक्रमादय एव ।
तेषामव्यभिचारित्वात् ।
प्रतीतिव्याख्यानयोस्तु व्यभिचारित्वात् ।
यत्रापि प्रतीव्याख्याने न व्यभिचरतस्तत्राप्युपक्रमाद्यनुसन्धानपूर्वकत्वेनैव न तु स्वतः ।
अत उपजीव्यत्वादुपक्रमादीनामेव तात्पर्यलिङ्गत्वमिति ।
तदिदमाह- त एवेति ॥
*3,147*
सूत्रवाक्यं योजयति- तैरिति ॥
... तैः सम्यक् प्रविचारिते ।
मुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः ॥ मनुव्_1,1.119ब्-द् ॥
न्यायसुधा:
अनेनान्वयादित्येकवचनं समुदायार्थमित्युक्तं भवति ।
तेन च तेषामविरोधं सूचयति ।
संशब्दार्थः सम्यगिति ।
तस्य च प्रविचारित इत्यध्याहृतक्रियया सम्बन्धो दर्शितः ।
ननु च प्रतीतिव्याख्यानवदुपक्रमादीनामपि क्वचित्तात्पर्यव्यभिचारदर्शनात्कथं लिङ्गत्वमित्याशङ्कानिरासाय सम्यक् प्रविचारित इत्युक्तम् ।
उपक्रमादीनां श्रुत्यादीनां च सन्निकर्षविप्रकर्षाभ्यां सावकाशत्वादिना च बलाबलविनिश्चयपुरःसरं विरोधे बलवता दुर्बलबाधया वाक्यार्थविमर्शः सम्यक् प्रविचारणम् ।
तेन नोपक्रमादिमात्रं लिङ्गमुच्यते ।
येन व्यभिचारोद्भावनं सङ्गच्छेत ।
किन्तु सम्यक् प्रविचारलक्षणावान्तरव्यपारोपेता एवोपक्रमादयः ।
नच ते क्वचिद्वयभिचरन्तीत्युक्तं भवति ।
प्रविचारित इति भावे क्तः ।
प्रविचारे कृते सतीति ।
शास्त्रे प्रविचारिते सतीति वा ।
एतदवगम्यत इति वाक्यशेषः ।
मुख्यार्थ इत्यावृत्त्या संशब्दस्यार्थान्तरम् ।
सर्वेत्यपि संशब्दार्थ एव ।
शास्त्रस्यार्थ इति शास्त्रयोनीति पूवर्सूत्रादनुवृत्तस्य व्याख्यानम् ।
भगवान्विष्णुरिति तच्छब्दार्थः ।
तुशब्दो ऽवधारणे ।
तद्वयाख्यानं नापर इति ।
*3,150*
तथाचैवं सूत्रयोजना ।
अन्वयादुपक्रमादिलिङ्गसमुदायात् शास्त्रे सम्यक् प्रविचारिते सति सर्वशास्त्रस्य भगवत्येव सम्यग्वचनवृत्त्यान्वयाच्छक्तितात्पर्यलक्षणसम्बन्धावगमात्तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्मैव जगज्जन्मादिकारणत्वेन शास्त्रयोनि न तु हरहिरण्यगर्भादय इति ।
अनन्तगुणपरिपूर्णत्वं हि प्रधानलक्षणम् ।
तत्र च शास्त्रं प्रमाणीक्रियमाणं वचनवृत्त्या सर्वमेव च युक्तम् ।
लक्षणादिना वृत्तौ वाच्यार्थगुणालाभात् ।
वाच्ये तद्गुणप्रसङ्गाच्च ।
एवं कतिपयवाक्यैरनन्तगुणाप्रतिपादनात् ।
वाक्यान्तरविषयस्य च तद्गुण(व)त्त्वप्रसङ्गाच्च ।
अतः संशब्दस्यावृत्तिरुपपन्ना ।
*3,151f.*
ननु जन्माद्यस्य यत इति यच्छब्दश्रवणात्तद्ब्रह्मेति प्रकृतम् ।
तदेवात्र मण्डूकप्लुत्यानुवर्तिष्यते ।
किं पुनरत्र तद्ग्रहणेन ।
मैवम् ।
तुशब्दस्तावदत्रेतरव्यावृत्त्यर्थमुपादेयः ।
नच तस्य तदित्यनुक्तौ अन्वयः प्रत्येतुं शक्यते ।
यतो ऽवधारणं ततो ऽन्यत्र निषेध इति वचनात् ।
नचानुवृत्तेनान्वयप्रतीतिर्भविष्यतीति वाच्यम् ।
श्रुतेनान्वयादित्यनेनैव सम्बन्धप्रतीतिप्रसङ्गात् ।
तत्रोपयोगाभावान्नेति चेन्न ।
प्रतीतिव्याख्याननिरासार्थत्वोपपत्तेः ।
अन्वयपदादेव तत्सिद्धिरिति चेन्न ।
तस्योपक्रमादीनां लिङ्गत्वप्रतिपादन एव चरितार्थत्वसम्भवात् ।
अतः सार्थकं सूत्रे तद्ग्रहणम् ।
संशब्देन सकलपदानां लक्षणया ब्रह्मप्रातिपदिकार्थमात्रपरत्वमुच्यत इति व्याख्यानमखण्डार्थनिरासेन निरस्तम् ।
निराकरिष्यते चोत्तरत्रेति नेह निराकृतम् ।
*3,153*
तदेवं जगज्जन्मादिकारणत्वेन मुख्यया वृत्त्या वर्णपदवाक्यात्मकाशेषशास्त्रप्रतिपाद्यं नारायणाख्यं ब्रह्मैवेति सुस्थं लक्षणमिति सिद्धम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां समन्वयाधिकरणम् ॥
[======= ज्न्य्स्_1,1.इव्: ईक्षत्यधिकरणम् =======]
*3,154*
॥ अथ ईक्षत्यधिकरणम् ॥
$ब्रह्मणः सकलशास्त्रवाच्यत्वसमर्थनम्$
॥ ओं ईक्षतेर्नाशब्दम् ओं ॥
ईक्षतेर् नाशब्दम्

वचनवृत्त्यैव सकलशास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्युक्तम् तदाक्षिप्य समाधातुमिदमधिकरणमारभ्यते ।
तथाहि ।
"यतो वाचो निवर्तन्तेऽ"अशब्दमस्पर्शम्ऽ; इत्यादिश्रुतेः,"शब्दो न यत्र पुरुकारकवान्ऽ; इत्यादिस्मृतेश्च ब्रह्म अवाच्यमवसीयते ।
वचनवृत्तिश्च द्रव्यगुणक्रियाजातिनिमित्ता ।
नच ब्रह्मणो द्रव्यादियोगो ऽस्ति ।
"केवलो निर्गुणश्चऽ"निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्ऽ; इत्याद्यागमात् ।
तत्कथं तस्य वाच्यता सम्भवति ।
औपनिषदत्वं (तु) च लक्षणया वृत्त्या सम्भवन्न वाच्यतामपेक्षते ।
अतो ऽवाच्यत्वाद्ब्रह्मणो न वचनवृत्त्या शास्त्रगम्यत्वमिति ।
अपर आह न सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणः सम्भवति निश्चयोपायाभावात् ।
उपक्रमादयो हि तन्निश्चयोपायाः ।
तैश्चास्मदाद्यधिगतशास्त्रस्य कथञ्चिद्ब्रह्मविषयतावधारणे ऽप्यस्मदनधिगतशास्त्रस्य तत्परतावधारणायोगात् ।
"अनन्ता वै वेदाःऽ; इति श्रुतेरनन्तं हि शास्त्रमवगम्यते ।
नचानन्तशास्त्राधिगमो ऽस्माकं कल्पकोटिशतैरपि सम्भवति ।
विफलश्च शास्त्रैकदेशस्य ब्रह्मपरत्वाध्यवसायः ।
एकदेशान्तरे तद्विपरीतप्रतिपादनस्यापि शङ्कनात् ।
नच वस्तुनि विकल्पः सम्भवति इति अत्रापि सन्देहः समास्कन्दति, इत्यतो न सर्वशास्त्रप्रामाण्याज्जगज्जन्मादिकारणं समस्तगुणपरिपूर्णं ब्रह्म सिद्धयति ।
इत्येवं प्राप्ते अवाच्यत्वशङ्कां तावन्निराचष्टे सूत्रकारः- ईक्षतेर्नाशब्दमिति ॥
॥ ईक्षतेर्नाशब्दम् ओं ॥
तद्वयाचष्टे- ईक्षणीयत्वत इति ॥
*3,157*
अत्र ईक्षतेरिति धातुनिर्देशः ।
न चाविवक्षितार्थं शब्दमात्रं ब्रह्मणो वाच्यत्वे हेतुर्भवितुमर्हतीति तदर्थो ऽनेनोपलक्ष्यते ।
नच ब्रह्मासम्बन्धीक्षणमप्यत्र हेतुर्भवति अतिप्रसङ्गात् ।
सम्बन्धश्च न कर्तृत्वादिरूपः श्रुत्यननुगमात् विपक्षे बाधकाभा(वाच्च)वप्रसङ्गाच्च ।
अत ईक्षणं ब्रह्मकर्मकमेव हेतुत्वेन वाच्यम् ।
नचैतदपि युक्तम् व्यधिकरणत्वप्रसङ्गात् ।
तस्मादीक्षणकर्मत्वमेव हेतुतया विवक्षितम् इत्याशयेनोक्तम्- ईक्षणीयत्वत इति ॥
ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव ...
न्यायसुधा:
तदित्यनुवर्तते ।
तेन विष्णुरित्याह ।
न विद्यते वाचकः शब्दो यस्य तदशब्दम् ।
अवाच्यमित्यर्थः ।
वाच्यमिति वक्तव्ये नावाच्यमिति वचनं"द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतःऽ; इति वचनादवधारणार्थमित्यभिप्रेत्योक्तं- वाच्य एवेति ॥
नन्ववधारणमपि किमर्थम् ।
उच्यते ।
तत्त्वनिर्णयार्थं हि न्यायसूत्रम् ।
निर्णयश्च स्वपरपक्षसाधनोपलम्भाभ्यामेव भवति ।
नान्यतरमात्रेण ।
यथोक्तम् ।
विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति ।
तदत्रावधारणे कृते वाच्यत्वविधिरवाच्यत्वनिषेधश्चेत्युभयमपि श्रुत्यर्थाभ्यां प्रतिज्ञातं स्यात् ।
उभयसाधनार्थश्चेक्षणीयत्वहेतुर्विज्ञायते ।
तथाच निर्णयो भवेत् ।
वाच्यमिति तु प्रतिज्ञाते परपक्षप्रतिषेधो न कृतः स्यात् ।
नच तदर्थमन्यत्सूत्रमस्ति ।
अतो युक्तो ऽयं निर्देशः ।
एवमन्यत्रापि वेदितव्यम् ।
इदमुक्तं भवति ।
ब्रह्म वाच्यं भवितुमर्हति, न पुनरवाच्यमीक्षणकर्मत्वाद्घटवत् ।
ईक्षणीयत्वं च ब्रह्मणः"स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षतेऽ"आत्मन्येवात्मानं पश्येत्ऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति ।
*3,157f.*
ननु ब्रह्मणो वाच्यत्वाभावे किं बाधकम् ।
ईक्षणीयत्वं न स्यात् ।
तथाच ब्रह्मज्ञानाभावेन शास्त्रवैयर्थ्यमनिर्मोक्षश्च स्यादिति चेन्न ।
वाच्यत्वस्याव्यापकत्वादीक्षणीयत्वस्याव्याप्यत्वाच्च ।
नह्यव्यापकनिवृत्तिरव्याप्यनिवृत्तिमापाद(यति)यितुं शक्नोति ।
ईक्षणीयत्वं हि प्रत्यक्षानुमानागमतदाभासनिमित्तं व्यापकं युक्तम् ।
वाच्यत्वं च शब्दवृत्तिविशेषोपाधिकं व्याप्यमेवेति ।
मैवम् ।
न तावदिदं मोक्षार्थमुपदिष्यं ब्रह्मेक्षणं प्रमाणाभासजन्यम् ।
भ्रान्तेरविद्यानिवर्तकत्वाभावात् ।
नापि प्रत्यक्षानुमानजम् ।
शास्त्रैकसमधिगम्यतायाः साधितत्वात् ।
तथाच प्रकारान्तराभावे सति यदि ब्रह्म वाच्यमपि न भवेत्तदेक्षणीयमपि न भवेदिति बाधकं सम्भवत्येव ।
नच व्याप्त्य(भा)सम्भवः ।
व्यतिरेकसम्भवात् ।
यत् यत्कारकाविषयः तत् तत्क्रियाविषयः यथा कुठाराद्यविषयो गगनं न छिदाविषय इति सामान्यव्याप्तिसम्भवाच्च ।
*3,165*
ननु माभूत्प्रमाणाभासैः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां चैक्षणं ब्रह्मणः, मा च भूद्वाच्यम्, तथापि शब्दलक्ष्यतयेक्षणीयं च भविष्यति, तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको हेतुः, इत्यत आह- न चेति ॥
... नचान्यथा ।
लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि ...
*3,166*
न्यायसुधा:
हि यस्मादन्यथा वाच्यत्वाभावे लक्ष्यत्वं क्वापि न दृष्टम् ।
तस्मादवाच्यत्वे ब्रह्मणो लक्ष्यत्वा(योगा)भावाल्लक्षणयापि नेक्षणीयत्वमिति शेषः ।
केनचिच्छब्देन वाच्यमेव हि तीरादिकं केनचिल्लक्ष्यं दृष्टमिति ।
*3,167*
$अवाच्यस्यापिलक्ष्यत्वे अनवस्थितिः$
नन्ववाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यात् ।
ततश्च विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गहेतुः, इत्यत आह- किं तदिति ॥
... किं तदित्यनवस्थितिः

न्यायसुधा:
अन्यथेत्यनुवर्तते ।
यद्यवाच्यमपि ब्रह्म लक्ष्यमित्यङ्गीक्रियते, तदा किं तदिति जिज्ञासाप्रवृत्तावनवस्थितिः (स्यात्) ।
इदमुक्तं भवति ।
लाक्षणिको हि शब्दो न श्रुतमात्रो ऽर्थान्तरे धियमुपजनयति तत्रागृहीतशक्तित्वात् ।
किन्तु वाच्यार्थर्(थे)बुद्धिमुत्पाद्य तदनुपपत्तिदर्शने सति ।
न तावतापि ।
वाच्यार्थानुपपत्तिदर्शनस्य तत्त्यागमात्रहेतुत्वात् ।
किं नामार्थान्तरस्य स्वरूपतो वाच्यार्थसम्बन्धितया चावगतौ सत्याम् ।
गङ्गादिशब्देन हि स्वरूपतो गङ्गादिसम्बन्धितया चावगतमेव तीरादिकं लक्ष्यं दृष्टम् ।
नानवगतस्वरूपं कूर्मरोमादि ।
नाप्यन्यसम्बन्धितयावगतं तीरादि ।
तथाच वैदिकशब्दलक्ष्यत्वे ब्रह्मणः प्रतीतिरङ्गीकार्या ।
नच तीरादिवत्प्रत्यक्षादिना तस्य प्रतीतिः (सम्भवति) ।
ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः ।
तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् ।
तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् ।
पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः ।
यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् ।
वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न ।
अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् ।
तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति ।
लाक्षणिको हि शब्दो न श्रुतमात्रो ऽर्थान्तरे धियमुपजनयति तत्रागृहीतशक्तित्वात् ।
किन्तु वाच्यार्थर्(थे)बुद्धिमुत्पाद्य तदनुपपत्तिदर्शने सति ।
न तावतापि ।
वाच्यार्थानुपपत्तिदर्शनस्य तत्त्यागमात्रहेतुत्वात् ।
किं नामार्थान्तरस्य स्वरूपतो वाच्यार्थसम्बन्धितया चावगतौ सत्याम् ।
गङ्गादिशब्देन हि स्वरूपतो गङ्गादिसम्बन्धितया चावगतमेव तीरादिकं लक्ष्यं दृष्टम् ।
नानवगतस्वरूपं कूर्मरोमादि ।
नाप्यन्यसम्बन्धितयावगतं तीरादि ।
तथाच वैदिकशब्दलक्ष्यत्वे ब्रह्मणः प्रतीतिरङ्गीकार्या ।
नच तीरादिवत्प्रत्यक्षादिना तस्य प्रतीतिः (सम्भवति) ।
ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः ।
तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् ।
तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् ।
पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः ।
यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् ।
वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न ।
अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् ।
तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति ।
*3,169f.*
$सूदशास्त्रे माधुर्यादिविशेषवाचके शब्दः प्रसिद्धाः$
नन्विक्षुक्षीरगुडादीनां विशेषास्तावद्विद्यन्ते ।
अनुभवसिद्धत्वात् ।
नच ते केनापि शब्देन वाच्याः ।
तद्वाचकशब्दाभावात् ।
तथापि लक्ष्या दृश्यन्ते ।
अन्यथा तत्र वाग्व्यवहाराभावप्रसङ्गात् ।
अतो ऽवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति प्रसङ्गः प्रशिथिलमूलः ।
यथोक्तम्"इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् ।
भेदस्तथापि नाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यतेऽ; इति ।
यथा(च) माधुर्यादिविशेषाणामवाच्यानामपि प्रतीततामात्रेण लक्ष्यत्वात् ।
तथा ब्रह्मणो ऽवाच्यस्यापि स्वयंप्रकाशत्वेन प्रसिद्धस्य लक्ष्यत्वं सम्भवतीत्यत आह- माधुर्यादीति ॥
*3,170*
माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा
न्यायसुधा:
तच्छब्दैर्माधुर्यादिविशेषशब्दैः ।
सदेत्यवधारणार्थे ।
उदिता वाच्या एवेति ।
ननु माधुर्य(आदि)विशेषशब्दः साधारणः ।
किमेतावता ।
नहि गोशब्दो ऽनेकार्थ इति न कस्यपि वाचकः ।
तथाच लक्षको ऽपि न स्यात् ।
वाच्यार्थद्वारत्वाल्लक्षणायाः ।
ननु (च) वाचकत्वं पदधर्मः ।
माधुर्यादिविशेष इति च न पदं किन्तु वाक्यमेव ।
अनेपदात्मकत्वात् ।
तथा च कथं तच्छब्दैरुदिता इति ।
मैवम् ।
ऐकपद्यमैकस्वर्वं च समासप्रयोजनमिति शब्दैरङ्गीकृतत्वात् ।
अथवा तच्छब्दैः सूदशास्त्रादिप्रसिद्धैर्वाचकशब्दैरुदिता इति व्याख्येयम् ।
तथाचोक्तम्
"विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।
गुडस्य पनसादीनां निर्हरीत्यभिधीयतेऽ; ॥
इति ।
यथा च ध्वनिविशेषाणां मन्दव्युत्पत्तिभिरविदिता अपि श्रुतिस्वरजातिरागादिशब्दा वाचकाः सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धाः तथा माधुर्यादिविशेषाणामपि तत्तदधिकृतशास्त्रेषु प्रसिद्धा वाचकाः शब्दाः कथं न स्युः ।
ततश्च"इक्षुक्षीरगुडादीनाम्ऽ; इति वचनमात्मनो व्युत्पत्त्यभावख्यापनार्थं शारदानिन्दया प्रत्यवायार्जनार्थं च ।
अतो न प्रशिथिलमूलो ऽतिप्रसङ्ग इति ।
यदपि स्वप्रकाशतया सिद्धत्वाद्ब्रह्मणोलक्ष्यत्वोपपत्तिरिति तदुपरिष्यान्निराकरिष्यते(ति) ।
*3,173*
$अन्वयबोधार्थं लक्षनाङ्गीकारो न युक्तः$
नन्ववाच्यो ऽपि नदीतीरफलसंसर्गलक्षणो वाक्यार्थो लक्ष्यो नद्यादिपदैरुपलक्ष्यते ।
यथोक्तम्"वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति नः स्थितिःऽ; ।
इति ।
तथा च व्याप्त्यभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गः ।
वाक्यार्थश्च ब्रह्माभ्युपेयते न पदार्थः ।
अतो लौकिकवाक्यार्थवदवाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यादित्यत आह- वाक्यार्थो ऽपीति ॥
वाक्यार्थो ऽपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत्

*3,173f.*
न्यायसुधा:
एवशब्दस्योदित इति (अनेन) सम्बन्धः ।
वाक्यार्थशब्दस्य वाक्यार्थावाचकत्वे ऽन्यत्तद्वाच्यं वाच्यम् ।
नह्यस्माभिर्लक्षकेनैव शब्देन वाच्यत्वमाशास्यते ।
किन्तु केनचिच्छब्देन वाच्यमेव केनचिच्छब्देन लक्ष्यमिति भावः ।
अयं चाङ्गीकारवादो ज्ञेयः ।
अन्विताभिधानस्य समर्थितत्वात् ।
ब्रह्मणो वाक्यार्थत्वं तु संसर्गत्वस्य संसृष्टत्वस्य वानङ्गीकारादयुक्तम् ।
वाक्यस्याखण्डार्थनिष्ठतया निरस्तत्वात् (इति) ।
*3,175*
एवं व्यभिचारं निरस्य सुस्था प्रसङ्गमूलभूता व्याप्तिरित्याह- नावाच्यमिति ॥
नावाच्यं तेन किञ्चित् स्याद् ...
न्यायसुधा:
लक्ष्यमिति शेषः ।
अथवा ब्रह्मणो ऽवाच्यत्वे तस्य वस्तुत्वमेव न स्यात् ।
यतो ऽवाच्यम् ।
किञ्चिदपि नास्ति इति प्रसङ्गान्तरसूचनमिदम् ।
$ब्रह्मावाच्यतं न श्रुत्यर्थः$
ननु"यतो वाचो निवर्तन्तेऽ; इत्याद्यागमविरोधात्कालात्ययापदिष्यमीक्षणीयत्वेन वाच्यत्वसाधनम् ।
प्रसङ्गानां च विपर्ययापर्यवसानमिति ।
स्यादेतदेवम् ।
यदि ब्रह्मावाच्यत्वं श्रुत्यर्थः स्यात् ।
न चैवम् ।
तथा व्याख्याने स्वक्रियाविरोधापत्तेरित्याह- यत इति ॥
... यत इत्यादिकैर्वदन् ।
अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूको ऽहमितिवत् सुधीः

न्यायसुधा:
यत इत्यादिशब्दैर्ब्रह्मोक्तवा(हि) तस्यावाच्यत्वं वाच्यम् ।
अन्यथा यस्यकस्यचिदवाच्यताऽपत्तेः ।
तथाच यत इत्यादिकैः पदैर्ब्रह्मैव वदन्कथं पुनस्तस्यावाच्यत्वं श्रुत्यर्थतया ब्रूयात् ।
मूको ऽहमितिवत्स्वक्रियाविरोधात् ।
सुधीरिति विपरीतलक्षणया परस्याकोविदत्वमाह ।
*3,176*
$लक्ष्यत्वाङ्गीकारे अनवस्थानिरूपणम्$
स्यादेवं स्वक्रियाविरोधो यदि यत इत्यादिशब्दैर्ब्रह्म वचनवृत्त्योक्तवा तस्यावाच्यत्वमुच्यते ।
न त्वेवम् ।
किं नाम यत इत्यादिशब्दैर्लक्ष्यमेवेत्यतः क्वास्ति स्वक्रियाविरोध इत्यत आह- येनेति ॥
येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सो ऽवदत्
न्यायसुधा:
ब्रह्म लक्ष्यमिति वदतापि लक्ष्यशब्दवाच्यत्वं तस्याङ्गीकर्तव्यम् ।
तथाच किं शब्दान्तरेणापराद्धम् ।
अथ लक्ष्यशब्देनापि लक्ष्यते न तूच्यत इति ब्रूयात्तदा किं तदित्यपेक्षायां शब्दान्तरं ब्रूयादित्यनवस्था स्यात् ।
अथ यावत्पदजातं ब्रह्मणि प्रयुज्यते तत्सर्वमपि लक्षणयैवेति परिहारे कुतो ऽनवस्थेति चेन्न ।
अनवबोधात् ।
नहि प्रश्नपरिहारक्रमनिमित्तेयमनवस्था येन सकृदेवोत्तरेण निवर्तेत किन्तु लक्षणायाः प्रतीतिपूर्वकत्वाच्छब्देन विना प्रत्यायकान्तराभावात्तत्रापि लक्षणाऽश्रयणे मूलक्षयात् ।
अतः स्वक्रियाविरोधान्नेदं श्रुतिव्याख्यानमिति नानुमानादेः कश्चिद्दोषः ।
अविरुद्धं तु व्याख्यानमुत्तरत्र करिष्यत इति ।
*3,177*
$अमुख्यार्थस्वीकारः लज्जाकरः$
इतश्च न ब्रह्मणि श्रुतानां वैदिकानां सर्वशब्दानां लक्षणाश्रयणं युक्तमित्याह- एकस्यापीति ॥
*3,178*
एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम्

महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः ।
अमुख्यार्था इति वदन् यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् ।
कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः

न्यायसुधा:
यत्र वेदे सतां विदुषामेकस्यापि शब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागेनामुख्यार्थस्वीकृतौ कृतायां (सत्यां) महती लज्जा जायते ।
तत्राखिला अपि शब्दा अमुख्यार्था इति वदन्यस्तस्यात्मनः शाब्दत्वं शब्दशक्तितात्पर्यज्ञत्वं वक्तुं कथं लज्जा न जायते ।
केभ्यस्तन्मार्गानुवर्तिनां शब्दशक्तितात्पर्यज्ञत्वं वक्तुं कथं लज्जा न जायते ।
केभ्यस्तन्मार्गानुवर्तिनां शब्दशक्तितात्पर्यानुसारिणां विदुषां सकाशादिति योजना ।
तस्य व्याख्यातुर्मार्गानुवर्तिनां शब्दशक्तितात्पर्यानुसारिणां विदुषां सकाशादिति योजना ।
तस्य व्याख्यातुर्मार्गमनुवर्तमानानां (च) कथं न जायते लज्जेति वा ।
तथा सत्यात्मनामिति बहुवचनान्तं पदमध्याहार्यम् ।
ननु न तावन्मुख्यार्थपरित्यागेनामुख्यार्थस्वीकार एव लज्जाहेतुः ।
तथा सति"गङ्गायां घोषःऽ"कुण्डपायिनामयने मासमग्निहोत्रं जुहोतिऽ; इत्यादावमुख्यार्थग्रहणाभावप्रसङ्गात् ।
किं नाम मुख्यार्थे सम्भवत्येवामुख्यार्थस्वीकारो दोषः ।
मुख्यार्थो हि शक्तिग्रहणवशात्प्रथमं बुद्धयारूढो भवति ।
विना च प्रथमातिक्रमे कारणं जघन्यप्रतिपत्तिस्वीकारे कथमनौचित्यं न भवेत् ।
यत्र तु मुख्यार्थे बाधकमस्ति तत्र तदपरित्याग एव लज्जाहेतुः ।
"गङ्गायां घोषःऽ"सिंहो देवदत्तःऽ; इत्यत्र गङ्गादिशब्दस्य मुख्यार्थाङ्गीकार(स्य) एव दोषः (दुष्टत्वदर्शनात्) ।
तत्कथमेतत् ।
सत्यमेवैतत् ।
प्रकृते ऽपि न मुख्यार्थस्वीकारे बाधकमस्तीत्याचार्यो मन्यते ।
बाधिकायाः श्रुतेर्निर्गुणत्वोपपत्तेश्च निरस्तत्वादिति ।
*3,181f.*
$निर्गुणस्य दृश्यत्वेक्षणीयत्वकथनम्$
अत्राह ।
द्वे ब्रह्मणी ।
निर्गुणं सगुणं च ।
तत्र निर्गुणं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं परिपूर्णम् ।
तदेव मायाशबलितत्वेनैवार्यादिधर्मवत्तया सगुणमुच्यते ।
मायायाश्चानिर्वाच्यतया तदवच्छिन्नस्य न तथाभावस्तात्त्विक इति न कूटस्थत्वहानिः ।
तत्र सगुणमेव परात्परं पुरुषमीक्षत इत्यादावीक्षणीयत्वेनोच्यते ।
ततश्चेक्षणीयत्वं वाच्यत्वेन विना नोपपद्यते चेत्सगुणं वाच्यमस्तु न निर्गुणम् ।
तस्येक्षणीयत्वे प्रमाणाभावात् ।
न ह्यन्यगतेन व्याप्येनान्यत्र व्यापकसिद्धिः ।
अतिप्रसङ्गात् ।
नच परात्परमित्यादीन्येव निर्गुणविषयाणि ज्ञापकाभावात् ।
नच वाच्यं मा भूदनुमानेन निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिः ।
पक्षीकृते लिङ्गाभावात् ।
लिङ्गवति सिद्धसाधन(त्व)आत् ।
तथापि"सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्तिऽ; इत्यादिश्रुतिबलाद्वाच्यत्वं निर्गुणस्य सेत्स्यतीति ।
मायाशबले गृहीतसङ्गतयःसर्वे वेदा लक्षणया यत्पदमामनन्तीत्यर्थोपपत्तेः ।
नचावाच्यस्य लक्षणानुपपत्तिर्देषः प्रसिद्धतामात्रेण लक्षणोपपत्तेः ।
सगुणप्रतीत्यैव च निर्गुणस्य तत्स्वभावभूतस्य सर्वात्मनः स्वतः सिद्धत्वात् ।
नच तदेवेक्षणीयत्वं येन वाच्यत्वप्रसक्तिः ।
किन्तु प्रमेयत्वम् ।
नच स्वप्रकास्य प्रमेयत्वमिति ।
तदेतदाशङ्कय परिहरति सूत्रकारः- गौणश्चेन्नात्मशब्दादिति ॥
*3,182*
॥ ओं गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ओं ॥
गौणश् चेन् नात्मशब्दात्

"परात्परम्ऽ; इत्यादिश्रुतिषु गौण एवात्मेक्षणीयत्वेनोच्यते ।
अतःस एव वाच्यो ऽस्तु न, निर्गुणः ।
तस्येक्षणीयत्वे प्रमाणाभावात् ।
परात्परमित्यादिश्रुतीनां च तत्परत्वे ज्ञापकाभावात् ।
किन्तु लक्ष्य एवासौऽ; इति चेन्न ।
आत्मशब्दात् ।
उपलक्षणमेतत् ।
ईक्षणीये वस्तुन्यात्मब्रह्मपुरुषादिशब्दश्रवणात् ।
तेषां च पूर्णाभिधायित्वेन निर्गुणज्ञापकत्वादिति ।
भवेदातमादिशब्दः पूर्णार्थवाची ।
तथापि यत्र दृश्ये वाच्ये (च) वस्तुनि प्रयुज्यते तत्र सगुणविषय एवेति नियमाङ्गीकारे को दोष इत्याशङ्कापरिहारार्थं (अपरं) सूत्रम् तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशादिति ।
॥ ओं तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ओं ॥
तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्

नायं नियमो युज्यते ।
"यस्यानुवित्तः प्रतिबद्ध आत्माऽ"तरति शोकमात्मवित्ऽ; इति (आदौ) दृश्यात्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ।
नहि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपपद्यत इति ।
*3,185*
$श्रुतहानिः अश्रुतकल्पना च$
अत्र प्रथमसूत्रे परात्परमित्यादिषु वाक्येषु निर्गुणज्ञापकोक्तया हेतुसिद्धिःसमर्थिता ।
ज्ञापकस्य चान्यथासिद्धिरुत्तरसूत्रे परिहृत्येतावत्सूत्रद्वयतात्पर्यं स्फुटमवगम्यते ।
अधिकं विवक्षुराह- आत्मेति ॥
आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः ।
जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा

वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि ।
कल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः

आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् ।
आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पनम्

स्यात् सर्वत्र च ...
*3,185f.*
न्यायसुधा:
यो वादी तदेतदनिर्वाच्यमायाख्यज्ञानशबलं किञ्चिद्ब्रह्म कल्पयित्वा तदेव वैदिकैरशेषपदवाच्यमित्यपि कल्पयित्वा मायतीतं शुद्धं सर्वज्ञं सर्वशक्तिपरिपूर्णमस्मदभिमतं परं ब्रह्म पदैर्लक्ष्यमिति वदन्वदति ।
अस्य वादिनः श्रुतपरित्यागःसर्वत्र सर्ववाक्येषु स्यात् ।
कथम् ।
वचनवृत्त्यैव प्रथमप्रतीतस्य शुद्धस्य ब्रह्मणो विना कारणेन परित्यागात् ।
कथं शुद्धस्य प्रतीतत्वम् ।
आत्मब्रह्मादिशब्दानां वेदे श्रवणात् ।
आत्मब्रह्मादिशब्दाश्च साक्षाद्वचनवृत्त्या पूर्णाभिधायिनो यदा यस्मात्तदा तस्मात् श्रुतपरित्याग इति ।
*3,186*
न केवलं श्रुतपरित्यागः किन्तु सर्वत्रापि वाक्येष्वश्रुतकल्पनं च स्यात् ।
कथम् ।
मायाशबलस्य ब्रह्मणो वन्ध्यापुत्रोपमत्वात् ।
तत्कथम् ।
विना मानम् ।
मानाभावात् ।
तदपि कथम् ।
श्रुतिष्वात्मब्रह्मादिशब्दश्रवणात्तेषां च पूर्णाभिधायित्वेन मायाशबलविषयत्वात् ।
ननु युष्माभिरेव जन्मादिसूत्रे मायाशबलस्य लक्ष्यत्वेनाङ्गीकृतत्वात्कथं (तत्)वन्ध्यापुत्रोपममिति ।
मैवम् ।
प्रथमसूत्रे जिज्ञास्यतयोक्तस्य सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः परब्रह्मण एवास्माभिर्जगज्जन्मादिकारणत्वेन लक्षितत्वाङ्गीकारादित्याद्यसूत्रतात्पर्यम् ।
आत्मशब्दोदितस्येति द्वितीयस्य ।
आत्मादिशब्दः पर्णार्थो ऽपि दृश्ये श्रुतो गौणविषय इति नियमं यो ब्रवीति स तथाविधात्मशब्दोदितस्य ज्ञानं मुक्तावसाधनमेवाह ।
गौणात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वानुपपत्तेः ।
तथाचास्य श्रुतपरित्यागः स्यात् ।
दृश्यात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनताया"यस्यानुवित्तःऽ; इत्यादौ श्रुतत्वादिति ।
न चैवमापादिते श्रुतपरित्यागाश्रुतकल्पने शक्याङ्गीकारे इत्याह- यत्रेति ॥
... यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते
न्यायसुधा:
यत्र ययोर्मध्ये एकमपि प्रसक्तम् ।
किमुभयमिति शेषः ।
*3,190*
अथ लोकजुगुप्सितमपीदमुभयं न दूषणं ममेत्यभ्युपेयात्तत्राह- नियमेनेति ॥
*3,191*
नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते

अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः
न्यायसुधा:
अस्माभिरापाद्यते परेणाङ्गीक्रियते ।
नहि लोकजुगुप्सितं नामैकं प्रतिज्ञाहान्यादिकमिव निग्रहस्थानमस्ति ।
लोकस्याव्यवस्थितत्वात् ।
"गतानुगतिको लोकःऽ; इति वचनादिति मन्वानेनेति स्वपरयोर्मते मतेन ।
यस्य नियमेनोभयमिदं स्यादयं दुर्घटैरङ्गीकारानर्हैर्भूषणैर्विपरीतलक्षणया दूषणैरहङ्कृतः स्यात् ।
यदि श्रुतमपि विशुद्धं ब्रह्म परित्यज्यते तर्हि सकलो ऽपि वेदार्थस्त्यज्यतामविशेषात् ।
यदि चाश्नुतमपि मायाशबलं ब्रह्म कल्प्यते ।
तदा चैत्यवन्दनादेः स्वर्गसाधनत्वादेर(दिकम)पि कल्पनी(यं)यत्वं स्यात् ।
विशेषाभावादित्याशयः ।
*3,192*
$श्रुतहाने महाप्रत्यवायः$
न केवलं श्रौतस्य परमात्मनस्त्यागे ऽतिप्रसङ्गमात्रम् ।
महाप्रत्यवायो ऽप्यस्तीत्याह- अन्धमिति ॥
अन्धन्तमो नित्युदुःखं तस्य स्याद् वसनद्वयम्

न्यायसुधा:
अन्धयतीत्यन्धम् ।
अलङ्कृतस्य वसनाभ्यां भाव्यम् ।
"वस्त्रहीनमलङ्कारं घृतहीनं तु भोजनम् ।
भावहीनं तु सल्लापं न प्रशंसन्ति पण्डिताःऽ; ॥
इति वचनात् ।
अतो वसनद्वयमिदं स्यादिति परिहासः ।
अत्र प्रमाणमाह- अनन्दा इति ॥
अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः ।
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः ।
तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः

इत्यादिश्रुतयो मानं शतशो ऽत्र समन्ततः

न्यायसुधा:
न विद्यन्ते नन्द आनन्दो येषु ते अनन्दाः ते इति प्रसिद्धाः ।
बोधनाद् भुद्वेदस्तस्मादपि ये ऽविद्वांसो वेदेन मुख्यया वृत्त्या प्रतिपादितमपि परमातमस्वरूपमपलपन्त इत्यर्थः ।
सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुरप्राप्यत्वाच्चासुर्याः ।
आत्महनो वेदवाच्यपरमात्मत्यागिनः ।
अत्र उक्तार्थे ।
समन्ततः सर्वास्वपि शाखासु ।
*3,195*
दृश्ये वस्तुनि श्रुत आत्मशब्दो गौणपर इति नियमं हेत्वन्तरेणापाकुर्वत्सूत्रं पठित्वा सूत्रे साध्यनिर्देशाभावेन साकाङ्क्षं वाक्यं पूरयति- हेयत्वेति ॥
॥ ओं हेयत्वावचनाच्च ओं ॥
हेयत्वावचनाच् च

हेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः

न्यायसुधा:
$हेयत्वावचनात् उपादेयत्वाच्च नगौणः आत्मा$
एवशब्दो नैवेति सम्बद्धयते ।
दृश्यत्वेनेति शेषः ।
एवं सूत्रस्वरूपं निर्धार्य व्याचष्टे- तमेवेति ॥
तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ चेति ह ।
उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः

*3,195f.*
न्यायसुधा:
दृश्य आत्मा गौण एवेति नियममङ्गीकुर्वाणेन"तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ, अमृतस्यैष सेतुःऽ
इति श्रुतो ऽप्यात्मा गौणो ऽङ्गीकरणीयः ।
तस्य तं जानथेति दृश्यत्वश्रवणात् ।
कथं चायं गौणो ऽङ्गीकर्तं शक्यः ।
यतो ऽसौ गौणो मुमुक्षुणा हेयेषु"आत्मा वाचो विमुञ्चथऽ; इति श्रुतः ।
अस्य च हेयत्वावचनात् ।
प्रत्युत तमेवैकं जानथेत्युपादेयत्ववचनाच्च (इति) ।
चशब्दो वाक्यार्थद्वयसमुच्चयार्थः ।
हेत्याश्चर्ये ।
*3,197*
ननु गौणानामपि ब्रिह्मादिदेवतानामुपादेयत्वं वक्ष्यति अङ्गावबद्धास्त्वित्यादौ ।
अतो ऽनैकान्तिको ऽयं हेतुरित्यत आह- परिवारतयेति ॥
परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः

न्यायसुधा:
सत्यं विष्णुपरिवारतया ग्राह्या ब्रह्मादयः(द्याः) ।
तथापि प्रधानत्वेन हेया एव ।
प्राधान्येन चोपादेयत्वमत्र हेतुत्वेन विवक्षितम् ।
अमृतस्यैष सेतुरिति वाक्यशेषात् ।
अतो न व्यभिचार इति ।
*3,198*
$पूर्णत्वस्वाप्यत्वकथनात् निर्गुणस्यैव वाच्यत्वम्$
एवमात्मशब्दस्य निर्गुणविषयत्वमुपपाद्य निर्गुणस्यैव वाच्यत्वं समर्थितम् ।
हेत्वन्तरेणास्यैवार्थस्योपपादकम्"स्वाप्ययात्ऽ; इति सूत्रं व्याचष्टे- पूर्णस्येति ॥
*3,199*
॥ ओं स्वाप्ययात् ओं ॥
स्वाप्ययात्

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते

इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णे ऽप्यय उदाहृतः
न्यायसुधा:
पूर्णस्येत्यस्यां श्रुतौ तावत्कस्यचिन्महाप्रलये स्वस्य स्वस्मिन्नेवाप्ययो नान्यत्रलीनभाव उदाहृतः ।
स्वाप्ययशब्दश्च सौत्र उपलक्षणमात्रम् ।
पूर्णत्वमप्युदाहर्तव्यम् ।
ताभ्यामसौ निर्गुण इति ज्ञायते ।
श्रुत्युक्तत्वाच्च वाच्य इत्यतो निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिरिति ।
*3,201*
ननु स्वाप्ययः पूर्णत्वं च सगुणस्य किं न स्यात् ।
मैवम् ।
सगुणस्य स्वाप्ययानुपपत्तिस्तावद्भाष्य एवोक्ता ।
पूर्णत्वानुपपत्तिमाह- कथमिति ॥
कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत्

न्यायसुधा:
व्याघातादिति भावः ।
*3,202*
$गतिसामान्यादिति सूत्रोल्लङ्घने निमित्तकथनम्$
गतिसामान्यात्

अत्र गतिसामान्यादिति सूत्रं न तावद्ब्रह्मणो वाच्यत्वसमर्थनार्थम् ।
किन्तु शास्त्रस्यानन्तत्वान्न सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणो निश्चेतुं शक्यमित्याशङ्कितदोषपरिहारार्थमित्यतः प्रकरणशुद्धया व्यभिचरव्यासुस्तदुल्लङ्घितवान् ।
व्याख्यास्यति चैतदुत्तरत्र ।
सूत्रकारस्यापि प्रकरणसाङ्कयर्स्यैतदेव प्रयोजनम् यदाक्षेपद्वयसमाधानस्य पूर्वसूत्रस्थसंशब्दार्थसमर्थनमेकमेव प्रयोजनमिति सूचनात् ।
तेन चावृत्त्या संशब्दस्यानेकार्थताज्ञापनम् ।
अन्यथैकेनार्थेन चरितार्तस्यार्थान्तरं न ज्ञायेत ।
तथाच न लक्षणद्वयस्य शास्त्रीयता स्यादिति ।
*3,203f.*
$श्रुतत्वाच्च निर्गुणस्यवाच्यत्वम्$
उपपत्त्यन्तरेण निर्गुणस्य ब्रह्मणो वाच्यत्वमुपपादयितुं सूत्रम् श्रुतत्वाच्चेति ।
॥ ओं श्रुतत्वाच्च ओं ॥
श्रुतत्वाच् च

तस्यार्थः ।
"एको देवःऽ; इत्यस्यां श्रुतौ निर्गुणस्य ब्रह्मणः श्रुतत्वाच्चास्य वाच्यत्वमुपपन्नमिति ।
अत्र श्रुतो ऽपि सगुणः किं न स्यादित्यत आह- पदं चेति ॥
*3,204*
पदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति
न्यायसुधा:
अत्र हि वाक्ये केवलो निर्गुणश्चेति श्रूयते ।
निर्गुण इति च पदं कथं गौणं वदिष्यति ।
व्याहतत्वात् ।
अतो न सगुणो ऽत्र श्रुत इति ।
*3,206f.*
$लक्ष्यत्वेऽपि लक्ष्यपदादपि वाचकत्वसमर्थनम्$
सत्यमस्यां श्रुतौ निर्गुणादिपदप्रतिपाद्यं निर्गुणं ब्रह्मेति ।
किन्तु लक्षणयैव ।
तथाच कथमनेन निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिः ।
नच वाच्यं निर्गुणशब्देन निर्गुणं चेल्लक्ष्यं तर्हि तद्वाच्यं वाच्यम् ।
वाच्यार्थद्वारत्वाल्लक्षणायाः ।
नच सगुणं निर्गुणपदवाच्यम् ।
व्याघातात् ।
सगुणस्य निर्गुणत्वं तथा सति स्यादिति ।
गुणाभावविशिष्टस्य वाच्यत्वाङ्गीकारात् ।
निर्विकल्पकस्वरूपमात्रस्योपलक्ष्यत्वात् ।
एकमेव हि निर्विशेषं वस्तु परमसूक्ष्मं गुणाभावाद्युपाधिभिरीषत्स्थूलं जातम् ।
गुणाद्युपाधिभिस्तु स्थूलतरमित्यतो निर्गुणशब्देन गुणाभावविशिष्टवाच्यद्वारा स्वरूपमुपलक्ष्यमिति न कश्चिद्विरोधः ।
एवं पूर्णादिपदानामपि लक्षणाप्रकारो द्रष्टव्य इत्याशङ्कयोक्तमेव परिहारं न विस्मरेत्याह- गुणाभावेति ॥
*3,207*
गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम्

न्यायसुधा:
निर्गुणपदेन गुणाभावविशिष्टवाच्यद्वारोपलक्ष्यं चेच्छुद्धं ब्रह्म मन्यस इत्यर्थः ।
अपि तथापि, तत्पदं लक्ष्यपदम् ।
ब्रह्मणो वाचकमङ्गीकरणीयम् ।
तथाच वाच्यत्वमेवापतितमित्यर्थः ।
*3,209*
$सर्वदोषास्पदत्वात् अवाच्यत्वमतं नादरणीयम्$
ननु लक्ष्यपदेनापि ब्रह्म लक्ष्यमेव न वाच्यमिति चेन्न ।
अनवस्थाया उक्तत्वात् ।
किञ्च निर्गुणपदलक्ष्यमित्यनेनापि लक्ष्यत्वे किमस्य वाच्यम् ।
न तावदन्यत् ।
तत्र निर्गुणपदस्यैवाश्रवणेन तल्लक्ष्यपदस्य दूरोत्सारितत्वात् ।
शुद्धं चेत्किं लक्षणया ।
किञ्चैवं यद्यद्ब्रह्मतया प्रतिपाद्यते तत्तद्ब्रह्मेति वदता साधु समर्थितो ब्रह्मवाद इत्याशयवानधिकरणार्थमुपसंहरति- अत इति ॥
अतो ऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् ।
कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः

न्यायसुधा:
एतन्मतं ब्रह्मणो ऽवाच्यत्वमतम् ।
अनादरणे च सिद्धं सर्वशास्त्रमुख्यार्थत्वं ब्रह्मण इति शेषः ।
*3,210*
एवमीक्षतेर्नाशब्दमित्यारभ्य श्रुतत्वाच्चेत्यन्तानि सूत्राणि स्वमतेन व्याख्याय परेषां व्याख्यानं प्रत्याख्याति- नचेति ॥
नच साङ्खयनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीकॢपत् ।
भगवान् ... ॥ मनुव्_1,1.138अ-च् ॥
न्यायसुधा:
"सर्वज्ञं सर्वशक्तिजगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणं ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्युक्तम् ।
तत्र साङ्खया मन्यन्ते ।
यानि ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिपादकतयाभ्युगतानि"सदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ; इत्येवमादीनि वाक्यानि तानि सर्वाणि त्रिगुणमचेतनं प्रधानमेव जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति ।
कुतः ।
ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्तिरहितत्वात् ।
ज्ञानक्रियाकार्यदर्शनोन्नेयसद्भावे हि ते ।
नच ज्ञानक्रिये चिदात्मनः स्तः ।
तस्यापरिणामित्वात् ।
एकत्वाच्च ।
त्रिगुणे तु प्रधाने परिणामिति न तयोरसम्भवकारणमस्तीत्यतस्तदेव"सदेव सोम्येदमग्रेऽ; इत्यादौ जगत्कारणतया प्रतिपाद्यत इत्येवं प्राप्ते प्रतिविधीयते- ईक्षतेर्नाशब्दम् इति ॥
न साङ्खयपरिकल्पितामचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्तवाक्येष्वाश्रयितुम् ।
अशब्दं हि तत् ।
कथमशब्दत्वम् ।
ईक्षतेः ।
तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति, तत्तेजो ऽसृजतऽ"इ ऐक्षत लोकानुसृजा इति, स इमांल्लोकानसृजतऽ,"स ईक्षां चक्रे, स प्राणमसृजतऽ; इतीक्षितृत्वश्रवणात्कारणस्य ।
नचाचेतनस्य प्रधानस्येक्षितृत्वं सम्भवति ।
नन्वयमीक्षतिर्गौणो व्याख्येयः ।
तत्तेज ऐक्षत ता आप ऐक्षन्तेति गौणप्रायपठितत्वात् ।
यथाह्यासन्नपतनं कूलमालक्ष्य कूलं पिपतिषतीत्युपचारो दृष्टः ।
तथाऽसन्नसर्गे प्रधाने ऽप्यैक्षतेत्युपचारो भविष्यतीत्यतः परिहारं पठति- गौणश्चेन्नात्मशब्दात् ॥
अप्तेजसोरिवाचेतने ऽपि प्रधाने गौणीऽयमीक्षतिरित्यसत् ।
कुतः ।
आत्मशब्दात् ।
अनेन जीवेनात्मनेति ।
नहि जीवश्चेतनो ऽचेतनस्य प्रधानस्यात्मा सम्भवति ।
स आत्मा तत्त्वमसीति च ।
नहि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतनैक्यबोधनमुपपन्नम् ।
अथोच्येत ।
अचेतने ऽपि प्रधाने भवत्यात्मशब्दः ।
आत्मनः सर्वार्थकारित्वात् ।
यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये ममात्मा भद्रसेन इत्यात्मशब्ददर्शनादिति ।
तत्रोत्तरम्- तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥
नैवमात्मशब्दालम्बनं प्रधानं कल्प्यम् ।
स आत्मातत्त्वमसीति श्वेतकेतोस्तन्निष्ठामुपदिश्य तस्य तावदेव चिरमिति मोक्षोपदेशात् ।
न ह्यचेतननिष्ठस्य मोक्षो युक्तः ।
*3,210f.*
स्यादेतत् ।
ब्रह्मैव ज्ञीप्सितम् ।
तच्च न प्रथमं सूक्ष्मतया शक्यं श्वेतकेतुं ग्राहयितुमिति तत्सम्बद्धं प्रधानमेव स्थूलतयाऽत्मत्वेन ग्राह्यते ।
अरुन्धतीमिवातिसूक्ष्मां दर्शयितुं तत्सन्निहितां स्थूलतारकां दर्शयन्तीयमरुन्धतीति ।
अस्यां शङ्कायामुत्तरम्- हेयत्वावचनाच्च ॥
एवं सति स्थूलतारावन्नायमात्मेति हेयत्वं ब्रूयात् ।
नचैवमब्रवीत् ।
अतो नैषा कल्पना युक्ता ।
चशब्द एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधं समुच्चिनोति ॥
*3,211*
स्वाप्ययात् ॥
सच्छब्दवाच्य प्रस्तुत्य स्वं ह्यपीतो भवतीत्युच्यते ।
नह्यचेतने चेतनस्याप्ययः सुप्तौ लये च सम्भवति ।
अतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् ।
गतिसामान्यात् ॥
यदि च क्वचिदप्यचेतनं प्रधानं जगतः कारणमुच्येत वेदान्तेषु ।
तथा सति कथञ्चिदीक्षणादिकं कल्प्येत ।
न चैवम् ।
अतो वेदान्तोत्पाद्याया गतेरवगतेरैकरूप्याच्च न प्रधानं जगत्कारणमिति ॥
श्रुतत्वाच्च ॥
स कारणं कारणाधिपाधिप इति साक्षात्सर्वज्ञस्येश्वरस्य जगत्कारणत्वं श्रूयते ।
अतश्च न प्रधानं जगत्कारणं वेदान्तवेद्यम् ।
ज्ञानक्रियाशक्ती त्वपरिणामिनो ऽपीश्वरस्य सवितुरिव युज्येते ।
इत्येवं साङ्खयनिराकरणायैतानि सूत्राणि भगवान्सूत्रकारश्चकारऽ; ।
इति यन्मायावादिनो वदन्ति तन्नेत्यर्थः ।
कुतो नेति चेत् न ।
सूत्राक्षराणामनानुगुण्यात् ।
*3,218*
$पराभिमताधिकरणशरीरपरामर्शः$
तथा हि ।
अशब्दं हि तदिति हेतूकृतमशब्दत्वं नाम शब्दगोचरत्वं वा शब्दावाच्यत्वं वा अवैदिकत्वं वा कारणतयावैदिकत्वं वा ।
सर्वत्राप्यसिद्धिरित्याह- नहीति ॥
... नह्यशब्दत्वं प्रधाने ऽङ्गीकरोत्यसौ

*3,218f.*
न्यायसुधा:
असौ साङ्खयः ।
स्वसिद्धेन हेतुनेदं निराकरणमिति चेन्न ।
यतो ऽसौ सूत्राकारो ऽशब्दत्वं प्रधानेनाङ्गीकरोति ।
उपपादयिष्यते चैतत् ।
किञ्चाद्यपक्षे प्रधानस्यासत्त्वमभिप्रेतमुत प्रमाणान्तरवेद्यत्वम् ।
आद्ये तदुपपादनायेक्षतेरुपन्यासो ऽनुपपन्नः ।
अत एव नोत्तरः ।
द्वितीयो ब्रह्मण्यनैकान्तिकः ।
तृतीयचतुर्थयोः साध्याविशिष्टत्वम् ।
किंचेक्षणेनैव नेति प्रतिज्ञातार्थसिद्धावशब्दं हि तदिति मध्ये हेत्वन्तरकल्पनं व्यर्थम् ।
ईक्षितृत्वं चेक्षणगुणयोगित्वम् ।
तद्ब्रह्मण्यपि गौणमेव निर्गुणत्ववादिनाङ्गीकरणीयम् ।
तथाच गौणश्चेदिति व्यर्थम् ।
किंचेक्षतेर्गौणत्वकल्पनस्य बाधकाभावामनुक्तवाऽत्मशब्दादित्यसङ्गतम् ।
परेण प्रायपाठविरोधात् ।
तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशादित्यत्र किं प्रधानैक्योपदेशानुपपत्तिर्वा विवक्षिता ।
तज्ज्ञस्य मोक्षानुपपत्तिर्वा ।
आद्ये ब्रह्मपक्षे ऽपि समानो दोषः ।
नहि जीवस्यापि ब्रह्मैक्योपदेशो युक्त इत्युक्तमधस्तात् ।
द्वितीयस्त्वनुपपन्न एव ।
आत्मानात्मविवेकार्थमनात्मज्ञानस्यावश्यकत्वात् ।
आत्मशब्दस्य गौणत्वे चोदिते बाधकाभाव एव वक्तव्यः ।
हेयत्वावचनादित्यस्य परिचोदनैवानुपपन्ना ।
नहि साङ्खयो ऽद्वैतज्ञानार्थं प्रधानोपदेशं मन्यते ।
*3,219*
हेयत्वावचनं चानैकान्तिकम् ।
अन्नमयप्राणमयादीनामब्रह्मत्वे ऽपि हेयत्वावचनाच्च ।
उत्तरोत्तरब्रह्मत्ववचनं तत्र ज्ञापकमिति चेत् (न) ।
अत्रापि तथाविधज्ञापकसौलभ्यात् ।
प्रतिज्ञाविरोधस्तु ब्रह्मवाद एव न प्रधानवादे ।
प्रधानस्य सर्वात्मकत्वाभ्युपगमात् ।
भोक्तृवर्गस्य न प्रधानात्मकत्वमस्तीति चेत् ।
सत्यम् ।
ब्रह्मणस्तु न किञ्चित् ।
एतेन स्वाप्ययो ऽपि निरस्तः ।
एकीभावस्य ब्रह्मपक्षे ऽप्यभावात् ।
परिष्वङ्गमात्रस्य प्रधाने ऽपि सम्भवात् ।
ब्रह्मविषयं गतिसामान्यं परस्यासिद्धमेव ।
ईक्षणादिना तज्ज्ञापने प्रथमसूत्रेण गतार्थता ।
अत एव श्रुतत्वादित्यसिद्धम् ।
गतार्थं च गतिसामान्येनेत्येषा दिक् ।
*3,226*
$वाच्यत्वसमर्थनमेव प्रथमप्रतिमाद्यं न साङ्ख्यनिराकरणम्$
अस्तु वा यथाकथञ्चित्सूत्रगमनिका ।
तथापि प्रकृतसङ्गतिपर्यालोचनयात्र वाच्यत्वसमर्थनमेवोपपन्नं न साङ्खयनिराकरणमित्याह- समन्वय इति ॥
समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि ।
प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् ... ॥ मनुव्_1,1.139अ-च् ॥
न्यायसुधा:
तत्तु समन्वयादिति समस्तस्यापि शास्त्रस्य ब्रह्मणि समन्वये प्रतिज्ञाते सति यद्यपि मुख्यया वृत्त्या शब्दगोचरता साङ्खयनिराकरणं चेत्युभयमपि प्रतिपाद्यं भवति ।
उभयाभावे ऽपि समन्वयानुपपत्तेः तथापि शब्दगोचरतैव प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् हि यस्मात्तस्मात्सैवात्र प्रतिपाद्यते न साङ्खयनिराकरणम् ।
तत्पुनरीक्षतिकर्मव्यपदेशात्स इत्यादौ करिष्यत इति ।
कुतःशब्दवाच्यतायाः प्रथमप्रतिपाद्यत्वमित्यत आह- तदभाव इति ॥
... तदभावे कुतो ऽन्वयः

न्यायसुधा:
अवाच्यत्वे हि ब्रह्मणि शब्दसम्बन्ध एवानुपपन्नः ।
जगत्कारणत्वादिवाक्यविचारस्तु दूरे ।
साङ्खयनिराकरणाभावे तु सृष्टयादिवाक्यानामेव समन्वयानुपपत्तिः ।
अतः प्रथमं वाच्यत्वसमर्थनेन समन्वयसम्भावनायां सत्यां वाक्यविशेषनिष्ठस्य विचारस्य पश्चादवसर इति ।
*3,227*
$समन्वयकथनात् न लक्षणाभिप्रेतासूत्रकारस्य$
ननु वाच्यत्वाभावे ऽपि लक्षणया वृत्त्या समन्वयो भविष्यतीत्यवाच्यत्वाक्षेपं निर्दलतयोपेक्ष्य सूत्रकारेणादौ साङ्खयमतं निराकृतमित्यङ्गीकारे कथमसङ्गतिरित्यत आह- कथं चेति ॥
कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम्
न्यायसुधा:
स्यादेवम् ।
यदि सूत्रकारः शब्दानां ब्रह्मणि लक्षणामभिप्रेयात् ।
न चैतदस्ति ।
यदि सूत्रकारो ब्रह्मणि शब्दानां लक्षणामभिप्रैति ।
तदा कथं समन्वयं ब्रूयात् ।
किन्त्वन्वयमात्रं ब्रूयात् ।
समन्वयं चाब्रवीत् ।
तेन ज्ञायते न लक्षणा सूत्रकारस्याभिप्रेता किं नाम मुख्यवृत्तिरेवेति ।
*3,228*
$समन्वयः वाच्यार्थे एव घटने न लक्ष्यार्थे$
समन्वयं ब्रुवता कथं मुख्यवृत्तिरभिप्रेतेति ज्ञायत इत्यत आह- यो ऽसाविति ॥
यो ऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः

न्यायसुधा:
समीचीनो (हि) अन्वयः समन्वयः ।
सच शब्दस्य वाच्यार्थ एव घटते ।
तत्रैव साक्षाच्छक्तिमत्त्वात् ।
लक्ष्यार्थे तु वाच्याथर्द्वारेणान्वयो न समीचीनः ।
अतः समन्वयशब्दं प्रयुञ्जानेन सूत्रकृता वाच्यवाचकभाव एव प्रतिज्ञात इति ज्ञायते ।
स चावाच्यत्वशङ्कानिरासमन्तरेण सर्वथाप्यसम्भावितः स्यादिति वाच्यत्वसमर्थनमेव प्राथमिकमिति ।
इदं चाभ्युपगम्योक्तम् ।
लक्षणावादे ऽन्वय एव नोपपद्यते ।
कुतः समन्वयः ।
समीचीनता तु तात्पर्यवत्ता ।
सा च लाक्षणिके ऽप्यर्थे शब्दानां सम्भवतीति न समन्वयसिद्धयर्थं वाच्यत्वं समर्थनीयमिति चेन्न ।
संशब्दसार्थान्तरं व्याख्यायामपि जघन्यवृत्त्या लक्षणया समन्वयाश्रयणनिबन्धे कारणाभावात् ।
*3,229*
$जन्मादिकारणे समन्वयस्योक्तत्वात् न निर्गुणे समन्वयप्रसङ्गः$
नन्वस्ति कारणम् ।
तत्तु समन्वयादिति निर्गुणे हि ब्रह्मणि समन्वयः सूत्रकृता प्रतिज्ञातः ।
न च तत्र शब्दानां वचनवृत्तिः सम्भवति ।
तस्या द्रव्यादिसम्बन्धनिबन्धनत्वात् ।
निर्गुणे च तदभावात् ।
अतो ज्ञायते लक्षणाऽश्रिता सूत्रकृतेति ।
एवंच सति संशब्दस्याप्युक्त एवार्थो निश्चीयत इति ।
स्यादप्येवम् ।
यदि निर्गुणे समन्वयः प्रतिज्ञातः स्यात् ।
न चैवम् ।
तथा हि किमत्र निर्गुणस्य प्रकृतत्वात्तदिति तत्परामर्शो ऽङ्गीक्रियते ।
उत सगुणस्य प्रकृतत्वे ऽपि तत्परामर्शासम्भवेन जहदजहल्लक्षणया निर्गुणपरामर्शो ऽभ्युपेयते ।
आद्यं दूषयति- जन्मादीति ॥
जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् ।
उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशो ऽत्र निर्गुणे

न्यायसुधा:
अत्र तत्तु समन्वयादिति सूत्रे ।
निर्गुणे समन्वयस्यावकाशः प्रसङ्गः क्वास्ति ।
नास्तीत्यर्थः ।
कुतः ।
यतो ऽत्र त्रिसूतृयामतीतायाम् ।
निर्गुणे विषयसप्तमीयम् ।
निर्गुणस्यावकाशः (प्रसङ्गः) क्वास्ति ।
न क्वापीत्यर्थः ।
कथम् ।
लक्षणसूत्रे जन्मादिकारणत्वेन लक्षिते हि ब्रह्मणि शास्त्रं प्रमाणमभिधाय तस्य समन्वयमाह सूत्रकारः ।
नच तन्निर्गुणं जन्मादिकारणत्वगुणयोगात् ।
ननु जन्मादिकारणत्वं तटस्थमेव सत्ब्रह्म लक्षयतीति ब्रूमः ।
अतो लक्षणसूत्रे प्रकृतं निर्गुणमेवेत्यत उक्तं साक्षाज्जन्मादिकारण इति ।
उपपादितं चेत्तत्रैव ।
मा भूल्लक्षणसूत्रे निर्गुणस्य प्रकृतत्वम् ।
प्रथमसूत्रे जिज्ञास्यतयोक्तं निर्गुणमेव ।
नहि तस्य कश्चिद्धर्मः श्रूयत इति न वाच्यम् ।
यतस्तदेव, जन्मादिसूत्रे जन्मादिकारणत्वेन लिलक्षयिषितमेव, जिज्ञास्यमुक्तम् ।
नह्यन्यज्जिज्ञास्यतया प्रतिज्ञायान्यस्य लक्षणमुच्यते ।
अनुपयोगादिति ।
*3,231*
$संशब्दप्रयोगाद्मुख्यवृत्तिरेव युक्ता न लक्षणाश्रयणम्$
द्वितीयं दूषयति- कथं चेति ॥
कथञ्चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ
न्यायसुधा:
तस्यानुक्रान्तायां त्रिसूतृयां प्रकृतस्य मुख्यार्थस्य वाच्यस्य समन्वयविषयतया त्यागे ऽसम्भवः कथम्, न कथञ्चिदित्यर्थः ।
अतो निर्गुणसमन्वयस्याप्रतिज्ञातत्वान्न लक्षणाऽश्रयणमत्र युक्तम् ।
किन्तु प्रथमप्राप्तया मुख्यवृत्त्यैवेति ।
तदर्थ एव संशब्दो ऽपीति ।
$अज्ञेयत्वात् निर्गुणं नप्रमेयम्$
किञ्च निर्गुणं चेदत्र तच्छब्देन परामृश्यते ।
तदा तत्र लक्षणापि न सम्भवतीति व्यर्थं समन्वयसूत्रमापन्नमिति वक्तुं निर्गुणस्याप्रमेयत्वं तावत्साधयति- मानेनेति ॥
*3,232*
मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम्

न्यायसुधा:
निर्गुणं वस्तु केन मानेन विज्ञेयम् ।
न केनापि ।
कुतः ।
अज्ञेयत्वात् ।
ज्ञेयमेव हि प्रमेयं दृष्टं घटादि ।
शब्दप्रमाणाविषयत्वे ऽवाच्यत्वं हेतुः ।
वाच्यस्यैव तद्विषयत्वदर्शनात् ।
ज्ञेयत्वाङ्गीकारे च निर्गुणत्वव्याघातात् ।
*3,234*
$निर्गुणस्य अमेयत्वे लक्षणयापि वृत्तिर्नसंभवति$
अस्त्वप्रमेयमेव निर्गुणं ब्रह्म, ततः किमित्यत आह- अमेयं चेदिति ॥
अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन
न्यायसुधा:
निर्गुणं ब्रह्मामेयं चेदङ्गीकृतम् ।
तर्ह्यमेयत्वात्तत्र शास्त्रस्य कथञ्चनलक्षणयापि वृत्तिर्न सम्भवतीति समन्वयसूत्रं व्यथर्मेव प्राप्तम् ।
लक्षणा हि लक्ष्यार्थप्रमितिपूर्विका दृष्टा ।
नहि तीरं स्वरूपतो गङ्गासम्बन्धित्वेन च प्रमाणतो ऽप्रतिपन्नं गङ्गाशब्देन ज्ञाप्यते ।
लाक्षणिको ऽपि हि शब्दो लक्ष्यप्रमोत्पादाय प्रयुज्यते ।
अन्यथा प्रयोजनान्तराभावेन वैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
तथा चाप्रमेये हेतुफलयोरसम्भवात्कथं लक्षणासम्भवः ।
ननु प्रसिद्धिरेव लक्षणाहेतुर्न प्रमाणप्रसिद्धिः विशेषणवैयर्थ्यात् ।
तथाच स्वतः सिद्धे कथं लक्षणा न सम्भवतीति ।
एवं तर्हि सुतरां लक्षणा नोपपद्यत इति वक्ष्यति ।
ननु लाक्षणिकाः शब्दा लक्ष्यप्रमामनुत्पादयन्तो ऽपि विपरीताकारव्यावर्तनेन (एव) प्रयोजनवन्तो भविष्यन्तीति ।
न ।
निराकृतत्वादिति ।
*3,235*
$ज्ञानानन्दाद्यनन्तगुणार्णवत्वेन सगुणं परब्रह्मैव जिज्ञास्यम्$
निर्गुणे समन्वयं निराकृत्य व्यतिरेकमुखेनोपसंहरति- तस्मादिति ॥
तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम्

विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः
न्यायसुधा:
यतो निर्गुणे समन्वयो नोपपन्नः ।
तस्मादस्मदीयं सगुणमेव परं ब्रह्म शास्त्रेण जिज्ञास्यमङ्गीकरणीयम् ।
ननु पूर्वं विष्णोर्जिज्ञास्यत्वमुक्तम् ।
इदानीं तु सगुणस्य ब्रह्मण इति विरोध इत्यत उक्तम्- वासुदेवाख्यमिति ॥
तथापि प्राक् सगुणस्य हेयत्वादिकमभिहितम्, इदानीं तु जिज्ञास्यत्वमिति कुतो न विरोध इत्यत उक्तम्- गुणार्णवमिति ॥
पूर्वमनिर्वचनीयाविद्यावच्छिन्नस्य सगुणस्याप्रामाणिकत्वम् प्राकृतसत्त्वादिगुणबद्धस्य हेयत्वादिकं चाभिहितम् ।
इदानीं तु ज्ञानानन्दाद्यनन्तगुणार्णवत्वेन सगुणं परब्रह्मोपादेयमुच्यत इति को विरोधः ।
अर्णव इवाचरतीति क्विपि कृते ऽणर्वतेः पचाद्यचि कृते ऽर्णवशब्दः त्रिलिङ्गः साधुः ।
नन्वेकमेवाद्वितीयमिति ब्रह्मणो निर्गुणत्वमभिधीयते, अतः कथं गुणार्णवत्वमित्यत उक्तम्- अद्वन्द्वमखिलोत्तममिति ॥
अद्वन्द्वमसमम् ।
समाधिकराहित्यं श्रुत्यर्थ इत्यर्थः ।
*3,237*
$सर्वप्रमाणाविष्यत्वात् निर्गुणं ब्रह्म शशविषाणयितम्$
न केवलं निर्गुणे शास्त्रसमन्वयो नोपपद्यते ।
किन्तु तस्य सत्त्वमेवानुपपन्नमित्याह- विज्ञेयेतिर् ॥
विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः

निर्गतं मनसो वाचो ...

*3,237f.*
न्यायसुधा:
द्वन्द्वात्परस्त्वप्रत्ययः प्रत्येकमभिसम्बद्धयते ।
पूर्वपदेन रूपादीनां ग्रहणम् ।
तन्निर्गुणं ब्रह्म नास्त्येवेति बहिरेव प्रतिज्ञा द्रष्टव्या ।
कुतः ।
मनसो वाचश्चागोचरं यतः ।
उपलक्षणमेतत् ।
सर्वप्रमाणागोचरत्वाच्छशविषाणवदिति द्रष्टव्यम् ।
गवां ज्ञानानां चरो वृत्तिरस्मिन्निति गोचरम् ।
विषय इति यावत् ।
तेन नपुंसकोपपत्तिः ।
सर्वप्रमाणाविषयत्वं कुत इत्यत उक्तं विज्ञेयत्वपूर्वविशेषेभ्यो निर्गतमिति ।
विज्ञेयत्वाभावान्न कस्यापि प्रमाणस्य विषयः ।
वाच्यत्वलक्ष्यत्वसदृशगुणयोगित्वाभावाच्च न शाब्दत्वम् ।
रूपाद्यभावाच्च न प्रत्यक्षत्वम् ।
लिङ्गसम्बन्धाभावाच्च नानुमेयत्वमिति ।
*3,239*
ननु प्रमाणगोचरस्यापि निर्गुणस्य स्वप्रकाशतया सिद्धिर्भविष्यतीत्यत आह- यदीति ॥
... यदि तत् स्यादगोचरम् ।
अस्तु तन्मा वदेद् वादी नचास्मच्छास्त्रगं तु तत् ॥ मनुव्_1,1.145ब्-द् ॥
न्यायसुधा:
एवमपि यदि स्वप्रकाशतया तद्ब्रह्म स्यात् तर्ह्यस्तु ।
किन्तु समन्वयविषयतया न वक्तव्यम् ।
यतो ऽस्मच्छास्त्रगं वेदादिविषयो न भवति ।
तद्विषयत्वे स्वप्रकाशत्वहानिप्रसङ्गात् ।
प्रकाशान्तरव्यावृत्तिर्हि स्वप्रकाशशब्देनाभिप्रेता मायावादिना ।
तदिदमेकं सन्धित्सतो ऽन्यच्च्यवत इत्यायातम् ।
यद्ब्रह्मास्तित्वमभिलषितः शास्त्राविषयत्वमापतितम् ।
वादीति परिहासः ।
माशब्दो ऽयं न माङ् ।
अतो लिङा सम्बन्धः ।
*3,241*
$वचनजन्यज्ञानाविषयतया स्वप्रकाशत्वं वचनजन्यज्ञानविषयतया इति वचनविषयत्वं व्याहतम्$
आह ।
स्वप्रकाशस्यापि ब्रह्मणो न शास्त्रविषयत्वं विरुद्धम् ।
वचनजन्यस्फुरणाश्रयतया तत्कर्मतया वा वचनविषयत्वाभावेन स्वप्रकाशत्वम् ।
वचनजन्यवृत्तिव्याप्यतया तद्विषयत्वं चेति व्यवस्थोपपत्तेरिति ।
तदसत् ।
स्फुरणं हि ज्ञातता वा ज्ञानं वा ।
नाद्यः ।
स्वरूपस्यैव निराकरिष्यमाणत्वात् ।
द्वितीये ऽपि ज्ञानाश्रयतया विषयत्वं न क्वचिदिति कर्मत्वमेवाश्रयणीयम् ।
ज्ञानकर्मत्वं च ज्ञानविषयतातिरिक्तं नास्ति ।
ततश्च वचनजन्यज्ञानाविषयत्वमुक्तं स्यात् ।
वृत्तिरिति च ज्ञानं तदतिरिक्तं बोध्यते ।
न तावत्तदतिरिक्तम् ।
प्रमाणाभावात् ।
आद्ये तु व्याप्यत्वं न विषयत्वातिरिक्तं निरूपयितुं शक्यमिति वचनजन्यज्ञानविषयत्वमेवोक्तं स्यात् ।
तथाच व्याघातप्रसङ्गेन नैकमपि सिद्धयतीत्याशवानाह- अवाच्यमिति ॥
अवाच्यं वाच्यमित्युक्तवा किमित्युन्मत्तवन्मृषा ।
अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः

न्यायसुधा:
अवाच्यं वचनजन्यज्ञानविषयः इत्युक्तवा पुनश्च वाच्यं वचनजन्यज्ञानविषयो भवतीत्युन्मत्तवत्स्वोक्तिदूषको व्याहतभाषी ।
किमिति मृषा वृथैवास्मच्छास्त्रस्य वेदस्य चौर्याय निर्गुणविषयतया योजयितुं यतते ।
नहि व्याहतभाषिणः किञ्चित्सिद्धयति ।
उन्मत्तवच्चोरवच्चेति ।
*3,243*
$श्रुतिसूत्रयोः सगुणविषयत्वेन न निर्विषयत्वापत्तिः$
स्यादेतत् ।
श्रुतिसूत्रयोस्तावदेकार्थत्वं युक्तम् ।
अन्यथा करणेतिकर्तव्यताभावानुपपत्तेः ।
श्रुतयश्चोपक्रमादिवशात् नित्यशुद्धबुद्धमद्वितीयं निर्गुणमेव प्रतिपादयन्त्यो निरवकाशाः प्रतीयन्ते ।
ततस्तन्मीमांसापि तद्विषयैव ।
तथा चान्यथानुपपत्तेयर्थाकथञ्चित् श्रुतिसूत्रयोर्निर्गुणविषयत्वमुपपादनीयम् ।
अन्यथा विषयाभावेनाप्रामाण्यापत्तेरित्यत आह- जन्मादीति ॥
जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् ।
वदन्तु श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत् तदर्थतः

प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते मैव ब्रूयाः कथञ्चन
*3,243f.*
न्यायसुधा:
न श्रुतिसूत्रयोर्निर्विषयत्वापत्तिभयेनावाच्यस्यापि तद्विषयत्वं कल्प्यम् ।
सगुणविषयत्वेन सविषयत्वोपपत्तेः ।
नचोपक्रमादिवैगुण्यम् ।
"यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इत्यादौ साक्षाज्जन्मादिकारणत्वेन,"नारायणं महाज्ञेयम्ऽ; इति नारायणादिशब्दोदितगुणवत्तया च सर्वत्र सगुणस्यैव प्रतीतेरिति भावः ।
*3,245*
सर्वप्रमाणाविषयस्य शास्त्रविषयत्वाङ्गीकारे यो व्याघात उक्तो नासौ सुक्ष्मेक्षिकामाश्रित्य ।
येन सुक्ष्मेक्षिकायामविद्यमानमपि दूषणं स्फुरतीति शङ्कयेत ।
यथाऽह
"न चात्रातीव कर्तव्यं दोषदृष्टिपरं मनः ।
दोषो ह्यविद्यमानो ऽपि तत्पराणां प्रदृश्यतेऽ; ॥
इति ।
किन्तु स्थूलदृष्टिभिरप्ययं व्याघातः सुज्ञान इत्याशयवानाह- सर्वशब्दैरिति ॥
सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्तवा तद्विषयं पुनः

*3,246*
न्यायसुधा:
उन्मत्तं व्याहतभाषिणम् ।
$मुख्यवृत्या समन्वयप्रतिपादनमेवात्र न साङ्ख्यनिराकरणम्$
निर्गुणे ब्रह्मणि समन्वयनिराकरणमुपसंहरति- मा वद इति ॥
मा वदो मा विजानीहि त्यजास्मच्छास्त्रचोरताम् ॥ मनुव्_1,1.149*
न्यायसुधा:
यतो वक्तुं ज्ञातुं च न शक्यं तस्माच्छास्त्रस्य तद्विषयत्वाग्रहो ऽपि त्याज्य इति भावः ॥
मा वद इति ॥
स्मशब्दो ऽत्राध्याहार्यः ।
तेन च लङुपपत्तिः ।
मा विजानीहीति माशब्दो ऽयम् ।
अतो निर्गुणे समन्वयस्याप्रतिज्ञातत्वाद्वचनवृत्त्यैव समन्वयो ऽयमिति वाच्यत्वसमर्थनमेव प्रथमसङ्गतं न साङ्खयनिराकरणमिति सिद्धम् ।
*3,248*
$स्वव्याख्यानदार्ढ्याय परनिराकरणं न दोषमावहति$
ननु यथा सूत्राविवक्षितं साङ्खयनिराकरणं कुर्वतो मम दोषः तथा मन्निराकरणं कुवर्तो भवतो ऽपि कथं न दोषः स्यात् ।
न हीदं कस्यचित्सूत्रस्यार्थतयोच्यत इत्यत आह- वयमिति ॥
वयं त्वां श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वास्मच्छास्त्रमञ्जसा ।
विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम्

न्यायसुधा:
त्वामपव्याख्यातारं श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वा निराकृत्यास्मच्छास्त्रं वेदं सूत्रसूचिताभिः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चाञ्जसा नैरन्तर्येण सादरं च शिष्यैर्विचारयाम इति ।
अनेनेदमुदितं भवति ।
यावदापातरमणीयं परेषां व्याख्यानं शिष्याः पश्येयुः, न तावदस्मदुक्ते सूत्राणां निजार्थे ऽप्यञ्जसाऽदरं कुर्युः ।
किमसौ सूत्रार्थः किं वायमिति सन्देहावस्कन्दनात् ।
निराकृते त्वपव्याख्याने नैरन्तर्यादराभ्यामस्मदुक्तमेव (सूत्रा)अर्थमुपादाय शास्त्रार्थमीमांसायां निर्विचिकित्साः प्रवर्तेरन् ।
अतो मा(नाम)भूदयं सूत्रार्थस्तथापि सूत्रार्थग्रहणोपायत्वाद्वयाकरणादावुदाहरणप्रत्युदाहरणप्रदर्शनादिवन्न कञ्चन दोषमावहति ।
किं नाम गुणहेतुरेव भवतीति ।
*3,249*
$अवाच्याज्ञेयादीनां श्रुत्यन्तरेण अर्थकथनम्$
ननु यदि वाच्यमेव ब्रह्म को ऽर्थस्तर्ह्यवाच्यत्वाद्यभिधात्रीणां श्रुतिस्मृतीनामित्यतः श्रुत्यन्तरेणैव तदर्थमाह- अद्भुतत्वादिति ॥
*3,250*
अद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च ।
अनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः ॥ मनुव्_1,1.151अ-द् ॥
न्यायसुधा:
आश्चर्यतमत्वात् ।
कथमाश्चर्यतमत्वम् ।
अनन्तगुणपूर्णत्वात् ।
दुर्लभं ह्याश्चर्यं भवति ।
न ह्यनन्तगुणपूर्णं सुलभम् ।
भासनोपसम्भाषेत्यात्मनेपदम् ।
वाच्यत्वस्योपपादितत्वात् ।
अर्थकथनमात्रेणैवालम् ।
श्रुत्युदाहरणं तु दार्ढ्यार्थमित्यवगन्तव्यम् ।
*3,251*
$वाच्यस्यावच्यत्वं लोकेऽपि रूढितः सिद्धम्$
आश्चर्यं हि वस्तु वाच्यमपि न तेन तेनाकारेण विशेषतो निर्दोष्युं शक्यते ।
व्युत्पत्त्यभावात् ।
वाङ्मनसयोर्व्याकुलत्वाद्वेत्यतो ऽवाच्यमित्युच्यते ।
मुख्यातिक्रमेणामुख्यप्रयोगे किं प्रयोजनमिति चेत् ।
स्यादयं प्रयोजनानुयोगो यद्ययं स्वतन्त्रप्रयोगः स्यात् ।
नैतदस्ति ।
रूढत्वात् यथोक्तम्,"रूढोपचारो रूढलक्षणोपचारो लक्षणाऽ; इति ।
अन्यो ऽप्याह"मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितो ऽथ प्रयोजनात्ऽ; इति ।
तदिदमाह- अवाच्यमिति ॥
अवाच्यमिति लोके ऽपि वक्तयाश्चार्यतमं भुवि

*3,252f.*
न्यायसुधा:
$श्रुतिव्याख्यानस्य क्रमानुल्लङ्घने निमित्तकथनम्$
नन्वेतच्छ्रुतिव्याख्यानं सूत्रव्याख्यानानन्तरमेव कर्तव्यम् ।
तत्रैव पूर्वपक्षश्रुतेः शङ्कितत्वात् ।
अत्र व्याख्यानं तु न सङ्गतमिति ।
मैवम् ।
सूत्रपूर्वपक्षिणेवापव्याख्यात्रापि लक्षणया ब्रह्मणि समन्वयं समर्थयमानेनैतच्छ्रुतिस्मृत्युपादानस्य कर्तुमुचितत्वात् ।
तथा चोभौ प्रतिसूत्रव्याख्यापव्याख्याप्रत्याख्यानयोरवसाने श्रुत्यादिव्याख्यानं युक्तमेवेति ।
*3,253*
$अधिकरणोपसंहारः$
तदेवं ब्रह्मणो वाच्यत्वाद्गतिसामान्याच्च युक्तं समन्वयसूत्रमिति सिद्धम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यासुधायां ईक्षत्यधिकरणम् ॥
*3,255*
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां आनन्दमयाधिकरणम् ॥
$अध्यायस्वरूपनिरूपणम्$
॥ ओं आनन्दमयो ऽभ्यासात् ओं ॥
अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति यस्य ब्रह्मणो जिज्ञासा विहिता तत्स्वरूपं जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वादिति लक्षणप्रमाणाभ्यां स्वेतरसमस्तवस्तुव्यावृत्ततयावधारितम् ।
प्रमाणस्यान्यपरत्वशङ्कया लक्षणस्यातिव्याप्तिः समन्वयसूत्रेण परिहृता ।
ब्रह्मणश्च सकलशास्त्रप्रमाणकत्वासम्भावनाशङ्केक्षत्यधिकरणे निराकृता ।
नहि लक्षणप्रमाणनिरूपणव्यतिरेकेण वस्तुविचारणं नामास्ति ।
सम्भावनया तु न वरत्ववधारणार्था ।
अप्रमाणत्वात् ।
किन्तु यत्रासम्भावनया समीचीनयोरपि लक्षणप्रमाणयेरतथाभावशङ्कया प्रवृत्तिसङ्कोचस्तत्रैव सम्भावनोपयोगः ।
वस्तुतस्तु लक्षणप्रमाणाभ्यामेव वस्तुव्यवस्थेत्यतो ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे ऽवशेषाभावात्किमानन्दमयो ऽभ्यासादित्यादिनाध्यायेनेत्याशङ्कयाध्यायशेषस्य कृत्यमाह- एवमिति ॥
आनन्दमयो ऽभ्यासात्

॥ ओं आनन्दमयो ऽभ्यासात् ओं ॥
एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ।
आनन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदत्यजः

न्यायसुधा:
सत्यम् ।
न ब्रह्मस्वरूपनिरूपणे किमप्यवशिष्यम् ।
तथापि तत्तु समन्वयदित्युपक्रमादितात्पर्यलिङ्गबलात्सकलस्यापि शास्त्रस्य यो ब्रह्मणि परममुख्यया वृत्त्या प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वलक्षणसमन्वयो ऽभिहितस्तमेव समन्वयं विभागेन प्रपञ्चेनानन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदति सूत्रकार इति न वैयर्थ्यम् ।
तत्तु समन्वयादिति हि प्रतिज्ञामात्रेणोक्तम् ।
तद्यावदुदाहरणत्वेन वाक्यविशेषानुपादाय विमर्शपूर्वकं पूर्वोत्तरपक्षोपालम्भसाधनाभ्यां न प्रपञ्च्यते तावदनुक्तप्रायमर्काकारित्वात् ।
अन्यथा परो ऽपि ह्यन्यदेव समन्वयादित्युक्तवा कृती स्यात् ।
यदि हि प्रत्ययमनुत्पाद्यैको ऽयं भूमध्यप्रदेश इति ब्रूयात् ।
तदा परो ऽपि किं न ब्रूयात्परस्ताद्वितस्तेरिति ।
तस्मादावश्यकं समन्वयप्रपञ्चनम् ।
तदनेन समन्वयसूत्रेणाध्यायशेषस्य प्रपञ्च्यप्रपञ्चकभावेन सङ्गतिर्दर्शिता ।
एवं तर्हि तदानन्तर्यमेव स्यात्कुतोव्यवधानमित्यत उक्तमेवमिति ।
एवमीक्षत्यधिकरणव्युत्पादितन्यायेन ब्रह्मणः शास्त्रावगम्यत्वे मुख्यया वृत्त्या सकलशास्त्रप्रतिपाद्यत्वे सम्भाविते सतीति ।
एतदुक्तं भवति ।
सत्यं प्रपञ्चनमनन्तरप्राप्तम् तथाप्यवाच्यत्वाद्याशङ्कानिरासेन शास्त्रावगम्यत्वसम्भावनासमर्थनेन व्यवधीयते ।
सति हि तस्मिन्न(न्नेत)स्यावसरः ।
शब्दलेशसञ्चारासम्भवे वाक्यतात्पर्यविचारस्यानवकाशत्वात् ।
नहि तोयाभ्यवहारासमर्थस्य मुमूर्षोः शष्कुलीभक्षणं सचेतनः सम्भावयतीति ।
"स्वादिष्वसर्वनामस्थानेऽ; इति पदसंज्ञानुशासनादत्र न यतिभङ्गःशङ्कनीयः ।
*3,276*
$पराभिमताध्यायस्वरूपपरीक्षा$
मायावादी तूत्तरसूत्रसन्दर्भमाक्षिप्य समाधानमाह ।
द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते वेदान्तवाक्येषु ।
नामरूपविकारोपाधिविशिष्टं तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम् ।
"यत्र हि"द्वैतमिव भवतिऽ"सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरःऽ; इत्येवं सहस्रशो ऽविद्याविद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति वेदान्तवाक्यानि ।
तत्राविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकादिलक्षणः सर्वो व्यवहारः ।
तत्र कानिचिद्ब्रह्मण उपासनान्यभ्युदयार्थानि ।
कानिजिक्रममुक्तयर्थानि कानिचित्कर्मसमृद्धयर्थानि ।
एवमपेक्षितोपाधिभेदं ब्रह्मोपास्यत्वेन निरस्तसमस्तोपाधि तु ज्ञेयत्वेनोपदिश्यत इत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनायेत्तरग्रन्थ आरभ्यत इति ।
*3,276f.*
तदिदमनुपपन्नम् ।
ब्रह्मणो द्वैरूप्यस्याप्रामाणिकत्वात् ।
सर्वाण्यपि हि वेदवाक्यान्यसङ्खयेयकल्याणगुणाकरं सकलदोषगन्धविधुरमेकरूपमेव ब्रह्म नारायणाख्यं प्रतिपादयन्ति ।
किन्तु कानिचित्सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वसर्वान्तर्यामित्वसौन्दर्यौदार्यवीर्यादिगुणविशिष्टतया ।
कानिचिदपहतपाप्मत्वनिर्दुःखत्वप्राकृतभौतिकविग्रहरहितत्वादिदोषाभावविशिष्टतया ।
कानिचितदिगहनताज्ञापनाय वाङ्मनसागोचरत्वाद्याकारेण ।
कानिचित्सर्वपरिहारेण तस्यैवोपादानायाद्वितीयत्वेन ।
कानिचित्सर्वसत्ताप्रतीतिप्रवृत्तिनिमित्तताप्रतिपत्त्यर्थं सर्वात्मकत्वेन इत्येवमाद्यनेकप्रकारैः परमपुरुषं बोधयन्ति ।
ततो व्याकुलबुद्धयो गुरुसम्प्रदायविकला अश्रुतवेदव्याख्यातारः सर्वत्राप्येकरूपतामननुसन्दधाना वेदं छिन्दन्ति ।
न (च)एतद्द्वैरूप्यप्रपञ्चनमुत्तरत्रोपलभ्यते ।
नाप्यस्याविद्याविषयस्य प्रपञ्चनं मोक्षशास्त्रे ऽत्रोपयुज्यते ।
प्रसङ्गादुच्यत इति चेन्न ।
सर्वस्व प्रासङ्गिकत्वे प्रतिपाद्याभावप्रसङ्गात् ।
तदिदमाभाणकं लौकिकानां नातिवर्तते"सार्थादपि तस्करा बहवःऽ; इति ।
एतच्च सगुणनिर्गुणभेदं निराकुर्वताऽचार्येण निरस्तमिति नेह पुनः प्रक्रान्तम् ।
तथाच भाष्यम् ।
नान्यथा तददृष्टेरिति ।
*3,281*
$प्रथमपादे प्रसिद्ध नामात्मकशब्दानां समन्वयकथनम्$
नन्वेवमध्यायस्य समन्वयप्रतिपादनलक्षणैकार्थत्वेनैकवाक्यत्वे सति पादभेदः किंनिबन्धनः ।
अवान्तरार्थोपाधिभेदादिति भावेनाह- तत्रेति ॥
तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् ।
शब्दानां प्रथमे पादे ... ॥ मनुव्_1,1.153अ-च् ॥
न्यायसुधा:
चतुर्विधा (हि) वैदिकाः शब्दाः ।
केचिद्ब्रह्मण्येवप्रसिद्धाः ।
अन्ये ऽन्यत्रप्रसिद्धाः, केचिदुभयत्रप्रसिद्धाः, अपरे त्वन्यत्रैवप्रसिद्धा इति ।
सर्वे ऽपि प्रत्येकं नामलिङ्गात्मकतया ।
द्विविधाः ।
साक्षाद्धर्मिवाचिनो नामात्मकाः ।
धर्मद्वारा धर्मिणि वर्तमाना लिङ्गात्मकाः ।
तेषु ब्रह्मणि प्रसिद्धानां समन्वयो न वक्तव्यः ।
विवादाभावात् ।
तत्रैव च मीमांसावतारात् ।
तत्र वक्तव्यसमन्वयेषु त्रिविधेषु शब्देष्वन्यत्रप्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानां विष्णावेव समन्वयम् ।
तत्र प्रथमे ऽध्याये प्रथमे पादे वदत्यजः ।
अन्येषामन्येष्विति तत्रतत्र वक्ष्यति ।
क्रमनियमे तु हेतुरुपरिष्याद्वक्ष्यते ।
प्रथमे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां द्वितीयतृतीययोरस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां समन्वयः ।
चतुर्थे प्रधानस्य शाब्दत्वनिराकरणमित्युक्तम् ।
द्वितीयतृतीयपादोदाहरणवाक्यानामपि बहुलं स्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वात् ।
द्वितीयतृतीययेर्भेदाभावप्रसङ्गाच्च ।
सगुणनिर्गुणप्राचुर्येण तद्भेद इति कश्चित् ।
तन्न ।
निराकृतत्वात् ।
प्रधानशाब्दत्वनिरासस्येक्षत्यधिकरणानन्तर्यं विहाय विक्षेपे कारणाभावाच्च ।
*3,293*
$आनन्दमयाधिकरणे गुणिसामान्यवाचिनां गुणवाचिनां च समन्वयः$
नन्वत्र पादे सप्ताधिकरणानि समन्वयविभागार्थानि ।
तत्र सप्तानां शब्दानां ब्रह्मणि समन्वयः सिद्धयेत् ।
तत्कथमन्यत्रसिद्धानां नामात्मकानां सर्वशब्दानां समन्वयसिद्धिरत्र स्यात् ।
अन्यथा समन्वयसूत्रेणैवालम् ।
किमनेनात्यल्पप्रपञ्चनेनेति ।
मैवम् ।
एकैकत्राधिकरणे समानन्यायानमनेकशब्दराशीनां निर्णीयमानत्वात् ।
वाक्यविशेषग्रहणस्य पूवर्पक्षविशेषोपादानस्य सिद्धान्तप्रमाणविशेषस्वीकारस्य चोदाहरणार्थत्वात् ।
प्रत्येकं निर्णये शास्त्रस्यापर्यवसानप्रसङ्गः ।
विश्वतोमुखता च सूत्राणां न स्यात् ।
तर्हि निर्णेतव्यशब्दावच्छेदकोपाधयो वक्तव्याः ।
अन्यथास्येदमुदाहरणमिति ज्ञातुमशक्यत्वात् ।
सर्वोदाहरणत्वे च सर्वथाधिकरणान्तरानारम्भप्रसङ्गादिति ।
सत्यम् ।
सन्ति प्रत्यधिकरणं निर्णेतव्यार्थावच्छेदकोपाधय इत्याशयवानानन्दमयाधिकरणनिर्णेयशब्दोपाधिमाह- गुणीति ॥
*3,294*
... गुणिसामान्यवाचिनाम्

न्यायसुधा:
गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम्
न्यायसुधा:
आनन्दमयादिशब्दा हि गुणिसामान्यं वदन्ति ।
न शतक्रत्वादिशब्देभ्य इवैतेभ्यो गुणिविशेषप्रतीतिरस्ति ।
ते च मयट्प्रत्ययादिना ब्रह्मणे ऽन्यत्प्रत्याययन्तीति भवन्त्यन्यत्रप्रसिद्धाः ।
गुणवाचिनस्त्वानन्दादयस्ते गुणिनि ब्रह्मणि वर्तितुं नार्हन्तीत्यन्यत्रप्रसिद्धाः ।
गुणगुणिनोरभेदस्त्वहिकुण्डलाधिकरण एव साक्षात्सूत्रकृता वक्ष्यते ।
अभेदे ऽपि शब्दादिसाङ्कर्याभावश्चेति ।
*3,296*
$आनन्दमयादिपञ्चकस्य विष्णुवाचकत्वम्$
तैत्तिरीयके स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमय इत्यदिनान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पठ्यन्ते ।
तत्र संशयः ।
किमेते ऽन्नमयादयः परमात्मैव ।
उत तदन्यः कश्चिदिति ।
सर्वत्र ब्रह्मशब्दश्रवणात्तस्य च विष्णावन्यत्र च प्रयोगात् ।
किं तावत्प्राप्तम् ।
अन्य एवान्नमयादिशब्दार्थ इति ।
कुतः ।
अन्नमयादिशब्दा हि विकरवाचिनः ।
मयट् प्रत्ययस्य विकारार्थेऽनुशासनात् ।
विकारस्य च शरीरादिकोशेषु सम्भवात् ।
सर्वविकारात्मकत्वेन प्रकृतौ वोपपत्तेः ।
जीवानां वा विकाराभिमानिनामन्नमयत्वादिकं युक्तम् ।
गौरः श्याम इत्यादिवत् ।
अधिष्ठात्रीणां ब्रह्मादिदेवतानां वायं शब्दः सम्भवति ।
अशनिरिन्द्र इतिवत् ।
नच विकारत्वं परस्य ब्रह्मणः सम्भवति ।
निर्विकारो ऽक्षरः शुद्ध इत्यादेः ।
यद्यपि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मयट्प्रत्ययो ऽस्ति ।
तथाप्यन्नमयशब्दस्तावद्विकारार्थो ऽङ्गीकार्यः ।
"ओषधीभ्यो ऽन्नमन्नात्पुरुषःऽ; इत्योषधिजनितान्नविकारं पुरुषशब्दाभिधेयं शरीरं प्रकृत्य"स वा एष पुरुषो ऽन्नमन्नरसमयःऽ; इत्युक्तत्वात् ।
"तस्येदमेव शिरःऽ; इत्यपरोक्षतया निर्देशात् ।
तथाच द्वैविध्यकल्पनानुपपत्तेः सर्वत्र विकारार्थ एवाङ्गीकार्यः ।
किञ्चान्नमयादयः पञ्च, ब्रह्म त्वेकमेव, अतः कथं तदेतैः शब्दैरुच्येत ।
अपि चैते परस्परमन्यतया शरीरशरीरिभावेनान्तरत्वेन चोच्यन्ते ।
नचैवं ब्रह्म भवितुमर्हति ।
नच तर्ह्यानन्दमयो ऽस्तु ब्रह्म सर्वान्तरत्वादिति वाच्यम् ।
विकारप्रवाहपतितत्वात् ।
अन्नमयाद्यान्तरत्वमात्रेण सर्वान्तरत्वानिश्चयात् ।
किञ्च ब्रह्मविदाप्नोति परमिति प्रकृतं परं ब्रह्म आनन्दमयस्य"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ; इत्यवयवतया प्रतीयते ।
नचावयव एवावयवी, विरोधात् ।
अतो न अन्नमयादयः पञ्चापि ब्रह्म किं त्वन्य एवेति ।
एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याख्याति- समुद्रशायिनमिति ॥
समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रसवं श्रुतिः

तदेव ब्रह्म परममिति सावधृतिर्जगौ ।
यतो ऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः

यो ऽन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके ।
अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः

आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम्
*3,296f.*
न्यायसुधा:
अत्र तैत्तिरीयके"अन्यासु चतदूषासु शाखास्वपि सहस्रशः ।
आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम्ऽ; इत्येतावताऽनन्दमयो ब्रह्मेति प्रतिज्ञाभागो व्याख्यातः ।
तत्र तैत्तिरीयक इत्युदाहरणवाक्यग्रहणम् ।
अन्यास्विति निर्णेतव्यव्यपदेशः ।
एतद्रूपास्विति गुणिसामान्यगुणवाचिनामवतीष्वित्यर्थः ।
तत्र हेतुरभ्यासादिति ।
तद्वयाख्यानं ये ऽन्नमिति ।
"ये ऽन्नं ब्रह्मोपासते, ये प्राणं ब्रह्मोपासते, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्, विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्ऽ; इत्यन्नमयादिविषयतयोदाहृतेषु श्लोकेषु ब्रह्मशब्दस्याभ्यासादित्यर्थः ।
एकविषयासकृदुक्तिर्मुख्यो ऽभ्यासः ।
न चैवमत्रास्ति ।
किं त्वसकृदक्तिमात्र(मितिज्ञाप)मिति शङ्कायामेकविषयताप्यस्तीति ज्ञापयितुमित्यादेरित्यनुक्तवा इत्यादिरूपादित्युक्तम् ।
अन्नमयादिविषयत्वेन ब्रह्मशब्दस्य श्रुतत्वादित्युक्तं भवति ।
ब्रह्मशब्देन कथमयं निश्चय इत्यत आह- ब्रह्मशब्दस्येति ॥
तदपि कुत इत्यत आह- श्रुतिरिति ॥
"तदेव ब्रह्म परमम्ऽ; इति सावधृतिः श्रुतिः विष्णुमेव ब्रह्मशब्दवाच्यं जगौ यतो ऽत इति योजना ।
तत्रापि तदिति परामर्शविषयो विष्णुरिति कुत इत्यत उक्तम्- समुद्रशायिनमिति ॥
व्याख्यातमेतत्प्रथमसूत्रे ।
*3,304*
$आनन्दमयशब्दस्य अन्नमयाद्युपलक्षणत्वम्$
नन्वानन्दमय इत्येव सूत्रे प्रतिज्ञा, तत्कथमानन्दमय इत्याद्यैरिति व्याख्यानमित्यत आह- उपलक्षणत्वमिति ॥
उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम्

न्यायसुधा:
आनन्दमयश्चासौ पूर्वश्च स एषामस्ति त आनन्दमयपूर्विणस्तेषाम् ।
स्यादयं व्याख्यानव्याख्येययोर्विसंवादो यद्यत्रानन्दमयशब्दः स्वमात्रस्य ग्राहकः स्यात् ।
न चैवम् ।
किं त्वत्रानन्दमयशब्दस्य समानन्यायानामन्नमयादिशब्दानामुपलक्षणकत्वम् ।
एवमुत्तरत्राप्याकाशादिशब्दानामपि ।
स्वसमानन्यायशब्दान्तरोपलक्षणत्वमवगन्तव्यमिति ।
अजहल्लक्षणा चैषा ।
तेनानन्दमयस्य त्यागो न मन्तव्यः ।
अत एव विकारशब्दादित्याद्याक्षेपाणां तत्परिहाराणां स्वतन्त्रयुक्तीनां चोपलक्षणत्वं द्रष्टव्यम् ।
*3,307*
$यथाश्रुतग्रहणे सूत्राणां सर्वतोमुखत्वानुपपत्तिः$
स्यादेतत् ।
मुख्यार्थबाधे तद्योगे प्रयोजने च सति लक्षणा दृष्टा ।
तदत्र वाचकशब्दप्रयोगे सम्भवति किं लाक्षणिकशब्दप्रयोगे प्रयोजनं सूत्रकारस्य ।
नचेयं रूढलक्षणा ।
येन प्रयोजनानपेक्षेत्यत आह- सूत्रस्येति ॥
सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये ।
पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम्

न्यायसुधा:
यदि मुख्य एव प्रयोगः क्रियते ।
तदान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इत्येव प्रयोक्तव्यं स्यात् ।
तथाच सूत्रस्याल्पाक्षरत्वलक्षणं हीयेत ।
श्रुत्या ऽर्थाद्वा ज्ञायमानस्यार्थस्यावचनं ह्यल्पाक्षरत्वम् ।
अयं चार्थो ऽर्थोज्ज्ञायत इति वक्ष्यामः ।
अतः सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन प्रयोजनेन लाक्षणिकप्रयोगः सूत्रकारस्येति ।
*3,308*
ननु सूत्रे यथाश्रुतमेव चेद् गृह्यते तदा कीदृशो दोषो येन लक्षणा व्याख्यातव्येत्यत आह- सर्वेति ॥
प्रवृत्तत्वादिति शेषः ।
यदि हि सूत्रे श्रुतमात्रं गृह्येत तदा सूत्रशतेन वाक्यशतसमन्वय एव सिद्धयेत् ।
नतु सर्वशाखानिर्णयः ।
सर्वशाखानिर्णयार्थं प्रवृत्तशनि चैतानि ।
सूत्रान्तराभावात् ।
अतः सर्वशाखानिर्णायकत्वस्यान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुतमात्रपरित्यागेन लक्षणा व्याख्येयेति गम्यते ।
लक्षणाऽश्रयणे हि सर्वशाखानिर्णयः सिद्धयतीति ।
ननु यथा यथाश्रुतग्रहणे बाधकमस्ति सूत्राणां विश्वतोमुखत्वासम्भवः तथोपलक्षणाऽश्रयणे ऽपि बाधकसद्भावः समानः ।
आनन्दमयशब्देनान्नमयादीनामिव सर्वशब्दानामुपलक्षयितुं शक्यत्वेनोत्तराधिकरणारम्भानुपपत्तेरिति चेत् ।
किं समानन्यायशब्दान्तरविषयाधिकरणानारम्भप्रसङ्गो बाधकः ।
किंवा न्यायान्तरविषयशब्दान्तरगोचराधिकरणानरम्भप्रसङ्गः ।
नाद्यः ।
इष्टत्वात् ।
न द्वितीयः ।
वैषम्यात् ।
अन्नमयादयो हि समानन्यायतया सम्बन्धेनोपलक्षणतया गृह्यन्ते ।
तदितरेषां तूपलक्षणायां कः सम्बन्धः ।
नहि सम्बन्धेन विना लक्षणा दृष्टा ।
शब्दत्वेन सन्दिग्धत्वेन चोपलक्षणमुपप्लवः ।
तथा सति तत्तु समन्वयादित्यनेनैव पूर्णत्वात् ।
अथ समानन्यायविषयत्वे ऽप्यधिकरणान्तरारम्भो दृश्यते ।
उपलक्षणपक्षे स न स्यादित्यापाद्यत इत्यत आह- पुनश्चेति ॥
तत्र पूर्वाधिकरणव्युत्पादिन्यायविषये ऽप्यर्थे यदधिकरणान्तरमारभ्यते तत्पूर्वाधिकरणन्यायाच्छादकाधिकाशङ्कालक्षणात्पुनरधिकरणान्तरारम्भप्रापकाद्धेतोर्विद्यमानाद्युज्यते ।
इदमुक्तं भवति ।
समाने ऽपि न्याये पुनरधिकरणान्तरारम्भान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुत एव सूत्रार्थ इति यदुक्तं तन्न ।
अन्यथोपपत्तेः ।
अधिकाशङ्कया तन्न्यायविषयत्वाभावे परेणाशङ्किते ऽधिकाशङ्कानिराकरणेन पुनस्तन्न्यायविषयत्वप्रदर्शनार्थत्वादधिकरणान्तरारम्भस्य ।
विश्वतोमुखत्वभङ्गस्तु निरवकाश इति लक्षणाऽश्रयणमेव न्याय्यमिति ।
*3,310*
ननु सर्वशाखानिर्णायकत्वमेवैषां सूत्राणां नास्ति ।
सर्वशाखानां कार्यनिष्ठत्वेनाब्रह्मविषयत्वात् ।
ब्रह्मनिष्ठस्तु वेदान्तभागो ऽल्पीयान् विनापि लक्षणाऽश्रयणेन यथाश्रुतार्थैः सूत्रैः शक्यो निर्णेतुमिति किं लक्षणाऽश्रयणेनेत्यत आह- सर्वे वेदा इति ॥
सर्वे वेदा आमनन्ति यत् पदं त्विति हि श्रुतिः
न्यायसुधा:
सर्वेषामपि वेदानां ब्रह्मनिष्ठतामाहेति शेषः ।
$सूत्रे आनन्दमयस्यैव निर्देशे कारणम्$
यद्यत्रोपलक्षणमभिप्रेतं स्यात्तदा प्रथमप्राप्तत्वादन्नमयशब्दमेवोपादद्यात् ।
आनन्दमयशब्दं तूपाददत्सूत्रकारस्तन्मात्रविवक्षां सूचयतीत्यत आह- आनन्दमयेति ॥
आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः

समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि
न्यायसुधा:
अन्नमयादीनामब्रह्मत्वे विकारशब्दः साधारणोपपत्तिः ।
आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्तस्य"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ; इति पुच्छत्वोक्तया समस्तस्यावयविन आनन्दमयस्याब्रह्मत्वप्राप्तिरधिकाप्युपपत्तिरस्तीत्यतो ऽत्रावहितैर्भवितव्यमिति ज्ञापयितुमानन्दमयनाम गृहीतं सूत्रकृतेत्यन्यथोपपत्तिरुक्ता भव(ती)ति ।
यद्यानन्दमयो ब्रह्म स्यात्तदा तदवयवस्य समस्ताया मुख्याया आब्रह्मतायाः सम्यग्ब्रह्मताया अप्राप्तेरिति वा ।
ततश्च तद्वेदनात्परप्राप्तिः श्रुता बाध्येतेति ।
नन्वन्नमये ऽप्यधिकानुपपत्तिरस्ति ।
"ओषधीभ्यो ऽन्नम् ।
अन्नात्पुरुषः ।
स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमयःऽ; इति ।
"तस्येदमेव शिरःऽ; इति च ।
मैवम् ।
अस्यापि विकारोपपादकत्वेन तदन्तर्भावात् ।
यद्वा अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति जिज्ञास्यतयोक्तस्य ब्रह्मणः पुच्छत्वोक्तया समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयविचारस्य प्रकृतेन सङ्गतत्वादानन्दमयनामग्रहणमिति योज्यम् ।
*3,311*
$आनन्दमयशब्दस्य अन्नमयाद्युपलक्षणत्वेकारणान्तरम्$
ननु सूत्राणामुपलक्षणत्वाभावे सर्वशाखानिर्णयाभावप्रसङ्गेनास्तूपलक्षणत्वम् ।
आनन्दमयशब्दस्यान्नमयाद्युपलक्षणत्वमित्ययं विशेषः कुत इत्यत आह- ब्रह्मशब्दस्येति ॥
ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम्

न्यायसुधा:
आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे हि हेतुत्वेन(यो) ब्रह्मशब्दाभ्यासो ऽभिहितः सो ऽन्नमयादिष्वपि समानः ।
तथाचान्नमयादीनामब्रह्मत्वे ऽनैकान्तिकः कथमानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं साधयेत् ।
अतो ऽन्नमयादिसाधारणं ब्रह्मशब्दाभ्यासं हेतुत्वेन वदता सूत्रकारेण तेषामपि पक्षत्वमङ्गीकृतमिति ज्ञायते ।
चशब्देन"अस्मिन्नस्य च
तद्योगं शास्तीत्यादिहेतूनामपि साधारण्यं सूचयति ।
आदिग्रहणादानन्दादीनां ग्रहणम् ।
तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति ।
*3,313*
$पुच्छत्वाभिधानेऽपि पूर्णत्वावयवित्वाविरोधः$
नन्वानन्दमयस्य कथं ब्रह्मत्वम् ।
ब्रह्म पुच्छमिति ब्रह्मणस्तत्पुच्छत्वाभिधानात् ।
नच ब्रह्मशब्दो ऽन्यपरः ।
तथा सत्यत्रैवानैकान्त्यापत्तेः ।
नच निरपवादो ब्रह्मशब्दो हेतुः न ब्रह्मशब्दमात्रमिति वाच्यम् ।
ब्रह्म पुच्छमित्यत्राप्यपवादाभावात् ।
ब्रह्मावयवत्वमिति चेन्न ।
अद्याप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वासिद्धेरिति ।
अत्र प्रष्टव्यम् ।
किमवयवस्य पूर्णत्वे ऽवयविनः पूर्णत्वं नोपपद्यत इत्यभिप्रायः ।
किं वाऽनन्दमस्यावयविनः पूर्णत्वे तदवयवस्य पूर्णत्वाभावापादनम् ।
उतावयवावयविनोर्भेदादवयवस्य रमात्मत्वेप नावयविनस्तत्त्वमिति ।
अत्र दोषमाह- ब्रह्मतेति ॥
ब्रह्मतावयवे ऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः ।
यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताखिला

दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयो ऽस्य हि
न्यायसुधा:
यदावयवे ऽपि ब्रह्मता तथा सत्यवयविनि सा स्वतो ऽनायसेन स्यात् ।
अवयविनो ऽवयवापेक्षया महत्त्वस्य दृष्टत्वात् ।
ततश्चावयवस्य पूर्णत्वे ऽवयविनः पूर्णत्वानुपपत्तिरिति विरुद्धमेतत् ।
द्वितीये व्याप्त्यभावं दर्शयति- यथैवेति ॥
एतच्च"उद्बबर्हात्मनः केशौऽ; इत्यादिना पुराणे प्रसिद्धम् ।
अखिला निरुपचरिता ।
तथाऽनन्दमयावयवस्यापि भविष्यतीति शेषः ।
अत्र प्रमाणमाह- दर्शिता चेति ॥
पार्थदर्शनं च द्यावापृथिव्योरित्यादि तद्वाक्यादवगम्यते ।
चशब्दः पुराणाद्युक्तिसमुच्चयार्थः ।
एवशब्दस्त्वेवं प्रमितैव न वाङ्मात्रेणोच्यत इति सम्बद्धयते ।
ननु लोके यो ऽवयवः स परिच्छिन्नो दृष्टस्तत्कथमेतदित्यतः परमेश्वरस्याघटितघटकतया सर्वत्राप्रतिबद्धया शक्तयान्यत्रादृष्टमपि घटते कात्र कथन्तेत्याह- निःसीमा इति ॥
सीमसीमे स्त्रियामुभे इति सीमन् शब्दपर्यायसीमाशब्दोत्तरपदो ऽयं समासः ।
सीमन्शब्दोत्तरपदत्वे ऽपि डाबुभाभ्यामन्यतरस्यामिति साधु ।
तृतीये ऽप्येतदेवोत्तरम् ।
निःसीमा इति ।
हिशब्दो हेतौ ।
शिरो नारायण इत्यादिप्रसिद्धिद्योतको वा ।
*3,318*
स्यादेतत् ।
ब्रह्मशब्दबलेनान्नमयादीनां विष्णुत्वं न निश्चेतुं शक्यते ।
"ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ।
ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितम्ऽ; ॥
इति तापनीयवाक्ये रुद्रे ऽपि परंब्रह्मशब्दश्रवणादित्यतः पूर्वोत्तरार्धे भिन्नविषयतया व्याख्याति- ऋतमिति ॥
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्

विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत् प्रति ।
विरूपाक्षाख्यमवरं ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम्

न्यायसुधा:
इति पूर्वार्धे विष्ण्वाख्यं परंब्रह्मोक्तमिति योजना ।
अन्यत्र उत्तरार्धे विरूपाक्षाख्यमुक्तमिति पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयत्वमुक्तम् ।
भिन्नविषयत्वे ऽन्वयः कथमित्यत उक्तं तत्प्रत्यूर्ध्वरेतमिति ।
अनेन ऋतमित्यादीनि द्वितीयान्तान्यूर्ध्वरेतसमित्यादीनि प्रथमान्तानीत्युक्तं भवति ।
तर्हि नपुंसकलिङ्गप्रयोगः कथमित्यत उक्तमपरं ब्रह्मेति ।
अमुख्यया वृत्त्या जीवे ऽपि ब्रह्मशब्दसद्भावात्तदपेक्षया नपुंसकलिङ्गमिति ।
तत्प्रत्यूर्ध्वरेतमिति विवृणोति- तद्व्रते स्थितमिति ॥
एकविषयतया प्रतीयमानयोः पूर्वोत्तरार्धयोः कुतो भिन्नविषयता कल्प्यत इत्यत आह- समानेति ॥
समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् ।
कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति

*3,319*
न्यायसुधा:
समानमेकमधिकृतमधिकरणं विषयो ययोः पूवोत्तराधर्योस्ते समानाधिकृते तयोर्भावः ।
यदि पूर्वोत्तरार्धयोरेकविषयत्वं स्यात्तदोत्तरम् उत्तरार्धोक्तं नीललोहितम् कृष्णपिङ्गलरूपेण पूर्वार्धोक्तेन निमित्तेन पुनरुक्तं भविष्यति ।
कृष्णपिङ्गलनीललोहितशब्दयोरेकार्थत्वात् ।
अतः प्रतीतमप्येकविषयत्वं परित्यज्य भिन्नविषयत्वग्रहणं न्याय्यमिति ।
किञ्च ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणे ऽधिपतिरित्युत्तरवाक्ये ब्रह्म अधिपतिर्यस्य रुद्रस्य असौ ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य ब्रह्म अधिपतिः प्रतीयते ।
यस्य चाधिपतिरस्ति कथं तस्य परब्रह्मता स्यादित्यतश्च पूर्वार्धो न रुद्रविषय इत्याशयवानाह- ब्रह्माधिपतिरिति ॥
*3,320*
ब्रह्माधिपतिरित्यत्र तापनीयश्रुतौ पुरः
न्यायसुधा:
ऋतं सत्यमिति वाक्यं यद्गतम् अत्र तापनीयश्रुतौ ऋतमित्यस्मात्पुरः पुरतः उपरिष्यादिति यावत् ।
ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य पराधीनताप्रतिपादकं पदमस्तीति योजना ।
स्यादेवं यदि ब्रह्माधिपतिशब्दस्य बहुव्रीहित्वं स्यात् ।
न चैवम् ।
षष्ठीतत्पुरुषे कर्मधारये वा सम्भवति बहुव्रीहित्वनिश्चायकाभावादित्यत आह- स्वरितेति ॥
स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति

न्यायसुधा:
यस्माद्ब्रह्माधिपतिप्रातिपदिकं स्वतिरब्रह्मशब्दान्तं तस्माद्बहुव्रीहित्वमेव प्राप्नोति ।
न समासान्तरत्वम् ।
तथात्वे ऽन्तोदात्तत्वेनानुदात्तं पदमेकवर्जमित्यस्य प्रसङ्गेन पूर्वपदस्य (स्वरितान्तता) स्वरितपूर्वपदान्तता न स्यात् ।
अथवोद्ग्रन्थमेव पूर्वोक्तमर्थमुक्तवोक्तशङ्कोत्तरत्वेन समस्तो ऽपि श्लोको योज्यः ।
यद्यपि बहुव्रीहित्वं पूर्वसिद्धमेव ।
तथापि तन्निश्चयापेक्षयैष्यतीति प्रयोगः ।
ननु पूर्वपदान्तस्वरस्य स्वरितत्वे ऽपि कुतो बहुव्रीहित्वमिति चेत् ।
उदाहरणदर्शनादित्याह- स्वाहेति ॥
स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्व यद् बहुव्रीहितामगात् ।
महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये

न्यायसुधा:
यद्यस्मात्स्वाहेन्द्रशत्रुर्वधस्वेत्यत्रेन्द्रशत्रुप्रातिपदिकं स्वरितेन्द्रशब्दान्तं बहुव्रीहितां प्राप्तं तस्मादिदमपि तथाविधं बहुव्रीहिरेवेति ।
*3,327*
इन्द्रशत्रुप्रातिपदिकस्यापि कृतो बहुव्रीहित्वम् ।
षष्ठीसमासत्वसम्भवादित्यत आह- तस्मादिति ॥
तस्मादस्येन्द्र एवाभूच्छत्रुरित्युत्तरश्रुतेः ॥ मनुव्_1,1.166*
*3,328*
न्यायसुधा:
यस्मादिन्द्रशब्दः स्वरितान्त उपात्तस्तस्मात् ।
मन्त्रस्याभिमतस्वरहीनतादोषात् ।
अस्य वृत्तस्येन्द्रः शत्रुः शातयिताभवत् ।
न पुनस्त्वष्टुरभिप्रायानुसारेणेन्द्रस्य शत्रुरभवत् ।
इत्युत्तरवाक्यबलादिदं ज्ञायते यदिन्द्रशत्रुप्रातिपदिकं बहुव्रीहिनर् तत्पुरुष इति ।
तथा चाहुः
"मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह ।
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतो ऽपराधात्ऽ; ॥
इति ।
*3,333*
न केवलं पूर्वपदान्तस्वरितत्वे बहुव्रीहित्वमुदाहरणबलादुदाहरणे ऽप्युत्तरश्रुतिबलात्कल्प्यते ।
किं नामानुशासनमप्येवमस्तीत्याह- पूर्वान्तस्वरित इति ॥
पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति ।
महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये

न्यायसुधा:
पुंसोः पुंलिङ्गयोः समस्यमानयोः पूर्वपदान्ते स्वरे स्वरिते सति तत्समासप्रातिपदिकं बहुव्रीहित्वमेष्यतीति सूत्रार्थः ।
अत्र केचिद्वयभिचारमुद्भावयन्ति तदसत् ।
सामान्यलक्षणप्राप्तं हि पुनर्विशेषणलक्षणैरपोद्यत इति व्याकरणप्रक्रिया ।
यथोक्तम् ।
सामान्यविशेषवता लक्षणेनेति ।
तत्र विशेषलक्षणान्यपर्यालोच्य सामन्यालक्षणे व्यभिचारोद्भावनं कथं युज्यते ।
किञ्चानेन सूत्रेण बहुव्रीहौ पूर्वपदे प्रकृतिस्वरत्वमुपलक्ष्यते ।
ब्रह्मेन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वात् ।
तथाच कुतो व्यभिचारः ।
यथाऽह पाणिनिः ।
बहुव्रीहौप्रकृत्या पूर्वपदमिति ।
अत एव स्वरविनिर्णय इत्याह ।
अन्यथा समासनिर्णय इत्यवक्ष्यत् ।
अपिच सन्देहे सति स्वरेण समासनिर्णयार्थमिदमुच्यते ।
यथोक्तम् ।
असन्देहं प्रयोजनं व्याचक्षाणेन भाष्यकृता स्थूलपृषतीमनड्वाहीमालभेतेत्यत्र स्थूलपृषतीशब्दे तत्पुरुषबहुव्रीहिसन्देहं व्युत्पाद्य यदि पूर्वपदप्रकृतित्वं बहुव्रीहिः तदा यदि समासान्तोदात्तत्वं तदा तत्पुरुष इत्यादि ।
तथाचासन्दिग्धे व्यभिचारोद्भावनमसङ्गतमिति ।
ननु पूर्वान्तस्वरित इति कथम् ।
सामर्थ्याभावेन समासानुपपत्तेरिति ।
मैवम् ।
समासप्रातिपदिके पूर्वान्तस्वरिते सतीति व्याख्यानात् ।
तथापि स्वरितपूर्वान्त इति स्यात् ।
बहुव्रीहौ विशेषणस्य पूर्वनिपातात् ।
न ।
विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारित्वात् ।
आहिताग्न्यादित्वाद्वेति ।
*3,351*
एवं पुनरुक्तिप्रसङ्गेनोत्तरवाक्यबलेन च"ऋतं सत्यमिति पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयत्वमुपपाद्य सङ्क्षेपेण व्याख्यातं वाक्यं विस्तरेण व्याख्याति- ऋतमिति ॥
ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याद्युद्देश्यद्वितीयका ।
विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा

न्यायसुधा:
इत्यादीति सुपां सुलुगिति प्रथमाया लुक् ।
इत्यादिपूर्वाधर्स्थं यत्पदजातं तत्रस्थमिति वा ।
द्वितीयेत्येतावत्युच्यमाने कर्मणि द्वितीयैव प्रतीयेत ।
प्राबल्यात्कारकविभक्तेः ।
नच तत्सम्भवति ।
क्रियापेक्षत्वात्कर्मत्वस्य ।
अत्र च क्रियाभावात् ।
अत उद्देश्याद्वितीयेत्युक्तम् ।
तर्हि प्रतिशब्देन भाव्यम् ।
सत्यम् ।
अध्याहरिष्यते ।
श्रौतप्रयोगदर्शनादकारान्तो रेतशब्दो वा समासान्तोडप्रत्ययो वानुसर्तव्यः ॥
ऊर्ध्वरेतादिरिति ॥
ऊर्ध्वरेतमित्यादिपदावयवभूता ।
एवं रुद्रगोचरेतिवत्पूर्वं विष्णुगोचरेत्यपि द्रष्टव्यम् ।
एवं विषयविभक्ती तदर्थं चोक्तवा योजनामाह- तस्मादिति ॥
तस्माद् विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः ।
ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थो ऽवसितो भवेत्

न्यायसुधा:
उक्तयुक्तिसमुदायात् ।
ऊर्ध्वरेता इत्येतदुपलक्षणमित्याशयेनोक्तम्- व्रते स्थित इति ॥
*3,355*
न केवलमुपपत्तिबलादेवं श्रुत्यर्थो व्याख्यायते ।
अपि तु श्रुत्यन्तरसमाख्यानादपीत्याह- ऋतमिति ॥
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः ।
ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः

इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा ।
आर्थर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ

न्यायसुधा:
ध्यायति ।
तमेव ।
अनेन ध्यायतीत्यध्याहारेण कर्मणि वा द्वितीयेति ज्ञायते ।
आथर्वणीत्युक्ते प्रसङ्गात्तापनीयश्रुतिरित्येव प्रतिभाति ।
अत उक्तम्- परान्येति ॥
तर्हि किं नामधेया ।
नीलग्रीवश्रुतिः ।
एवं पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयतया व्याख्यानेन लब्धमाह- परं ब्रह्मेति ॥
ऋतं सत्यमित्यस्यां श्रुतौ प्रतीतमिति शेषः ।
तस्मात्पूर्वार्धस्य विष्णुविषयत्वात् ।
बाधकान्तरमाह- तदेवेति ॥
तदेवर्तमिति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः ।
अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा

*3,356*
न्यायसुधा:
ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेति पूर्वार्धो ऽपि यदि रुद्रविषयः सत्यात्तदा तदेवर्तं तदुसत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति श्रुतिस्तस्य विष्णोरृतत्वादिकं कथमञ्जसा कवीनां संमत्या आह ।
परस्परविरोधेनान्यतरश्रुतेरप्रामाण्यं प्रसज्येतेति भावः ।
ऋतमिति श्रुती रुद्रस्य ऋतसत्यब्रह्मत्वादीन्याह ।
तदेवेति (च) श्रुतिर्विष्णोः ।
तत्र श्रुतिद्वयबलाद्द्वयोरपि ऋतादिशब्दवाच्यत्वे क्वास्ति विरोध इत्यत उक्तम्- तस्यैवेति ॥
तत्कथमित्यत उक्तमवधारयन्तीति ।
विरोधे चाद्यश्रुतेरेव बाधो युक्तः ।
तदेवेति श्रुतेः प्रबलत्वात्तच्चैतच्छ्रुत्या आपातप्रतीतिजभ्रान्तिबाधात्मकत्वादवसीयते ।
न ह्यप्राप्तप्रतिषेधो युज्यते ।
नापि श्रुत्याभासाद्विना तत्प्रापकमस्तीति ।
ननु तर्हि रुद्रस्य विष्ण्वात्मकत्वेनाविरोधो ऽस्तु ।
पुनरुक्तिपरिहारायोत्तरार्धोक्तो विरूपाक्षस्त्वपरो भविष्यति ।
एवं तर्हि विष्णोरेव ब्रह्मशब्द इति क्वास्ति सौत्रस्य हेतोर्व्यभिचारः ।
न हि पक्षे व्यभिचारः शङ्कयत इति ।
किञ्च रुद्रादीनां सर्वेषां प्रलये ऽसतां सृष्टावीश्वराञ्जन्मवतां ब्रह्मत्वं कथमुपपद्यते ।
जन्मादिमत्त्वमेव तेषां कुतो ऽवगम्यत इत्यत आह- एक इति ॥
*3,357*
एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः ।
वासुदेवो ऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः

नेन्द्रसूर्यौ नच गुहो न सोमो न विनायकः ।
इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा

न्यायसुधा:
इत्यादिवाक्यतो रुद्रादीनां प्रलये ऽभावो विष्णोरुत्पत्तिश्चावगम्यते ।
उत्पत्तिमत्त्वेनाब्रह्मत्वे विष्णोरपि तथात्वं स्यात् ।
तस्यापि रामकृष्णादिरूपस्योत्पत्तिसद्भावादित्यत आह- विष्णोरिति ॥
उत्पत्तिरुत्पत्तिवाक् ।
अवतारगा प्रादुर्भावविषया ।
न तु शरीरादिलाभलक्षणा ।
कुत एतदित्याशङ्कायामेक इत्यादिपूर्ववाक्यं सम्बद्धयते ।
इत्यादिवाक्यतो विष्णोर्महाप्रलये ऽप्यवस्थानावगमादित्यर्थः ।
स्वरूपमात्रेणावस्थाने ऽपि शरीरादिलाभलक्षणोत्पत्तिः किं न स्यादिति चेन्न ।
स्वरूपसत्त्वस्य ब्रह्मशङ्करादावपि समानत्वेन"न ब्रह्मऽ; इत्याद्यनुपपत्तिप्रसङ्गादिति ।
*3,358*
ननु यदि ब्रह्मशब्दो विष्णोरेव तदा जीवादौ व्यवहारो न स्यात् ।
तथाच ब्रह्मत्वापेक्षया नपुंसकप्रयोग इति न स्यात् ।
ब्रह्मणो ऽधिपतिरित्यपि व्याहतं स्यादित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति- मुख्यमिति ॥
मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् ...
*3,359*
न्यायसुधा:
ननु यद्यमुख्यतया ब्रह्मशब्दस्य विष्णोरन्यत्र वृत्तिरङ्गीकृता तर्ह्यन्नमयादयो ऽप्यमुख्यब्रह्मतया कुतो न व्याख्यास्यन्ते ।
न ह्यत्र मुख्यब्रह्मत्वज्ञापकं किञ्चिदस्तीत्यत आह- प्रस्ताव इति ॥
... प्रस्तावः परमित्यपि
न्यायसुधा:
अत्र हि ब्रह्मविदाप्नोति परमिति परस्यैव ब्रह्मणः प्रस्तावः प्रसङ्गो ऽस्ति ।
तेनोत्तरेषामपि ब्रह्मशब्दानां परब्रह्मविषयत्वनिश्चयान्नात्रामुख्यार्थाऽशङ्का कार्या ।
अपिशब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः ।
अङ्गीकृत्य चेदं ज्ञापकमुक्तम् ।
वस्तुतस्तु शक्तिग्रहणसामर्थ्येन प्रथमप्राप्तत्वात् बाधकाभावाच्च नामुख्यार्थकल्पना युक्तेत्याह- मुख्येति ॥
मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित्

असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत्

न्यायसुधा:
मुख्ययोगे ऽप्यमुख्यग्रहणं किं न स्यादिति चेत्(न) ।
मुख्यासम्भव एवामुख्याङ्गीकार इति व्याप्तेरित्याह- असम्भवे हीति ॥
यद्वा कथं तर्हि ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादौ ब्रह्मशब्दस्यामुख्यार्थग्रहणमित्यत आह- क्वचिदसम्भवे हीति ॥
*3,360*
ननु नान्नमयादयः परमात्मा विकारवाचिनो मयट्शब्दस्य श्रवणात् ।
परमात्मनो ऽन्नादिविकारत्वानुपपत्तेः ।
नच ब्रह्मशब्दानुपपत्तिः ।
अमुख्यार्थसम्भवात् ।
नच प्रस्तावविरोधो मुख्ये ऽर्थे बाधकाभावश्चेत्युक्तमिति वाच्यम् ।
विकाराथर्स्य मयट्प्रत्ययस्य बाधकत्वात् ।
तत एव प्रस्तावस्याप्यववादादित्याशङ्कय तत्परिहाराय सूत्रम्- ओं विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यादिति ओं ॥
॥ ओं विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ओं ॥
विकारशब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात्

तत्रानन्दमयविषयावेवाक्षेपरिहाराविति प्रतीतिनिरासाय सिद्धान्तांशं व्याचष्टे- प्राचुर्यार्थाश्चेति ॥
प्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वे ऽत्र प्रतिपादिताः

न्यायसुधा:
चशब्दो ऽवधारणे ।
अत्र श्रुतौ ।
कुत इत्यत आह- प्रतिपादिता इति ॥
अयमर्थः ।
मयट्शब्दो हि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मुख्यः ।
तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनात् ।
नच ब्रह्मशब्दो ऽन्यत्र मुख्यः ।
नच सावकाशेन निरवकाशस्य बाधो ऽस्ति ।
अतो निरवकाशब्रह्मशब्दबलात्सावकाशस्य मयटः प्राचुर्यार्थत्वोपपत्तेर्न तद्बलादन्नमयादीनामपरमात्मत्वं कल्प्यमिति ।
एतेन विकारप्रवाहमध्यपतितत्वान्नानन्दमयशब्दः प्राचुर्यार्थ इत्येतद्गर्भस्रावेणैव गतम् ।
अन्नमयादिष्वपि मयटः प्राचुर्यार्थतास्वीकारात् ।
परेणापि हि प्राणमये न विकारार्थत्वं वक्तुं युक्तम् ।
प्राणानां प्राणविकारत्वासम्भवात् ।
यथाकथञ्चिद्विकारकल्पने मुख्यार्थपरित्यागात् ।
स्यादेतत् ।
अन्नविकारत्ववदन्नप्राचुर्यमपि नेश्वरस्य सम्भवति ।
तद्धि पाथिर्वशरीराणामन्नोपजीविनां स्यादिति चेन्न ।
अत्रान्नशब्दस्य प्रसिद्धान्नार्थत्वाभावात् ।
स्वयमेव हि श्रुतिः"अद्यते ऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यतेऽ; इत्यन्नशब्दं निर्वक्ति ।
अदिधातोः कर्मणि कर्तरि च क्तप्रत्यये सति रूपमेतत् ।
नच भूतात्तृत्वं प्रसिद्धान्नस्य सम्भवति ।
तस्मादन्नशब्दो ऽयं भावप्रधानो भूताद्यत्वं भूतात्तृत्वं च वक्ति ।
*3,366*
तथापि न तत्प्राचुर्यं परमेश्वरस्य युज्यते ।
भूतात्तृत्वस्य संहर्तृत्वेन सम्भवे ऽपि भूताद्यत्वस्य कथमप्यसम्भवादित्यत आह- भोग्यत्वमिति ॥
भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः
न्यायसुधा:
अत्राद्यत्वं नाम गौण्या वृत्त्या भोग्यत्वमेव ।
भोग्यत्वं च हरेः सर्वभूतोपजीव्यतया युज्यते ।
एवं प्राणमनोविज्ञानशब्दानामपि वाय्वन्तःकरणबुद्धिलक्षणप्रसिद्धार्थतां परित्यज्य प्राण(व)बोध(न)विज्ञानार्थतामुपादाय तत्प्राचुर्यमशरीरे ऽपि परमात्मन्युपपादनीयम् ।
तत्रोदाहृतश्लोकार्थानां प्रसिद्धार्थे ऽनुपपत्तेरिति ।
मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽपि नान्नमयादित्वं परमात्मनो युज्यते ।
तत्प्रचुर इत्युक्ते तद्विरुद्धस्याप्यल्पस्य प्रसक्तेः ।
ब्राह्मणप्रचुरो ऽयं ग्राम इति यथा ।
नहि परमात्मन्यज्ञानदुःखादिलेशो ऽप्यस्ति ।
मैवम् ।
विरुद्धाथर्प्राप्तेरशाब्दत्वात् ।
तत्प्रचुरशब्दो हि तस्य तस्मिन्महत्त्वमात्रमाह ।
विरुद्धसद्भावस्तु प्रमाणान्तरगम्यः ।
अन्यथान्नप्रचुरो मखः प्रकाशप्रचुरः सवितेत्युक्ते मखे सवितरि च दुर्भिक्षान्धकारलेशप्रसङ्गात् ।
*3,367*
ननु प्राचुर्यं प्रतियोग्यपेक्षयैव भवति ।
सत्यम् ।
पदार्थान्तरगताल्पतद्धर्मापेक्षयोपपत्तेरित्याशवान्यथा विरुद्धप्रतीत्यवकाशो न भवेत्तथान्नमयादिशब्दतात्पर्यार्थानाह- महाभोक्तेति ॥
महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थो ऽन्नमये भवेत्

महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि
न्यायसुधा:
अन्नमये परमेश्वरे ऽन्नमयशब्देनोक्त इति शेषः ।
महाप्राणो महाव्यापार इति प्राणमयशब्देनोक्तार्थो भवेदिति योज्यम् ।
मनु अवबोधन इत्यस्माद्भावे ऽसुन्प्रत्यये मनो बोधः ।
अत्रापि इत्यर्थो मनोमयशब्दस्य विज्ञानमयशब्दस्य भवेदिति योज्यम् ।
अपिशब्दान्महानन्द इत्यानन्दमयशब्दार्थो भवेदिति ग्राह्यम् ।
*3,369*
नन्वन्नमयादित्वे परमात्मनो ऽनेकत्वप्रसङ्गादेकमेवेति श्रुतिविरोधः स्यात् ।
तथा विज्ञानं प्रचुरमस्मिन्नानन्दः प्रचुरो ऽस्मिन्निति विज्ञानादीनां परमेश्वरस्य च भेदप्रसङ्गेन विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् ।
तथा मनःशब्दस्यावबोधार्थत्वे मनोविज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वेन विज्ञानमयो मनोमय इति पृथगुक्तिर्नोपपद्यत इत्यत आह- विशेषेति ॥
विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि

एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः
न्यायसुधा:
अत्रैवं विवक्षाभेदेन परिहारत्रयं द्रष्टव्यम् ।
एकस्य निर्भेदस्यापि हरेर्विशेषबलेनानेकत्वसङ्खयावत्त्वाद्विभागतो ऽन्नमयाद्यनेकत्वोक्तिर्युज्यते ।
एवं ज्ञानरूपस्य ज्ञानानन्दाद्यात्मकस्यापि हरेर्विशेषशक्तयैव विभागतस्तद्वत्त्वेनोक्तिर्युज्यते एवं मनःशब्दस्यावबोधार्थत्वे ऽपि (विज्ञानं) विज्ञानमय इति मनोमय इत्यपि विभागतः पृथगुक्तिर्युज्यते ।
कथम् ।
विशेषसामान्यतया विशेषसामान्यविषयतया ।
विज्ञानशब्दो हि विशेषज्ञानमाह ।
"सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम वाची विज्ञानशब्द(स्य) सहपाठबलात्सामान्यज्ञाने पर्यवस्यति ।
विद्येते हि परमार्थतः सामान्यविशेषाकाराविति समस्ततद्विषयज्ञानमुपपन्नमेवेश्वरस्येति ।
*3,370*
तथापि नान्नमयादयः परमात्मा ।
तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् ।
अन्यो ऽन्तर आत्मा प्राणमय इत्यादिनान्नमयादीनामन्योन्यमन्यत्वावगमात् ।
परमात्मनि तु भेदाभावादित्यत आह- अभेदे ऽपीति ॥
अभेदे ऽपि विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः

न्यायसुधा:
भेदप्रतिनिधितया भेदकार्यनिर्वाहकेण विशेषेणैव ।
नतु भेदेन ।
येन विरोधः स्यादित्यर्थः ।
न चात्र यतिभङ्गः शङ्कनीयः ।
"पूर्वान्तरत्स्वरः सन्धौ क्वचिदेव परादिवत् ।
द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत्ऽ; ॥
इति वचनात् ।
*3,371*
विशेषो भेदकार्यं व्यवहारादिकं निर्वहतीति पूर्वमेवोक्तम् ।
अत्र विशेषनिष्ठमागमं चाह- भेदशब्दा इति ॥
भेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नत्वात् ।
ब्रूयुर् ... ॥ मनुव्_1,1.180अ-च् ॥
*3,372*
न्यायसुधा:
भेदनिमित्ता अन्यादिशब्दा भेदशब्दाः ।
हरौ विशेषं ब्रूयुरित्यस्यापवादमाह- हरेरिति ॥
... हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः

ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवम् ...
न्यायसुधा:
एवमन्यत्र भिन्नतामित्यस्यापि क्वचिदपवादो द्रष्टव्यः ।
न केवलं पूर्वोक्तोपपत्तिर्ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवमावेदयतीत्यपेरर्थः ।
*3,373*
यदुक्तं प्रागेकस्यापि विभागत उक्तिरिति न तत्रोपपत्तिरभिहिता ।
एतामेवोपपत्तिं प्रतिज्ञामात्रेणोक्ते तत्राप्यतिदिशति- अत इति ॥
... अत एकः स पञ्चधा ।
उक्तो ऽन्नमय इत्यादि ... ॥ मनुव्_1,1.181ब्-च् ॥
न्यायसुधा:
विशेषबलादेवेति एको ऽपीति वापिशब्दसम्बन्धः ।
इत्यादीति क्रियाविशेषणम् ।
*3,380*
किञ्चोत्तरस्मिन्ननुवाके वरुणो भृगोरेतस्मिन्ननुवाके प्रतिपादितमेव वस्तु ब्रह्मत्वेनोपदिशति ।
अतश्चान्नमयादिकं परं ब्रह्मेत्याह- भृगोरिति ॥
... भृगोश्चैतद् वदिष्यति

न्यायसुधा:
अनुवाकस्योत्तरत्वेन वदिष्यतीत्युक्तम् ।
तस्य च ब्रह्मत्वमुपरिष्यादुपपादयिष्यते ।
तथा च ब्रह्मशब्दादुत्तरानुवाकसंवादाच्चान्नमयादीनां पञ्चानामपि ब्रह्मत्वे सिद्धे मयट्प्रत्ययादीनां प्राचुर्यार्थत्व(द्वयर्थतया)व्याख्यानं युक्तमिति ।
*3,381*
नन्वत्रान्नमयादिशब्दाः श्रूयन्ते ।
उत्तरत्र (तु) मयट्प्रत्ययहीना अन्नादिशब्दा एव ।
शब्दभेदे च निमित्तभेदेनाभिधेयभेदेन चावश्यं भवितव्यम् ।
न चान्नमयादिशब्दा अन्नादिशब्दपर्याया इति युक्तम् ।
प्रत्ययार्थस्याधिकस्य विद्यमानत्वात् ।
नच भीमसेनो भीमो बलभद्रो बलः सत्यभामा सत्या पुनर्नवा नवा, काचमाची माचीत्यादिवत्स्यादिति वाच्यम् ।
वैषम्यात् ।
भीमादिशब्दा हि प्रत्येकं तद्वाचकाः ।
न चान्नशब्दमात्रमन्नमयस्य वाचकम् ।
प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वप्रसङ्गात् ।
प्राचुर्यार्थश्च मयडित्युक्तम् ।
नह्यन्नमयो यज्ञ इति वक्तव्ये ऽन्नशब्दमात्रं प्रयुज्यते ।
तस्मात्तत्रात्र च पृथग्वस्तुप्रतिपादनात्कथं तत्संवादेनात्रापि ब्रह्मप्रतिपादनमित्युच्यते ।
किं त्वत्रान्नमयादयः कोशास्तत्र तु ब्रह्मेत्यत आह- प्राप्यत्वेनेति ॥
प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेनर् तत्राप्यन्यदुच्यते
न्यायसुधा:
एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादिप्राच्यत्वेन निर्देशे मयटः स्पष्टोक्तेस्तत्रापि नान्यदुच्यते ।
*3,385f.*
प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि

उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते

न्यायसुधा:
यथा हि ज्योतिष्योमाधिकारे वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेति कालविशेषविधिपरे वाक्ये ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्योमस्याभिधायकः ।
नहि तत्र शब्दयोः पर्यायत्वम् ।
राजशब्दस्यापि राजपुरुषशब्दपर्यायत्वप्रसङ्गात् ।
ज्योतिषां स्तोमो हि ज्योतिष्योमः ।
अत एव न प्रत्येकं वाचकत्वं किं त्वधिकारबलादेकदेशोत्कीतर्ने समग्रशब्दलक्षणामङ्गीकृत्य निमित्ताभिधेयैक्यमङ्गीकरणीयम् एवमत्राप्यन्नप्राणाद्येकदेशोत्कीर्तनेनान्नमयशब्दादिलक्षणयान्नादिशब्दानामन्नमयादिशब्दानां चैक्यमङ्गीकृत्य तन्निमित्ताभिधेयैक्यमभ्युपेयते ।
प्राप्यतयोक्तिस्थाने मयट्प्रयोगसामर्थ्यात् ।
न ह्यन्यविद्ययान्यप्राप्तिर्युक्तेति भावः ।
अन्नमयेति प्रातिपदिकमात्रग्रहणम् ।
इतिशब्द आद्यर्थे प्रत्येकं चाभिसम्बद्धयते ।
तथा चातः प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तिसामर्थ्यादन्नमित्यादीनां च शब्दानामविशेषेण स्वरूपक्यैन कारणेन तैः शब्दैः प्रचुरान्नादिशब्दैः प्रचुरान्नादिनिमित्तवान्परमात्मैवोच्यते ।
न पुनरनुवाकद्वये प्रतिपाद्यभेदमङ्गीकृत्येहानुवाके ब्रह्मणो ऽन्यत्किञ्चिच्छरीरादिकोशरूपमुच्यत इति योजना ।
आद्यो हिशब्दो न ह्यन्यविद्ययान्यप्राप्तिर्युक्तेति न्यायसूचनार्थः ।
द्वितीयस्तु शब्दैक्ये निमित्ताभिधेयैक्यप्रसिद्धेर्द्येतकः ।
*3,391*
एवं सूत्रद्वयेनान्नमयादिशब्दपञ्चकस्येश्वरवाचित्वं मयटश्च सर्वत्र प्राचुर्यार्थत्वमुपपादितम् ।
इदानीमानन्दमयशब्दस्य विष्णुवाचित्वं तद्गतस्य मयटस्य प्राचुर्यार्थत्वं हेत्वन्तरेणोपपादयत् तद्धेतुव्यपदेशाच्चेति सूत्रं व्याख्याति- महानन्दत्व एवेति ॥
॥ ओं तद्धेतुव्यपदेशाच्च ओं ॥
तद्धेतुव्यपदेशाच् च

महानन्दत्व एवास्य हेतुः को ऽन्यादिति स्फुटम्

उक्तः ...
न्यायसुधा:
आनन्दामयप्रकरणे को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेव आकाश आनन्दो न स्यादित्यस्य विष्णोरेव महानन्दत्व एव (च) हेतुरुक्तः ।
तेन ज्ञायते विष्णुरेवानन्दमयशब्दार्थ इति मयट् च प्राचुर्यार्थ इति ।
यदि ह्यानन्दमयो विष्णोरन्यः स्यात् ।
मयट् च विकाराथो भवेत् ।
तदा श्रुतिरन्यस्यानन्दविकारत्वे हेतुं कमपि ब्रूयात् ।
विष्णोर्महानन्दत्वे हेतुकथनं त्वसङ्गतमेव ।
अनेन (सूत्रे) तदिति षष्ठयन्तं सप्तम्यन्तं च तन्त्रेणोपात्तमित्युक्तं भवति ।
तस्य विष्णोस्तत्र महानन्दत्व इत्युक्तत्वात् ।
नन्वत्राकाशस्यानन्दत्वाभावे ऽननं प्राणनं च कस्यापि न स्यादित्येतावदुच्यते ।
न तु विष्णोर्महानन्दत्वे कश्चिदपि हेतुरुच्यत इत्यत उक्तम्- स्फुटमिति ॥
*3,392*
तत्कथमिति चेत् ।
आकाशशब्दस्तावद्विष्णुपर इति वक्ष्यते- आकाशस्तल्लिङ्गादिति ॥
तथाच विष्णोरनानन्दत्वे जगतो निश्चेष्टत्वप्रसङ्गमाणदयन्त्या श्रुत्या जगच्चेष्यकत्वं हेतुत्वेन विवक्षितमिति विवक्षुस्तस्यानन्दत्वेन व्याप्तिं तावदुपपादयति- श्रुत्यन्तर इति ॥
... श्रुत्यन्तरे यस्मात् सुखं लब्ध्वा करोत्ययम् ।
करोति नासुखी ... ॥ मनुव्_1,1.184अ-च् ॥
न्यायसुधा:
यस्मादित्यस्योपरि सम्बन्धः ।
श्रुत्यन्तरे छन्दोगश्रुतावित्युक्तमित्युत्तरेणान्वयः ।
यदा वै सुखं लभते ऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोतीति श्रुत्यन्तरे परमेश्वरव्यापारस्यानन्दाविनाभूतत्वमुक्तमित्यर्थः ।
आनन्दशब्द(स्य)श्च पूर्णानन्द एव मुख्यवृत्तिरित्यत्रापि श्रुतिमाह- भूमेति ॥
... भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्

इत्युक्तं ...
न्यायसुधा:
यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्तीति छन्दोगश्रुतौ सुखशब्दस्य पूर्णानन्द एव मुख्यवृत्तिरित्युक्तमित्यर्थः ।
यद्यपि भूमशब्दो भाववाची ।
बहोर्लोप भू च बहोरिति वचनात् ।
तथापि भावभवित्रोरैक्याद्भूमेति पूर्ण एवोच्यते नाल्प इत्युक्तत्वात् स च सन्निधानात्सुखेनेति गम्यते ।
*3,393f.*
... यत् प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् ।
दुःखाद् रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतो ऽस्य च

सर्वशक्तेनर् दुःखं स्याद् ...
न्यायसुधा:
अत्रापि यद्यस्मादित्यस्योपति सम्बन्धः ।
प्रवृत्तिश्चतुर्विधा भवति ।
सुखोद्रेकाद्दुःखोद्रेकात्सुखरागाद्वेषाच्चेति शेषः ।
सुखोद्रेकात्प्रवृत्तेरुदाहरणमाह- नृत्तेति ॥
उन्मत्तस्येति शेषः ।
दुःखोद्रेकात्प्रवृत्तिमुदाहरति- दुःखादिति ॥
केचिदाहुः सुखदुःखतत्साधनरागद्वेषावेव प्रवर्तकाविति ।
यथोक्तं प्रवर्तनालक्षणा दोषा इति ।
तन्निरासार्थमेवशब्दः ।
सुखादेव दुःखादेवेति ।
न ह्युन्मत्तस्य क्वचिदनुसन्धानमस्ति ।
येन सुखरागात्तत्साधनमेतदित्यनुसन्धाय नृत्तादौ प्रवर्तेत ।
किं तूद्रिक्तं सुखमेव तत्प्रवृत्तौ हेतुः ।
नापि दुःखं द्विषतो ऽपि नारकिणो रोदनादिकं तत्परिहारहेतुरित्यनुसन्धानमस्ति ।
किन्तु दुःखोद्रेक एव तत्र कारणमित्यनुभवसिद्धम् ।
सुखरागात्तत्प्राप्त्यर्था भोजनादौ प्रवृत्तिर्दुःखद्वेषाच्च तन्निवृत्त्यर्था कण्टकोद्धरणादौ प्रवृत्तिः सुप्रसिद्धेति नोदाहृता ।
किमतो यद्येवं चेतनसम्बन्धिनी प्रवृत्तिश्चतुर्विधेत्यत आह- सर्वकर्तृत्वत इति ॥
सुखानवाप्तिश्चेति शेषः ।
ततश्च दुःखोद्रेकनिमित्ता तन्निवृत्त्यर्था सुखावाप्त्यर्था चेति प्रवृत्तित्रयं परमेश्वरे नोपपद्यत इति भावः ।
*3,396*
तथापि किमित्यत आह- अत इति ॥
... अतः केवललीलया ।
प्रवर्तको ...
न्यायसुधा:
अतः परिशेषादीश्वरः प्रवर्तको भवन्केवललीलयाऽनन्दोद्रेकादेव भवेदिति सिद्धः परमेश्वरप्रवृत्तेः पूर्णानन्दाविनाभावः ।
एवमुपोद्घातमुक्तवा प्रयोगमाह- अत इति ॥
यत एवं परमेश्वरप्रवृत्तेः सिद्धः पूर्णानन्दाविनाभावः ।
अतः प्रवर्तको ऽयं केवललीलया पूर्णानन्देन युक्तो भवेदिति ।
अयमत्र प्रयोगः ।
ईश्वरः सुखी भवितुमर्हति ।
प्रवृत्तिकारणत्रयरहितत्वे सति प्रवृत्तिमत्त्वादुन्मत्तवदिति ।
कार्यानुगुणत्त्वाच्च कारणस्य महाप्रवृत्त्या महानन्द एव सिद्धयतीति ।
*3,397*
... न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान्

न्यायसुधा:
एवं श्रुतेरभिप्रायसिद्धं हेतुं व्याख्याय वाचनिकं विपक्षे बाधकं विवृणोति- न चेदिति ॥
एष परमात्मा आसमन्तात्काशनादाकाशः पूर्णानन्दो न चेत्तदा कारणान्तराभावान्न किञ्चित्प्रवर्तयेत् ।
न चेदेष किञ्चित्प्रवर्तयेत्तदा कः पुमान्प्राण्यादन्याच्च ।
न को ऽपि लौकिकीं वैदिकीं वा प्रवृत्तिं कुर्यात् ।
स्वातन्त्र्याभावादिति योज्यम् ।
*3,398*
अन्नमयादीनां पञ्चानामपि युक्तयन्तरेण परब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं सूत्रम् ।
ओं मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत इति ।
॥ ओं मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ओं ॥
मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते

ब्रह्मवित् परमाप्नोतीति यत् प्रथमसूचितम् ।
तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत्

लक्षितं ...
न्यायसुधा:
तस्यार्थः ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मन्त्रवर्णप्रतिपादितमेव वस्तूत्तरेण ग्रन्थेन गीयते ।
अतश्चान्नमयादयः परं ब्रह्मेति ।
स्यादेतद्यदि मन्त्रवणो ऽपि परब्रह्मविषयः स्यात् ।
तदेव कुतः ।
मन्त्रवर्णे ब्रह्मेत्येव श्रवणात् ।
तस्य चामुख्यया वृत्त्यान्यत्रापि सम्भवात् ।
कथं च मान्त्रवर्णिकाथर्प्रपञ्चनार्थमुत्तरो ग्रन्थ इत्यतः सूत्रार्थं विवरितुमुपोद्घातमाह- ब्रह्मविदिति ॥
*3,398f.*
ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यनुवाकस्य प्रथमवाक्ये सूचितं तावत्परब्रह्मैव ।
परशब्दश्रवणात् ।
तज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वोक्तेश्च ।
तदेव च मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवदन्तवन्न भवतीति लक्षितमसाधारणधर्मोपेततया प्रतिपादितमतो मान्त्रवर्णिकं परं ब्रह्मैव ।
ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्ते हि शङ्कात्रयमुदेति ।
किं लक्षणकं तद्ब्रह्म ।
न हि लक्षणेन विना वस्तु समस्तव्यावृत्ततया शक्यते ज्ञातुम् ।
कथं च तद्वेदनं किं प्रतीयमानाकारस्यारोपितत्वमुपेत्य तदेवास्मीत्युतान्यथा ।
ब्रह्मेति पूर्णं प्रतीतम् ।
न (हि) च तादृशस्य साक्षात्कारो ऽस्माकं सम्भवतीति ।
का नाम तत्प्राप्तिर्य ज्ञानसाध्या ।
सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्तत्वादिति ।
तत्परिहाराय मन्त्रवर्णमुदाहरति श्रुतिः ।
तदेषाभ्युक्तेति ।
तदभ्येतदाशङ्कात्रयं प्रति तत्समाधानतयेति यावत् ।
एषा ऋगुक्तोच्यत इत्यर्थः ।
तत्र सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणशङ्काया उत्तरम् ।
एतच्च प्रत्येकं लक्षणम् ।
वक्ष्यमाणप्रकारेण सत्यत्वादीनामव्यभिचारित्वात् ।
अत एव समुदितं लक्षणमभ्युपेत्य विशेषणकृत्यान्वेषणे परेषां क्लेशः परास्तः ।
यो वेदेति द्वितीयशङ्कोत्तरम् ।
परिपूर्णपरिमाणमपि शक्तिवशाद्भक्तानुकम्पयाल्पपरिमाणं प्रकटयत्सर्वजीवतदुपकारिकार्यकारणप्रेरकत्वेन हृदयगुहावस्थितं ज्ञेयमिति ।
सो ऽश्नुत इति तृतीयशङ्कोत्तरम् ।
न संयोगमात्रं तत्प्राप्तिः ।
नाप्यैक्यापत्त्यादिः ।
किन्तु तद्वयक्तिस्थाने ततो ऽत्यन्तभिन्नतया सत्यकामत्वादितत्सारूप्याभिव्यक्तिरेवेति ।
*3,403*
अस्त्वेवं प्रथमवाक्यसूचितार्थस्य परब्रह्मत्वात्तदुत्थशङ्कापरिहारार्थस्य मन्त्रवर्णस्यापि तत्परत्वम् ।
तथापि किं प्रकृत इत्यतः सूत्रार्थं विवृणोति- तत्रेति ॥
... तत्र सत्यत्वं सृष्टयान्नप्राणयोरपि ।
उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम्

अनन्तत्वं तथाऽनन्दमयवाचाप्युदाहृतम्
न्यायसुधा:
तत्र लक्षणेषु सत्यत्वं सृष्टया"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतःऽ; इति सृष्टिप्रकरणेन,"स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमयःऽ; इति"तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयाद्ऽ; इति चान्नप्राणयोरन्नमयप्राणमययोः प्रकरणाभ्यामु(मप्यु)क्तम् ।
ज्ञानं तु ब्रह्मलक्षणं मनसा ।
"तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयाद्ऽ; इत्यादिना मनोमयप्रकरणेन ।
विज्ञानेनापि ।
"तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयाद्ऽ; इत्यादिना विज्ञानमयप्रकरणेनाप्युदीरितम् ।
तथाशब्दः समुच्चये ।
अनन्तत्वमपि ब्रह्मलक्षणम् ।
आनन्दमयवाचा ।
"तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयाद्ऽ; इत्यादिनाऽनन्दमयप्रकरणेन ।
अपिपदेनोत्तरवाक्यैरप्युदाहृतम् ।
अत उत्तरेषां षण्णामपि प्रकरणानां मान्त्रवर्णिकपरब्रह्मलक्षणविवृतित्वात् (परं) ब्रह्मैवान्नमयादय इति सूत्रार्थः ।
सत्यत्वं सृष्टिप्रकरणेनोक्तमित्युक्तम् ।
तत्कथमित्यत आह- सद्भावमिति ॥
सद्भावं यापयेद् यस्मात् सत्यं तत् तेन कथ्यते

इति सृष्टिरिह प्रोक्ता ...
*3,404*
न्यायसुधा:
सच्छब्दः सद्भाववाची ।
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यत इति वचनात् ।
सद्भावो जन्म ।
सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितमिति ।
तथाच सच्छब्दे जन्मवाचीति कर्मण्युपपदे यातेरन्तर्णीतण्यर्थादतो ऽनुपसर्गे क इति कप्रत्यये कृते ऽयस्मयादीनि छन्दसीत्युपपदस्य भसंज्ञायां सत्यमिति भवति ।
ततः सत्सद्भावं जन्म यापयेत्प्रापयेत्स्वव्यतिरिक्तं सर्वं यस्मात्तस्मात्तद्ब्रह्म सत्यं कथ्यत इति सकलजगज्जन्मकारणत्वं सत्यशब्दार्थं हृदि कृत्वा आत्मन आकाश इत्यादिश्रुत्येहानुवाके सृष्टिः प्रोक्तेत्यर्थः ।
अस्तु जगत्स्रष्टृत्वं सत्यशब्दार्थः ।
तथाप्यात्मन आकाश इत्यादिसृष्टिप्रकरणं तद्वयाख्यानमिति न युक्तम् ।
अवयवार्थकथनादेरभावादित्यत आह- जगदिति ॥
... जगत्सद्भावयापकम् ।
ब्रह्मेति स्थापनायैव ...
न्यायसुधा:
सत्यशब्देन यज्जगत्सद्भावयापकं ब्रह्मेत्युक्तं तस्यार्थस्य स्थापनायैव सृष्टिः प्रोक्ता नावयवार्थकथनाद्यर्था ।
एतदुक्तं भवति ।
नावयवार्थकथनादिकमेव व्याख्यानम् ।
किं तूक्तस्थापनमपि ।
प्रकृते च सत्यं ब्रह्मेति लक्षणे ऽभिहिते ऽसम्भवीदं पञ्चानां महाभूतानामेव जगज्जन्मादिकारणत्वादित्याशङ्कय महाभूतानामपि ब्रह्मैव कारणं तदन्तर्गतं तत्सत्तादिप्रदं चातो ब्रह्मैव जगज्जनकमिति तत्स्थापनमात्मन आकाश इत्यादिना क्रियत इति भवतीदं तद्वयाख्यानमिति ।
*3,407*
अन्नमयप्रकरणं सत्यशब्दार्थ इत्युक्तं तत्कथमित्यत आह- सत्त्वमिति ॥
... सत्त्वं जीवनमेव च

विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत्
न्यायसुधा:
न केवलं जन्मैव सच्छब्दार्थः किन्तु जीवनं च प्राणधारणलक्षणं सत्त्वमेव सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तमेव ।
अस्ति देवदत्त इत्युक्ते जीवतीति प्रत्ययात् ।
विशीर्णता च शैथिल्यलक्षणा ।
सत्त्वं सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् ।
कुतः ।
यद्यस्माद्विशीर्णं वस्तु सन्नमित्याहुः ।
एवशब्दः षदॢविशरणगत्यवसादनेष्विति पाठान्मुख्य एवायं प्रयोग इति सूचयति ।
तथाचास्तेः शत्रन्तस्य सदेः क्विबन्तस्य वा सदिति रूपम् ।
भावप्रधानं चैतत् ।
सत् सत्त्वं जीवनं विशरणं वा भूतानां यापयतीति सत्यमित्युक्तं भवति ।
किमतो यद्येवमित्यत आह- अत इति ॥
अतो ऽद्यतात्तृतान्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि

न्यायसुधा:
यत एवं सकलभूतानां जीवविनाशहेतुत्वं सत्यशब्दोक्तम् ।
अतः सत्यशब्दार्थ एवान्नत्वमन्नशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् ।
तत् कथम् ।
हि यस्मादुपजीव्यत्वलक्षणाद्यता विनाशकत्वलक्षणात्तृता च तदिति ।
*3,408*
प्राणमयप्रकरणं च सत्यशब्दार्थ इत्युक्तम् ।
तत्कथमित्यत आह- प्राणमिति ॥
प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशवश्च ये ।
आयुः प्राणो हि भूतानामिति यद् गतिजीवने

उक्ते सदितिधात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता ।
प्राणत्वम् ... ॥ मनुव्_1,1.193अ-च् ॥
न्यायसुधा:
देवादयः प्राणं परमात्मानमनु तत्प्रेरणया प्राणन्ति चेष्यन्ते ।
स प्राणः परमात्मा सर्वेषामायुर्जीवनहेतुश्चातो ऽसौ प्राण उच्यत इति मन्त्रेण प्राणन्ति जीवन्ति वा सर्वभूतान्यनेनेति प्राणशब्दार्थतया गतिजीवने भूतानां गतिजीवनप्रदत्तमिति यावत् उक्ते ।
यद्यस्मात् यतश्च सदिति धात्वर्थो, गतिर्जीवनं चास्ति धात्वर्थः ।
ताभ्यां च शतरि क्विपि च कृते सदिति भवति ।
तच्च भावप्रधानं विवक्षित्वा सत्सत्त्वं गतिं जीवनं वा भूतानां यापयतीति सत्यशब्दो ऽपि गतिजीवनप्रदत्वमाह ।
अतः सत्यता प्राणत्वं सत्यप्राणशब्दयोरेकार्थत्वमिति व्याख्येयम् ।
अनेनान्नमयप्राणमयप्रकरणे सत्यशब्दार्थप्रपञ्चनेन तद्वयाख्याने इत्युक्तं भवति ।
ज्ञानशब्दार्थो मनोमयप्रकरणमित्युक्तम् ।
तत्कथमित्यत आह- अवबोधार्थ इति ॥
... अवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः ॥ मनुव्_1,1.193च्-द् ॥
न्यायसुधा:
प्रकीर्तितो मनु अवबोधन इति व्याघातः ।
ततश्च तस्माद्भावे ऽसुन्प्रत्यये विहिते मन इति ज्ञानमिति चैकार्थता भवति ।
विज्ञानमयप्रकरणस्य ज्ञानशब्दार्थत्वं स्पष्टमेवेति न प्रपञ्चितम् ।
अत्र ज्ञानं ब्रह्मेति लक्षणे ऽभिहिते सकलचेतनसाधारण्यादलक्षणमेतदित्याशङ्कायां नावबोधमात्रं ज्ञानमिहविवक्षितम् ।
किन्तु सकलपदार्थसामान्यविशेषाकारविषयमित्यतो नातिव्याप्तिरित्याभ्यां प्रकरणाभ्यां लक्षणस्यातिव्याप्तिपरिहाराय प्रपञ्चनं कृतमिति ।
आनन्दमयप्रकरणेनानन्तत्वं व्याख्यातमित्यभिहितम् ।
तत्कथमित्यत आह- नाल्प इति ॥
नाल्पे सुखमिति प्रोक्तयैवानन्दमयतोक्तितः ।
अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके

*3,408*
न्यायसुधा:
नानन्दमयप्रकरणमनन्तपदनिर्वचनपरत्वादिना रूपेण तद्वयाख्यानम् ।
किं नामानन्तत्वलक्षणस्यासम्भावनाशङ्कायामानन्दमयतोक्तयानन्तत्वं सुनिर्णीतमुपपादितम् ।
परमेश्वरो ऽनन्तः पूर्णानन्दत्वादिति ।
ननु साध्यसाधनयोः क्वाप्यदर्शनेन व्याप्त्यभावात्कथमेतत् ।
मैवम् ।
नाल्पे सुखमस्तीति श्रुत्युक्तया हि यस्मादल्पके ऽन्तवति पूर्णानन्दो नास्तीति निश्चीयते ।
व्यतिरेकव्याप्तिरस्तीत्यर्थः ।
नन्वनन्तत्ववत्पूर्णानन्दो ऽप्यसिद्ध एव ।
सत्यम् ।
अत एव को ह्येवान्यादित्यादिनोपपादयति श्रुतिः ।
उक्तं चैतदानन्तमयवाचाषीति ।
सूत्रार्थमुपसंहरति- अत इति ॥
अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया ।
क्रियते परया यस्माद् ... ॥ मनुव्_1,1.195अ-च् ॥
*3,409*
न्यायसुधा:
अत इत्युक्तप्रकारेण ।
हिशब्दः प्रसिद्धौ तुशब्दो ऽवधारणे ।
परया मन्त्रवर्णादुत्तरया श्रुत्या ।
तस्माद्विष्णुरेवान्नमयादिशब्दवाच्य इति पूर्वेण सम्बन्धः ।
*3,412*
एवमानन्दमयो ऽभ्यासादित्यादिसूत्रैः स्वपक्षसाधनं विधाय परपक्षप्रतिक्षेपार्थं सूत्रम्- नेतरो ऽनुपपत्तिरिति ।
॥ ओं नेतरो ऽनुपपत्तेः ओं ॥
नेतरो ऽनुपपत्तेः

तत्र प्रतिज्ञांशं व्याख्याति- इतर इति ॥
... इतरो ऽत्र न कथ्यते

न्यायसुधा:
इतरो जीवो वा शरीरादिकोशो वा प्रकृतिर्वात्रान्नमयादिप्रकरणे न कथ्यते ।
कुतः ।
अनुपपत्तेः ।
सर्वं वै ते ऽन्नमापनुवन्ति ।
ये ऽन्नं ब्रह्मोपासते ।
सर्वमेव त आयुर्यन्ति ।
ये प्राणं ब्रह्मोपासत इत्यादिनान्नमयादिज्ञानान्मोक्षः प्रतीयते ।
अन्नमयादिशब्दानां च जीवादिवाचित्वे तदनुपपत्तेरित्यर्थः ।
कुतो ऽनुपपत्तिरित्यत आह- पुरुषमिति ॥
पुरुषं वेत्ति यो मुच्येन्नान्यः पन्था हि विद्यते ।
इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति

न्यायसुधा:
अनेन "तमेवं विद्वानमृत इह भवति ।
नान्यः पन्था अयनाय विद्यतेऽ; इति श्रुतिं सूचयति ।
नन्वत्र तमित्युच्यते न विष्णुमिति ।
मैवम् ।
सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यादौ प्रकृतपुरुषस्य तमिति परामर्शादित्यभिप्रेत्योक्तम्- पुरुषमिति ॥
यच्छब्दश्रवणात्स इति द्रष्टव्यम् ।
मुच्येन्मुच्येत ।
व्यत्ययो बहुलमिति वचनात् ।
अन्यः परमपुरुषज्ञानात् ।
पन्था मोक्षस्य ।
हिशब्दः श्रुतेः प्रसिद्धत्वद्योतकः ।
नन्वस्तु पुरुषज्ञानादेव मोक्षः पुरुषो ऽप्यन्यश्चेत्कथं नान्यज्ञानान्मोक्ष इत्यत आह- पुरुष इति ॥
पुरुषः पर आत्माजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः ।
महानानन्द उद् विष्णुर्भर्ग ओम इतीर्यते

स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित्

*3,413*
न्यायसुधा:
स्वयं मुख्यया वृत्त्या ।
एतानि नामानि ।
कुत एतेषां विष्णुनामत्वादेव हि ये विष्णुमुद्दिश्य यज्ञदानादि कुर्वते ते ओंमित्युदाहृत्यैव ।
अन्यथा तन्न स्यात् ।
न ह्यन्योद्देशेन कमर् कुर्वाणैरन्यविषयो मन्त्रो जप्यत इति ।
पुरुषशब्दस्य विष्णुवाचित्वे युक्तिमाह- सूक्तेनेति ॥
सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः ।
इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद् विमुच्यते

न्यायसुधा:
य एनं नारायणं यजन्ति ते पौरुषेण सूक्तेन यजन्ति ।
तेन ज्ञायते पुरुषशब्दो विष्णुवाचीति ।
इति पैङ्गिश्रुतिः पुरुषशब्दस्य भगवदेकवाचितामाह यतस्तेन तमेवं विद्वानित्यस्य विष्णुपत्वादिति ।
*3,414*
नन्वितरपरिग्रह इवेश्वरपरिग्रहे ऽप्यनुपपत्तिः समाना ।
तथा हि ।
ओषधीभ्यो ऽन्नात्पुरुष इत्योषधिकार्यान्नविकारं शरीरं पुरुषपदेनोक्तवा स वा एष पुरुष इति तं परामृश्यान्नरसमय इत्युच्यते ।
तस्येश्वरत्वे ऽनुपपत्तिरेव ।
तत्प्रवाहपतिताश्च प्राणमयादय इत्याशङ्कां परिहर्तुं पीठ(ठिका)मारचयति- ब्रह्मशब्दोदित इति ॥
ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च ।
तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुविर्धाम्

न्यायसुधा:
ब्रह्मविदाप्नोति परं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्विष्णौ तस्माद्वा एतस्मादात्मन इत्यात्मशब्दं (च) प्रयुज्येति योज्यम् ।
तस्मादेतस्मादित्यनुसन्धानात् ।
आकाशसृष्टिं च प्रोवाचाकाशः सम्भूत इत्यनेन ।
अत्रानुवाके ।
आत्मशब्दं प्रयुज्य सृष्टिं च प्रोवाचेत्येनेनात्मत्वमपि विधेयमिति सूचयति ।
चतुर्विधाकाशसम्बन्धित्वात्सृष्टेश्चतुर्विधत्वम् ।
न स्वतः ।
त्रैविध्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् ।
तथाच चतुर्विधाकाशसृष्टिं च प्रोवाचेत्यर्थः ।
आकाशचातुर्विध्यं कथमित्यत आह- भूतमिति ॥
*3,415*
भूतं भूताभिमानी च तद्देहो ऽन्तर्नियामकः ।
हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च

आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः
न्यायसुधा:
भूतमाशकाशशब्दोक्तमित्यादिसम्बन्धः ।
अन्तर्नियामक एषां त्रयाणाम् ।
तत्रापि न समानकक्ष्यतया चतुर्णामाकाशशब्दातर्त्वमित्याह- मुख्यत इति ॥
चशब्दस्तुशब्दार्(थः)थे ।
तत्कथमित्यत आह- आसमन्तादिति ॥
आ इत्यनुवादेन समन्तात्काशनं ह्याकाशशब्दार्थः ।
ततश्च यद्यस्माद्धरिरेव मुख्यतः समन्तात्काशते तस्मात्स एव मुख्यत आकाश इति योज्यम् ।
*3,416*
एवं मुख्यामुख्यभेदेन चतुर्विधादाकाशादाकाशाद्वायुरित्युक्तविधया चतुर्विधस्य वायोः सृष्टिं प्रोवाच ।
तत्रापि वायुशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति योज्यम् (वक्तव्यम्) ।
तत्कथमित्यत आह- बलेति ॥
बलज्ञानस्वरूपत्वाद् वायुर् ...
न्यायसुधा:
वशब्दो बलवाची ।
आयुरिति ज्ञानमुच्यते ।
अयतेर्गत्यर्थत्वात् ।
गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वात् ।
तथा वायोरग्निरिति चतुर्विधाद्वयोश्चतुर्विधस्याग्नेः सृष्टिं प्रोवाच ।
तत्रापि मुख्यतो हरिरेवाग्निशब्देनोच्यत इति स्थिते तत्कथमित्यत आह- अग्निरिति ॥
*3,417*
... अग्निरगं नयन्

न्यायसुधा:
न गच्छति स्वतो न प्रवर्तत इत्यगं विश्वम् ।
अगशब्दे कमर्ण्युपपदे नयतेः क्विप् ।
तत्सन्नियोगेनोपपदलोपो धातोश्च ह्रस्वता निर्वचनत्वात् ।
ततो ऽग्नेराप इति चतुर्विधादग्नेश्चतुर्विधानामेवापां सृष्टिं प्रोवाच ।
तत्राप्याप इति मुख्यतो हरिरेवोक्त इति वाच्यम् ।
कथं तदित्यत आह- आप इति ॥
आप आपालनाच्चैव ...
न्यायसुधा:
आङ्पूर्वस्य पाते रूपमेतत् ।
उपसर्गह्रस्वता धातुलोपश्च निर्वचनत्वात् ।
चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः ।
तेन स्त्रीरूपत्वात्स्त्रीलिङ्गं बहुरूपत्वाद्बहुवचनं चेत्युक्तं भवति ।
एवशब्दो हरिरेवेति सम्बद्धयते ।
एवमद्भयः पृथिवीति चतुर्विधाभ्यो ऽद्भयश्चतुविर्धायाः पृथिव्याः सृष्टिं प्रोवाच ।
तत्रापि हरिरेव मुख्यतः पृथिवीशब्दवाच्य इति सिद्धे तदुपपादयति- पृथिवीति ॥
... पृथिवी प्रथितो यतः
न्यायसुधा:
प्रथितो यतस्ततः पृथिवीति योजना ।
पृथु विस्तारे ।
*3,420*
तथाच चतुर्विधायाः पृथिव्याः पृथिव्याः पृथिव्या ओषधय इति चतुर्विधौषधिसृष्टिं प्रोवाच ।
भूतानां समाप्तत्वात्तस्थाने भौतिकग्रहणम(मि)तःपरं कार्यम् ।
तत्राप्योषधिशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति स्थिते कुत इत्यत आह- उष्यानामिति ॥
उष्यानामाश्रयत्वेन स एवोषधिनामकः

न्यायसुधा:
दग्धानाम् ।
उष्या ओषाः कर्मणि घञ् ।
ओषा धीयन्ते ऽस्मिन्नित्योषधिरित्यर्थः ।
कर्मण्यधिकरणे चेति किप्रत्ययः ।
कथमोषध्यन्तर्गतस्योष्याश्रयत्वमित्यत आह- ओषधीषु स्थित इति ॥
ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत्
*3,421*
न्यायसुधा:
क्षुधितैर्जाठराग्निनोष्ठैः ।
ओषधीभ्यो ऽन्नमिति चतुर्विधोषधीभ्यश्चतुर्विधस्यान्नस्य सृष्टिं प्रोवाच ।
तत्राप्यन्नशब्दो विष्णावेव मुख्यः ।
अद्यते ऽत्ति च व्याख्यानस्य तस्मिन्नेव सम्भवादिति प्रागेव सिद्धत्वान्नोक्तम् ।
ततो ऽन्नात्पुरुष इति चतुर्विधान्नाच्छरीरतदभिमानितदन्तर्यामिरूपस्य त्रिविधस्य पुरुषस्य सृष्टिं प्रोवाच ।
तत्रापि पुरुषशब्देन मुख्यतो हरिरेवोक्त इति स्थिते तत्कथमित्यत आह- पुरीति ॥
पुरि शेते यतः सो ऽथ पुरुषश्चेति गीयते

न्यायसुधा:
अथ तस्मात् ।
पुरि शरीरे ।
अत्रोपपदस्य सप्तम्या अलुक् ।
तस्य चेकारस्योकारः ।
धातुशकारस्य षकारो निर्वचनत्वात् ।
अधिकरणे शेतेर्डः ।
एवमात्मादिशब्दान्व्याख्याय तेषां सृष्टिं विवृणोति- क्रियेति ॥
क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ।
आकाशादिषु नान्यास्ति ह्यभिमानो ऽभिमानिनः

अभिमानिशरीरस्य साक्षाद् भूतस्य चोद्भवः
न्यायसुधा:
साक्षाज्जन्मैव किं न स्यादित्यत आह- नान्येति ॥
हिशब्दो नित्यो नित्यानामित्यादिश्रुतिप्रसिद्धिसूचकः ।
अभिमानो ममेदमिति बुद्धिः ।
जनिरिति सम्बन्धः ।
भूतस्येत्युपलक्षणम् ओषध्यादिभौतिकस्य चेत्यपि ग्राह्यम् ।
साक्षादुद्भव एव जनिरित्यन्वयः ।
*3,423*
यद्येवमात्माकाशवाय्वग्न्यप्पृथिव्योषध्यन्नपुरुषपदैर्मुख्यतो हरिरेवोक्तः अन्यदमुख्यतस्ततः किं प्रकृत इत्यत आह-
एवमिति ॥
*3,424*
एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु

परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये ।
त्यक्तवा भूतादिकं सर्वं स वा एष इति श्रुतिः

न्यायसुधा:
अत्र देहशब्दात्प्रागात्मशब्दो ऽध्याहार्यः ।
स वा एष पुरुष इति श्रुतिः प्रकृतमपि भूतादिकं सर्वं त्यक्तवाऽत्मादिदेहपर्यन्तमागतं तैः शब्दैः प्रकृतं हरिमेव परामृशति ।
तस्यैव सृष्टिकर्तुः शरीरे ऽन्नमयादिपञ्चरूपत्वज्ञापनायेति ।
इदमुक्तं भवति ।
नान्नमयादीनां परब्रह्मत्वपरिग्रहे स वा एष पुरुष इति परामर्शविरोधः ।
आत्मपदोदितस्य परामर्शो ऽयमिति स्वीकारात् ।
नच नासौ परब्रह्म ।
तस्मात्परप्राप्तिकामेन ज्ञातव्यतयोक्तादेतस्मात्पुनः सत्यज्ञानानन्तत्वेन लक्षितादात्मन इति प्रकृतानुसन्धानात् ।
नच सन्निहितपरामर्शपरित्यागेन दूरप्रकृतपरामर्शाङ्गीकारो ऽनुचित इति वाच्यम् ।
आत्मादिपुरुषान्तसर्वशब्दैरपि तस्यैव प्रकृतत्वाङ्गीकारात् ।
न चेश्वरस्योत्पत्तिरनुत्पन्ना ।
प्रादुर्भावापेक्षया व्याख्यानात् ।
न चैतदप्रामाणिकं व्याख्यानम् ।
कारणत्वेनेत्युपपादयिष्यमाणत्वात् ।
नचैवं भूतादिसृष्टेरप्रामाणिकत्वापत्तिः ।
आकाशादिशब्दानां भूतादिपरत्वस्यापि स्वीकारात् ।
अनेकाथर्तायाश्चोपपादयिष्यमाणत्वात् ।
नचैवं तेषामपि प्रादुर्भावमात्रापत्तिः ।
सामान्यतः श्रुतस्य सम्भवशब्दस्य यथायोग्यं व्याख्यानोपपत्तेः ।
नचैवमप्यन्नरसमयस्य प्रकृतसर्वात्मकत्वापत्तिः ।
प्रकृतानामपि भूतादीनां परित्यागेन हरेरेव परामर्शाङ्गीकारात् ।
नचैतदन्याय्यम् ।
आकाशादिशब्दानां हरावेव मुख्यत्वेन तस्यैवोत्कटतया बुद्धिसन्निधानात् ।
नचेश्वरपरामर्शो व्यर्थः ।
तस्यैवान्नमयादिपञ्चरूपताज्ञापनाय प्रकरणान्तरारम्भार्थत्वात् ।
तस्य च लक्षणविवरणार्थत्वेनोपयोगस्योक्तत्वात् ।
तथाचान्नमयस्य ब्रह्मत्वे ऽनुपपत्त्यभावान्न तत्प्रवाहपतितानां प्राणमयादीनामब्रह्मत्वं कल्पनीयमिति ।
*3,426*
ननु किमनेन बहुधा संविधानेन ।
शरीरमात्रपरामर्शो ऽयं किं न स्यात् ।
मैवम् ।
तथा सत्येष पुरुष इत्येतावता पूर्णत्वेन स इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः ।
भवत्पक्षे ऽपि तत् समानमिति चेन्नेत्यभिप्रेत्याह- स इति ॥
स इत्यात्मपदोद्दिष्य एष जीवशरीरगः
न्यायसुधा:
एष इति जीवशरीरगः परामृश्यते ।
शरीरग इत्येवोक्ते परमेश्वरस्य शरीरित्वं प्रतीयेत ।
अतो जीवेत्युक्तम् ।
किञ्च शरीरपरामर्शे स वा एष पुरुषो ऽन्नमय इत्येव वक्तव्यम् ।
रसशब्दस्तु व्यर्थः ।
प्रयोजनानुपलब्धेः ।
अन्नात्पुरुष इत्येव प्रकृतत्वाच्च ।
नचास्मत्पक्षे ऽपि रसशब्दस्य वैयर्थ्यम् ।
अन्नमय इत्येवोक्ते प्राकृतान्नमयत्वं (इत्येव) प्रतीयेत ।
तन्निवृत्त्यर्थत्वेन सार्थक्यादित्याशयवानाह- सारेति ॥
सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः

इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम्
न्यायसुधा:
रसशब्दो हि सारवाची ।
रससारो वरश्चेति शब्दाः पर्यायवाचका इति वचनात् ।
ततश्चान्नरसो ऽन्नसारः ।
अन्नशब्दार्थेषु मुख्यार्थो ऽत्तृत्वादि(लक्षण)स्तत्प्रचुर इत्युक्तं भवति ।
तस्य तात्पर्यार्थः सारान्नमय इति ।
इति ज्ञापयितुमिति शेषः ।
विशिनष्टि श्रुतिः ।
अपि च ।
शरीरपरामर्शो ऽयं चेत्तस्येदमेव शिरः अयं दक्षिणः पक्षः अयमुत्तरः पक्षः अयमात्मा इदं पुच्छं प्रतिष्ठेति सर्वं व्यर्थमेव स्यात् ।
शरीरशिरःप्रभृतेः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनोपदेशानपेक्षणात् ।
*3,427*
नन्वीश्वरे ऽप्यनुपपत्तिरेव ।
तस्य शिरःप्रभृत्यवयवाभावात् ।
न ।
प्रकाशवच्चेति वक्ष्यमाणत्वात् ।
तथाप्यनुपपत्तिः ।
ईश्वरशिरःप्रभृतीनामप्रत्यक्षत्वेनेदमिति निर्देशायोगादिति चेन्न ।
लक्षणयोपपत्तेरित्याशयवानाह- इदमिति ॥
इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद् विभोः

शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः
*3,427f.*
न्यायसुधा:
इदमिति निर्देशो ऽप्रत्यक्षे ऽपि परमेश्वरशिरःप्रभृतौ लक्षणया भवेदेव ।
विभोः शिरआदेर्जीवशिरआदौ प्रत्यक्षे व्यवस्थितेरिति लक्षणाबीजसम्बन्धं दर्शयति ।
ननु मुख्यप्रयोगं परित्यज्य लाक्षणिकं प्रयुञ्जानस्य प्रयोजनं वाच्यम् ।
दृष्टं हि गङ्गायां घोष इत्यादौ पावितृयादिज्ञानमिति चेन्न ।
प्रकृते रूढलक्षणत्वादिति भावेनोक्तम्- वस्त्रप्रावृत्तवदिति ॥
सप्तम्यर्थे वतिः ।
यथाप्रत्यक्षे ऽपि जानुनि प्रत्यक्षवस्त्रप्रावृते प्रत्यक्षवस्त्रसन्निधानादिदमिति निर्देशस्तथा प्रकृते ऽपीत्यर्थः ।
ननु मुख्ये बाधकाभावात्कुतो लक्षणाश्रयणमिति चेन्न ।
शरीरपरिग्रहे वैयर्थ्यस्य स्फुटत्वात् ।
*3,428*
किञ्च सर्वमेव त आयुर्यन्तीति प्राण(अन्न)मयज्ञानान्मोक्षः श्रूयते ।
कदापि मरणाभावो हि सर्वमायुः ।
नचासौ विना मोक्षाद्युज्यते ।
नच शरीरपरिग्रहे तद्युज्यते ।
तमेवंविद्वानि(त्यादि)श्रुतिविरोधादित्याह- तमिति ॥
तं विदित्वास्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन

*3,428f.*
न्यायसुधा:
तं परमात्मानं विदित्वा साक्षात्पश्यत इति शेषः ।
तेन समानकर्तृता ।
ब्रह्मशब्दादयो ऽप्यत्र बाधकतया वक्तव्याः ।
ननु च विकारशब्दादिति सूत्रकारेणान्नमयादीनां ब्रह्मत्वाङ्गीकृतावेकामनुपपत्तिं परिहरता लक्षणया सर्वानुपपत्तिपरिहारो ऽपि सूचितः ।
अत एव भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमित्यादिना भाष्यकृता तत्रैवानुपपत्तिपरिहारः कृतः ।
ब्रह्मशब्दोदित इत्यादिकमपि तत्रैव कर्तुमुचितम् ।
व्यवधाने कारणाभावात् ।
अन्यथोत्सूत्रितत्वप्रसङ्गादिति ।
मैवम् ।
तत्सूत्रसूचितस्याप्यर्थस्य व्यवधाने प्रयोजनसद्भावात् ।
अन्नमयादीनां पञ्चानामप्यब्रह्मत्वोपपादकोपपत्त्याऽभासास्तत्र निराकृताः ।
अन्नमयमात्रविषयानुपपत्तिपरिहारस्त्वत्रेत्यनेन ज्ञाप्यते ।
किञ्च नेतरो ऽनुपपत्तेरिति सूत्रं केचिन्न तावदन्नमयः परमात्मा परामर्शाद्यनुपपत्तेरिति व्याकुर्वते ।
तदपि निराकर्तुमत्रेदमुदितमिति ।
*3,431*
अत्राह ।
जीव एवान्नमयादिशब्दार्थः ।
स ह्यन्नविकारशरीरावच्छिन्नत्वाद्भवत्यन्नमयः ।
प्राणमनोबुद्धयानन्दोपाध्यवच्छिन्नश्च भवति प्राणादिविकारो घटाकाशमिव घटविकारः ।
तेन प्राणमयत्वाद्युपपत्तिः ।
तथाच स वा एष पुरुष इति परामर्शस्तदुपाधिविषयतया हि श्लिष्यतरो भवति ।
रसशब्दश्चान्नस्थस्थविष्ठभागव्यावृत्त्यर्थो भविष्यति ।
इदमिति निर्देशश्च मुख्यार्थःसम्पद्यते प्राणमयादिषु सर्वत्र शिरःप्रभृत्यवयवानां वक्तव्यत्वेन तत्प्राये सिद्धस्यापि कथनोपपत्तेः ।
शरीरित्वमवयवित्वं प्रियादियोगो ब्रह्मपुच्छत्वं चेत्येतत्सर्वं समञ्जसं भवति ।
नच वक्तव्यं शरीरादिकोशा एव कुतस्तर्हि नाङ्गीक्रियन्ते ।
तथा चान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुद्धयन्तामिति श्रुत्यन्तरानुगुण्यं च स्यादिति ।
कोशेषु ब्रह्मशब्दाद्यनुपपत्तेः ।
अन्यत्वमन्तरत्वं शरीरत्वं चोपाध्यपेक्षया जीवे ऽप्युपपद्यन्ते ।
*3,434*
ननु जीवपक्षे ऽप्यनुपपत्तिरस्ति ।
ब्रह्मशब्दो हि निराधारो न परमात्मना विनोपपद्यते ।
"अद्यते ऽत्ति चेतिऽ; सर्वाद्यत्वं सर्वात्तृत्वं"प्राणं देवाःऽ; इति सर्वदेवादिचेष्यकत्व यतो वाचःऽ; इति वाङ्मनसागोचरत्वं"विज्ञानं देवाःऽ; इति सर्वदेवोपास्यत्वं ज्येष्ठत्वं"सो ऽकामयतऽ; इति सङ्कल्पपूर्वकं सर्वस्रष्टृत्वं सर्वान्तरत्वमित्यादीनि नाल्पतरज्ञानशक्तयादिसम्पन्ने जीवे सम्भवन्ति ।
तद्धेतुव्यपदेशश्चासङ्गतः स्यात् ।
मान्त्रवर्णिकव्याख्यानता च बाध्येत ।
नच जीवज्ञानान्मोक्षो युज्यत इति ।
मैवम् ।
उपनिषदर्थानबोधात् ।
अत्र हि जीवब्रह्मणोरेकत्वं विवक्षितम् ।
तत्र यानि वाक्यानि शुद्धविरोधीनि तान्युपहितसंसारिस्वरूपापेक्षाणि ।
ब्रह्मशब्दादीनि तु तत्स्वभावसिद्धपरमात्मस्वरूपापेक्षाणि ।
ऐक्यविवक्षा चात्र वाक्यशाबल्यान्यथानुपपत्त्यैव गम्यते ।
नचैवं विनिगमनायां कारणाभावात्परमात्मैवान्नमयादि(शब्द)वाच्योमहाकाशधर्म एवावच्छिन्नकाशे व्यवह्रियते ।
"यावान्वायमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हृदय आकाशःऽ; इति ।
नतु परिच्छिन्नधर्मो वितस्तिमात्रत्वं महाकाशे ।
नच ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यनुपपन्नम् ।
अस्य जीवस्य ब्रह्म पुच्छमायतनमधिष्ठानं निजं स्वरूपमित्यर्थोपपत्तेः ।
तस्मात्"नेतरःऽ; इत्यनुपपन्नमित्याशङ्कां परिहर्तुं भेदव्यपदेशाच्चेति सूत्रम् ।
*3,436*
॥ ओं भेदव्यपदेशाच्च ओं ॥
भेदव्यपदेशाच् च

आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः ।
नास्याभेदो ऽस्ति जीवेन ... ॥ मनुव्_1,1.211अ-च् ॥
न्यायसुधा:
तत्र चशब्दः प्रतिज्ञासमुच्चयार्थ इति भावेन सूत्रं व्याचष्टे- आदित्य इति ॥
स्यादेतदेवं कथञ्चित् ।
यद्यस्यामुपनिषदि जीवपरमात्मनोरभेदो विवक्षितः स्यात् ।
न चैवम् ।
"स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकःऽ; इति पुरुषादित्यशब्दोपलक्षितापकृष्टोत्कृष्टसकलजीवानां नियम्यतयाधिकरणत्वेन परमात्मनश्च नियामकतयाधिष्ठातृत्वेन भेदस्यैवात्रोपदेशात् ।
तथा"रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवतिऽ; इति लब्धृलब्धव्यतया"यदा ह्येवैषःऽ; इत्युपासकोपास्यतया"उपसङ्क्रामतिऽ; इति प्राप्तृप्राप्यतया"भीषास्मात्ऽ; इति नियम्यनियामकतया च भेदोपदेशा द्रष्टव्याः ।
यदुक्तं वाक्यशाबल्या(न्यथा)नुपपत्तिरत्र प्रमाणमिति ।
तदयुक्तम् ।
केवलं ब्रह्मपरतयैव वाक्यानां समञ्जसीकृतत्वात् ।
ततो न जीवो ऽन्नमयादिशब्दवाच्य इति ।
*3,438*
ननु कथमुच्यते नास्य परमात्मनो ऽभेदो ऽस्ति जीवेनेति ।
अनुमानतस्तदभेदस्य प्रमितत्वात् ।
तथा चोक्तविधयान्नमयत्वादिकं जीवस्य किं न स्यात् ।
न चोक्तभेदोपदेशविरोधः ।
अनुमानविरोधेन तस्यैवान्यपरत्वोपपत्तेरित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रं कामाच्च नानुमानापेक्षेति ।
तद्वयाचष्टे- नानुमेति ॥
... नानुमा कामचारिणी

विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि यत् ।
शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्ष्यते

प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वाद् ...

न्यायसुधा:
॥ ओं कामाच्च नानुमानापेक्षा ओं ॥
कामाच् च नानुमानापेक्षा

सम्प्रतिपन्नस्वशरीरेषु सिद्धसाधनतापरिहाराय विमतानीत्युक्तम् ।
यद्यस्माच्छरीराणि ।
शरीरत्वादित्यर्थः ।
मच्छरीर(आदि)वदिति दृष्टान्तः ।
आदिग्रहणाद्विप्रतिपन्नानीन्द्रियाणि ममैव करणानि इन्द्रियत्वात्सम्प्रतिपन्नवदित्यादीनामुपादानम् ।
नन्वेतान्यनुमानानि प्रतिक्षेत्रं क्षेत्रज्ञानामभेदं साधयन्ति ।
नतु जीवानां परमात्माभेदम् ।
तेन विमता आत्मानः परमात्मनः (तत्त्वतो) न भिद्यन्ते आत्मत्वात्परमात्मवदित्याद्यनुमानमत्र शङ्कनीयम् ।
न त्विदमिति ।
मैवम् ।
नहि जीवानामुपहितस्वरूपाणामेव साक्षादभेदः सम्भवति ।
प्रत्यक्षादिविरोधात् ।
ततश्च निरुपाधिकेन रूपेणाभेदे ऽनुमानं पर्यवस्यति ।
तथाच कथं न प्रकृतसङ्गतिरिति ।
तत्त्वज्ञाने तत्त्वज्ञानाथर्म् ।
नापेक्ष्यते ।
तत्त्वज्ञानकारणं न भवतीत्यर्थः ।
कुतः ।
प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात् ।
हिशब्दो दृष्टान्तसूचकः ।
तदयं प्रयोगः ।
विमतानि शरीराणीत्यादिकानुमानुमानत्वेन पराभिमता ।
यथार्थज्ञानकारणं न भवति ।
प्रमाणविरुद्धत्वाद्दहनानुष्णतासाधनानुमानवदिति ।
प्रत्यक्षादिविरुद्धापि सदनुमा किं न स्यादित्यत उक्तम्- कामचारिणीति ॥
तद्विवृणोति- अक्षेति ॥
... अक्षागमभयोज्खिता ।
अनुमा कामवृत्ता हि ...
न्यायसुधा:
अक्षं प्रत्यक्षम् ।
अनुमानमप्यत्रोपसङ्खयेयम् ।
अक्षागमभयोज्खितेति ॥
तद्विरोधभयोज्खितेत्यर्थः ।
कामवृत्ता पुरुषेच्छानुसारिप्रवृत्तिमती ।
नन्वनेन किं विपक्षे बाधकमुक्तमित्यत आह- कुत्रेति ॥
*3,439*
... कुत्र नावसरं व्रजेत्

न्यायसुधा:
किमाक्षेपे ।
सर्वत्राप्यवसरं व्रजेदित्यर्थः ।
*3,440*
तत्कथमित्यत आह- जड इति ॥
जड आत्मैव वस्तुत्वात् प्रमेयत्वाज्जडं चितिः ।
घन आकाश इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना

*3,440f.*
न्यायसुधा:
आत्मा जडो ज्ञानानाश्रयो वस्तुत्वाद्घटवत् ।
आकाशो घनो निबिडावयवः ।
प्रमेयत्वात्पाषाणवदिति साक्षिप्रत्यक्षविरुद्धम् ।
जडं घटादिकम् ।
चितिश्चेतनम् ।
प्रमेयत्वादात्मवदित्यनुमानविरुद्धम् ।
चैतन्यकार्यस्य सर्वथाप्यनुपलम्भात् ।
आद्यपदेन ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रवद्रव्यत्वात् ।
क्षीरवदित्यागमविरुद्धस्य ग्रहणम् ।
केनेत्याक्षेपे ।
यदि प्रत्यक्षादिविरोधिनो ऽप्यनुमात्वं स्यादिति शेषः ।
प्रत्यक्षादिविरुद्धमपि यद्यैक्यानुमानं प्रमाणं स्यात्तदोदाहृतमपि किं न स्यादविशेषादित्युक्तं भवति ।
नन्वत्र कथं प्रयोक्तव्यम् ।
यथान्यासमवेत्येवकारेणाह ।
तर्हि प्रतिज्ञापदव्याघातः स्यादिति चेत् ।
अस्तु ।
नहि प्रत्यक्षादिविरोधादयं गरीयान् ।
समश्च परानुमाने ।
तत्परिहारो ऽप्यत्र तुल्यः ।
नन्वाकाशो घन इति साधने कालादौ व्यभिचारः ।
न ।
पक्षतुल्यत्वात् ।
यदत्र वक्तव्यं तदुपरिष्याद्वक्ष्यत इति ।
*3,443*
नन्वथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्रैव जीवेशभेदः समर्थितः ।
तथा जन्मादिसूत्रेणापि ।
अतो जीवैक्यमित्युक्तत्वात् ।
अत्रापि पुनस्तत्साधने पुनरुक्तता स्यादित्य आह- न जीवेति ॥
न जीवभेदसूत्राणां शङ्कयात्र पुनरुक्तता ।
वाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता ॥ मनुव्_1,1.215अ-द् ॥
न्यायसुधा:
अत्र शास्त्रे तत्र तत्र प्रकरणे ह्यैक्यविवक्षायां चोदितायां तत्तद्गतभेदवाक्यद्योतनेन सूत्रेषु भेदसमर्थनं क्रियते ।
अतस्तात्पर्यभेदान्न पुनरुक्तता शङ्कया ।
तथा हि ।
जिज्ञासावाक्येष्वभेदशङ्कायां तद्गतब्रह्मशब्देनैव भेदसमर्थनम् ।
जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणो जीवत्वे शङ्किते तत्पूर्ववाक्योक्तलक्षणेन भेदसाधनमित्यादि स्वयमूह्यम् ।
एवमेव"भेदव्यपदेशाच्चान्यःऽ; इत्यादावपि पुनरुक्तदोषः परिहरणीयः ।
नन्वेवं सत्यभेदः स्वरूपेण कुत्रापि न निराकृतः स्यादित्यत आह- पृथगिति ॥
पूर्णता प्रधानता ।
भेदसाधनस्य स्वातन्त्र्येण विचारितत्वात् ।
यद्यपि प्रकरणविशेषविषयतयाभेदे निराकृते ऽपि स्वरूपनिराकरणमर्थात्सिद्धयति ।
तथापि वस्तुस्थितिकथनमेतदित्यदोषः ।
अथवा पुनरुक्तिपरिहारस्यैवंजातत्वात्"अत यव चोपमाऽ; इत्यादिसूत्राण्यापातप्रतीतभाष्यदिशा भेदपराणीव प्रतिभान्ति ।
तन्निरासार्थमिदमुक्तम् ।
"पृथगुपदेशात्ऽ; इत्यत्रैव भेदसमर्थनस्य पूर्णता पर्यवसानमिति ।
यद्यप्येतत्करिष्यमाणव्याख्यानादेव ज्ञास्यते ।
तथापि स्पष्टार्थमुक्तमित्यदोषः ।
*3,445*
शरीरादिकोशा एवान्नमयादिशब्दवाच्या इति पक्षो ऽपि नेतरो ऽनुपपत्तेरिति साधारणदोषेण दूषित एव ।
विशेषदोषेण दूषयितुं सूत्रम्- अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीति ।
॥ ओं अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ओं ॥
अस्मिन्न् अस्य च तद्योगं शास्ति

योगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति ।
स्थानद्वये ऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम् ॥ मनुव्_1,1.215ए-ह् ॥
न्यायसुधा:
यद्यस्मादस्य स य एवंविदित्युक्तस्य ब्रह्मविदः फलत्वेनान्नमयादिभिर्योगं तत्प्राप्तिं स्थानद्वये ऽप्यनुवाकद्वये ऽपि ।
शंसति कथयति श्रुतिः ।
एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामतीत्यादि ।
एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादि च ।
अत एते ऽन्नमयादयः कोशा इत्येतद्वयाख्यानमतिसाहसं पूर्वोत्तरापरामर्शमूलम् ।
नहि शरीरादिकोशप्राप्तिर्ब्रह्मविद्याफलमिति सम्भवति ।
तरति शोकमात्मविदित्यादिविरोधात् ।
शरीरादेश्च शोकरूपत्वात् ।
स्यादेतद्यद्यत्रान्नमयादिप्राप्तिरुच्येत ।
न चैतदस्ति ।
उपसङ्क्रमशब्दस्यातिक्रमार्थत्वादित्यत आह- उपसङ्क्रमणं चेति ॥
*3,446*
उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति ।
अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत्

न्यायसुधा:
द्वितीयोद्देशितं प्रति ।
द्वितीयया कर्मत्वेनोक्तमन्नमयादिकं प्रति यदुपसङ्क्रमणमुच्यते तदतिक्रमं वदन्तम् ।
उपसङ्क्रमणपदवाचिपदमतिक्रमार्थं व्याकुर्वन्तमिति यावत् ।
उपशब्दो निवारयेत् ।
तस्योपशब्दविरोधः स्यात् ।
उपपूर्वस्य क्रमेः प्राप्त्यर्थत्वात् ।
दोषान्तरमाह- अश्रुतस्येति ॥
अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः
न्यायसुधा:
पुनरिति दोषान्तरसमुच्चयार्थः ।
श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम्

न्यायसुधा:
वाक्यद्वयतात्पर्यमाह- श्रुतेति ॥
एवं व्याकुर्वाणेन हि श्रुतमुपशब्दं त्यक्तवा तत्स्थाने ऽश्रुतो ऽतिशब्दो ऽध्याहार्यः ।
तथाच श्रुतपरित्यागो ऽश्रुतकल्पनं च स्यात् ।
तदुभयं च लज्जाहेतुरिति ।
न वयं श्रुतपरित्यागेनाश्रुताध्याहारं कुर्मो येनायं दोषः स्यात् ।
किं नामाव्ययानामनेकार्थत्वादुपशब्दो ऽतिशब्दार्थो व्याख्यायत इति चेन्न ।
नियामकेन विना प्रसिद्धार्थत्यागाप्रसिद्धार्थस्वीकारानुपपत्तेः ।
*3,447*
न ह्यव्ययान्यनेकार्थानीत्येतावतान्तःशब्दस्य बहिरित्यर्थो गृह्यते ।
किन्तु प्रयोगादिकमनुसृत्यैवेति स्थिते ऽभ्युपगम्यापि दोषमाह- मृतावेवेति ॥
मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च
न्यायसुधा:
हि यस्मादन्नमयस्य कोशस्य चशब्दात्प्राणमयस्य च परित्यागो मृतावेव कृतो भवति ।
मृतेः शरीरत्यागरूपत्वात् ।
तस्मादस्माल्लोकात्प्रेत्येति मरणोक्तयैवान्नमयाद्यतिक्रमस्योक्तत्वातपुनरेतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामतीति तदतिक्रमोक्तौ पुनरुक्तिः प्रसज्येतेति ।
किञ्च ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रमानुगुण्यं च प्राप्तिपरत्वे स्यात् ।
अतो नान्नमयादयः कोशाः किन्तु विष्णुरेव ।
शुद्धिप्रार्थनलिङ्गाद्वाक्यान्तरोक्तानां कोशत्वे ऽपि न कश्चिद्विरोधः ।
अपि च ते ऽन्नमयादयः ।
एते त्वन्नरसमय इत्युपक्रमाद्रसो वै स इति वाक्यशेषाच्चान्नरसमयादय इति शब्दान्तरन्यायेनाप्यन्ये भविष्यन्तीति सर्वमनवद्यम् ।
*3,449*
एवमन्नमयादीनां पञ्चानामपि परब्रह्मत्वप्रतिपादनपरतया सूत्राणि व्याख्याय परेषागमव्याख्यां प्रत्याख्यातुमुत्तरो ऽयं ग्रन्थसन्दर्भ आरभ्यते ।
तत्र मायावादिनो ऽन्नमयादयः पञ्चापि कोशा इति मन्यमाना ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेत्युक्तस्य ब्रह्मणः स्वप्राधान्येन ज्ञेयत्वप्रतिपादकान्येतानि सूत्राणीति व्याचक्षते ।
तथा हि ।
अन्नमयादयश्चत्वारस्तावदन्नादिविकाराः कोशा एव ।
तथाच विकारार्थे मयट्प्रवाहे सत्यानन्दमय एवाकस्मादर्धचरतीयन्यायेन कथमेव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयते ।
मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेत् ।
अन्नमयादीनामपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः ।
अन्नमयादीनामन्तरस्यान्यस्य श्रवणादब्रह्मत्वमानन्दमयस्य तु तदभावाद्ब्रह्मत्वमिति चेन्न ।
तत्रापि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतस्य ब्रह्मणो ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यानन्दमयाश्रयतयोक्तत्वात् ।
तद्विजिज्ञापयिषयैवान्नमयादयः पञ्चापि कोशाः कल्प्यन्ते ।
नन्वन्नमयादीनाभिवानन्दमयस्य पुच्छत्वेनोक्तं ब्रह्म कथं स्वप्रधानं स्यात् ।
न ।
स्वप्रधानतया प्रकृतत्वात् ।
नचानन्दमयावयत्वेनापि ब्रह्मणि ज्ञायमाने प्रकृतत्वं न हीयते आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति वाच्यम् ।
तथा सति तदेवावयव्यवयवश्चेत्यसामञ्जस्याप्रसङ्गात् ।
अन्यतरपरिग्रहे च पुच्छस्यैव ब्रह्मत्वं युक्तम् ।
ब्रह्मशब्दश्रवणात् ।
न त्वानन्दमयस्य तत्र ब्रह्मशब्दाश्रवणात् ।
असन्नेवेति श्लोकस्य ब्रह्मपुच्छमित्युक्तब्रह्मविषयत्वात् ।
न ह्यत्रानन्दमयो ऽन्वाकृष्टते ।
किन्तु पुच्छतयोक्तं ब्रह्म स्वप्रधानतया ।
न चानन्द(मय)स्यानुभवसिद्धस्य भावाभावशङ्का युज्यते ।
कथं तर्हि पुच्छत्वोक्तिः ।
पुच्छवत्पुच्छमित्याश्रयार्थत्वात् ।
*3,449f.*
किञ्चानन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगाशारीरत्वाभ्यां सविशेषत्त्वाद्ब्रह्मणो ऽपि सविशेषत्वप्रसङ्गः ।
निर्विशेषं च ब्रह्म ।
वाङ्मनसागोचरत्वश्रुतेः ।
मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽप्यानन्दप्रचुर इत्युक्ते दुःखाल्पत्वमपि गम्यते ।
प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पतासापेक्षत्वात् ।
नच ब्रह्मणि दुःखं सम्भवति ।
किञ्च प्रियादीनां प्रतिशरीरं भेदेनानन्दमयस्यापि भेदे ब्रह्मणो ऽपि प्रतिशरीरं भेदः प्रसज्येत ।
नच तद्युक्तम् ।
अनन्तत्वश्रुतेः ।
नचैवं भागर्वी वारुणी विद्या विरुद्धयेत ।
तत्र मयटो ऽश्रवणेन भिन्नविषयत्वात् ।
एतमानन्दमयमात्मानमिति चान्नमयादीनामिवानन्दमयस्यातिक्रमणीयतयोक्तस्याब्रह्मत्वात् ।
अन्ते मयटः श्रवणेन पूर्वमपि तदध्याहारे पूर्वमपि नानन्दमयो ब्रह्मास्तु ।
ब्रह्मज्ञानार्थिनस्तु तदुपदेशो द्वारतयोपपन्नो भविष्यतीति ।
*3,456*
नन्वेवं तर्हि कथं सूत्राणि ।
आनन्दमयस्य ब्रह्मताप्रतिपादनपरतयोपलम्भात् ।
मैवम् ।
वेदसूत्रयोर्विरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायेन सूत्राणां कथञ्चिद्योज्यत्वात् ।
तस्मादानन्दमयादयः पञ्चापि कोशा न ब्रह्मेति ।
*3,460*
तदेतत्सूत्रव्याख्यानेन निराकृतमपि शिष्यहिततया स्फुटं निराकरोति ये ऽन्नमिति ।
ये ऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः

उक्तवा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी ।
स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम्

तमसो ऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा
न्यायसुधा:
इत्यादीति क्रियाविशेषणम् ।
पञ्चस्वरूपणामिति विशेषणसमास एवायं न द्विगुः ।
तद्धितार्थाद्यभावात् ।
तत्प्राप्तिवादिनी ।
ज्ञानफलत्वेनेति शेषः ।
स्थानद्वयमनुवाकद्वयम् ।
तदपलापिनामन्नमयादीनाम् ।
इदमुक्तं भवति ।
अन्नमयादिपञ्चकं यदि न ब्रह्म तदान्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु ये ऽन्नं ब्रह्मोपासत इति प्रथमानुवाके ऽन्नं ब्रह्मेति व्यजानादित्युत्तरानुवाके च ब्रह्मतयोक्तिविरोधः स्यात् ।
नहि पुच्छस्यापि ब्रह्मत्वे प्रमाणमस्त्यन्यदतो ब्रह्मशब्दात् ।
नन्वेतद्ब्रह्मज्ञानद्वारतयोपदिष्यम् ।
नतु ब्रह्मतयोपदिष्यमिति चेन्न ।
सामानाधिकरण्येनोक्तत्वात् ।
नच सामानाधिकरण्यमपि गौणम् ।
तथा सति विदुषस्तत्प्राप्तिरुक्ता विरुद्धयेत ।
नच तत्रातिक्रमो ऽथर् इत्युक्तम् ।
नचानन्दमये ब्रह्मशब्दो नास्ति श्लोकस्य पुच्छविषयत्वादिति वाच्यम् ।
तथा सत्यन्नमयादिश्लोकानामपि तथात्वप्राप्तेः ।
किञ्च बाधकवशादित्थमाश्रीयते ।
एवमेव वा ।
नाद्यः ।
बाधकानां परिहृतत्वात् ।
द्वितीये तु निर्निमित्तं वेदार्थभूतब्रह्मापलापिनो बौद्धस्येव वेदाभिमानिकोपेन नरकप्राप्तिः स्यादिति ।
*3,465*
स्थानद्वयगतेत्युक्तम् ।
प्राक् च भृगोश्चैतद्वदिष्यतीति ।
तत्रोत्तरानुवाकोक्तस्य ब्रह्मत्वं प्रपञ्चयति- अधीहीति ॥
अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युक्तो ऽन्नप्राणपूर्वकम्

आह ब्रह्म कथं तन्न ...
*3,465f.*
न्यायसुधा:
अधीह्यध्यापय ।
ण्यर्थस्यान्तर्णीतत्वात् ।
भगवो भगवन् ।
मतुवसो रुः सम्बुद्धौ छन्दसीति वचनात् ।
उक्तो भृगुणा पृष्टो वरुणः"भृगुर्वै वारुणिः ।
वरुणं पितरमुपससार ।
अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।
तस्मा एतत्प्रोवाच ।
अन्नं प्राणं चक्षुःश्रोत्रंमनोवाचम्ऽ; इत्येवं ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वादन्नादिकं ब्रह्मैव भवितुमर्हतीत्यर्थः ।
ननु तत्र मयटो ऽश्रवणाद्भिन्नविषयत्वमिति चेन्न ।
उक्तोत्तरत्वात् ।
किञ्च यथा सत्यन्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु मयटो ऽश्रवणाद्भिन्नविषयत्वं स्यात् ।
अस्त्विति चेन्न ।
तथा सति तदुदाहरणस्यासङ्गतिप्रसङ्गात् ।
यस्यान्नादेर्विकारास्तेतत्प्रशंसापरतया सङ्गतिस्त्विति चेन्न ।
मनोमयश्लोके तदयोगात् ।
तर्हि तत एवानुपपत्तेरन्नादिशब्दैरन्नमयादय एवोच्यत इति कल्प्यत इति चेत् ।
तर्ह्यत्रापि प्रकरणवशादन्नमयादय एवोच्यन्त इत्यङ्गीकार्यम् ।
उक्ते ऽर्थे हि संवादित्वेनेयमाख्यायिकोक्ता ।
तस्मादन्नमयादय एवात्रोच्यन्ते ।
ते च ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मैवेति ।
यद्यपि"सैषा भार्गवी वारुणक्ष विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिताऽ; इति साक्षाद्ब्रह्मविद्यात्वमुच्यते ।
तथापि मीमांसार्थं युक्तयुपन्यासः ।
अथवा ।
अस्यापि समानयोगक्षेमत्वादिति ।
*3,468*
स्यादेतत् ।
ब्रह्मप्रश्नोत्तरतयोक्तिमात्रेण न वरुणोक्तानामन्नादीनां ब्रह्मत्वं सिद्धयति ।
ब्रह्मज्ञानोपायतयापि तदुपदेशोपपत्तेः ।
तथा हि ।
द्वितीयाचन्द्रप्रश्ने ऽचन्द्ररूपापि शाखा चन्द्रतयोच्यते चन्द्रज्ञानोपायत्वात् ।
यथा वारुन्धतीप्रश्ने तत्समीपवर्तिनी पृथुला तारकारुन्धतीत्वेनोपदिश्यते ।
अरुन्धतीज्ञानद्वारत्वात् ।
द्वारत्वं चान्नादिशब्दोदितानां शरीरादीनां बहिर्वृत्तिनिवारणद्वारा ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपपद्यत एवेति ।
मैवम् ।
किमनेन व्यभिचारश्चोद्यते ।
किंवान्यथासिद्धिः सम्भाव्यते ।
उत सा निश्चीयते ।
पक्षत्रयमसम्बद्धमित्याह- द्वारमिति ॥
*3,469*
... द्वारं तदिति वादिनः ।
उपसत्तिं कथं विद्युर् ...
न्यायसुधा:
तदन्नादिकम् ।
उपपत्तिं ब्रह्मज्ञानार्थोपसत्त्युत्तरकालीनं गुरूपदेशप्रकारमित्यर्थः ।
कथमित्याक्षेपे ।
न विद्युरित्यर्थः ।
गुरूपदेशप्रकाराज्ञानविजृम्भितेयं शङ्केति भावः ।
तत्कथं न विद्युरित्यत आह-उपसन्नायेति ॥
... उपसन्नाय हि त्रिशः

न्यायसुधा:
ब्रह्मैव वक्तव्यम् ।
न पुनर्यत्किञ्चित् ।
अबोधे ऽपि पुनः पुनः तदेव शब्दान्तरेण वक्तव्यम् ।
द्वारं च द्वारतयैव वक्तव्यम् ।
नतु तदात्मकत्वेन ।
नहि धूमो ऽग्न्यात्मकत्वेन प्रदश्यर्ते ।
चन्द्रद्युदाहरणमप्यसिद्धमेवेति ।
आगमा वेदाः ।
सम्प्रदायविदः स्मृतीतिहासपुराणकर्तारः ।
अपि चावितरेतरसमुच्चयार्थौ ।
तर्हि उपदेशप्रकाराज्ञतया वरुणो ऽन्यदुपदिशतीत्यस्तु ।
मैवम् ।
लोकपालस्यैतावज्ज्ञानाभावसम्भवादित्याशयेन द्वारोपदेशशङ्कानिराकरणमुपसंहरति- तदिति ॥
तद् यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः
*3,470*
न्यायसुधा:
नन्वब्रह्मैव ब्रह्म पृष्टवते वरुणेनोक्तं व्यामोहनायेति किं न स्यादित्यत आह- न वदेदिति ॥
न वदेद् ब्रह्म च कथं मायावी नहि वारिराट्

न्यायसुधा:
किमाक्षेपे ।
ब्रह्मैव वदेदित्यर्थः ।
तत्र हेतुर्मायावी न हीति ।
आप्तत्वादित्यर्थः ।
विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानं हि वरुणस्य दिक्पतेः प्रसिद्धम् ।
अविप्रलम्भकत्वं च पितृत्वात् ।
भृगोर्ब्रह्मज्ञानयोग्यत्वात् ।
उपसन्नायेति प्रसङ्गदोषस्य निरस्तत्वात् ।
वारिराडिति भूताभिमानित्वेनोक्तस्यापटुकरणत्वासम्भवात् ।
विवक्षायाश्चोपदेशादेव सिद्धेः ।
अत एव श्रुतिर्वारुणिर्ः(वरुणं)पितरमुपससादेत्याह ।
तदनेनाप्तेन ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वमन्नादीनां ब्रह्मत्वे हेतुरित्युक्तं भवति ।
*3,471*
ननु वरुणेनोक्तेष्वन्नादिष्वन्नप्राणमनांसि सन्तु ब्रह्मस्वरूपाणि ।
अन्नादिशब्दानामत्तृत्वाद्यर्थतयानुपपत्त्यभावात् ।
चक्षुःश्रोत्रवाक्शब्दं तु कथं ब्रह्म स्यात् ।
चक्षुरादिशब्दानां चष्टे ऽनेनेति चक्षुः ।
शृणोत्यनेनेति श्रोत्रम् ।
वदत्यनयेति वागिति करणार्थत्वात् ।
ब्रह्मणश्च करणत्वानुपपत्तेरिति चेन्न ।
कर्तर्यपि तद्व्युत्पत्तिसम्भवादित्याह- चष्ट इति ॥
चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते ।
वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम्

न्यायसुधा:
एवशब्देन करणसाधनतां निराकरोति ।
किञ्च"यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इति सकलभूतानां सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वं च ब्रह्मलक्षणमन्नादिषूपदिष्यम् ।
ततश्चैतद्ब्रह्मेत्याह- सृष्टीति ॥
यतः सृष्टयादिकारणमुक्तमतो ऽपि ब्रह्मेति सम्बन्धः ।
*3,472*
ननु तथापि नानुवाकद्वयोक्तमेकं वस्तु भवितुमर्हति ।
सङ्खयाभेदात्संज्ञाभेदाच्च ।
पूर्वं खल्वन्नमयादयः पञ्चोक्ता न चक्षुःश्रोत्रवाचः ।
उत्तरत्र चान्नादयः षट् न विज्ञानानन्दाविति तत्राह- तच्चेति ॥
तच्च वाघूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् ।
विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्टयादिलक्षणैः

*3,472f.*
न्यायसुधा:
चशब्दो हेत्वर्थः ।
यस्माद्वाधूलशाखायां विज्ञानानन्दसहितं तदन्नादिषट्कमित्यष्टरूपं ब्रह्मतयोदाहृतम् ।
तस्मात्तदनुसारेण प्रथमानुवाके चक्षुरादित्रयस्योत्तरत्र विज्ञानानन्दयोरध्याहारेण सङ्खयासंज्ञैक्यं भविष्यतीति भावः ।
हेत्वन्तसमुच्चये वा चशब्दः ।
अत्रापि हि"विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात्ऽ; ।
"आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्ऽ; इत्युत्तरवाक्यपर्यालोचनयापि ह्यत्र विज्ञानानन्दयोरध्याहारो गम्यते ।
न ह्यन्यद्वरुणेनोपदिष्यं भृगुस्त्वन्यद्वयजानादिति युज्यते ।
ननु वाधूलशाखोक्तमपि कुतो ब्रह्मेत्यत आह- पृथगिति ॥
अनेकशाखाविदामेवात्र सम्यगधिकारज्ञापनायैतदुक्तम् ।
ननु वाधूलशाखायामिवात्रोभयत्राष्यकमेव कस्मान्नोक्तमित्यत आह- आवापेति ॥
*3,473*
आवापोद्वापतष शाखा यत आहुः परं पदम्
न्यायसुधा:
क्वचिदन्यत्रानुक्तावापेन क्वचिदन्यत्रोक्तोद्वापेन क्वचिदुभयतया क्वचित्सामग्षेण परमेश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्तीति शाखानां स्वभावो यतो ऽतो न कश्चिद्विरोध इति ।
*3,478*
ननु तथापि वरुणोपदिष्यानामन्नादीनां ब्रह्मत्वं नोपपद्यते ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससारऽ; इति लब्धोपदेशस्यापि भृगोः पुनरुपसरणवचनात् ।
पूर्वोक्तस्यैव ब्रह्मत्वे अधीहि भगवो ब्रह्मेति पुनरुपसरणं व्यर्थं स्यात् ।
अनेन तु ज्ञायते न पूर्वोपदिष्यं ब्रह्मेति ।
यथा हि कश्चित्सुवर्णं याचितवते रजतं ददाति सो ऽपि गृहीत्वाऽलोच्य पुनः(पुनः) सुवर्णं देहीति याचते ।
तेन पार्श्वस्थो जानाति प्राग्दत्तमन्यदेव किञ्चिन्न सुवर्णमिति ।
तथेहापीत्याशङ्कां परिहरति- यत इति ॥
*3,479*
यतो भूतानि जायन्त इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम्

लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः ।
दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं तु समस्तोक्तानुदर्शनम्

इच्छताऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवारोक्षितम् ।
अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ

साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु
न्यायसुधा:
अयमर्थः न पुनरुपसरणान्यथानुपपत्त्या पूर्वोपदिष्यस्याब्रह्मत्वं कल्प्यम् ।
पुनरुपसरणस्यान्यथोपपत्तेः ।
तथा हि ।
वरुणो ह्युद्देशलक्षणाभ्यां भृगवे ब्रह्मोपदिश्योवाच ।
न श्रवणमात्रेण कृती भवान् ।
श्रवणमात्रस्य ब्रह्मसाक्षात्कारासाधनत्वात् ।
साक्षात्कारस्यैव मोक्षसाधनत्वात् ।
अतस्त्वया मनननिदिध्यासनरूपं तपः करणीयमिति ।
स चैवमुपदिष्याष्यरूपो युगपत्सर्वस्य साक्षात्कर्तुमशक्यत्वान्मनननिदिध्यासाभ्यामन्नाख्यं भगवद्रूपं साक्षात्कृत्य गुरुप्रसादलब्धमपूर्वतमं धनं तस्मै निवेदयितुं प्राणाख्यरूपान्तरसाक्षात्काराय मनननिदिध्यासने चिकीर्षुर्गुरोरनुज्ञामादातुं च पुनर्गुरुमुपससार ।
एवं रूपान्तरे ऽपि ।
तत्रानुजानीहीति वक्तव्ये यदधीहि भगवो ब्रह्मेति वदति तदहङ्कारनिरासार्थमिति ।
नन्वेवमस्त्वर्थापत्तिरन्यथोपपत्त्युपक्षीणा ।
तथापि किं पूवर्स्याब्रह्मत्वात्पुनरुपसरणम् उतोक्तरीत्यानुज्ञानार्थमिति सन्दिह्यते ।
सन्देहे चान्नमयादीनां न ब्रह्मत्वावधारणं सम्भवतीति ।
मैवम् ।
यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिलक्षरयोगात्तपसैवापरोक्षितत्वलिङ्गाच्चोत्तरपक्षावधारणोपपत्तेः ।
नहि देहादाविदं लक्षणं सम्भवतीति ।
नच तस्य स्वभावसिद्धज्ञानस्य साक्षात्काराय तपो ऽपेक्षितम् ।
किञ्च पूर्वस्याब्रह्मत्वेन पुनरुपसरणे स तपस्तप्त्वान्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ।
नान्नाद्धयेव खल्वित्यादि ब्रूयात् ।
एवं ब्रह्मत्वज्ञापकेषु श्रुतेष्वप्यश्रुतमब्रह्मत्वं कल्पयतां श्रुतहानिरश्रुतग्रहापत्तिश्च स्यादित्यलं निर्दलपक्षप्रतिक्षेपे ऽस्माकमेव लज्जा जायत इति ।
अक्षरार्थस्तु स्फुट एव ।
सूत्राक्षराणामनानुगुण्यं तु भगवता न व्युत्पादितम् ।
तस्य परेण स्वयमेवाङ्गीकृतत्वात् ।
यो हि स्वयमेव स्वव्याख्यानस्यास्वारसिकत्वं मन्यते ।
तं प्रति तद्व्युत्पादनं मृतमारणमिव निराकर्तुरेव लज्जाकरम् ।
अत एवाह ।
इति प्रकारेण तदुक्तिषु विषयभूतासु दूषणाभिधाने ऽस्माकमेव लज्जेति ।
*3,480*
यच्च भेदव्यपदेशाच्चेति सूत्रं व्याख्यायोक्तं परेण मिथ्याभूतं जीवात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य भेदव्यपदेशाच्चेत्युक्तमिति तदनुपपन्नमिति भावेनाह- समीप इति ॥
*3,481*
समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितो ऽसकृत्

भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत्

न्यायसुधा:
"एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्यऽ; इत्यादौ परमेश्वरस्य समीपे ।
"सो ऽश्नुतेऽ; इत्यादौ तेन सह ।
नहि सामीप्यं साहित्यं च भेदेन विनोपपद्यते ।
नच मोक्षे ऽपि शिष्यमाणं मिथ्या भवितुं युक्तम् ।
अत्मस्वरूपस्यापि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् ।
अथवा भेदव्यपदेशादित्युक्ते मिथ्याभेदो ऽयं किं न स्यादित्याकाङ्क्षानिरासार्थत्वेनास्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीति सूत्रं प्रकारान्तरेण व्याख्याति ।
एतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् ।
तदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते ॥ मनुव्_1,1.230च्-f ॥
न्यायसुधा:
एवं पञ्चकोशवादिनां मायावादिनां व्याख्यां निराकृत्य ये तु भास्करादयो यथाश्रुतसूत्रानुसारिणो ऽन्नमयादयश्चत्वारः कोशा आनन्दमयस्त्वेक एव परमात्मेति व्याचक्षते ।
तन्मतमतिदेशेन निराकरोति- एतेनेति ॥
*3,482*
एतेनैवान्नमयादीनां पञ्चानामपि ब्रह्मत्वोपपादनेन तदन्येषां पञ्चकोशत्ववादिभ्यो ऽन्येषां चतुष्कोशवादिनाम् ।
सत्संसत्सु विद्वत्सभासु ।
अधिकं चात्र दोषमाह- मयटो द्वैविध्येनार्थकल्पनाच्चेति ॥
अन्नमयादिषु विकारार्थत्वमानन्दमये प्राचुर्यार्थत्वमिति यदत्र नियामकमुक्तं तत्प्रागेव निराकृतमिति ।
ननु प्राणमय एव विकारप्रक्रमो भग्नः ।
(तत्र तर्हि) प्रत्ययस्य स्वाथिर्कत्वकल्पनादधिको दोषः स्यादिति ।
*3,485*
ननु सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्य परापव्याख्यानिराकरणमसङ्गतमिति चेन्न ।
स्वव्याख्यानदर्ढ्यार्थत्वादिति भावेनाधिकरणार्थमुपसंहरति- अत इति ॥
अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः ।
गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः

अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः ।
अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः

न्यायसुधा:
गुणिसामान्यवाचिनां गुणवाचिनां च शब्दानां समन्वयाय प्रवृत्ते ऽप्यधिकरणे ऽधिकरणसिद्धान्तन्यायेन सिद्धमप्यर्थान्तरमुपसंहरति- अध्यात्मगैश्चेति ॥
अत एव नाधिकरणोपक्रमविरोध इति ।
*3,486f.*
समस्तैर्गुणिसामान्यवाचकैर्गुणवाचकैरध्यात्मविषयैः(च) प्राणवागादिभिरधिभूतविषयैश्चान्नौषध्यादिभिःशब्दैर्भगवानेव मुख्यतयोदित इत्युपसंहारो नोपपद्यते ।
अस्यार्थस्य प्रागनुक्तत्वात् ।
ननूक्तमुपलक्षणपरो ऽयमानन्दमयशब्द इति ।
सत्यम् ।
उपलक्षणं हि प्रकृतोपयुक्तस्योपपन्यस्य चार्थस्य भवति ।
अन्यथातिप्रसङ्गात् ।
नचैतेषां सर्वशब्दानां मुख्यया वृत्त्या भगवदेकवाचित्वसमर्थनं प्रकृतोपयुक्तं नाप्युपपन्नम् ।
तथाहि ।
जन्माद्यस्य यत इति सूत्रे जगज्जन्मादिकारणत्वादीन्यष्टौ लक्षणानि ब्रह्मणो ऽभिहितानि ।
तत्रैव शास्त्रं प्रमाणमुक्तं तृतीयसूत्रे ।
समन्वयसूत्रे च तेषामेव वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिज्ञातः ।
अतो जगज्जन्मादिकारणत्वं यत्रयत्र प्रतीयते तेषामेव वाक्यानां परमेश्वरे समन्वयसमथर्नं प्रकृतसङ्गतम् ।
न सर्वेषाम् ।
सर्वत्र जगज्जन्मादिकारणत्वप्रतिपादनाभावात् ।
किञ्च यन्निष्ठतया जगज्जन्मादिकारणत्वं प्रतीयते तद्वाचिनः शब्दस्य यया कयाचन वृत्त्या भगवत्परत्वे समर्थिते ऽपि लक्षणस्यातिव्याप्तिः पतिह्रियत एव ।
नहि गङ्गापदलक्ष्यस्य तीरस्य घोषावासत्वं न सिद्धयति ।
अतो मुख्यवृत्तिसमर्थनस्य क्वोपयोगः ।
नोपपद्यते च सर्वशब्दानां भगवत्येव मुख्यवृत्तिसमर्थनम् ।
रूढियोगौ हि मुख्यवृत्ती ।
तत्रापि योगाद्रूढिर्बलवती ।
नच शब्दानां भगवति रूढिरस्ति ।
किन्तु तदितरत्रैव ।
योगस्तु सम्भवति ।
तथापि स तदितरसमानः ।
तथा चार्थान्तर एव मुख्यवृत्तयः शब्दाः ।
रूढेर्योगस्य च सत्त्वात् ।
नेश्वरे ।
योगमात्रस्य कथञ्चित्सम्भवात् ।
अतः सूत्रकारस्य सकलशब्दानां मुख्यया वृत्त्या भगवत्येव समन्वयसमर्थने सङ्गत्युपपत्त्योरभावादपव्याख्यानमेतदित्याशङ्कय सङ्गतिं तावद्दर्शयति- जन्मादीति ॥
*3,487*
जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये ।
ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं ... ॥ मनुव्_1,1.233अ-च् ॥
न्यायसुधा:
अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति प्रथमसूत्रे ब्रह्मशब्देन जिज्ञास्यस्य सकलगुणपूर्णत्वं जीवादिव्यावृत्त्यर्थमुपात्तम् ।
जन्माद्यस्य यत इति द्वितीयसूत्रेण तत्सिद्धये जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तम् ।
अतः सूत्रद्वयेन साध्यतया साधकतया चानन्दादिसकलगुणपूर्णत्वं जगज्जन्मादिकारणत्वं च प्रकृतमिति ।
विवृतं चैतत्पूर्वमस्माभिः ।
किमतो यद्येवमित्यत आह- शास्त्रमूलमिति ॥
... शास्त्रमूलं यतस्ततः

न्यायसुधा:
तदुभयं प्रधानमप्रधानं च लक्षणमनुमानादिनातिव्याप्तौ शङ्कितायां तन्निवृत्त्यर्थं तृतीयसूत्रे शास्त्रमूलं शास्त्रैकप्रमाणमुक्तं यतस्ततश्चतुर्थे सूत्रे शास्त्रस्यान्यपरत्वशङ्कायां सर्वशब्दानां भगवत्यन्वयः प्रतिज्ञातुमुचितो न कतिपयशब्दानामिति शेषः ।
सर्वगुणपूर्णत्वे शास्त्रस्य प्रमाणतयाभिधाने ऽपि कुतः सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातव्य इत्यत आह- अन्वय इति ॥
अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः
न्यायसुधा:
यतः सर्वशब्दानामन्वय एव गुणसर्वस्ववेदको न कतिपयशब्दानाम् ।
अतः सर्वशास्त्राद् गुणसर्वस्वसिद्धये स एव प्रतिज्ञातव्य इति सम्बन्धः ।
अन्यथा यस्यैव शब्दस्य समन्वयो न प्रतिज्ञायते तदर्थो गुणो भगवति न सिद्धयेदतिव्याप्तिश्च स्यात् ।
प्रतिज्ञाते च समन्वयसूत्रेण सकलशब्दसमन्वये तत्प्रपञ्चनं सूत्रकारस्य कथमसङ्गतं भवतीति ।
एतेन मुख्यवृत्तिरपि सङ्गता द्रष्टव्या ।
तस्या अपि समन्वयसूत्रे प्रतिज्ञातव्यत्वात् ।
अमुख्यवृत्तौतदभिधेयगुणालाभप्रसङ्गात् ।
अभिधेये ऽतिव्याप्तिप्रसङ्गाच्चेति ।
*3,490*
एवमसङ्गतिं परिहृत्य यदुक्तं परेण न परमेश्वरस्यैव सर्वशब्दमुख्यार्थत्वं युक्तम् ।
योगस्य परमेश्वर इवान्यत्रापि सम्भवात् ।
ईश्वरे रूढेरभावेनान्यत्र तदाधिक्यादिति ।
तत्र योगस्योभयत्र साम्यं तावन्निराकरोति- शब्देति ॥
शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात्

न्यायसुधा:
इन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिहेतूनां परमैश्वर्यादीनां तस्मिन्परमेश्वरे मुख्यसम्बन्धादिन्द्रादिशब्दानां तद्वाचकत्वमेव ।
तस्यैव हि परमैश्वर्यमनवधिकं स्वतन्त्रं च ।
अन्यत्रापि तथा चेत्को विशेष इति तत्रोक्तम्- अन्यार्थेष्विति ॥
अन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा ।
तद्वाचकत्वं शब्दानां ... ॥ मनुव्_1,1.235अ-च् ॥
*3,490f.*
न्यायसुधा:
यतो ऽन्यार्थेषु पुरन्दरादिषु हेतोः शब्दप्रवृत्तिहेतोरैश्वर्यादेरल्पता ।
देशतः कालतःस्वरूपतश्च सावधिकत्वात् ।
अल्पस्यापि भगवन्निमित्तत्वाच्चेति ।
एतदुक्तं भवति ।
अवयवार्थमनुसृत्य वृत्तिर्हि योगः ।
अवयवार्थश्च यथा यथोत्कृष्टते तथातथा योगवृत्तेरप्युत्कर्षेण भाव्यम् ।
निमित्तवैचितृये नैमित्तिकावैचितृयस्यानुपपत्तेः ।
अवयवार्थश्च परमेश्वरे ऽनवधिकः स्वतन्त्रश्च ।
अर्थान्तरे ऽल्पः पराधीनश्च ।
अतः कथं योगस्योभयत्र साम्यम् ।
किन्त्वीश्वरे महायोगो ऽन्यत्र योगमात्रमिति स एव शब्दमुख्यार्थ इति ।
यदुक्तमीश्वरे शब्दानां रूढिर्नास्तीति तन्निराकरोति- बहुलेति ॥
... बहुलातिप्रयोगतः

रूढमित्येव साध्यं स्याद् ...
*3,491*
न्यायसुधा:
बहुलातिप्रयोगतो हेतोः शब्दजातं हरौ रूढमेवेति साध्यं स्यात् ।
अयं प्रयोगः ।
विमताः शब्दा हरौ रूढाः ।
बहुलातिप्रयोगवत्त्वात् ।
नारायणादिशब्दवदिति ।
प्रयोगवत्त्वं च यौगिकेष्वमुख्येषु चास्तीत्यतो बहुलेत्युक्तम् ।
अज्ञातमुख्येष्वमुख्येष्वपि बहुलप्रयोगो ऽस्तीत्यतो ऽतिप्रयोगत इत्युक्तम् ।
पूज्यप्रयोगो ह्यतिप्रयोगः ।
पूज्यता चाविवेकपूर्वकत्वाभावः ।
नच रूढयोगे रूढोपचारे रूढलक्षणायां व्यभिचारः ।
तत्रापि रूढिसद्भावेन सपक्षत्वात् ।
समाहारवृत्तयो हि ताः ।
*3,496*
नन्वसिद्धो ऽयं हेतुः ।
इन्द्रादिशब्दानां परमेश्वरे प्रयोगस्यैवाभावादित्यत आह- रूढिरिति ॥
... रूढिर्हि द्विविधा मता ।
अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव ...
*3,496f.*
न्यायसुधा:
अत्र रूढिरिति रूढिज्ञापको बहुलातिप्रयोगो लक्ष्यते ।
आप्तिः सम्बन्धः ।
तत्राविद्वत्सम्बन्धिनो बहुलातिप्रयोगस्याभावे ऽपि विद्वत्सम्बन्धिने भावान्नासिद्धिरिति भावः ।
अस्त्वेवमीश्वरे(ऽपि)रूढिः शब्दानाम् ।
तथापि लोके ऽपि तद्भावात्साम्यमेव ।
ततश्च हरिरेव मुख्यवाच्य इति नोपपद्यत इत्यत आह- मुख्येति ॥
*3,497*
... मुख्या हि विदुषां तु सा

न्यायसुधा:
विदुषां बहुलातिप्रयोगानुमिता सा रूढिर्मुख्या हि यस्मात्तस्मान्न साम्यमिति शेषः ।
कथं मुख्यत्वमित्यत आह- विद्वदिति ॥
विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते
*3,497f.*
न्यायसुधा:
वैदिकबहुलप्रयोगानुमिता हि विद्वद्रूढिरित्युच्यते ।
सा च लौकिकमात्रप्रयोगानुमिताया मुख्येति स्फुटमेवेति ।
ननु वैदिकेति कथम् ।
टिढ्ढाणञ् इत्यादिना ङीपा भवितव्यम् ।
मैवम् ।
परमवैदिकत्वख्यापनार्थत्वात् ।
अथवा वैदिकाः प्रयोगा अस्यां सन्ति ज्ञापका इति"अर्शादिभ्यो ऽच्ऽ; इत्यचि कृते वैदिकेति भवति ।
यद्वा वैदिकानां पुरुषाणामास्यादिति तत्प्रयोगात्सिद्धेति ।
हेत्वन्तरमाह- सेति ॥
ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी ।
यतः सा विद्वद्रूढिर्योगमविहायैवोपलभ्यते ।
न त्वविद्वद्रूढिवत्सङ्केततुल्यातो ऽपि सा मुख्येति ।
*3,500*
ततः किमित्यत आह- तस्मादिति ॥
तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोर् ...
न्यायसुधा:
यस्मादेवं विष्णौ महायोगो मुख्या च रूढिः ।
अन्यत्र योगमात्रममुख्यरूढिश्च तस्मात्सर्वशब्दमुख्यार्थता विष्णोरुपपन्नेति ।
उपसंहरति- इति कृत्वेति ॥
... कृत्वा हृदि प्रभुः

समन्वयं साधयति ...

न्यायसुधा:
एतां सङ्गतिमेतां चोपपत्तिं हृदि कृत्वा सूत्रकृदानन्दमयो ऽभ्यासादित्यशेषगुणिसामान्यवाचकादिशब्दानां मुख्यया वृत्त्या हरौ समन्वयं साधयति ।
अतो युक्तमेवैतद्वयाख्यानमिति ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायामानन्दमयाधिकणम् ॥
[======= ज्न्य्स्_1,1.व्: अन्तस्थत्वाधिकरणम् =======]
॥ अथ अन्तःस्थत्वाधिकरणम् ॥
॥ ओं अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ओं ॥
*3,502*
अन्तस् तद्धर्मोपदेशात्

स्यादेतत् ।
यद्यानन्दमयो ऽभ्यासादिति वदतः सूत्रकारस्यैतावानर्थो ऽभिमतो भवेत्तर्हि तत एव गतार्थत्वादन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्याद्यधिकरणानामनुत्थानमेव स्यात् ।
पदार्थान्तरविषयौ हि रूढियोगावाश्रित्यैव तत्र पूर्वपक्षप्रवृत्तिः ।
यथोक्तं भाष्ये ।
तत्रान्यविषयाया रूढेरविद्वद्रूढित्वेन भगवद्विषयाया विद्वद्रूढितो, योगस्य चाल्पभगवदधीनप्रवृत्तिनिमित्तसापेक्षस्य निरवधिकापरतन्त्रप्रवृत्तिनिमित्तापेक्षान्महायोगादुपपादितमेव दुर्बलत्वमिति कुतो ऽधिकरणान्तरस्यावकाशः ।
सत्यम् ।
तथाप्यभ्यधिकाशङ्कासद्भावेनाधिकरणान्तरारम्भोपपत्तिरित्याशयवान्स्तावदधिकाशङ्काप्रवर्तनपूर्वकमन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्याद्यधिकरणतात्पर्यं दर्शयतिदेवानामिति ॥
॥ ओं अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ओं ॥
... देवानां तत्र शक्तताम् ।
आशङ्कय ... ॥ मनुव्_1,1.238ब्-च् ॥
न्यायसुधा:
तैत्तिरीयाः पठन्ति ।
अन्तःप्रविष्यं कर्तारमेतमन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तम् ।
सहैव सन्तं न विजानन्ति देवा इति ।
तत्र संशयः ।
किमयमन्तःप्रविष्यः परमात्मोतान्य इति ।
अन्य इति तावत्प्राप्तम् ।
कुतः ।
इन्द्रो राजा जगतो य ईशे ।
त्वष्टारं रूपाणि विकुर्वन्तं विपश्चितं ब्रह्मेन्द्रमग्निं जगतः प्रतिष्ठाम् ।
दिव आत्मानं सवितारं बृहस्पतिमितीन्द्रादिश्रुतेः ।
सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमित्यदित्यलिङ्गाच्च ।
अन्नं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्या तद्धेतुव्यपदेशादिलिङ्गेन चातीताधिकरणेन निर्णयः कृतः ।
न चेन्द्रादिश्रुतिरन्यत्र नेतुं शक्यते ।
पुरन्दरादिषु रूढत्वाद्यौगिकत्वाच्च ।
ननूक्तमत्रान्यत्र रूढेरविद्वत्सम्बन्धित्वाद्योगस्य च परमेश्वरायत्ताल्पनिमित्तत्वादमुख्यतेति ।
सत्यम् ।
तदन्नौषध्यादिपदार्थेषु स्यात् ।
नतु पुरन्दरादिषु ।
तत्रेन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य परमैश्वर्यादेरनवधिकस्यापरायत्तस्य विद्यमानत्वेन मुख्ययोगोपपत्तेः ।
अशक्तेषु खलु सामन्तादिष्वैश्वर्यादिकमल्पं परायत्तं च भवति ।
देवास्त्वप्रतिहतशक्तयः कथमेवं भवेयुः ।
तथाच श्रुतिः ।
इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठ इत्येवंजातीयका ।
*3,507*
... तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम्

न्यायसुधा:
रूढिरपि पुरन्दरादिष्विन्द्रादिशब्दानां"इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचम्ऽ; इत्यादि मन्त्रेषु बहुलप्रयोगदर्शनेन विद्वत्सम्बन्धिनी मुख्यैव ।
तेषामतत्परत्वे तद्यजनादौ विनियोगानुपपत्तेः ।
न च स्वतन्त्रानवधिकैश्वर्यादिकमनेकेषां विरुद्धमिति वाच्यम् ।
इन्द्रादीनां परमेश्वरात्मकत्वात् ।
स एव हि कायर्वशात्तत्तदुपाधिभेदभिन्नस्तास्ताः संज्ञा लभते ।
कुत एतदिति चेत् ।
एतत्प्रकरणगतवाक्यशाबल्यान्यथानुपपत्त्येति तावद्ब्रूमः ।
तथाहि ।
अदृश्ये ऽनात्म्य इत्यानन्दमयलक्षणत्वेनोक्तमदृश्यत्वमिह न विजानन्ति देवा इत्युच्यते ।
समानाधिकरणानि चेन्द्रादिश्रुतिलिङ्गानि ।
नचैकं वाक्यमनेकविषयं (सं)भवति व्याघातात् ।
यथोक्तम् ।
अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्षं चेद्विभागे स्यादिति ।
न चात्रैकोपादानेनापरपरित्यागे कारणमस्ति ।
तथाच पुराणवाक्यम् ।
"अहं भवो भवन्तश्च सर्वं नारायणात्मकम्ऽ; इत्यादि ।
अत एव भेदव्यपदेशस्तदितरविषयो व्याख्येयः ।
नचैवं सति विनिगमने कारणाभावः ।
अनुपहितधर्माणामुपहिते सम्भवाद्वैपरीत्यस्यासम्भवात् ।
तस्मादिन्द्रादय एवान्तःप्रविष्टत्वेन प्रतिपाद्यन्त इति ।
एवं देवानामिन्द्रादीनां तत्र स्वतन्त्रानवधिकेन्द्रादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तवत्तायां शक्तताम् ।
ततश्चेन्द्रादिशब्दानां तत्र महायोगवृत्तिमिति शेषः ।
तथा तच्छब्दानामिन्द्रदिशब्दानां तत्र पुरन्दरादि(षु)देवेषु स्वयमपि साक्षादपि विद्वत्सम्बन्धिनीमपीति यावत् ।
रूढिं चाभ्यधिकामाशङ्कय ।
*3,513*
समुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् ।
साधयित्वा ... ॥ मनुव्_1,1.239अ-च् ॥
न्यायसुधा:
स्वयं सूत्रकारो ऽन्तस्तद्धर्मोपदेशादिति सूत्रेणान्तःप्रविष्यो विष्णुरेव ।
समुद्रे ऽन्तः कवयः ।
यस्याण्डकोशं शुष्ममाहुः ।
ब्रह्मा तपसान्वविन्ददिति समुद्रान्तःस्थितत्वब्रह्माण्डवीर्यत्वब्रह्मतापोलभ्यत्वादिधर्मोपदेशात् ।
तेषां च विष्णुधर्मत्वेन श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् ।
न चेन्द्रादिश्रुतिलिङ्गविरोधः ।
निरवकाशलिङ्गबलेन तद्बाधोपपत्तेः ।
नच तेषामपि निरवकाशत्वम् ।
इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरित्यादिना तेषां भगवति विद्वद्रूढिसद्भावस्य सिद्धत्वात् ।
महायोगस्य च सुप्रसिद्धत्वात् ।
इन्द्रादिगतस्य परमैश्वर्यादेरल्पता परमेश्वराधीनता च श्रुतिपुराणादिप्रसिद्धा ।
शक्तेरप्यस्मदाद्यपेक्षयाऽधिक्यमात्रमेव नतु निरर्गलत्वमपि ।
अन्यथानेकेश्वरविरोधश्च ।
विद्वद्रूढिरपीश्वरसन्निधाननिमित्तैव ।
इत्येवं समुद्रान्तःस्थितत्वाद्यैर्विष्णुधर्मैरन्तःप्रविष्टत्वस्य विष्णुनिष्ठतां तथा तच्छब्दानामिन्द्रादिशब्दानामपि विष्णुरूढताम् ।
उपलक्षणमेतत् ।
तत्र यौगिकत्वं च साधयित्वा ।
भेदव्यपदेशाच् चान्यः

*3,515*
... अभिदां तैश्च पुनरेव न्यवारयत्

न्यायसुधा:
ननूक्तरीत्या देवानां परमेश्वरात्मकत्वेन समुद्रान्तःस्थितत्वादिकं (सर्वं) सम्भवतीत्येवं तैर्देवैरेवे(री)श्वरस्याभिदां च पुनराशङ्कय भेदव्यपदेशाच्चान्य इति सूत्रेण, अन्यश्चासाविन्द्रादिदेवेभ्यो ऽन्तःप्रविष्यः ।
इन्द्रस्यात्मेत्यादिविशेषविषयभेदव्यपदेशादभेदे प्रमाणाभावाच्च ।
नच वाक्यशाबल्यम् ।
सर्वस्येश्वरपरताया उक्तत्वात् ।
पुराणस्थेश्वरसन्निधानातिशयविषयत्वादित्येवं न्यवारयदित्यर्थः ।
अत्र पुनरित्याशङ्काऽवृत्तिमात्रमाचष्टे ।
तैरेवेत्यवधारयता प्रकारान्तरेण भेदसूत्रस्य पुनरुक्तता निरस्ता भवति ।
यद्यप्ययं लिङ्गातमकः शब्दस्तथापीन्द्राद्यनेकनामसमन्वयलाभादत्र निर्णीत इत्यदोषः ।
*3,517*
केचिदेतत्सूत्रद्वयं"अथ य एषो ऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते, य एषो ऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ; इति छान्दोग्योक्ताक्ष्यादित्यान्तस्थपुरुषस्येश्वरत्वसमर्थनपरत्वेन व्याचक्षते ।
तद्वा निरकर्तुमेवेत्युक्तम् ।
तथात्वे ह्यन्तर उपपत्तेरित्यस्यानारम्भप्रसङ्गः ।
य एषो ऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचेत्येतद्वाक्यमधिकृत्य तत्प्रवृत्तमिति चेन्न ।
वाक्यभेदेनाधिकरणभेदे शास्त्रापर्यवसानप्रसङ्गात् ।
सन्ति च तत्राप्यमृतत्वादयो ब्रह्मधर्माः ।
नन्वधिकाशङ्कया तदारम्भो भविष्यति ।
तथाहि ।
एष दृश्यत इति तावत्प्रत्यक्षे ऽर्थे प्रयुज्यते ।
ब्रह्म तु परोक्षं न तथा निर्देशविषयो भवितुमर्हति ।
युज्यते चैतत्प्रतिबिम्बे ।
प्रथमावगतात्प्रत्यक्षाभिधानाच्छायापुरुषे ऽधिगते तदुपरक्तायां बुद्धौ प्रतीयमानां अमृतत्वादयः स्तुत्या कथञ्चिद् व्याख्येया इति ।
तदिदं पुनरुक्तिभयसम्भ्रान्तेन भाषितम् ।
यतो अत्रापि य एषो ऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत इति प्रत्यक्षाभिधानमस्ति ।
तदत्र यथा परमात्मनि सावकाशितं तथा तदपि भविष्यतीति का तत्राप्यधिकाशङ्का ।
तर्ह्यत्र परोदाहृतमेवास्तु विषयवाक्यम् ।
तत्रान्तःप्रविष्यमित्याद्यन्तद्भविष्यतीति चेन्न ।
स्थानादिभेदव्यपदेशादिना तत्र तस्यैवोदाहरणत्वप्रतिभासनात् ।
तस्माद्वाक्यज्ञानदरिद्राणां व्याख्यानमुपेक्षणीयमिति ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां अन्तःस्थत्वाधिकरणम् ॥
[======= ज्न्य्स्_1,1.वि: आकाशाधिकरणम् =======]
*3,521*
॥ अथ श्रीमन्न्यासुधायां आकाशाधिकरणम् ॥
एवमधिदैवविषयशब्दसमन्वयमभिधायाधुना अधिभूतविषयशब्दसमन्वयं प्रतिपिपादयिषुराकाशस्य भूतेषु प्राधान्यात्तच्छब्दसमन्वयं हरावाह सूत्रकारः- आकाशस्तल्लिङ्गादिति ॥
आकाशस् तल्लिङ्गात्

छन्दोगाः पठन्ति ।
अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच ।
सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते ।
आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषो ऽनन्त इति ।
तत्र संशयः ।
किमयमाकाशः परमात्मोत भूतमिति ।
भूतमिति तावत्प्राप्तम् ।
कुतः ।
आकाशशब्दस्य योगरूढिभ्यां भूते प्रसिद्धत्वात् ।
आकाशनमवकाशत्वं खल्वाकाशशब्दनिर्वचनलब्धम् ।
तच्च भूते सुप्रसिद्धम् ।
प्रयोगश्च लोकवेदयोराकाशशब्दस्य भूतविषयो बहुलः ।
ननु च सर्वाणि ह वेत्याद्युक्तलिङ्गबलात्परमात्मा किं न स्यात् ।
लिङ्गाच्छ्रुतेर्बलवत्त्वादिति ब्रूमः ।
नच बहुत्वेन लिङ्गानां प्राबल्यम् ।
तथापि साम्येनानिर्णयात् ।
नच साम्यमपि ।
यथाऽहुः ।
"द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः ।
तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सःऽ; इति ।
कुत्रिमाकृत्रिमयोरकृत्रिमं हि ज्यायः ।
अतः प्रथमावगतस्वभावबलवच्छ्रुत्यनुरोधेन लिङ्गानि कथञ्चिद्योज्यानीति ।
नन्वन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यनेनैव परिहृतमेतत् ।
इन्द्रादिशब्दवदाकाशशब्दस्यापि भूते ऽमुख्यया वृत्त्या प्रवृत्तस्य महायोगविद्वद्रूढिभ्यामीश्वरवाचिनस्तद्बुद्धयाधायकत्वमेव हि न्याय्यम् ।
सुतरां च निरवकाशलिङ्गबलादिति ।
नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्तीत्यतो ऽनारम्भणीयमिदं सूत्रमिति ।
*3,523*
तत्राभ्यधिकां शङ्कां दर्शयति- चेष्या हीति ॥
चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।
अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः

इति शङ्कानिवृत्त्यर्थम् ...

*3,523f.*
न्यायसुधा:
युक्तमिन्द्रादिशब्दानां पुरन्दरादिष्वमुख्यत्वम् ।
निरवधिकस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्यैश्वर्यादेरसम्भवात् ।
अल्पस्यापि परमेश्वरायत्तत्वात् ।
युक्तं च स्वतन्त्रानवधिकैश्वर्यादिमति परमेश्वरे मुख्यत्वम् ।
न चैवमाकाशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमवकाशत्वं भूते निरवधिकं न सम्भवति ।
क्वचित्कदाचिदप्यभावाभावात् ।
नापीश्वरायत्तम् ।
ऐश्वर्यं हि वर्षणशासनपालनादिरूपा चेतनसम्बन्धिनी चेष्या ।
सा चागन्तुकज्ञानेच्छादिकारणव्यपेक्षत्वात्स्वयमागन्तुकत्वाच्च कारणद्वारा स्वरूपतश्च परमेश्वरप्रसादाऽयत्तेति युज्यते ।
आकाशादिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तु विवरत्वादिकं न तावदागन्तुकज्ञानादिकारणद्वारा परमेश्वरायत्तम् ।
अचेतनाश्रितत्वात् ।
नापि स्वरूपतः ।
स्वभावत्वादनागन्तुकत्वात् ।
नचाकाशशब्दस्येश्वरे योगः सम्भवति ।
तस्य मनागप्यवकाशत्वाभावात् ।
तस्मादाकाशशब्दं भूतमेवेत्यभ्यधिकाशङ्कानिवृत्त्यर्थं सूत्रितमिति शेषः ।
विवरादिरिति भावप्रधानो निर्देशः ।
आदिग्रहणेनाकाशग्रहणमुपलक्षणमिति सूचयति ।
ततः परमेश्वरात् ।
तदायत्त इति यावत् ।
कथमित्याक्षेपे ।
*3,527*
नन्वत्राकाशः परमात्मा तल्लिङ्गादित्येतावदुच्यते ।
न पुनरुक्तपूर्वपक्षाच्छादकं किञ्चिदित्यतः सूत्रस्यार्थान्तरमाह- आकाश इति ॥
... आकाश इति नाम च ।
परतो ऽपिवरीयस्त्वपूर्वाल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत् ॥ मनुव्_1,1.241ब्-द् ॥
*3,527f.*
न्यायसुधा:
आकाशनामबलात्खलु परेण भूतमाशङ्कितम् ।
नच तद्युक्तम् ।
यतो निरवकाशात्परोवरीयस्त्वादेरनेकस्माल्लिङ्गादाकाश इति नाम च हरेर्भवेत् ।
वाचकमिति शेषः ।
अत्रोपसर्जनतया समासे निर्दिष्येनापि वरीयस्त्वेन बुद्धया विविक्तेन परतो ऽपीत्यस्य सम्बन्धो नानुपपन्नः ।
सर्वभूतोत्पत्तिकारणत्वपूर्वादिति वक्तव्ये परोवरीयस्त्वपूर्वादित्युक्तम् ।
प्रथमप्रतीतस्यापि सर्वभूतकारणत्वादेर्भूते ऽपि कथञ्चिद्वयाख्यातुं शक्यत्वात् ।
परोवरीयस्त्वादेः सर्वथापि तत्र नेतुमशक्यत्वात् ।
*3,529*
तथाहि ।
अस्य लोकस्य का गतिरिति पृथिवीगतिप्रश्नस्याकाश इत्युत्तरमभिधाय कथमेतत्, अपां कार्यं हि पृथिवी, तत्रैव (च)लीयत इति तासामेव पृथिवीगतित्वोपपत्तेरित्याशङ्कय मैवम् ।
मूलकारणत्वादित्याह- सर्वाणीति ॥
नच तर्ह्यात्मन आकाशः सम्भूत इति श्रुतेरात्मा वक्तव्य इति वाच्यम् ।
भूतविषयविचारे वियत एव वक्तव्यत्वात् ।
नच आकाशस्यापि भूतत्वात्सर्वाणीति विरुद्धम् ।
इदं सर्वमसृजतेतिवत्तद्वयतिरिक्तग्रहणेपपत्तेः ।
नचावधारणानुपपत्तिः ।
परम्परया भूतोपादनास्यापरस्याभावात् ।
कथमस्य भूतोत्पत्त्यादिहेतुत्वम् ।
भूतेषु ज्येष्ठत्वादित्याह- आकाशो ह्येभ्यश्चतुर्भ्यो भूतेभ्यो ज्यायानिति ॥
न केवलमुत्पत्तिलयकारणत्वाद्गतिः ।
किं नाम कारणेषु स्थितं कार्यमिति श्रुतेराश्रयत्वादपीत्याह-आकाशः परायणमिति ॥
न चास्य लोकस्येति प्राणिनिकायाभिधानम् ।
येन सर्वभूतशब्दो ऽपि तत्परः स्यात् ।
न प्रतिष्ठां लोकमतिनयेदिति पृथिव्याः प्रकृतत्वात् ।
*3,531f.*
नच परोवरीयस्त्वादिकं शक्यमेवं कथञ्चिद्वयख्यातुम् ।
निरुपचरितं सर्वोत्तमत्वं हि परोवरीयस्त्वम् ।
अन्यथा ज्यायानित्यनेनैव गताथर्त्वप्रसङ्गात् ।
उद्गीथत्वं चोमित्येतदक्षरमुद्गीथमित्युक्तत्वान्न कथञ्चिदन्यत्र नेतुं शक्यते ।
आरोपो ऽयमिति चेन्न ।
बाललीलाथर्त्वप्रसङ्गादुपनिषदाम् ।
अनन्तत्वं चाकाशस्य देशकालधर्मैरन्तवतो न सम्भवत्येव ।
आपेक्षिकं तु प्रकृतविरुद्धम् ।
पृथिव्याः सामगतित्वम्"अन्तवद्वै खलु सौम्य ते सामऽ; इति निराकृत्य स्वयमप्यन्तवन्तमाकाशमभिदधता किमधिकमाचरितं स्यात् ।
अतो ऽनन्तत्वमपि निरुपचरितमेवेति ।
*3,532*
नन्वाकाशश्रुतिरपि निरवकाशेत्युक्तम् ।
सत्यम् ।
दुरुक्तं तत् ।
नहि देशकालाभ्यां परिच्छिन्नस्याकाशस्यावकाशदातृत्वं निरवधिकं सम्भवति ।
नापि स्वतन्त्रं परमेश्वरायत्तत्वात् ।
तत्कुत इत्यत आह- नभ इति ॥
नभो ददाति श्वसतां मार्गं यन्नियमाददः ।
इत्यादिवाक्यैः ... ॥ मनुव्_1,1.241*अ-च् ॥
न्यायसुधा:
आदिग्रहणेन सर्वभूतगुणैर्युक्तमित्यादेः सङ्ग्रहः ।
तेन यदुक्तं परमेश्वरे योगानुपपत्तिरिति तदपि समाहितं भवति ।
आकाशे ऽवकाशदातृत्वमीश्वरस्यापि पृथक्तद्वत्त्वं चावगम्यत इति शेषः ।
उपपत्तिं तु वक्ष्यामः ।
तस्मादाकाशोपलक्षितसकलाधिभूतशब्दपरममुख्यवाच्यो भगवान्हरिरिति सिद्धम् ।
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां आकाशाधिकरणम् ॥
[======= ज्न्य्स्_1,1.विइ: प्राणाधिकरणम् =======]
*3,535*
॥ अथ प्राणाधिकरणम् ॥
इदानीमाध्यात्मिकशब्दसमन्वयं सिषाधयिषुः प्रधानत्वात्प्राणशब्दसमन्वयार्थं सूत्रयामास- अत एव प्राण इति ॥
॥ ओं अत एव प्राणः ओं ॥
अत एव प्राणः

तैत्तिरीयके श्रूयते ।
तद्वै त्वं प्राणो ऽभवः ।
महान्भोगः प्रजापतेः ।
भुजः करिष्यमाणः यद्देवान्प्राणयो न वेति ।
तत्र संशयः ।
किमयं प्राणः परमात्मोत मुख्य इति ।
वायुवृत्त्यादेः प्राणशब्दप्रवृत्तावपि वाक्यार्थस्य सर्वथाप्यनुपपत्तेर्न संशयविषयत्वम् ।
न ह्यचेतनं प्रति त्वमेवमभव इति बुद्धिमतोच्यते ।
किं तावत्प्राप्तम् ।
मुख्य इति ।
कस्मात् ।
प्राणशब्दस्य लोकवेदयोर्मुख्यप्राणे प्रयोगप्राचुर्यात्प्राणन्त्यनेनेति निरुक्तिसम्भवाच्च ।
नन्वेतदपि पूर्वन्यायेन परिहृतं न सूत्रारम्भं प्रयोजयतीति ।
अतो ऽभ्यधिकाशङ्का दर्शयति- अध्यात्ममिति ॥
... अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ।
प्राणादिहेतुतादृष्टेर् ... ॥ मनुव्_1,1.241ब्च्* ॥
न्यायसुधा:
आत्मानमधिकृत्य तस्य भोगायतनत्वेन वर्तत इत्यध्यात्मं शरीरं तस्मिन्प्राणः प्राणनं जीवनम् ।
आदिग्रहणाच्चेष्योपादीयते ।
मुख्यस्येति शेषः ।
मुख्य एवात्र प्राणो भवितुमर्हतीति वाक्यशेषो ऽत्राध्याहार्यः ।
*3,538*
ततश्चायमर्थः ।
उपपद्यते तत्रेन्द्रादिश्रुतेराकाशादिश्रुतेर्वापहारः ।
प्रवृत्तिनिमित्तस्यान्यत्र मुख्यस्यासम्भवात् ।
परमात्मनि च सम्भवात् ।
न चैवं प्रकृते ।
जीवनचेष्याहेतु(त्वं)ता हि प्राणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् ।
तच्च मुख्ये सम्भवति ।
शरीरे, सति मुख्ये, जीवनादिकं भवति ।
नासतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां मुख्यस्य जीवनादिहेतुतादृष्टेः ।
ननु वायुविकारान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं जीवनादेः प्रतीयते ।
मुख्यस्य तु तद्धेतुता साध्यत इति किं केन सङ्गतम् ।
मैवम् ।
वायुविकारशरीरत्वान्मुख्यस्येति ।
अथवा प्राणादिहेतुताया अदृष्टेरिति व्याख्येयम् ।
परमात्मन इति शेषः ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हि हेतुता कल्प्या ।
नच परमात्मनः प्राणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तजीवनादिहेतुतावगमकान्वयव्यतिरेकौ पश्याम इति भावः ।
यद्वा यदत्र वाक्ये देवान्प्राणय इतीन्द्रियप्राणनमुक्तम् ।
यच्च प्रजापत्युपलक्षितानां सकलजीवानां भोगकारणत्वम् ।
तदुभयमप्यध्यात्ममन्वयव्यतिरेकाभ्यां मुख्यस्य दृश्यते न परमात्मनः ।
अतो युक्तिसंवादान्मुख्यविषयमेवेदं वाक्यमिति ।
नचात्र पूर्ववदनन्यथासिद्धं किमपीश्वरलिङ्गमस्ति ।
येन श्रुतिबाधं प्रत्येष्याम इति पूर्वपक्षशेषः ।
*3,541*
नन्वेवं चेन्न सूत्रमेतदाच्छादकमित्यतस्तस्य तात्पर्यमाह- अतिदेशो हीति ॥
... अतिदेशो हि तादृशः ॥ मनुव्_1,1.241*द् ॥
न्यायसुधा:
हिशब्दो हेतौ ।
एवमधिकाशङ्कया पूर्वपक्षे प्राप्ते सूत्रकृता तादृशः पूर्वोक्तसमानस्य परिहारन्यायस्यातिदेशः कृतो यस्मात्तस्मादुक्ताशङ्काच्छादकं भवत्येवेदं सूत्रमिति योज्यम् ।
यद्वा किमनेनाधिकाशङ्काव्युत्पादनेन ।
यथाभाष्यमेव पूर्वपक्षः किं न स्यादित्यत्रेदमुक्तम् ।
तादृशो ह्यतिदेशो यत् आशङ्काया आधिक्ये सति परिहारस्य समानत्वम् ।
यद्याशङ्कायां न विशेषस्तर्हि पूर्वेणैव परिहृतत्वात्प्राचीनन्यायातिदेशनमनर्थकं स्यात् ।
प्रत्युदाहरणं शङ्कापरिहारे शास्त्रापर्यवसानप्रसङ्गात् ।
यदि च परिहारो ऽविशेषितो न स्यात्कथं तर्ह्यत एवेत्यतिदेश इति मन्दव्युत्पादनार्थमिदमुक्तम् ।
भाष्ये ऽप्यस्य सर्वस्यापि स्वीकारार्थं प्रसिद्धेरित्याह ।
*3,542*
अतिदेशाथर्माह- लिङ्गमिति ॥
लिङ्गं बलवदेव स्यात् ... ॥ मनुव्_1,1.243(च्) ॥
*3,542f.*
न्यायसुधा:
हरिरिति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनात्रापि सम्बद्ध्यते ।
तेनैवशब्दस्य सम्बन्धः ।
अथवा सौत्रस्यैवशब्दस्यानुवादेन बलवदिति व्याख्यानम् ।
"शब्दादेव प्रमितःऽ; इति यथा ।
यतस्तस्मादित्यध्याहार्यम् ।
ततश्चायमर्थः ।
हरिरेवात्र प्राणः स्यात् ।
कुतः? यतो ऽत्र वैष्णवं लिङ्गं श्रूयते तस्मात् ।
"श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्नयौऽ; इति सन्निहितवाक्ये श्रूयमाणस्य श्रीलक्ष्मीपतित्वस्य मनसाप्यन्यत्राशक्यचिन्तनस्य बलवत्त्वादिति ।
ननूक्तं प्राणश्रुतिरपि निरवकाशा ।
शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य प्राणनादिहेतुत्वस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां मुख्ये दृष्टत्वात्परमेश्वरे तदभावादित्यत्राप्येतदेवोत्तरम् ।
प्राणनादिहेतुत्वलिङ्गं प्राणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तो धर्म इति यावत् ।
हरावेव मुख्यं स्यान्न मुख्य इति ।
*3,544*
कुतो जीवनादिहेतुत्वं हरौ मुख्यम् ।
अन्वयव्यतिरेकयोरभावादित्यत आह- प्रेरक इति ॥
... प्रेरको ऽस्यापि यद्धरिः ॥ मनुव्_1,1.243(द्) ॥
न्यायसुधा:
अस्य जीवनादेर्मुख्याधीनतया प्रतीतस्यापीत्यपेरर्थः ।
यत् यस्मात्"श्रुतःऽ; इति शेषः ।
अयमर्थः ।
मा भूतामन्वयव्यतिरेकावीश्वरस्य जीवनादिहेतुतासाधकौ ।
तथापि श्रुतिबलात्सेत्स्यति ।
न ह्यन्वयव्यतिरेकावेव कारणतायां प्रमाणम् ।
तथा सति स्वर्गादावग्निहोत्रादेः कारणता न स्यादिति ।
तर्हि प्रमाणद्वयबलाद् द्वयोरपि जीवनादिहेतुत्वेन कुतो हरावेव तन्मुख्यमिति च न वाच्यम् ।
यतो ऽस्य मुख्यस्यापि हरिः प्रेरकः श्रूयत इति ।
मुख्ये कथं न मुख्यं जीवनादिहेतुत्वमित्यस्याप्येतदेवोत्तरम् ।
नहि परप्रेरणया भवत्तस्मिन्मुख्यमिति सम्भवतीति ।
*3,544f.*
अथवा जीवनादिहेतुतासाधनाय यदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं लिङ्गमुक्तं तद्विष्णुपक्ष एव मुख्यं स्यात् ।
न मुख्यपक्ष इति योज्यम् ।
उभयत्र हेतुमाह- प्रेरक इति ॥
यथा वायुविकारनिष्ठान्वयव्यतिरेकौ तस्य मुख्यशरीरत्वान्मुख्यविषयावङ्गीक्रियेते ।
तथास्य मुख्यस्यापि हरिः प्रेरक इति तद्विषयाविति ।
मुख्ये न मुख्यं लिङ्गमित्यस्याप्येतदुपपादकम् ।
अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकौ हि कारणकॢप्तिं कुर्वते ।
न चेह तथास्ति ।
यतः परमेश्वरावस्थानमेव जीवनकारणम् ।
मुख्यस्तु तदायत्तस्तच्छरीररूपस्तस्मिन्नवस्थिते ऽवतिष्ठते निर्गते निर्गच्छतीति ।
संवदतीमं सर्वमप्यर्थं श्रुतिः ।
"न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौऽ; इत्येवंजातीयका ।
एवमेव युक्तयानुकूल्यपरिहारायापि"लिङ्गम्ऽ; इत्यादिकमेव योजनीयमिति ।
*3,549*
अत्र केचित् ।
"प्राणस्य प्राणं प्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ; इति चोदाहरन्ति ।
तदयुक्तमित्यपरे ।
शब्दभेदात्प्रकरणवशाच्च संशयानुपपत्तेः ।
यथा पितुः पितेति प्रयोगे ऽन्यः पिता षष्ठीनिर्दिष्यो ऽन्यः प्रथमानिर्दिष्यः पितामह इति गम्यते ।
तद्वत्प्राणस्य प्राणमिति शब्दभेदात्प्राणादन्यः प्राणस्य प्राण इति निश्चीयते ।
नहि स एव तस्येति भेदनिर्देशो भवति ।
यस्य च प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तत्प्रकरणनिर्दिष्य इति गम्यते ।
यथा ज्योतिष्योमाधिकारे"वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतऽ; इत्यत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्योमविषयो भवति ।
तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे"प्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ; इति श्रुतः प्राणशब्दो वायुविकारमात्रं कथमवगमयेत् ।
अतः संशयाविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम् ।
किन्तु"प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्तेत्युपक्रम्य श्रूयते"कतमा सा देवताऽ; इति ।
"प्राण इति होवाच ।