ન્યાયપરિશુદ્ધિ, ભૂમિકા · ભાગ 120

॥ ભૂમિકા ॥
॥ શ્રીમતે ભગવદ્રામાનુજાય નમઃ ॥
॥ શ્રીમતે નિગમાન્તમહાદેશિકાય નમઃ ॥
શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથદેશિકમણિપ્રજ્ઞાસરિત્તરઙ્ગપરમ્પરાપરિણામભૂતં ન્યાયપરિશુદ્ધ્યભિધાનં પ્રબન્ધરત્નમિદં જયતિ જીવિતમિવ ન્યાયવિસ્તરસ્ય વિદ્યાસ્થાનસ્ય શ્રીભગવદ્રામાનુજમુનિવરક્ષુણ્ણવર્ત્મનો બ્રહ્મમીમાંસાશાસ્ત્રસ્ય ચ ।
અનુપજીવ્ય ચેદં વિદ્યાસ્થાનં કો વિભવઃ સપન્દિતુમપિ શેષસ્ય વિદ્યાસ્થાનજાતસ્ય ? ।
સર્વમેવ હિ લોકે શ્રુતં સંશયવિપર્યયાભ્યામાહિતપારિપ્લવં વાત્યાસ્પૃષ્ટમિવ તૃણશકલં ન કથઞ્ચિદપિ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
પ્રમાણપરીક્ષયા તુ યથાવદુપપાદિતયા દૃષદેવ વ્યપોઢવિક્ષોભં નિષ્કમ્પમવતિષ્ઠતે ।
પ્રમાણપરીક્ષૈવ ચ પ્રથમાવતારપદવી ન્યાયવિસ્તરસ્ય ।
પદવાક્યપ્રમાણભેદેન હિ ત્રેધા વિભજન્તિ શાસ્ત્રં શાસ્ત્રવિદઃ ।
તત્ર તદં નામ ---શબ્દાનુશાસનં પાણિન્યાદિપ્રણીતમ્ ।
વાક્યં ચ---વિચારપૂર્વકશ્રૌતવાક્યાર્થનિર્ણયરૂપં કર્મબ્રહ્માત્મકવિષયવિભાગવિભક્તમુભયં મીમાસાશાસ્ત્રમ્ ।
પ્રમાણં તુ---ક્વચિદપ્યર્થેષ્વનવગાઢાવષ્ટમ્ભાં સ્વાત્મન્યપ્યનુપજાતવિસ્રમ્ભાં ડોલાયમાનાં બુદ્ધિં કરેણુમિવ તર્કશૃઙ્ખલાભિરાલાનયન્મનનવ્યપદેશં શાસ્ત્રમ્ ; યસ્ય સંજ્ઞાન્તરં ન્યાયવિસ્તરઃ તર્કશાસ્ત્રમ્ ઇત્યાદિ ॥
તદેતત્ પ્રમાણપ્રધાનમપિ પ્રમાણગતેઃ પ્રમેયસ્વરૂપવિવેચનપર્યવસાનતયા પ્રમેયેપિ ન્યસ્તપદં પ્રવૃત્તમ્ ।
ઇતરેતરવિસંવાદસંરબ્ધોદ્ધુરૈરાસ્તિકૈર્નાસ્તિકૈશ્ચ બહુધા વાદિભિઃ સ્વસ્વચ્છન્દાનુરોધેનાન્યથા ચાન્યથા ચ પ્રમેયં પ્રતિપદ્યમાનૈરિતસ્તતઃ પરિકૃષ્યમાણાનિ પ્રમાણાન્યપિ પરાવૃત્તરૂપતયા લક્ષણતો દુર્ગ્રહાણ્યભૂવન્ ।
માનાભાસવ્યામિશ્રાણિ હિ માનાનિ ન સુકરાણિ વિવેક્તુમ્ ।
તદેવં શાસ્ત્રમેવ પઙ્કિલીકૃતં ચક્ષુરિવ તિમિરોપસૃષ્ટં વિગલિતાર્થગ્રહણાપાટવ સંવૃત્તમ્ ।
અવિપર્યસ્તલક્ષણં પ્રમાણવર્ગં પરિગૃહ્ણાદ્ભિરપિ સૌગતાર્હતકાપિલચાર્વાકજૈમિનીયાદિભિરઙ્ગેષ્વવાન્તરભેદેષુ ચન્યૂનાતિરેકમાસ્થિતૈરનેકધોપયોગાદનેકાન્તીકૃતમતયઃ કૃતમતયોપિ સ્વસ્વોપદેશપારમ્પરીપ્રત્યયાદેકતમં પક્ષમભિમન્યમાનાઃ સ્પરિગ્રહાવસાદકાતરતયા પક્ષાન્તરેષુ સાભ્યસૂયાશ્ચિરાયાપિ ગરુકુલેષુ પરિશ્રમ્યાલબ્ધબુદ્ધિપ્રસાદા વિભ્રામ્યન્ત એવાનુભૂયન્તે ।
અતઃ સર્વોપયોગાય દોષગુણહાનોપાદાનાભ્યાં શિક્ષણીયસ્યાસ્ય ન્યાયવિસ્તરસ્ય પૃથક્પ્રસ્થાનં ન્યાયદર્શનં નામ સૂત્રજાતં ગૌતમેન મુનિના પ્રથમં પ્રણીતમ્ ; યત્ર પ્રમાણાપ્રમાણાદિવિવેચનયા તત્ત્વનિર્ણયોપાયાસ્તત્ર ચ સંભવન્તો ગુણદોષાઃ કથાસુ ચ ગ્રાહ્યાપરિહાર્યવિભાગાઃ સવિશેષં પ્રદર્શિતાઃ ॥
તચ્ચ ન્યાયદર્શનં પ્રથમં પ્રમાણપ્રમેયાદિસૂત્રેણ ષોડશધા પદાર્થાન્ વિભજ્ય તત્પરીક્ષણેન ચરિતાર્થમ ।
તત્ર પ્રમેયત્વસ્ય કેવલાન્વયિનઃ સર્વપદાર્થસાધારણતયા વિભાજકત્વમનુપપદ્યમાનં મન્યમાનેન કણાદેન મુનિના કૃત્સ્નમેવ પ્રમેયજાતં દ્રવ્યાદિસપ્તપદાર્થપરિસંખ્યાનેનાસંકીર્ણં વિભક્તમ્ ।
તત્ર ચ સામાન્યવિશેષસમવાયાભાવાન્ વિતથમેવાપદાર્થાન્ પદાર્થયતા તથાવિધમેવ ચાન્યદન્યદાલપતા ગ્રાહ્યમગૃહ્ણતા ત્યાજ્યં ચાત્યજતા કણભક્ષેણ દૂરમપથીકૃતઃ શાસ્ત્રપથ ઇતિ બ્રહ્મસૂત્રકારાદિભિઃ પ્રતિક્ષિપ્તો વૈશેષિકઃ પક્ષઃ ।
ન્યાયપક્ષસ્તુ શઙ્ક્યમાનોપસર્ગોપિ કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાનાધેયસંસ્કારતયા નાત્યર્થપરિવર્જનીયઃ ઇતિ મન્યમાનાઃ કતિપયસંસ્કારસંસ્કૃતમિમં પક્ષં પરિગૃહ્ય નિબન્ધાન્ નિબબન્ધુઃ પૂર્વે કેચિદાચાર્યાઃ ।
તે ચ નિબન્ધા એષુ દિવસેષુ નામ્નૈવ કેવલમવશિષ્યન્તોતદ્યથા--શ્રીમન્નાથમુનિમિશ્રપ્રણીતં ન્યાયતત્ત્વમ્, શ્રીમત્પરાશરભટ્ટારકકૃતિસ્તત્ત્વરત્નાકરઃ, શ્રીભગવદ્યામુનાચાર્યાણામાચાર્યૈઃ શ્રીમન્નાથમુનિચરણાશ્રયાણાં શ્રીપુણ્ડરીકાક્ષાણાં શિષ્યૈશ્ચ શ્રીરામમિશ્રગુરુભિર્વિરચિતં વિવરણં ષડર્થસંક્ષેપશ્ચેતિ ગ્રન્થદ્વયમ્, અવિદિતપ્રબન્ધૃવ્યપદેશં ન્યાયસુદર્શનં પ્રજ્ઞાપરિત્રાણાં ચેતિ પ્રબન્ધયુગલમ્, શ્રીમન્નારાયણમુનિવિરચિતત્વેનાચાર્યોપાત્તં નામ્ના ચાનુદ્દિષ્ટં કિમપિ પ્રબન્ધરત્નમ્, અસ્યૈવ ચ ન્યાયપરિશુદ્ધિપ્રણેતુરાચાર્યસ્યાચાર્યેણ માતુલેન ચ વાદિહંસામ્બુવાહઃ ઇતિ પ્રશસ્તિનામાઙ્કિતેન આત્રેયરામાનુજાચાર્યેણ કૃતં સ્વપ્રતિભાદ્રવિણનિક્ષેપાયમાણં ન્યાયકુલિશાભિધાનં ચેત્યેતે નિબન્ધાઃ ન્યાયપરિશુદ્ધિકૃતૈવાચાર્યેણ તત્ર તત્ર ભૂયિષ્ઠમુદાહ્રિયન્તે ।
યદેવ યાવદેવ ચાચાર્યેણ ક્વચિત્ ક્વચિદુદાહૃતં વાક્યં વાક્યખણ્ડં વા, તદતિરિક્તં કિયદપિ ટીકાકૃતામપિ દૃષ્ટિવિષયીભૂતં નોપલભ્યતે ।
અયમત્ર હેતુઃ પ્રતિભાતિ---આચાર્યસંનિહિતકાલેષ્વપ્યનતિસંક્ષેપવિસ્તરરમણીયાનિ પ્રસ્ફુટાર્થાનિ નિત્યપ્રકાશાન્યાચાર્યશ્રીસૂક્તિરત્નાન્યવમૃશ્ય રસાસ્વાદવાદિવિજયશિષ્યપ્રવચનાદ્રિપ્રવણેષુ ઉપર્યુપરિ વ્યાખ્યાનાદિપ્રણયનૈરવિસ્તૃત્ય શાસ્ત્રં વિતથમેવાતિપાતિતકાલેષુ શિષ્યપ્રશિષ્યવર્ગેષુ કુમારવેદાન્તાચાર્યાદિષુ, અતીતે ચ ગણરાત્રે કૈશ્ચિદર્વાચીનૈરાવિર્ભૂતૈર્ગ્રન્થકૃદ્ભિરજ્ઞાતપૂર્વવૃત્તાન્તૈર્યથાકથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાનેન કશ્ચિદુપકારઃ કૃત ઇતિ ॥
હન્ત ! નિઃશેષક્ષાલિતાખિલકલઙ્કસ્યાપ્યસ્ય શ્રીભગવદ્રામાનુજસિદ્ધાન્તસ્યેદમેકં શોચનીયં વૈશસમ્ ; યત્ તાવદાચાર્યપદાભિષિક્તૈરપ્યર્વાચીનૈર્બુધવરૈઃ કાણાદગૌતમીયાદિસામાન્યશાસ્ત્રપરિશ્રમેણ વ્યયિતવયોભિરન્તિમે વયસિ કથઞ્ચિદુપજાતવેદાન્તતૃષ્ણૈઃ શિષ્યસંગ્રહણકૃતક્ષણૈરવશ્યોપાદેયોપદેશશ્રીભાષ્યાદિકતિપયગ્રન્થગ્રહણચરિતાર્થૈરનાદૃતાઃ પ્રાચામાચાર્યાણાં વાગ્વિસ્તરા એતર્હિ શ્રોતુમપિ દુર્લભતાં ગમિતાર્ઃ ।
ઇદૃશોયં વિદ્યાવધઃ કસ્ય વા વિદ્યાવ્યસનિનો ન દૂનોતિ માનસમ્ ? ।
અથવા કૃતં પ્રાચાં પ્રબન્ધપ્રણાશચિન્તનેન ।
અસ્યૈવાચાર્યસ્ય વાઙ્મધુનિષ્યન્દો મુધૈવ કિયાન્ ન વિસ્રંસિતઃ ।
સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રાણામાચાર્યચરણાનાં શતાધિકાઃ પ્રબન્ધા હારવિમલાઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
સંસ્કૃતપ્રાકૃતદ્રાવિડભાષાભિસ્ત્રરૌશિકાનિ કાવ્યનાટકસ્તોત્રાણિ, લોકશાસ્ત્રવ્યવહારનિરૂઢસંસ્કૃતવ્યતિકીર્ણદ્રાવિડભાષામયાનિ ચ ચતુર્થરાશિનિવિષ્ટાનિલૌકિકાનામપ્યનુગ્રાહકાનિ પરીક્ષકાણામપિ સુગ્રહસાંપ્રદાયિકતત્ત્વહિતપુરુષાર્થાન્યાદર્શવિમલાનિ મણિપ્રવાલશબ્દિતાનિ નિયતશ્રાવ્યતયા રહસ્યસંજ્ઞિતાનિ સિદ્ધાન્તનિષ્કર્ષણેદંપરાણિ લોકશ્રેયસે જાતાનિ ગ્રન્થજાતાનિ ।
તત્ર વેદાન્તે તાવત્ તત્ત્વટીકા નામ શ્રીભગવદ્રામાનુજમુનિવરવિરચિતસ્ય શારીરકમીમાંસાભાષ્યસ્ય વિવૃતિરપૂર્વાર્થવિશેષવિન્યાસપરિભૂષિતા ત્રૈકાલ્યસંભાવનીયાનામશેષાક્ષેપાણામચલનિશ્ચયાન્ પરિહારાનુપદર્શયન્તી ગઙ્ગેન ગૌરીગુરોરેતસ્માદાચાર્યવર્યાદાવિર્ભૂતા ।
સા ચ પ્રથમસૂત્રમાત્રમપિ યાવદસમગ્રોપલબ્ધપ્રચારા વેદાન્તવિદ્યાવિચારકાઙ્ક્ષિણાં ચિન્તાવ્યસનાયૈવ ખણ્ડભૂતા પરિદૃશ્યતે ।

વિચિત્રાયોધનાકુણ્ઠશક્તૌ તેજસ્વિનિ સ્વાં શક્તિ સમગ્રમદર્શયિત્વૈવ નિયતિયૈયાત્યેનાકસ્માદુપરતં યોધરત્ને તટસ્થદૃષ્ટે કસ્ય વા વીરધર્મમનુતિષ્ઠતો હૃદયં ન દૂયેત ।
સોયમસ્ય નિબન્ધરત્નસ્ય લોપે દૃષ્ટાન્તઃ ।
કેચિન્મન્યેરન્ આચાર્યૈરેવ ન સમાપૂરિતાયં ગ્રન્થ ઇતિ, તદેતત્ સ્વોપમાનેન સર્વત્ર શક્તિપરિચ્છેદં કલયતાં પ્રલપિતમત્ર ન ક્રમતે ।
ત્રિવિધાઃ ખલુ લોકે પ્રબન્ધકૃતઃ---કેચિદ્ગુરુકુલચિરપરિશ્રમૈરનેકશઃ શ્રુતાન્ યથાશ્રુતમર્થાન્ પત્રેષુ વિનિવેશ્ય પ્રકાશયન્તો લોકમનુગૃહ્ણન્તિ ।
અથેતરે, યે પુનર્જાત્યૈવ સ્ફટિકાવદાતબુદ્ધયઃ સત્ત્વવિશેષાવિર્ભાવનિસ્તુષાશયાઃ સ્વતઃ સ્વાન્તમુકુરતલસ્ફુટસંક્રાન્તસર્વાર્થપ્રતિચ્છન્દા અપિ સંપ્રદાયપરિરક્ષણશ્રદ્ધલુતયા ગુરૂપદેશદર્શિતાં પદવીમવર્જયન્તશ્ચિત્તઘણ્ટાપથેષુ સમસમયસંચરદખિલપ્રમાણતર્કગુરૂપદેશસંપ્રદાયવિશેષા એકહેલયા ભૂયસોર્થાનયત્નેન ગ્રહીતું પ્રણેતુમપ્યર્હન્તિ ।
અન્યે તુ નિરન્તરભજનકૃતપ્રસદનેન ભગવતા સર્વેશ્વરેણ દૂરપ્રત્યૂઢપ્રત્યૂહવિપ્રુષો નિઃશ્રેયસાવધીનિ કુશલજાતાન્યનુભવિતું નિજચરણશરણાનપ્યનુભાવયિતું ચાકુણ્ઠશક્તયસ્તૃતીયકક્ષ્યાનિવિષ્ટાઃ ।
ત એતે વ્યાસપરાશરવાલ્મીકિપ્રમુખૈર્મહર્ષિગણૈરપિ ગણનીયાનુભાવા વિલક્ષણાઃ પ્રબન્ધકૃતઃ; યેષામેકપ્રતિભાસૂત્રસ્યૂતાનિ પ્રમેયરત્નાનિ પુનઃ પુનઃ પરિશીલિતાન્યપિ નવનવાનીવ પ્રજ્ઞાવતાં હૃદયેષુ કમપિ ચમત્કારમાવહન્તિ ન ચ કદાચિત્ પુરાણચિત્રવદ્ વિચ્છાયાનિ ભવન્તિ ।

ન્યાપરિશુદ્ધિકૃદાચાર્યસ્તુ દ્વિતીયતૃતીયયોરુભયોરપ્રિ કક્ષ્યયોઃ હારાવલ્યોરિવ નાયકમણિઃ પ્રકાશત ઇતિ તત્ત્વવિદામપરોક્ષમ્ ।
પ્રકૃતિસિદ્ધં ચ પ્રક્રાન્તસ્યાન્તગમનં શક્તિમતામ્ ।
લોકાનુગ્રહમાત્રફલા યેષાં સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ, તાદૃશાનામયત્નનિર્વર્તનીયે લોકોપકારાર્થે સમારમ્ભે ચિકીર્ષિતવિચ્છેદઃ કથમુપપદ્યતે ? ।
એવઙ્ગુણેન ચાચાર્યચૂડામણિપવના શિષ્યબુદ્ધિં પ્રસાદયિતુમારબ્ધા કૃતિરસમાપ્ય મધ્યે અપવિદ્ધા ભવતીતિ કો નુખલુ પ્રભાવવેદી પ્રતિપત્તુમર્હતિ ? ।
અપિ ચ "નિખિલનિગમશ્રેણીચૂડાપરિષ્કૃતિરૂપિણી નિપુણમનસામાશાસૌધસ્થલીષુ નિબધ્યતે ।
યતિપતિભુવો ભાષ્યસ્યાસૌ યથાશ્રતાચિન્તિત-- પ્રવચનવિધાવષ્ટાવિંશે જયધ્વજપટ્ટિકા" ॥
ઇતિ સ્વકૃતસ્ય ભાષ્યપ્રવચનસ્ય અષ્ટાવિંશ્યામાવૃત્તૌ તત્ત્વટીકાનિબન્ધપ્રણયનમાચાર્યસ્તત્ત્વટીકાપ્રારમ્ભે સ્વયમેવ સ્પષ્ટમાહ ।
સંકલ્પસૂર્યોદયપ્રસ્તાવનાયાં ચ--- "વિંશત્યબ્દે વિશ્રુતનાનાવિધવિદ્ય- સ્ત્રિંશદ્વારં શ્રાવિતશારીરકભાષ્યઃ ।
શ્રેયઃ શ્રીમાન્ વેઙ્કટનાથઃ શ્રુતિપથ્યં નાથપ્રીત્યૈ નાટકમર્થ્યં વ્યધિતૈતત્" ॥
ઇતિ સૂત્રધારવાચા શારીરકભાષ્યપ્રવચનં સંકલ્પસૂર્યોદયનિર્માણકાલે ત્રિંશદ્વારકૃતં પ્રથયતિ ।
તદાનીમેવ ત્રિંશદ્વારં શારીરકભાષ્યપ્રવચનમાસીદ્યદિ, તતઃ પશ્ચાત્ પ્રવચનાવૃત્તયસ્તતોપિ હિ ભૂયસ્યો ભવિતુમર્હન્તિ ।
કૃષ્ણમિશ્રસમાગમકાલો હિ સંકલ્પસૂર્યોદયનિર્માણસમયઃ ।
તતશ્ચાષ્ટાવિંશ્યામાવૃત્તૌ તત્ત્વટીકાનિર્માણં કૃષ્ણમિશ્રસમાગમાત્ પૂર્વતરં ભવતિ ।
શતદૂષણ્યાઃ સમનન્તરં તત્ત્વટીકા કૃતેતિ ચ પ્રતીયતે ।
ઉક્તં હિ સ્વયમેવાચાર્યૈસ્તત્ત્વટીકાં પ્રક્રમમાણૈઃ--- "શાતિતઃ શતદૂષણ્યાં શઙ્કરાદિમુધાગ્રહઃ ।
શરીરકશરીરં તુ વ્યક્તમત્ર પ્રદર્શ્યતે ॥
" ઇતિ ।
"શ્રુતપ્રકાશિકા ભૂમૌ યેનાદૌ પરિરક્ષિતા ।
પ્રવર્તિતા ચ પાત્રેષુ તસ્મૈ શ્રેષ્ઠાય મઙ્ગલમ્ ॥
" ઇતિ કુમારવેદાન્તાચાર્યકૃતમઙ્ગલાશાસનપરામર્શને શ્રુતપ્રકાશિકાપ્રવચનતત્પરત્વમાચાર્યાણાં તત્ત્વટીકાપૂરણવિઘાતાય જાતં સ્યાદિતિ ચાપાતરમણીયમ્ ।
શ્રુપ્રકાશિકાચાર્યસ્ય હિમ્લેચ્છબલોપમર્દલગ્નસ્ય નિજગુરુસબ્રહ્મચારિણો મુમૂર્ષતઃ પ્રાર્થનયા તદ્ગ્રન્થરક્ષણપ્રવચનયોરઙ્ગીકારેપિ નૈતાવતા સ્વકીયં મહીયાંસં પ્રબન્ધપ્રણયનપ્રયત્નમાચાર્યો વિતથીકરિષ્યતિ ।
ન હ્મત્રત્યમપૂર્વમર્થજાતં ગ્રન્થાન્તરેણ ચરિતાર્થં ભવતિ ।
તદિદમાચાર્યગ્રન્થે કૃતશ્રમાણાં સ્વત એવ સુવ્યક્તમ્ ।
ઇદાનીમુપલભ્યમાનપર્યન્તેપિ તત્ત્વટીકાગ્રન્થખણ્ડે યે વિષયાઃ પ્રતિપાદ્યન્તુ, નૈતે શ્રુતપ્રકાશિકાયામન્યત્ર વા ગ્રન્થાન્તરે પ્રતિપત્તું સુલભાઃ ।
કિઞ્ચ સ્વાચાર્યૈર્વાદિહંસામ્બુવાહાર્યૈઃ પ્રણીતે વિદ્યમાન એવ હિ ન્યાયકુલિશાખ્યે ન્યાયનિબન્ધરત્ને ન્યાયપરિશુદ્ધિમાચાર્યઃ સ્વયં નિબબન્ધ ।
અવશ્યવક્તવ્યેષુ ચાર્થેષુ જોષંભાવઃ કથઞ્ચિદપિ શાસ્રાચાર્યતાયાઃ સદૃશો ન ભવતિ ।
ન ચ નવનવાર્થાવિષ્કરણમર્વાચાં પ્રાચીનાચાર્યપરિભવાય ।
અપિ ચ, "નિખિલનિગમશ્રેણીચૂડાપરિષ્કૃતિરૂપિણી નિપુણમનસામાશાસૌધસ્થલીષુ નિબધ્યતે" ॥
ઇતિ પ્રબન્ધોપક્રમપ્રતિજ્ઞાનમેવ પ્રદર્શયતિ ગ્રન્થાન્તરૈરચરિતાર્થસ્ય સર્વવેદાન્તાર્થસંસ્કારસ્ય મહામતિભિરપિ સર્વજ્ઞસકાશાત્ શુશ્રૂષિતસ્ય પ્રતિપાદનાર્થમપૂર્વાયાઃ કૃતેઃ સમારમ્ભ ઇતિ ।
સ કથં ન પરિપૂર્યેત ? ।
કિઞ્ચ નિજનિબન્ધસ્ય શ્રુતપ્રકાશિકારક્ષણાઙ્ગીકારસમય એવ લબ્ધપ્રસરતામનુસ્મૃત્ય પરકીયગ્રન્થપ્રવચનમઙ્ગીકૃતમાચાર્યૈરિતિ શક્યમભ્યૂહિતુમ્ ।
તથાચ સતિ તત્ત્વટીકાગ્રન્થલોપનિદાનમર્વાચામાચાર્યાણાં તત્રાપરિશીલનમેવ, ન તુ ગ્રન્થાપરિસમાપ્તિઃ ।
યથાહિ ન્યાયસિદ્ધાઞ્જનમપિ જડદ્રવ્યપરિચ્છે દેનૈવ પર્યવસિતં સાંપ્રતં પરિદૃશ્યતે, અદ્રવ્યપરિચ્છેદસ્તુ પતિત એવ ।
અશક્યં ચ તત્પૂરણમન્યૈઃ ।
ઇત્થમમુમર્થં શ્રીરઙ્ગરામાનુજગુરુરેવ ન્યાયસિદ્ધાઞ્જનવ્યાખ્યાને "ન ક્વાપ્યતઃ પરમદૃસ્યત કોશશેષ- સ્તચ્છેષપૂરણકૃતિઃ પરિહાસહેતુઃ ।
જ્ઞાતવ્યમન્યદપિ તૈર્નિરણાયિ સમ્ય- ગ્ગ્રન્થાન્તરેષ્વિતિ ન કિઞ્ચિદિહાસ્તિ ચિન્ત્યમ્" ॥
ઇતિ નિગમયન્નિવેદયતિ ।
શતદૂષણ્યપિ હિ ન સમગ્રા દૃશ્યતે ।
ષટ્ષષ્ટિરેવ વાદા લોકે પ્રચરન્તિ ।
શેષે તુ મિથ્યૈવ કિમપ્યૈતિહ્યં કલ્પયિત્વા કતિપયે પ્રજલ્પન્તિ ।

યત્તાવત્ દ્વૈતમતખણ્ડનપરઃ શેષો ગ્રન્થઃ મધ્વમતસ્થેન કેનચિદ્યતિના ભિક્ષામટતા સવિનયમુપસૃત્ય પ્રાર્થિતોયમાચાર્યઃ તં તસ્ય ભિક્ષાર્થે પ્રાયચ્છિદિતિ, તદપિ ન વિચારક્ષમમ્ ।
ન હ્યાચાર્યગ્રન્થેષુ ક્વચિદપિ મધ્વમતં નિરસ્યતે ।
તત્ત્વવિપ્લવાભાવાત્, અવાન્તરેષુ ચાર્થેષુ નૈયાયિકવૈશેષિકાદિપ્રતિપાદિતસ્યૈવ દ્વૈતસ્યાનુવાદાત્, અનતિપ્રચુરતયા તસ્ય મતસ્ય લોકવિપ્લવપ્રસંગાભાવાચ્ચાનાસ્થૈવાચાર્યાણાં તત્ર સ્યાત્ ।
અતશ્ચતુસ્ત્રિંશદ્વાદા મધ્વમતખણ્ડનપરા ઇતિ કિંવદન્તીમાત્રમેતત્ ।
શતદૂષણી ચ શઙ્કાદિકૃતસૂત્રવ્યાખ્યાનાદિનિરાસાર્થમેવ પ્રવૃત્તેતિ ચ તદ્ગ્રન્થમુખ એવ સ્ફુટીભવતિ ।
તત્ર હિ ---- "પ્રાચીમુપેત્ય પદવીં યતિરાજદૃષ્ટાં તત્સંનિકૃષ્ટમપિ વા મતમાશ્રયન્તઃ ।
પ્રાજ્ઞા યથોદિતમિદં શુકવત્ પઠન્તઃ પ્રચ્છન્નબૌદ્ધવિજયે પરિતો યતધ્વમ્" ॥
ઇતિ પ્રતિશ્રુતમ્ ।
અત્ર ઽતત્સંનિકૃષ્ટમપિ વા મતમાશ્રયન્તઃઽ ઇત્યનેન દ્વૈતિનઃ સ્વપક્ષીક્રિયન્તે ।
અદ્વૈતખણ્ડનમેવ ચ ગ્રન્થપ્રવૃત્તિપ્રયોજનમિતિ ચ દર્શિતમ્ ।
તથા ચ---વિદ્યારણ્યાક્ષોભ્યમુનિવિવાદે નિર્ણયં બ્રુવદ્ભિરાચાર્યેઃ "અસિના તત્ત્વમસિના પરજીવપ્રભેદિના ।
વિદ્યારણ્યમહારણ્યમક્ષોભ્યમુનિરચ્છિનત્" ॥
ઇત્યુક્તમ્ ।
ઽશાતિતઃ શતદૂષણ્યાં શઙ્કરાદિમુધાગ્રહઃ ।
ઽ ઇત્યત્ર તુ શઙ્કરાદીત્યાદિપદં યાદવભાસ્કરયોઃ સંગ્રહાયેતિ સ્થિતમ્ ।
તસ્માત્ સમગ્રગ્રન્થાદર્શનમર્વાચામાચાર્યાણાં પ્રવચનવિચ્છેદનિબન્ધનં પ્રબન્ધલોપહેતુરિતિ સ્પષ્ટમેતત્ ॥
અત્ર પ્રસક્તાનુપ્રસક્તમાચાર્યસ્ય કૃષ્ણમિશ્રસમાગમચરિતં કિઞ્ચિદુપન્યસ્યતે---કૃષ્ણમિશ્રો હિ ગૌડદેશીયઃ પણ્ડિતચૂડામણિઃ સર્વાસુ વિદ્યાસુ કલાસુ ચ સવિશેષકૃતશ્રમઃ કવિશ્ચ બ્રહ્માદ્વૈતં સિદ્ધન્તમાતિષ્ઠમાનો વાદકુતૂહલિતયા સર્વા દિશઃ પર્યટન્ જિતકાશી ક્રમેણ દક્ષિણાન્દિશમાચક્રામ ।
તત્ર શ્રીરઙ્ગં દિવ્યક્ષેત્રં વિદુષામાવાસમાકર્ણ્ય દેવસેવાપદેશેન વાદસમરમર્થયમાનઃ શ્રીરઙ્ગરાજસ્ય ભવગતઃ પ્રાસાદમાસદાદ ।
તદાનીં તત્ર ભાષામયીર્ગાથાઃ સરાગતાલં ગીયમાના નિશમ્ય તત્કર્તૄણાં ચ કવીનાં વર્ણાવરાણામપિ પ્રતિમાસ્તસ્મિન્ દેવાલયે દેવોપચારૈરારાધ્યમાના વિદિત્વા તત્ર સેવાસમવેતાન્ જ્ઞાનવૃદ્ધાન્ શ્રીવૈષ્ણવાનામન્ત્ર્ય ઽભોઃ પ્રાજ્ઞાઃ, ભવતામનેનાપભ્રંશપાઠેન વર્ણાવરપૂજનેન ચ દૂરાપોઢં વેષ્ણવં તેજઃ ।
કિમનેનારાધનેન ? ।
અન્થથાકૃતમકૃતં હિ ભવતિઽ ઇતિ સાક્ષેપં પપ્રચ્છ ।
યદા તૈર્મિલિતૈરપિ ન કિઞ્ચિદાક્ષેપસદૃશમુત્તરં પ્રતિપન્નં, તદા તદાતનાય તદ્દેશાધિપતયે તમર્થમાવેદ્ય, પ્રતિષ્ઠાપ્રભૃતિ સર્વ એવાલયસંસ્કારઃ કાર્યઃ પ્રત્યગ્ર એવ ઇતિ ચ નિયમ્ય તં દિવ્યાલયં ગાઢઘટિતાર્ગલદ્વારં પરિત્યક્તાશેષપૂજોત્સવં ચ કારયામાસ ।
લોકાચાર્યપ્રભૃતયશ્ચ બહવસ્તત્ર દર્શનગુરવસ્તાદૃશં વૈશસમચિન્તિતોપનતમનુસ્મૃત્ય દુરન્તે દુઃખસાગરે નિમગ્નાસ્તં ચ પ્રતિવાદિનં સર્વવિદ્યાવિશારદં વાદાહવનવશૂરમપ્રકમ્પ્યમાકલયન્તઃ સભામભિનવાં કામપિ સંગમય્ય તસ્યાનર્થસ્ય કિઞ્ચિદપિ પ્રતિવિધાનં ચિન્તયામાસુઃ ।
તસ્મિન્ મહતિ સદસિ વિદુષાં સંપ્રદાયાચાર્યઃ શ્રીમાન્ લોકાચાર્યઃ સર્વેષાં સભાસદામવધેયવચનઃ સમર્થામભ્યર્હિતાં વાચમાદદે--- "ભોઃ ભાગવતપ્રધાનાઃ, બલવન્તં પરિપન્થિનં પરાઙ્મુખીકર્તુમુપાયઃ કશ્ચિદત્ર મે પ્રતિભાતિ ।
સ તાવદુચ્યમાનો ભવદ્ભિરનુમન્યતામ્ ।
અસ્તિ કિલ કાઞ્ચ્યાં નગર્યાં વેઙ્કટનાથાર્યો નામ વિદુષાં પ્રથમઃ ।
સ હિ વૃષશૈલનાથસ્ય ઘણ્ટાંશ એવાવતીર્ણઃ ઇતિ તત્ત્વવિદાં ગ્રહણમ્ ।
સોયં પઞ્ચવર્ષદેશીયઃ શિશુરેવ સન્ નિજમાતુલેન વાદિહંસામ્બુવાહેનાત્રેયરામાનુજાચાર્યેણ શારીરકભાષ્યગ્રહણાય વરદગુરુસકાશં ગચ્છતા પ્રિયભાગિનેયેન નીતસ્તત્ર ભાષ્યવિષયે પ્રસક્તાન્ બહૂન્ સંદેહશૃઙ્ખલાગ્રન્થીન્ વિસ્રંસયંસ્તયા તત્રસમવેતયા પ્રજ્ઞાવૃદ્ધપરિષદા અપૂર્વપ્રસાદવિસ્મયચિત્રિતચિત્તયા સબહુમાનમવલોકિતઃ શ્રીમતા ચ વરદગુરુણા શ્રીભગવદ્રામાનુજસિદ્ધાન્તસ્ય દૈવાત્ સંપ્રતિ સંજાતમવલમ્બનમિતિ બદ્ધાશ્વાસેન, ઽપ્રતિષ્ઠાપિતવેદાન્તઃ પ્રતિક્ષપ્તબહિર્મતઃ ।
ભૂયાસ્ત્રૈવિદ્યમાન્યસ્ત્વં ભૂરિકલ્યાણભાજનમ્ ॥
ઽ ઇત્યાશિષં પ્રયુઞ્જાનેન ઽઅસ્ય કુમારસ્ય સ્વતઃ પ્રતિભાતસમસ્તશાસ્ત્રાર્થસારસ્ય વિદ્યાસંસ્કારમાત્રફલો ગુરૂપદેશો ભવિષ્યતિ ।
ન તુ જ્ઞાને કશ્ચિદપિ શક્તિલેશ આધેયો ભવતિ ।
ભગવાનપિ હિ દેવકીનન્દનઃ વિદ્યાગ્રહણાય સાંદીપિનેરાચાર્યસ્ય સકાશે ગુરુકુલવાસમગ્રહીત્ ।
કિં ચાસ્ય શૈશવ એવાયં પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષો દાશરથેરિવ વિક્રમતિશયો જન્મસિદ્ધઃ ।
નાસૌ પુરુષાન્તરદૃષ્ટિવિષયં પ્રાપયિતું યુક્તમ્ ।
સાભ્યસૂયાઃ સવિસ્માયા વા દૃશો નાસ્મિન્ બાલવયસિ પતિતુમર્હન્તિ ।
દૃષ્ટિદોષૈર્હિ વિષાનલૈરિવ પ્રસરદ્ભિસ્તરવ ઇવાવલાઢાઃ કતિ નામ મહાગુણાઃ પુરુષાઃ સ્વગુણૈર્લોકમનુપકૃત્યૈવાસ્તં ગતાઃ ।
ભવાનેવામું સર્વશાસ્ત્રેષુ કૃતપ્રજ્ઞં કર્તુમર્હતિ ।
શ્રીભગવદ્રામાનુજસિદ્ધાન્તસ્યૈષ જયધ્વજઃ સમુચ્છ્રીયતામ્ઽ ઇયાદિશ્ય શિશુરસૌ નિજમાતુલે વાદિહંસામ્બુદાચાર્યે ન્યાસીકૃતઃ ॥
અથાસૌ વયસા વિંશતિવર્ષદેશીય એવ સન્ સર્વતોમુખપ્રસૃતપ્રબોધતયા પરેષામનભિભવનીયઃ સંવૃત્તઃ ।
એવમક્ષય્યપ્રતિભાદ્રવિણેન સર્વેષ્વપિ ચ તન્ત્રેષુ નિરામયં પન્થાનમવગન્તું પ્રસાદયિતું ચાલઙ્કર્મીણેન ચાચાર્યેણા સાર્ધં કદાચિત્ કાઞ્ચીનગરે દેવદેવસ્ય ભગવતઃ શ્રીદેવરાજસ્ય વૈશાખમાસિકે યાત્રામહોત્સવે વિદ્વત્સંવાદકુતૂહલિતયા સમાગતઃ સર્વપથીનવૈદુષીવિભવઃ પ્રબન્ધરત્નપ્રણેતા ચાખિલશાસ્ત્રેષુ વિદ્યારણ્ય ઇતિ કૃતપ્રશસ્તિનામધેયો માધવાચાર્યો નામ વેદભાષ્યકૃત્ વાદાહવે લગ્નો નિરઙ્કુશનિશિતતર્કશરાસારવર્ષિણઃ આચાર્યસ્યાગ્રતઃ પ્રત્યવસ્થાતુમક્ષમો વિસ્મયબહુમાનભરિતમના વિજયનગરં પ્રયાતઃ સ્વશિષ્યસ્ય રાજ્ઞસ્તમર્થં યથાવૃત્તમાવેદ્ય તથાવિધવિદ્વદ્રત્નદર્શનોત્કણ્ઠાત્વરિતસ્ય પ્રભોઃ પ્રાર્થનયા છત્રચામરપ્રભૃતિસમસ્તરાજપરિબર્હપરિબૃંહિતં રાજૌપવાહ્યપુરઃસરં પ્રધાનસચિવહસ્તાર્પિતસબહુમાનસમાહ્વાનલેખં ચ ચતુરઙ્ગબલં પ્રણીયઃ પ્રાર્થિતો વૈરાગ્યપઞ્ચકં તસ્ય પ્રત્યુત્તરયાઞ્ચકાર ।

તેન ચ માધવાચાર્યેણ સ્વીયે સર્વદર્શનસંગ્રહે રામાનુજદર્શનમુપક્ષિપતા--- ઽતદુક્તં વેઙ્કટનાથેન તત્ત્વમુક્તાકકલાપેઽ ઇત્યુપક્રમ્ય, ॥ શ્રીઃ ॥
॥ શ્રીમતે હયવદનપરબ્રહ્મણે નમઃ ॥
॥ શ્રીમતે રામાનુજાય નમઃ ॥
॥ શ્રીમતે નિગમાન્તમહાદેશિકાય નમઃ ॥
શ્રીમાન વેઙ્કટનાથાર્થઃ કવિતાર્કિકકેસરી ।
વેદાન્તાચાર્યવર્યો મે સંનિધત્તાં સદા હૃદિ
ન્યા. પ. પ્ર. 1 પત્યુઃ સંયમિનાં પ્રણમ્ય ચરણૌ તત્પાદકોટીરયોઃ સંબન્ધેન સમિધ્યમાનવિભવાન્ ધન્યાંસ્તથાન્યાન્ ગુરૂન્ ।
શુદ્ધં સંશ્રિતબાદરાયણતનોર્નારાયણસ્યોક્તિભઃ શ્રીમાન્ વેઙ્કટનાયકઃ સ્થિતિપદં નિર્માતિ નીતેઃ શુભમ્ ॥
વિદ્યાસ્થાનેષુ ધર્મ્યેષુ ગણ્યતે ન્યાયવિસ્તરઃ ।
સ ચ વિપ્લાવિતસ્તૈસ્તૈસ્તતો ઽત્ર પરિશોધ્યતે ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 2 ॥
ગૌતમસૂત્રબહિષ્કારપક્ષઃ ॥
યદ્યપિ કથઞ્ચિદાક્ષપાદં સત્પક્ષે નિક્ષેપ્તુ શક્યમ્; ન ચ કણભક્ષપક્ષનિક્ષેપવત્ ક્લેશઃ; નાપિ તત્કર્તા ગૌતમસ્તામસેષુ પરિપઠ્યતે; નાપિ ચ વિપ્રલમ્ભકત્વખ્યાતિઃ; તથાપિ બ્રહ્મસૂત્રકારાદિબહિષ્કૃતત્વાન્નાતીવ વયમાદ્રિયામહે ।
ન ખલ્વાર્ષત્વાદિભિસ્તદાદરઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રાજ્ઞાનાં પ્રથમેનૈવ ગુરુણા હિ સ્વયં પુરા ।
લોકાયતમતં પ્રોક્તં લોકવિપ્લવકારણમ્ ॥
અથવા પિતામહ એવાત્ર પ્રમાણમ્, ય ઇન્દ્રવિરોચનાયોશ્ચાર્વાકમતમુપદિષ્ટવાન્ ।
તથા ગૌતમો ઽપિ સંભાવ્યતે ।
અથાપિ
"કાણાદશાક્યપાષણ્ડૈસ્ત્રયીધર્મો વિલોપિતઃ ।
ત્રિદણ્ડધારિણા પૂર્વં વિષ્ણુના રક્ષિતા ત્રયી" ॥
ઇતિ સ્મૃતેઃ,
"બહવઃ પુરુષા રાજન્ સાંખ્યયોગવિચારિણઃ ।
નૈત ઇચ્છન્તિ પુરુષમેકં કુરુકુલોદ્ભવ ॥
સમાસેન તુ તદ્વ્યાસઃ પુરુષૈકાત્મ્યમુક્તવાન્ "।
ઇતિ મહાભારતોક્તેશ્ચ યુક્તં તત્તદ્બહિષ્કારઃ ।
ઇહ તુ ન તથેતિ ચેન્ન, તુલ્યન્યાયતયા વચનસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાત્ ।
ન ખલુ તદ્વા તાદૃગ્વેતિ કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
યદ્યપિ કાશકુશાવલમ્બન્યાયેન પક્ષાન્તરાદાધિક્યમસ્ય પક્ષસ્ય, અથાપિ ન તદ્વેદાન્તસંનિધૌ; ન ખલુમશકાદ્બલિષ્ઠો ઽપિ માતઙ્ગઃ કણ્ઠીરવમુપરુણદ્ધિ ॥
"યદક્ષપાદઃ પ્રવરો મુનીનાં શમાય શાસ્ત્રં જગતો જગાદ ।
કુતાર્કિકાજ્ઞાનનિવૃત્તિહેતુઃ કારિષ્યતે તસ્ય મયા નિબન્ધઃ" ॥
ઇતિ વાક્યમક્ષપાદપક્ષપાતેનોક્તમિત્યનાસ્થેયમ્ ॥
ઉક્તં ચ પૂર્વાચાર્યૈઃ---
"કાણાદમાક્ષપાદં વા કાપિલં તન્ત્રમેવ વા ।
તન્ત્રાણ્યેતાનિ સર્વાણિ ન તન્ત્રાણ્યાત્મનિર્ણર્ય" ॥
ઇતિ ॥
અત એવ હિ "એતેન શિષ્ટાપરિગ્રહા અપિ વ્યાખ્યાતાઃ" ઇતિ સૂત્રે ભાષિતમ્---"એતેન---વેદાપરિગૃહીતસાંખ્યપક્ષક્ષપણેન, શિષ્ટાશ્ચ વેદાપરિગૃહીતાઃ કણભક્ષાક્ષપાદક્ષપણકભિપક્ષાઃ ક્ષપિતા વેદિતવ્યાઃ" ઇતિ ।
ન ચ સૂત્રનિબદ્ધં સર્વં વિદ્યાસ્થાનમિતિ નિયમો દૃષ્ટઃ; ન ચૈક એવૈકસ્ય વિદ્યાસ્થાનસ્ય સૂત્રકૃદિત્યપિ વા ઋષિરિત્યેવ વા રાજાજ્ઞા, અન્યૈરપિ ચ તત્કરણદર્શનાત્ ॥
પ્રમાણશબ્દસ્ય ભાવે કરણે ચ વ્યુત્પત્તિઃ ।
1 એવં ચ પ્રમૈવ પ્રમાણમિત્યેકે ।

2 પ્રમાકરણમેવેત્યપરે ।
3 તયોરન્યતરદિત્યન્યે ।
4 યથાવસ્થિતવ્યવહારાનુગુણં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ।
5 યદજ્ઞાનાત્ સંસારો યજ્જ્ઞાનાત્ તન્નિવૃત્તિસ્તત્ પ્રમેયં મુમુક્ષુભિઃ પ્રકર્ષેણ મેયત્વાત્ ।
6 તદ્દ્વિવિધં દ્રવ્યાદ્રવ્યભેદાત્ ।
7 સામાન્યતો વા પ્રમાવિષયઃ પ્રમેયમ્ ।
8 આગન્તુકધર્માશ્રયો દ્રવયમ્ ।
9 અતથાભૂતમદ્રવ્યમ્ ।
10 દ્રવ્યં દ્વેધા જડમજડમિતિ ।
11 જડં ચ દ્વેધા પ્રકૃતિઃ કાલ ઇતિ ।
12 અજડં ચ તથા પ્રત્યક્ પરાગિતિ ।
13 પ્રત્યગપિ દ્વિવિધં જીવર્ ઇશ્વર ઇતિ ।
14 પરાગપિ તથા ધર્મભૂતજ્ઞાનં નિત્યવિભૂતિશ્ચેતિ ।
15 અથવા દ્રવ્યં દ્વિવિધમાત્માનાત્મભેદાત્ ।
16 ત્રેધા વા ભોક્તૃભોગ્યનિયન્તૃશ્રુત્યનુસારાત્ ।
17 ષોઢા વા ત્રિગુણકાલજીવેશ્વરશુદ્ધસત્ત્વમતિભેદાત્ ।
18 અસ્વયંપ્રકાંશં જડમ્ ।
19 સ્વયંપ્રકાશમજડમ્ ।
20 મિશ્રસત્ત્વાશ્રયઃ પ્રકૃતિઃ ।
21 કાલઃ ક્ષણલવાદિવ્યવહારહેતુઃ ।
22 સ્વસ્મૈ ભાસમાનં પ્રત્યક્ ।
23 પરસ્મૈ ભાસમાનં પરાક્ ।
24 પરતન્ત્રચેતનો જીવઃ ।
25 સ્વતન્ત્રર્ ઇશ્વરઃ ।
26 અર્થપ્રકાશો બુદ્ધિઃ ।
27 પ્રકૃતિવ્યતિરિક્તત્વે સતિ સત્ત્વાશ્રયો નિત્યવિભૂતિઃ ।
28 અદ્રવ્યમનેકધા સત્ત્વશબ્દાદિવૈચિત્ર્યાત્ ।
29 એકં વેતરવિશિષ્ટં પ્રાધાન્યતઃ પ્રમેયં પરં બ્રહ્મ ।
30 ઇતરેષાં સ્વનિષ્ઠબ્રહ્મૈકનિષ્ઠત્વાત્ ।
31 તસ્યૈવ ચ તથાત્વેન મુમુક્ષુભિઃ પ્રકર્ષેણ મેયત્વશ્રુતેઃ ।
32 અવ્યવસ્થિતવ્યવહારકારણં જ્ઞાનં સંશયઃ ।
33 અયથાવ્યવહારકારણં જ્ઞાનં વિપર્યયઃ ।
34 સંસ્કારમાત્રજં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ ।
35 તદ્વ્યતિરિક્તં જ્ઞાનમનુભવઃ ।
36 પુરુષપ્રવૃત્ત્યુદ્દેશ્યં પ્રયોજનમ્ ।
37 વ્યાપ્ત્યધિગમસ્થાનં દૃષ્ટાન્તઃ ।
38 પ્રામાણિકત્વાભિમતૈઃ પરિગૃહીતોર્ઽથઃ સિદ્ધાન્તઃ ।
39 પરાર્થપ્રમાણપ્રયોગવાક્યાવાન્તરવાક્યાન્યવયવાઃ ।
40 વ્યાપ્યાઙ્ગીકારેણ વ્યાપકાનિષ્ટપ્રસઞ્જનં તર્કઃ ।
41 તર્કાનુગૃહીતપ્રમાણપૂર્વકતત્ત્વાવધારણં નિર્ણયઃ ।

42 વીતરાગકથા વાદઃ ।
43 પક્ષદ્વયસાધનવતી વિજિગીષુકથા જલ્પઃ ।
44 પ્રતિપક્ષસ્થાપનહીના તુ સા વિતણ્ડા ।
45 હેત્વઙ્ગૈકદેશવિકલા હેત્વાભાસાઃ ।
46 અવિવક્ષિતશબ્દાર્થારોપેણ દૂષણં છલમ્ ।
47 સ્વવ્યાપિદૂષણં જાતિઃ ।
48 કથકાશક્તિલિઙ્ગં નિગ્રહસ્થાનમ્ ।
49 ઇત્યેતાદૃશાનિ વાક્યાનિ કિં ન સૂત્રાણિ સ્યુઃ ? તદિહ સંક્ષિપ્તં લક્ષણાદિવાક્યં સૂત્રમ્; તદુદાહરણાદિવાક્યં તુ ભાષ્યાદિકમિતિ વિભાવ્ય સંતોષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચ પૂર્વપ્રાબલ્યવ્યવસ્થા, તત્પૂર્વસંભવાત્ વાર્તિકસ્ય ચાનવતારપ્રસઙ્ગાત્ વ્યાકરણાદિષ્વન્યથાકરણસ્વીકારાચ્ચ ।
ન ચ જૈમિનેઃ પ્રમાણલક્ષણાદિષ્વૌદાસીન્યમાત્રેણ ગૌતમોક્તેષુ કાશ્યપોક્તેષુ વા નિઃશેષાનુમતિસિદ્ધિરિતિ મન્તવ્યમ્, અન્યપરતયા લોકપ્રસિદ્ધોપજીવનાત્, પરકલ્પિતતટાકોપજીવનવત્ ।
કર્મકાણ્ડવૃત્તિકારાદયો ઽપિ હિ લોસિદ્ધાં પ્રમાણાદિવ્યવસ્થાં યથાયથમન્યથા સંજગૃહુઃ ।
અતો યાવદિહ યુક્તિયુક્તં તાવદુપજીવ્યતે; ન ખલુ તટાકસ્થઃપઙ્કો ઽપ્યપઙ્કિલબુદ્ધિભિસ્તતદવગાહિભિરુપજીવ્યતે ।
અતઃ સિંહવનગુપ્તિન્યાયેન યથાવસ્થિતન્યાયાનુગૃહીતં વેદં વેદાનુમતં ચ ન્યાયમનુસરામઃ, ન પુનર્ન્યાયમાત્રમ્ ॥
યત્તુ "જ્ઞાતસંબન્ધસ્ય" ઇત્યાદિગ્રન્થમુપાદાયાનન્તરમુક્તં શ્રીવિષ્ણુચિત્તેઃ---- "વ્યાપ્તિધીગર્ભાનુભવો ઽનુમાનમિત્યર્થઃ ।
ન્યાયશાસ્ત્રે તુ તદ્વિશેષનિર્ણયઃ" ઇતિ, તદપિ તન્નિરૂપણાધિકૃતવિદ્યાસ્થાનખ્યાપનપરમ્ ।
પ્રમાણાદિસૂત્રમુપાદાય વ્યાચક્ષાણૈસ્તત્પક્ષનિષ્ઠૈરપિ પૂર્વૈઃ ક્વચિત્ સૂત્રાણિ નિરાકૃતાનિ ।
તન્ન્યાયસ્ય નાસ્માસુ સર્પમારઃ, નાપિ દણ્ડનિવારણમ્ ।
તતશ્ચ, યથાલોકં યથાવેદં લૌકિકે વૈદિકે ઽપિ ચ ।
યો વક્તા સ પરિગ્રાહ્યઃ પ્રાક્તનો ઽદ્યતનો ઽપિ વા ॥
વિવક્ષિતાર્થાવૈશદ્યં વ્યાકુલત્વમપૂર્ણતા ઉલ્લોકતેત્યમી દોષા ગુણકોટૌ જડૈઃ કૃતાઃ ॥
ભગવન્નાર્થમુનિભિર્ન્યાયતત્ત્વસમાહ્વયા ।
અવધીર્યાક્ષપાદાદિ ન્યબન્ધિ ન્યાયપદ્ધતિઃ ॥
તદર્વાગ્ભિસ્તથાચાયૈર્યથેષ્ટં મતમાસ્થિતૈઃ ।
પ્રણિન્યે બહુધા તૈસ્તૈઃ પ્રમાણાદિવિચારણા ।
તદયં ભાષ્યસ્વઃસસિદ્ધો બહિષ્કારપક્ષઃ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 3 ॥
ગૌતમસૂત્રસ્વીકારપક્ષઃ ॥
અઙ્ગીકારકાઙ્ક્ષિણામક્ષપાદીયમપ્યસ્મદુક્તૈકાન્તતયા સ્થાસ્યતિ; તથૈવ સ્થાપયિષ્યામઃ ।
અતો વયમપિ મહતામયુક્તાર્થતાત્પર્યકલ્પનેન નાપરાધ્યેમ, ન્યૂનાધિકવિરુદ્ધવ્યપદેશાદીનામલક્ષણલક્ષણોક્તીનાં ચાધ્યાહારાન્યપર્યામ્યાં તદ્ભક્તેરપિ નિર્વાહાત્ ।
તથાસ્મિન્ યત્ર સ્ફુટઃ શ્રુતિસ્મૃતિશારીરકવિરોધઃ, સ ઉદ્દેશતો નિરુહ્યતે ॥
યત્તાવત્સૂત્રિતં પ્રથમાધ્યાયે --- "ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્છ્રોત્રાણીન્દ્રિયાણિ ભૂતેભ્યઃ" ઇતિ; અત્ર જ્ઞાનેન્દ્રિયપઞ્કોપાદાનં નેન્દ્રિયાન્તરપ્રતિક્ષેપાર્થમ્, મનસઃ પૃથક્પ્રમેયતયા ઉદ્દેશાત્ અનન્તરમેવ ચ "યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્" ઇતિ લક્ષણકરણાત્ અભ્યુપગમસિદ્ધાન્તન્યાયેન ચ તદિન્દ્રિયત્વપરીક્ષણાત્ ।
અતશ્ચોક્તેન સમાનયોગક્ષેમયુક્તિપ્રમાણકઃ કર્મેન્દ્રિયવર્ગ ઉપલક્ષણીયઃ, "પ્રવૃત્તિર્વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભઃ" ઇતિ સૂત્રે વાચઃ કણ્ઠોક્તેઃ પાણ્યાદિચતુષ્ટયસ્ય શારીરવ્યાપારકરણતયા સૂચનાદિતિ ॥
શરીરકે તુ "સપ્તગતેર્વિશેષિતત્વાચ્ચ" ઇતિ પૂર્વપક્ષમુપક્ષિપ્યાસાધયચ્ચ હસ્તાદીનામપીન્દ્રિયત્વં ભગવાન્ બાદરાયણઃ--- "હસ્તાદયસ્તુ સ્થિતે ઽતો નૈવમ્" ઇતિ ।
"ભૂતેભ્યઃ" ઇતિ ચ નોપાદાનાભિપ્રાયમ્, અહઙ્કારોપાત્તાનામાપ્યાયકભૂતવિવક્ષયાપિ તદુપપત્તેઃ ।
તથા ચ વેદાર્થસંગ્રહે---"એવમાહઙ્કારિકાણામિન્દ્રિયાણાં ભૂતૈશ્ચાપ્યાયનં મહાભારત ઉચ્યતે" ઇતિ ।
સમાધાનમ્ ઋષ્યન્તરવાક્યસ્યાપિ સમાનન્યાયસ્ય નિર્વાહાર્થમ્ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધપ્રમાણવાક્યેષુ તાત્પર્યવિશેષપરિકલ્પનયા પરિહાર એવ હિ પણ્ડિતકૃત્યમ્ ।
અનિત્યમનોવાદિભિરપિ હિ "અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ"--- ઇતિ શ્રુતિરાપ્યાયનપરતયૈવ યોજ્યા ।
તુલ્યમિદમન્યત્રાપીતિ ॥
યત્તુ---"બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્" "તદત્યન્તવિમોક્ષો ઽપવર્ગઃ" ઇતિ, તત્ર દુઃખાત્યન્તનિવૃત્તેરપવર્ગત્વં સર્વાઙ્ગીકૃતમ્ ।

ન ચ તત્રાનન્દઃ શ્રૌતઃ કણ્ઠોક્ત્યાઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
તદભિપ્રાયે ચાનન્યથાસિદ્ધં કિમપિ ન લિઙ્ગં પશ્યામઃ ।
અત એવ હિ ભૂષણમતે નિત્યસુખસંવેદનસંબન્ધસિદ્ધિરપવર્ગે સાધિતા ।
એતેન "તસ્માત્સર્વદુઃખવિમાક્ષો ઽપવર્ગઃ" ઇતિ ચતુર્થાધ્યાયવાક્યમપિ નિર્વ્યૂઢમ્, તત્રાપ્યાનન્દનિષેધાભાવાત્ ॥
યચ્ચ શારીરકદ્વિતીયાધ્યાયવિરુદ્ધમિહ દ્વિતીયાધ્યાયે અવયવિસમર્થનમિવાભાતિ, તદપિ તદેકાર્થં યોજયિતું શક્યમ્ ।
તથા હિ---"ન ચૈકદેશોપલબ્ધિરવયવિસદ્ભાવાત્ ।
સાધ્યત્વાદવયવિનિ સંદેહઃ ।
સર્વાગ્રહણમવયવ્યસિદ્ધેઃ ।
ધારણાકર્ષણોપપત્તેશ્ચ ।
સેનાવનવદ્ગ્રહણમિતિ ચેન્નાતીન્દ્રિયત્વાદણૂનામ્ ।
" ઇત્યેતાનિ હિ તત્સૂત્રાણિ; ન તાનિ વિરુધ્યન્તે, સેનાવનાદિવ્યાવૃત્તાવયવ્યારમ્ભકતયા તદસમવાયિકારણત્વાભિમતાવસ્થાવિશેષાપન્નઃ સંઘાતવિશેષ એવાવયવિશબ્દેન નિર્દિંશ્યત ઇત્યવિરોધાત્ તાવતૈવ ઉપલમ્ભવ્યવહારવિશેષાદેશ્ચરિતાર્થત્વાત્ ।
અતીન્દ્રિયાણુવચનમપિ પ્રદીપાવયવાનામિવૈન્દ્રિયિકાણામેવાવસ્થાવિશેષેણાતીન્દ્રિયત્વાભ્યુપગમાદવિરુદ્ધમ્ ।
અવ્યક્તમેવ હિ ત્રિગુણદ્રવ્યમવસ્થાવિશેષાદ્રવ્યક્તં ભવતીત્યાગમિકાઃ ।
પ્રત્યેકમુપલમ્ભાયોગ્યાનામપિ સંહતિવિશેષરૂપાવસ્થાભેદાદૈન્દ્રિયિકત્વતત્તારતમ્યાદિકં હિમાનીચૂર્ણપુઞ્જાદિષ્વનારબ્ધાવયવિષુ લોકસિદ્ધમ્ ।
ઉપમાનાખ્યપ્રમાણાન્તરસમર્થનં તુ ન્યાયૈકદેશિભિરેવોપમાનસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવપ્રતિક્ષેપમાત્રપરતયા નિર્વ્યૂઢમ્ ॥
યચ્ચ---"પૂરણપ્રદાહપાટનાનુપલબ્ધેશ્ચ સંબન્ધાભાવઃ" ઇતિ શબ્દાર્થસંબન્ધાભાવમુપક્ષિપ્ય પરિહરતા "શબ્દાર્થવ્યવસ્થાનાદપ્રતિષેધ્ઃ" ।
"ન સામયિકત્વાચ્છબ્દાદર્થે પ્રત્યયસ્ય" ઇત્યાદિના સામયિકત્વમુક્તમ્; તદપિ સંપ્રતિપન્નસામયિકત્વદ્વારા અનુમાનાદિવિલક્ષણસંબન્ધવિશેષખ્યાપનાર્થમિતિ યોજ્યમ્, અનાદિનિધનાવિચ્છિન્નસંપ્રદાયવેદવર્તિનાં પદાનાં મન્વાદિવચનવિરુદ્ધસાંકેતિકત્વોપપાદનકૢપ્ત્યસંભવાત્ ।
યચ્ચ "મન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યવચ્ચ તત્પ્રામાણ્યમાપ્તપ્રામાણ્યાત્" ઇતિ, એતદપ્યનાદિનિધનસ્યૈવ વેદસ્ય પ્રતિકલ્પમીશ્વરેણાપ્તતમેન યથાપૂર્વં પ્રવર્તનમભિસંધાયેતિ સુગમમ્ ॥
વર્ણાનિત્યત્વવર્ણનં તુ ન શ્રુત્યાદિવિરુદ્ધમ્; પ્રત્યુતાનુકૂલમેવ ।
શારીરકદેવતાધિકરણે વર્ણાનિત્યત્વમભ્યુપગમ્યૈવ હિ "અત એક ચ નિત્યત્વમ્" "સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપ્યવિરોધો દર્શનાત્ સ્મૃતેશ્ચ" ઇતિ વેદનિત્યત્વં સાધિતમ્ ॥
યત્તુ જૈમિનીયે શબ્દાધિકરણે વર્ણનિત્યત્વસમર્થનં વ્યાચખ્યુઃ; સ તુ વ્યાખ્યાતૄણામેવાપરાધઃ, અસાંકેતિકવાચકાકારનિત્યત્વપરત્વેનાન્યપરત્વાત્તસ્યાધિકરણસ્ય ॥
યચ્ચ દ્વિતીયાધ્યાયાન્તે "વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયસ્તુ પદાર્થઃ"ઇત્યુક્તમ્, તત્રાપિ ન વૈશેષિકાભ્યુપગતજાતિસ્વીકારે લિઙ્ગં પશ્યામઃ; નહ્યત્ર દ્રવ્યગુણાદિપદાર્થપરિસંખ્યાનં ક્રિયતે, "તે વિભક્ત્યન્તાઃ પદમ્" ઇતિ પ્રતિપાદિતપદવાચ્યપ્રદર્શનપરત્વાત્ ।
અનન્તરં ચતિસૃણામેવ લક્ષણમાહ---"વ્યક્તિર્ગુણવિશેષાશ્રયો મૂર્તિઃ""આકૃતિર્જાતિલિઙ્ગાખ્યા" "સમાનપ્રસવાત્મિકા જાતિઃ" ઇતિ ।
ઇહ તુ વસ્તુસ્વરૂપનિરૂપિતસ્વરૂપવિશેષકધર્મસ્વરૂપનિરૂપકધર્મવિષયતયા યથાસંભવં યોજ્યમ્ ।
અતો ન દ્વિતીયાધ્યાયે ઽપિ વેદાન્તવિરોધઃ ।
તૃતીયે "દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થગ્રહણાત્" ઇત્યાદિકં બાહ્યાન્તરિન્દ્રિયાદિનિરૂપણાદિકં ચાત્યન્તોપયુક્તમ્ ।
ન ચ મનોનિત્યત્વાદિકં તત્ર સૂત્રિતમ્; યેન તદુત્પત્ત્યાદિશ્રુતિકોપઃ ॥
યચ્ચાત્રોક્તમ્---"ગન્ધક્લેદપાકવ્યૂહાવકાશદાનેભ્યઃ પાઞ્ચભૌતિકં શ્રુતિપ્રામાણ્યાચ્ચ" ઇતિ, એતદેવ યથાશ્રુતં સિદ્ધાન્તતયા સ્વીકાર્યમ્ ।
યદપિ "ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાનાં સ્પર્શપર્યન્તાઃ પૃથિવ્યાઃ" "અપ્તેજોવાયૂનાં પૂર્વપૂર્વમપોહ્યાકાશસ્યોત્તરઃ" ઇતિ ગુણવ્યવસ્થાપનમ્, તત્ર તુ તથૈવાભ્યુપગમે ઽપિ ન વસ્ત્વન્તરવિરોધઃ ।
તથાપ્યાકાશાદિષુ શબ્દાદેરેકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચક્રમેણ પુરાણેષુ પાઠાત્, આકાશાનુપ્રવેશાદન્યત્ર શબ્દ ઇતિ નિર્વાહે વારૂવાદ્યનુપ્રવેશાદુત્તરોત્તરેષુ સ્પર્શાદિરિતિ નિર્વોઢું શક્યત્વાત્, ઉપલમ્ભાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યવસ્થાપનસ્યાપિ સમત્વાત્, ગન્ધાદિસૂત્રં પૃથિવ્યાસ્તે સન્ત્યેવેત્યયોગવ્યવચ્છેદેન નિર્વાહ્યમ્ ।
"આકાશસ્યોત્તરઃ" ઇત્યત્ર તુ તસ્ય સ એવેત્યન્યયોગવ્યવચ્છેદેન ।
કતિ કતિ ચૈવં સૂત્રાણિ ક્લિષ્ટાનિ પરૈરપિ નિરુહ્યન્તે ॥
યચ્ચ---"સ્વગુણાન્નોપલભન્ત ઇન્દ્રિયાણિ કસ્માદિતિચેત્" "સગુણાનમિન્દ્રિયભાવાત્" ઇત્યત્ર "ન શબ્દગુણોપલબ્ધેઃ" ઇત્યુક્તમ્; તત્રાપિ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય આકાશાપ્યાયિતાત્વાદાપ્યાયકગુણસ્ય તદ્ગુણતાં પટનૈલ્યપાનીયસૌરભાદિવત્ પ્રકલ્પોક્તમુત્તરમ્ ।
અથવા યથાગમમાહઙ્કારિકત્વમિન્દ્રિયાણામજાનતશ્ચોદ્યે ભૂતાપ્યાયિતેન્દ્રિયપક્ષે સ્થિત્વૈવેદમુત્તરં ગૂઢાભિપ્રાયેણ દદીય ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ---ભવતા કિમિન્દ્રિયગુણોપલમ્ભાભાવ ઉચ્યતે, કિં વા તદાપ્યાયકગુણોપલમ્ભાભાવઃ ? પૂર્વત્રાઙ્ગીકાર એવોત્તરમ્, શબ્દાદીનામનિન્દ્રિયગુણત્વાત્ ।
ઉત્તરત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ।
અતો ન વેદાન્તવિરોધપ્રસઙ્ગઃ ॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયે--પ્રવૃત્તિરાગદ્વેષાદિનિરૂપણમ્, આત્મનિત્યત્વાદિના પ્રેત્યભાવાદિપ્રતિપાદનમ્, અનિમિત્તભાવોત્પત્તિસર્વાનિત્યત્વસર્વનિત્યત્વાદિનિરૂપણં ચાત્યન્તાનુગુણમ્ ।
અવયવિપ્રસઙ્ગશ્ચ પ્રાગુક્તન્યાયેન નેતવ્યઃ ।
પઞ્ચમસ્તુ જાતિનિગ્રહસ્થાનમાત્રોપક્ષીણો ન ક્વચિત્તત્ત્વ ઉપકરોતિ ।

વ્યવહારાઙ્ગવિમર્શસૌન્દર્યાસૌન્દર્યાદિકં તુ વાસ્તવલક્ષ્યલક્ષણયુક્ત્યાદિપરામર્શવૈજ્ઞાનિકૈરર્થસ્થિતિમાત્રાનુસારાદનાદરણીયમ્ ।
યત્ પુનરર્વાગ્ભિરક્ષચરણપઞ્ચાધ્યાય્યાં કુશકાશાવલમ્બેન કણચરણકથાં નિવેશ્ય નૈગમિક્યઃ પદવ્યો નિરુધ્યન્તે, તત્ર તુ નૂનં સ એવ ગૌતમઃ સ્વયમન્તઃ પ્રહસતિ ॥
ઇતિ સ્વીકારપક્ષઃ ॥
યદ્વા નાતીવ ચ બહિષ્કારો નાતીવ ચ પરિગ્રહઃ ।
સાંખ્યાદિવદિહાપિ સ્યાત્ સમાધિસ્તૌષતંણ્ડુલઃ ॥
ઉપજીવ્યબહુત્વેન વિદ્યાસ્થાનનિવેશનમ્ ।
વિરુદ્ધાંશૈકવિષયા સૂત્રાદિષુ બહિષ્ક્રિયા ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 4 ॥
અધિકારિવિવેચનમ્ ॥
નિયતાધિકારશ્ચાયં ન્યાયવિસ્તરઃ ।
અધિકારાચ્ચ નિયતઃ સ્યાદયં ન્યાયવિસ્તરઃ ।
અપ્રત્યવાયો માહાત્મ્યાદ્દયાલુઃ શાસ્ત્રમબ્રવીત્ ॥
સર્વાધિકારમિત્યેતદસમીક્ષિતભાષિતમ્ ।
કથમાગમવૃત્તાન્તમનધીતાગમા વિદુઃ ॥
નિષિદ્ધે પ્રેરયંસ્તાન્વા કથં કારુણિકો ભવેત્ ।
ન ચ શક્યા નરશિરઃપાવિત્ર્યાદ્યનુમાક્ષતિઃ ॥
વિહાયાગમમક્ષાદ્યૈર્દ્વિધા તત્રાપિ વિપ્લવઃ ।
શ્રુત્યાં હ્યનધિકારિત્વાત્તદન્યત્રાવ્યવસ્થિતેઃ ॥
ધર્મક્ષોભામુમાભઙ્ગે કથં શૂદ્રાદયઃ ક્ષમાઃ ।
અથ ત્રૈવર્ણિકૈરુક્તે ત્વન્યો વિશ્વસિતીત્યપિ ॥
સ્વયં ન્યાયવિચારે ઽસ્ય ફલત્યનધિકારિતામ્ ।
પ્રત્યક્ષાનુમયોર્યત્ર નિત્યં વેદાનપેખતા ॥
તત્રાપશૂદ્રભાષ્યોક્તા શૂદ્રાદેરપ્યધિક્રિયા ।
ચતુર્દશાપિ સ્થાનાનિ ભગવાન્ ધર્મવિદ્યયોઃ ॥
ન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ શૂદ્રૈરિત્યબ્રવીદાશ્વમેધિકે ।
"અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ ॥
યાન્યુક્તાનિ મયા સમ્યગ્વિદ્યાસ્થાનાનિ ભારત ।
ઉત્પન્નાનિ પવિત્રાણિ પાવનાર્થં તથૈવ ચ ॥
તસ્માત્તાનિ ન શૂદ્રસ્ય સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ કથઞ્ચન ।
" ઇતિ ॥
તસ્માદેતાનિ ત્રૈવર્ણિકૈરધ્યેતવ્યાનિ ।
તત્ર બ્રાહ્મણેન વિદ્યાપ્રાપ્તયે ધર્માનુષ્ઠાનાય ચાધિગન્તવ્યાનિ ।
ક્ષત્રિયવૈશ્યાભ્યાં ધર્માનુષ્ઠાનાયૈવ ।
તથા શઙ્ખેન વિદ્યાસ્થાનાન્યનુક્રમ્યોક્તમ્--- "એતાનિ બ્રાહ્મણો ઽધિકુરુતે ।
સ ચ વૃત્તિં દર્શયતીતરેષામ્" ઇતિ ।
એવમેવ ધર્મશાસ્ત્રસંગ્રાહકૈઃ સમર્થિતમ્ ।
તતશ્ચ યેષાં કર્મબ્રહ્મમીમાંસાવસેયતત્ત્વહિતરૂપપ્રમેયચિન્તાધિકારઃ, તેષામેવ તાત્પર્યપર્યવસાયિતયા ધર્મવિદ્યાસ્થાનાભિમતન્યાયંવિસ્તરાન્ધિકારપ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 5 ॥
પ્રયોજનનિરૂપણમ્ ॥

પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણેન શુદ્ધિઃ પદતદર્થયોઃ ।
માનમેયાદિનિયતિર્નિર્દેષોક્તેશ્ચ માનતા ॥
ગ્રાવપ્લવનવાક્યાદાવાન્યપર્યં વિરોધતઃ ।
ચિત્રાપશુફલત્વાદાવબાધદ્વારસંગ્રહઃ ॥
અનુવાદવિધાનાદિચિન્તા પ્રાપ્ત્યાદિપૂર્વિકા ।
પ્રત્યક્ષાદિષ્વસિદ્ધેષુ ન કલ્પેત કથઞ્ચન ॥
એવમાદ્યુપયોગેન મુનિભિર્ન્યાયવિસ્તરઃ ।
વેદાનુગ્રહણાદ્ધર્મવિદ્યાસ્થાનતયોદિતઃ ॥
આગમાખ્યપ્રમાણે તુ સંશુદ્ધે ન્યાયવિસ્તરાત્ ।
તદ્વિશેષસ્ય મીમાંસા સાધયેદ્ધર્મમાનતામ્ ॥
પ્રમેયસ્યાપિ સંશુદ્ધિરન્તતો બ્રહ્મચિન્તનાત્ ।
ઇહ તસ્ય નિવેશસ્તુ તાદર્થ્યાદિપ્રસિદ્ધયે ॥
પ્રમાણમેવાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રાધાન્યતો વિષયઃ ।
તત્ર પ્રેક્ષાવદધિચિકીર્ષાસિદ્ધ્યર્થમ્---પ્રમેયતત્ત્વજ્ઞાનં હાનોપાદાનદ્વારા નિઃશ્રેયસહેતુઃ, તચ્ચ સપરિકરાત્ પ્રમાણાત્---ઇતિ પરમ્પરયા પ્રયોજનજ્ઞાપનાય પ્રદર્શનમાત્રમિહાભિમતમ્ ।
અતઃ પ્રધાનવિષયતયા, પ્રમેયાદિસાધકતયા ચ પ્રમાણં પ્રમેયાદપિ પૂર્વમુચ્યતે ।
તત્ર વ્યવચ્છેદ્યત્વાઙ્ગત્વાદિમુખેન સંશયાદયો ઽપિ ચતુર્દશ યથાયથં નિરૂપ્યન્તે ।
ન ચ ષોડશત્વે નિર્બન્ધઃ, અતથાત્વવિપર્યયત્વાદ્યુપાધ્યન્તરાધીનસંગ્રહવિભજનાભ્યાં ન્યૂનાધિકોદ્દેશસ્યાપિ શક્યત્વાત્ ઉપયોગાનુપયોગાવિશેષાચ્ચ ।
એતાવદેવગૌતમસ્યાપિ હૃદયમિતિ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 6 ॥
પ્રમાણાપ્રમાણવ્યવસ્થાપનમ્ ॥
અસ્તિ તાવદિદં પ્રમાણમિદમપ્રમાણમિતિ પ્રસિદ્ધો લૌકિકપરીક્ષકવ્યવહારઘણ્ટાપથઃ ।
તદનાદરે તુ નિરાશ્રયતયા પરીક્ષણસ્યાપ્યનુદયઃ ॥
વ્યવહારો હિ જગતો ભવત્યાલમ્બને ક્વચિત્ ।
ન તત્સામાન્યતો નાસ્તિ કથન્તા તુ પરીક્ષ્યતે ॥
સામાન્યનિશ્ચિતાર્થેન વિશેષે તુ બુભુત્સિતે ।
પરીક્ષા હ્યુચિતા સ્વેષ્ટપ્રમાણોત્પાદનાત્મિકા ॥
ન સર્વસ્યાપ્રમાણત્વં સ્વપક્ષસ્ય સ્વતઃ ક્ષતેઃ ।
ન સર્વસ્ય પ્રમાણત્વં સ્વપક્ષસ્યાન્યતઃ ક્ષતેઃ ॥
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યો સ્વપક્ષસ્ય સિદ્ધા લોકવ્યવસ્થિતિઃ ।
તત્સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોસ્ત્વત્પક્ષો ન કથઞ્ચન સિધ્યતિ ॥
પ્રમાણેન પ્રમાણસ્ય બાધઃ સ્વવ્યાહતેર્હતઃ ।
અપ્રમાણેન તદ્બાધે સાધનં ચ તતો ન કિમ્ ॥
અપ્રમાણાત્ પ્રમાણાદ્વા માનસિદ્ધિર્ન ચેન્ન તત્ ।
યતઃ પ્રમાણતસ્તસ્ય સિદ્ધિઃ સ્વપરરક્ષિણી ॥
બાધાબાધવ્યવસ્થાપિ માનતઃ સ્યાદ્રવ્યવસ્થિતાત્ ।
અન્યથા ત્વવ્યવસ્થાયા ન વ્યવસ્થેત્યવસ્થિતેઃ ॥
સર્વત્રાનિર્ણયે ન સ્તઃ સંશયોત્પત્તિનિર્ણયૌ ।
યથા તત્કોટિતત્સિદ્ધિસ્તથાન્યત્રાપિ યુજ્યતે ॥
ધર્મિસાધારણાકારકોટીનાં પૂર્વનિશ્ચયે ।
અસાવયમયં વેતિ હ્યાવિર્ભવતિ સંશયઃ ॥

સર્વત્ર સંશયસ્તાવન્ન સર્વસ્યાપિ દૃશ્યતે ।
સર્વં સંદિગ્ધમિતિ તે નિપુણસ્યાસ્તિ નિશ્ચયઃ ॥
સંશયશ્ચ ન સંદિગ્ધઃ સંદિગ્ધાદ્વૈતવાદિનઃ ।
દૂરં ગત્વાપિ દુર્વારઃ સંશયે નિર્ણયસ્તવ ॥
માનામાનવિભાગે ઽતઃ સામાન્યેન વ્યવસ્થિતે ।
ક્વાચિત્કસંશયોચ્છિત્ત્યૈ લક્ષણં સંપ્રચક્ષતે ॥
તત્ર વ્યુત્પત્તિવિવક્ષાભેદાત્ પ્રમિતિં તત્કરણં ચ યથેચ્છં પ્રમાણમાહુરિત્યવોચામ, આશ્રયપ્રામાણ્યસ્યાનાદેશિકત્વાત્ ।
"આપ્તપ્રામાણ્યાત્"---આપ્તોક્તત્વહેતોઃ પ્રામાણ્યાદિત્યર્થઃ ।
ન હિ વક્તૃપ્રામાણ્યં વાક્યપ્રામાણ્ય ઉપયુજ્યતે લૌકિકવાક્યેષુ; કિન્તુ કારણદોષાભાવઃ ।
દ્વિધાપિ પ્રમિતિરેવ શોધ્યા ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 7 ॥
પ્રમાલક્ષણપરીક્ષણમ્ ॥
તત્રાસ્મદીયા એવ કેચિદન્યથાખ્યાતિમિચ્છન્તઃ સ્મૃતેઃ પ્રામાણ્યમનિચ્છન્તઃ સમ્યગનુભવઃ પ્રમેતિ લક્ષયન્તિ; ઉભયમિચ્છન્તઃ, યથાર્થજ્ઞાનં પ્રમેતિ; ઉભયમનિચ્છન્તઃ, અનુભૂતિઃ પ્રમેતિ ।
એવંપ્રાયાણિ ચ વાદ્યન્તરોક્તાનિ લક્ષણાનિ ॥
વયં તુ બ્રૂમઃ--- યથાવસ્થિતવ્યવહારાનુગુણં જ્ઞાનં પ્રમેતિ ।
યથાર્થખ્યાતિમખ્યાતિમન્યથાખ્યાતિમેવ વા ।
ઇચ્છદ્ભિર્ન વિમન્તવ્યમિદં લોકાનુસારતઃ ॥
સ્મૃતિમાત્રાંપ્રમાણત્વં ન યુક્તમિતિ વક્ષ્યતે ।
અબાધિતસ્મૃતેર્લોકે પ્રમાણત્વપરિગ્રહાત્ ॥
બુદ્ધાગમાદિત્યાગે ચ ન હેતુઃ સ્મૃતિમૂલતા ॥
વિશુદ્ધસ્મૃતિમૂલે ઽપિ માનવાદૌ પ્રસઙ્ગતઃ ॥
ભ્રાન્તિં પ્રમાતો ભિન્દન્તો ન ચાહુઃ સ્મૃતિમાનતામ્ ।
સ્મૃતિત્વમેવ હિ વ્યક્તમપ્રામાણ્યં ભવન્મતે ॥
પીતશઙ્ખભ્રમાદૌ ચ ન હ્યેતદુપપદ્યતે ।
ચક્ષુષૈવ હિ શઙ્ખાદેઃ પીતિમાદેશ્ચ તત્ર ધીઃ ॥
તતશ્ચ પ્રતિપત્તૌ વા વ્યવહારોદયે ઽપિ વા ।
તથાભાવાન્યથાત્વાભ્યાં પ્રમાભ્રાન્તિતવ્યવસ્થિતિઃ ॥
વિપર્યયાદેર્વ્યાવૃત્તિરેવમેવ હિ સિધ્યતિ ।
યત્કિઞ્ચિદન્યથાત્વં હિ વૈપરીત્યમિતીષ્યતે ॥
આત્મખ્યાત્યાદિવાદેષ્વપ્યન્યથાત્વમવારિતમ્ ।
ભ્રમપ્રવૃત્તિબાધાદેરન્યથા ન હિ સંભવઃ ॥
એવં સત્યન્યથાધીસ્તત્સામગ્રી વાપિ લાઘવાત્ ।
અયથાવ્યવહારસ્ય હેતુરિત્યવશિષ્યતે ॥
સર્વૈરપ્યન્યથાખ્યાતિર્દુસ્ત્યજત્વાલ્લઘીયસી ।
તદ્વાદિનાપ્યવર્જ્યત્વાત્ તતો ઽપ્યખ્યાતિલાઘવમ્ ॥
સ્વારસ્યમન્યથાખ્યાતાવખ્યાતૌ લાઘવં સ્થિતમ્ ।
ઇતિ દર્શયિતું ભાષ્યે દ્વિતયં તદનુજ્ઝિતમ્ ।
યન્નાથમુનિમિશ્રાદ્યૈર્યથાર્થખ્યાતિસાધનમ્ ।
તલ્લોકબુદ્ધ્યનારોહાદ્વૈભવં કેચિદૂચિરે ॥
માનાદ્રૂપ્યાદિસત્ત્વે ઽપિ તયોરન્યતરદ્ધ્રુવમ્ ।

કાર્યાક્ષમત્વાગ્રહણાત્ તત્ક્ષમત્વગ્રહેણ વા ॥
ખ્યાત્યન્તરાણાં દોષાસ્તુ તત્તત્સિદ્ધાન્તશીલને ।
સ્વયમેવોન્મિષન્ત્યેવ સંગ્રહાત્ કિઞ્ચિદુચ્યતે ॥
તત્રાત્મખ્યાતૌ તાવત્--- અન્યદ્વિજ્ઞાનમસ્તીતિ ધીરન્યવિષયા ન વા ।
આદ્યેર્ઽથસ્યાપિ તદ્વદ્ધીરન્યત્રૈકૈવ ધીર્ભવેત્ ॥
સંતાનાન્તરવિજ્ઞાનં સ્વસંતાને ક્ષણાન્તરમ્ ।
યા ધીઃ સાધયતે સા હિ સ્વતો બાહ્યં વિગાહતે ॥
સહોપલમ્ભનિયમઃ સંવિદો ગ્રાહ્યલક્ષ્મ ચ ।
બોધે ઽપ્યર્થ ઇવેત્યેવં જ્ઞાનાર્થૈક્યં ન તદ્ભવેત્ ॥
દોષાદિહેતુજાલસ્ય મિથ્યાવે ઽપિ યથેષ્યતે ।
અધિષ્ઠાનસ્ય મિથ્યાવે ઽપ્યનિવાર્યસ્તથા ભ્રમઃ ॥
તતો માધ્યમિકસ્યૈવ પક્ષસ્તત્રાવશિષ્યતે ।
ન ચ તત્રાપિ નિસ્તારઃ સર્વથાનુપપત્તિતઃ ॥
અસત્ત્વં લૌકિકં બ્રૂષે લોકોત્તરમથાપિ વા ।
ન નિષેધો નિરુપધિઃ પૂર્વત્રાન્યન્ન ધીપદમ્ ॥
ચતુષ્કોટિવિમુક્તં ચ તત્ત્વં પ્રામાણિકં ન વા ।
પૂર્વત્ર તાવતી સત્તા ન ચેત્ તદ્ધીરસન્મતિઃ ॥
અન્યેષાં ચ નિરધિષ્ઠાનખ્યાતૌ --- અત્રાસદેવ ભવતામત્રેતિ ખ્યાયતે ન વા ।
આદ્યે સિદ્ધમધિષ્ઠાનં દ્વિતીયે ખ્યાત્યપહ્નવઃ ॥
કિં ચ સ્વનેત્રનિષ્ઠ્યૂતં તિમિરં તિમિરાર્દિતૈઃ ।
કેશસ્તબકસાદૃશ્યાત્ તથા ભાત્યેવમીદૃશાઃ ॥
યદ્યપ્યવિદ્યમાનોર્ઽથો વિદ્યમાનતયા સ્ફુરેત્ ।
તથાપ્યસાવધિષ્ઠાનં સ્વદેશાદૌ મિતો હિ સઃ ॥
ઇદન્ત્વેન પ્રતીતેર્ઽથે તદારોપં પરે વિદુઃ ।
તસ્મિન્નિદન્ત્વારોપસ્તે ફલતસ્તુલ્યતા દ્વયોઃ ॥
અનિર્વચનીયખ્યાતૌ --- અનિર્વાચ્યતયા વસ્તુ નિરુચ્યેત ન વા ત્વયા ।
આદ્યે વિરોધો વિવિધો દ્વિતીયે ઽસ્મન્મતસ્થિતિઃ ॥
સદસદ્વ્યતિરેકો ઽપિ વિરુદ્ધો યદિ ગૃહ્યતે ।
સદસદ્રૂપતા કિં નુ પ્રતીતા તુ ન ગૃહ્યતે ॥
અનુષ્ણાશીતવત્ તુચ્છાદ્બ્રહ્મણશ્ચાતિરેકિતા ।
સાધ્યેત ખ્યાતિબાધાદેર્યદિ સિદ્ધં તદત્ર નઃ ॥
ન ચ વિશ્વસ્ય બાધો ઽપિ સ્વરસાદુપજાયતે ।
અપ્રતિષ્ઠિતયુક્ત્યા તુ બાધો બ્રહ્માપિ સંસ્પૃશેત્ ॥
નાશાત્ સદિતરત્વં ચ નાશકાલે યદીષ્યતે ।
સ્વકાલે યદિ બાધઃ સ્યાન્નાશસ્યાપ્યનિરૂપણમ્ ॥
નિત્યત્વેન શ્રુતાનાં ચ કેષાં ચિન્ન હિ નાશિતા ।
ભાગાસિદ્ધસ્તતો હેતુર્ન ચૈક્યં નાશબાધયોઃ ॥
નિર્વિષયખ્યાતૌ --- વિષયાલીકભાવાદૌ ખ્યાત્યન્તરપરિગ્રહઃ ।
અનુલ્લેખસ્તુ રૂપ્યાદિધીરિત્યુક્ત્યા નિબર્હિતઃ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 8 ॥

નિગમનમ્ ॥
તતશ્ચાત્રાન્યથાધીર્વા તદ્ધેતુમતિરેવ વા ।
ભ્રાન્તિર્વસ્તુવિરૂપસ્ય વ્યવહારસ્ય કારણમ્ ॥
ઇતિ શ્રીકવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાચાર્યસ્ય કૃતિષુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ પ્રત્યક્ષાધ્યાયે પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
॥ શ્રીમતે નિગમાન્તમહાદેશિકાય નમઃ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 9 ॥
દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
તદિહાન્યથાખ્યાતિપક્ષે વિપર્યયસ્ય સંશયસ્ય ચ વ્યવચ્છેદાર્થમ્ "યથાવસ્થિતવ્યવહારાનુગુણં જ્ઞાનમ્" ઇતિ પ્રમાણલક્ષણે યથાવસ્થિતાદિવિશેષણમ્ ।
અખ્યાતિપક્ષે ઽપિ તત્સામગ્ર્યનુપ્રવિષ્ટં જ્ઞાનં તચછબ્દેન વ્યપદિશ્યતે ।
તચ્ચ તત્રાપ્રમાણમિતિ લોકસિદ્ધત્વાદ્વ્યવચ્છેદ્યમેવ ।
તત્રાપિ પ્રત્યેકાંશે યાથાર્થ્યં ન વિહન્યતે ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 10 ॥
વિપર્યયનિરૂપણમ્ ॥
તત્રાદ્યે પક્ષે અન્યસ્ય અન્યથાધ્યવસાયો વિપર્યયઃ ।
દ્વિતીયે તુ પક્ષે સામાન્યતો ધર્મિસ્ફુરણે સતિ અપ્રતિપન્નતદ્વિરોધવિરુદ્ધવિશેષાધ્યવસાય ઇતિ ॥
સ ચાયમનેકવિધઃ---એકાનેકવિરુદ્ધવિશેષસ્ફુરણાત્ ।
તત્ર એકવિશેષસ્ફુરણં યથા--- પીતઃ શઙ્ખ ઇત્યાદિ ।
અનેકવિશેષસ્ફુરણં યથા---એકમેવ ભિન્નમભિન્નં ચેત્યાદ્યનેકાન્તવાદિનામ્, પ્રપઞ્ચઃ સદ્વિલક્ષણો ઽસદ્વિલક્ષણશ્ચેત્યાદ્યદ્વૈતવાદિનામ્ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધાનેકવિશેષવતર્ ઇદૃશસ્ય વિપર્યયસ્ય સંશયાદ્ભેદો મિથોવિરોધાભિમાનવિરહેણ સમુચ્ચિતાધ્યવસાયઃ ।
ધર્મવિરોધે પરસ્પરાવિરુદ્ધાનેકવિશેષસ્ફુરણં યથા--- વિપુલત્વૈકત્વવિશિષ્ટે ચન્દ્રે અલ્પત્વદ્વિત્વાદિગ્રહઃ ।
વિપર્યયમેવ ધર્માન્તરધર્મ્યન્તરભેદાદન્યથાખ્યાતિવિપરીતખ્યાતિભેદેન ક્વચિદ્વ્યવહરન્તિ ।
યથા પીતશઙ્ખરજ્જુસર્પભ્રમૌ ।
તયોશ્ચ રજસ્તમસી મૂલમિતિ ગીયતે ---
"યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમેવ ચ ।
અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી ॥
અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસા વૃતા ।
સર્વાર્થાન્વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી" ॥
ઇતિ ॥
યદ્યપિ રજ્જુસર્પાદિભ્રમે રજ્જુત્વાદિધર્મવિપરીતસર્પત્વાદિધર્માધ્યાસ એવ, તથાપિ સ્વરૂપનિરૂપકધર્મત્વેનાન્તરઙ્ગતયા ધર્મિવૈપરીત્યવ્યપદેશઃ ।
શ્વૈત્યાદેસ્તુ નિરૂપિતસ્વરૂપવિશેષકત્વમેવ ।
વિવરણે ત્વેવમુક્તમ્--- "ત્રિવિધમજ્ઞાનમ્---સ્વરૂપાજ્ઞાનમ્, અન્યથાજ્ઞાનમ્,વિપરીતજ્ઞાનમિતિ ।
સ્વરૂપાજ્ઞાનં નામ વસ્તુનો ઽપ્રતિપત્તિઃ ।
અન્યથાજ્ઞાનં વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરતયા ભાનમ્; યથા---શુક્તેઃ રૂપ્યતયા ।
વિપરીતજ્ઞાનં તુ યથાવત્ વસ્તુનિ ભાસમાને યુક્તિભિસ્તસ્યાન્યથોપપાદનમ્; યથા---જ્ઞાતૃતયા અહન્ત્વેન આત્મનિ ભાસમાને ઽપિ કુયુક્તિભિરસ્યભ્રાન્તિતોપપાદનં કુદૃશામ્" ઇતિ ।
અધર્મેન્દ્રિયદોષદુસ્તર્કાભ્યાસદુર્વ્યાપ્ત્યનુસંધાનવિપ્રલમ્ભકવાક્યશ્રવણાદિભિસ્તત્ત્વાગ્રહસહકૃતૈર્વિપર્યયસ્ય યથાસંભવમુદ્ભવઃ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 11 ॥
સંશયનિરૂપણમ્ ॥
સામાન્યધર્મિસ્ફુરણે સતિ અપ્રતિપન્નતદ્વિરોધપ્રતિપન્નમિથોવિરોધાનેકવિશેષસ્ફુરણં સંશયઃ ।
યથા---ઊર્ધ્વવસ્તુમાત્રગ્રહણે સતિ તદ્વિરોધિતયાનનુસંધીયમાનયોર્મિથઃસ્ફુટવિરોધયોઃ સ્થાણુત્વપુરુષત્વયોઃ સ્ફુરણમ્---અયં સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ ।
મિથો વિરોધાગ્રહણે તયોર્વિકલ્પો ન સ્યાત્ ।

તત એવ "ડોલાવેગવદત્ર સ્ફુરણક્રમઃ" ઇત્યેકે, એકસ્મિન્ યુગપદન્યોન્યપ્રતિક્ષેપસ્ય ધીવિરુદ્ધત્વાત્ ।
અત્ર "ચૈતન્યસ્ય વિષયેણ દૃઢસંયોગો હિ નિશ્ચયઃ ।
તસ્યૈવ બહુભિર્યુગપદદૃઢસંયોગઃ સંશયઃ" ઇત્યાત્મસિદ્ધિગ્રન્થો ઽપિ ન વિરુદ્ધઃ; ઇતરથા જ્ઞાનાર્થયોર્દૃઢાદૃઢસંશ્લેષનિરૂપણાનુપપત્તેઃ ।
યુગપદિતિ તુ શૈઘ્ષમાત્રપરમ્ ।
યૌગપદ્યાભ્યુપગમે ઽપિ અદૃઢત્વં પરસ્પરપ્રતિક્ષેપપ્રકારવિશેષ એવ; અન્યથા અયમૂર્ધ્વો વા સ્થાણુર્વેત્યાદિસંશયપ્રસઙ્ગઃ ।
યદ્યપ્યવિરુદ્ધેષ્વપિ કેષુચિદધર્માદિમૂલકવિરોધગ્રહણાત્ કેષાઞ્ચિદીદૃશો ઽપિ સંશયઃ સંભવતિ; યથા--- આત્મા જ્ઞાનં વા જ્ઞાતા વેતિ, જ્ઞાનં ધર્મો ધર્મિ વેત્યાદિ; તથાપ્યાભિમાનિકં પરસ્પરપ્રતિક્ષેપિત્વં તત્રાપ્યસ્ત્યેવ ।
અસ્ય ચ સમાનધર્મવિપ્રતિપત્તિભ્યામેવાસાધારણકારણાભ્યામધર્માદિસહિતાભ્યાં યથાસંભવમુદ્ભવઃ ।
તદુક્તં તત્ત્વરત્નાકરે--- "કશ્ચૈષ સંશયઃ કતિવિધશ્ચ? એકસ્મિન્ ધર્મિણિ વિરુદ્ધાનેકવિશેષાવભાસઃ સંશયઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ---" ઇત્યાદિના ।
તત્ર સમાનધર્મઃ સાધારણો ધર્મઃ ।
તજ્જનિતો યથા---ઊર્ધ્વત્વાવિશેષાત્ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ ।
અગૃહ્યમાણબલતારતમ્યવિરુદ્ધાનેકજ્ઞાપકોપસ્થાપનમિહ વિપ્રતિપત્તિઃ ।
સા ચ સજાતીયવિજાતીયાભાસરૂપદ્વિત્રિચતુરાદિજ્ઞાપકભેદાદ્બહુપ્રકારા ।
પ્રત્યક્ષતદાભાસવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયો યથા--- ચક્ષુષા સમુખં પ્રતિભાતિ દર્પણતલમ્, સ્પર્શનેન ત્વન્યથા; કિમિદં સમુખં નિર્મુખં વેતિ ।
અનુમાનતદાભાસવિપ્રતિપત્તેર્યથા--- ધૂમવત્ત્વાત્ પર્વતો ઽગ્નિમાન્, નિરાલોકત્વાદનગ્નિરિત્યત્ર સાગ્નિરનગ્નિર્વેતિ ।
શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેર્યથા---ભેદાભેદવ્યપદેશાભ્યાં જીવો બ્રહ્મણો ભિન્નો ઽભિન્નો વેત્યાદિ ।
વાદિવિપ્રતિપત્તેર્યથા---વૈશેષિકૌપનિષદવાક્યદ્વયશ્રાવિણો મધ્યસ્થબુદ્ધેઃ કિમિન્દ્રિયાણિ ભૌતિકાનિ, આહઙ્કારિકાણિ વેતિ ।
એવં પામરાદિવાક્યવિપ્રતિપત્તેરપિ ---નદ્યાસ્તીરે ફલાનિ સન્તિ, ન સન્તિ વેત્યાદિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનવિપ્રતિપત્તેર્યથા---ચક્ષુષા પીતશઙ્ખભ્રમે શઙ્ખત્વાચ્ચ સિતત્વાનુમાને, કિમયં શઙ્ખઃ પીતઃ સિતો વેતિ ।
પ્રત્યક્ષાગમવિપ્રતિપત્તેર્યથા---કિમહમર્થઃ સ્થૂલો ઽણુર્વે ઽતિ ।
અનુમાનાગમવિપ્રતિપત્તેર્યથા --- કિં પરમાણૂપાદાનં જગત્, ઉત બ્રહ્મોપાદાનમિતિ એષા દિક્ ॥
કેચિત્તુ વિપ્રતિપત્તિશબ્દમાત્રે મુહ્યન્તો વાદિવિપ્રતિપત્તિમેવ વિપ્રતિપત્તિં મન્યન્તે, તદયુક્તમ્, વિશેષાભાવાત્ ॥
યદુક્તં પ્રજ્ઞાપરિત્રાણે --- "સાધારણાકૃતેર્દૃષ્ટ્યાનેકાકારગ્રહાત્તથા ।
વિપશ્ચિતાં વિવાદાચ્ચ ત્રિધા સંશય ઇષ્યતે" ॥
ઇતિ ; તદપિ નૂનં પરાનુકારમાત્રમ્, દ્વિતીયતૃતીયયોરકૈરાશ્યાત્ ગ્રાહકાવાન્તરભેદસ્યાતિપ્રસઙ્ગિત્વાત્ અપ્રયોજકત્વાચ્ચ ।
અત્ર ચાનેકાકારગ્રહો નાનાકારગ્રહો વિવક્ષિતઃ, ન ત્વનેકવ્યાવૃત્તાસાધારણાકારગ્રહઃ, અનન્તરમ્ "અર્થેષ્વેષ્વવિશેષેણ દ્વ્યાકારગ્રાહિધીદ્વયમ્ ।
" ઇત્યાદિના તસ્યૈવોદાહરણાત્ ॥
અસાધારણધર્માદપિ કેચિત્ સંશયમાહુઃ; યથા---ગન્ધવત્ત્વાત્ પૃથિવી નિત્યા અનિત્યા વેત્યાદિ ।
અત્ર ગન્ધવત્ત્વસ્ય નિત્યાત્માદિવ્યાવૃત્તેઃ કૃતકત્વાદિવદનિત્યત્વસ્મારકત્વમ્, અનિત્યાબાદિવ્યાવૃત્તેર્નિરવયવત્વાદિવન્નિત્યત્વસ્મારકત્વમિતિ વિરુદ્ધવિશેષદ્વયાન્વિતસમાનધર્મસ્યેવ તદુભયવ્યાવૃત્તાસાધારણધર્મસ્યાપિ સંશયહેતુત્વમુપપન્નમિતિ, તદયુક્તમ્; ન હિ તત્ર ગન્ધવત્ત્વાદિના સંશયોત્પત્તિઃ, અપિ તુ વ્યતિરેકનિરૂપણવિલમ્બાપ્રાગેવ ગન્ધાદિવિશિષ્ટદ્રવ્યસ્ય નિત્યાનિત્યસાધારણતયા ભાસમાનૈર્દ્રવ્યત્વાદિભિરેવ ।
તત્રાન્યતરશિરોનિર્ણિનીષયા વિશેષકધર્મચિન્તાયાં તુ ગન્ધવત્ત્વમુભયાનન્વિતત્વાદુભયોરપ્યનિષ્કર્ષમિત્યેતાવદેવ ચિન્ત્યતે ।
કેવલવ્યતિરેકિભઙ્ગે ચૈતદ્વિશદં ભવિષ્યતિ ।
ગન્ધવત્ત્વાત્ પૃથિવી નિત્યા વા અનિત્યા વેતિ તુ યદા કશ્ચિદ્વ્યવહરેત્, તત્રાપિ ગન્ધવત્ત્વં નિત્યત્વાનિત્યત્વયોરન્યતરસ્ય પ્રયોજકં ન વા ઇત્યેવ સંદેહઃ ।
સો ઽપિ ધર્મત્વાદિલક્ષણસમાનધર્માદેવ ।
અથ નિત્યવ્યાવૃત્તધર્મવત્ત્વાદનિત્યત્વમ્ અનિત્યવ્યાવૃત્તધર્મવત્ત્વાચ્ચ નિત્યત્વં પુરસ્કૃત્ય નિત્યા અનિત્યા વેતિ સંશતે; તદાપિ હેતુભૂતધર્મદ્વયનિમિત્તો ઽયં સંશયઃ ।
ન હ્યેક એવાત્ર હેતુઃ ।
ગન્ધસ્તુ તત્ર સામાન્યરૂપસ્તટસ્થઃ; ન તુ હેતુઃ ॥
વિપ્રતિપત્તિમપિ કેચિત્ સમાનધર્મ એવાન્તર્ભાવયન્તિ ।
યથા હિ ઊર્ધ્વત્વમુભયસાધારણમ્, તથા વાદિપરિગૃહીતત્વાદેરપિ સાધારણત્વાત્ વિમતિવિષયસ્ય ધર્મિણો વા સામાન્યવેષસ્ય તદુભયસાધારણ્યાદિતિ ।
તથાપિ સાધારણધર્મસ્ય સહાનુભૂતસ્થાણુત્વપુરુષત્વસ્મારકત્વવત્ વિપ્રતિપત્તેરપિસમાનધર્મોન્નીતિનિરપેક્ષાયા એવ તદુપજીવ્યતયા તત્પૂર્વભાવિન્યાઃ સાક્ષાત્તદ્વિશેષસ્મારકત્વસિદ્ધેર્દ્વૈધમુક્તમસ્માભિઃ ॥
પુનશ્ચાયં દ્વિત્રિચતુરાદિશિરોધિકરણભેદાદ્બહુવિધઃ; યથા--- અયં સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ, ઘટઃ સત્યો ઽસત્યો નિર્વચનીયો ઽનિર્વચનીયો વેત્યાદિ ।

તથા ઇમૌ સ્થાણૂ વા પુરુષૌ વા, એતે પદાર્થાઃ સત્યા અસત્યા નિર્વચનીયા અનિર્વચનીયા વેત્યાદિ ।
યસ્તુ દ્વયોરન્યતરસ્ય ચોરત્વે સિદ્ધે અયં ચોરઃ અયં વા ચોર ઇતિ સંદેહઃ, સ તુ અયં ચોરો ન વા ઇત્યેવંરૂપસંશયદ્વયસમાહારઃ ।
યદ્વા યશ્ચોરઃ, સઃ અયમ્ અયં વા ઇત્યેક એવ ।
અથ વા ચોરત્વમેતન્નિષ્ઠમ્ એતન્નિષ્ઠં વેતિ ।
યદ્યપ્યુભયવ્યતિરિક્તપુરુષચોરત્વાભાવો તયોરન્યતરસ્ય ચોરત્વે વા તાત્પર્યાન્નિર્ણયગર્ભત્વમ્, તથાપિ ઉભયોરન્યતરવિશેષનિર્ણયાભાવાત્ તસ્મિન્નંશે સંશય એવ ।
ન ચૈકસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય સંશયનિર્ણયાત્મતાવિરોધઃ, સર્વસ્મિન્નપિ સંશયે ધર્મ્યશાદૌ નિર્ણયસ્ય દુસ્ત્યજત્વાત્ ॥
પુનર્દ્વિવિધો ઽયમ્--- અન્યતરકોટિપરિશેષયોગ્યત્વતદયોગ્યત્વભેદાત્ ।
પૂર્વો યથા--સ્થાણ્વાત્મકે વસ્તુનિ સ્થાણુઃ પુરુષો વેતિ ।
ઉત્તરસ્તુ પલાલકૂટે દ્વિરદો ગિરિશિખરં વેતિ ।
તત્ર નિરૂપકાણાં પ્રાયશઃ પૂર્વ એવ ભવતિ ।
તેનૈવ ચ પ્રવૃત્તસ્ય પાક્ષિકોર્ઽથલાભઃ ।
યદ્વા નિરીહસ્યૈવ કદાચિત્ દ્વિતીયેન સંશયેન વિપર્યયેણ ચ પ્રવૃત્તસ્ય દૈવાત્ તદાતનાર્થસંનિપાતેનાભિમતલાભ ઇતિ ॥
પુનરપિ ઇમૌ સંશયવિપર્યયૌ સામાન્યધર્મિણો વિશેષાણાં ચાનુભૂયમાનત્વસ્મર્યમાણત્વાદિભેદાત્ બહુવિધાવૂહનીયાવિતિ ॥
કિંસજ્ઞકો ઽયં વૃક્ષ ઇત્યેવમાદિરૂપો ઽનધ્યવસાયો નામાન્યો જ્ઞાનવિશેષ ઇતિ કેચિત્; તદસારમ્, તસ્ય સંજ્ઞાદિવિશેષસંદેહસમનન્તરભાવિતદ્વિશેષબુભુત્સાત્મકત્વાત્ ।
અથવા અવચ્છેદકાદર્શનાદનવચ્છિન્નકોટિવિશેષઃ સંશય એવ ॥
ઊહસ્તુ પ્રાયઃ પુરુષેણાનેન ભવિતવ્યમિત્યાદિરૂપ એકકોટિસહચરિતભૂયોધર્મદર્શનાદનુત્કટાન્યકોટિકઃ સ એવ ।
પ્રાયઃ પુરુષેણ ભવિતવ્યમિતિ પુરુષ એવેત્યભિપ્રાયશ્ચેત્ યથોચિતં પ્રત્યક્ષાનુમાનાદિષ્વનુપ્રવેશઃ ।
તર્કરૂપમૂહં તુ અનુમાને વક્ષ્યામઃ ॥
ત્રિવિધં પ્રમાણમ્---પ્રત્યક્ષાનુમાનશબ્દભેદાત્ ।
ભગવતામનુનાપ્યુક્તમ્ --- "પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્ ।
ત્રયં સુવિદિતં કાર્યં ધર્મસિદ્ધિમભીપ્સતા" ॥
ઇતિ ॥
આહ ચ ભગવાન્ શૌનકઃ--- "દૃષ્ટાનુમાનાગમજં ધ્યાનસ્યાલમ્બનં ત્રિધા ।
" ઇતિ ।
ભાષ્યકારેણ ચ પ્રત્યક્ષાદિત્રયં સ્વશબ્દેનોપાદાય "પ્રમાણસંખ્યાવિવાદે ઽપિ સર્વાભ્યુપગતપ્રમાણાનામયમેવ વિષય ઇતિ ન કેનાપિ પ્રમાણેન નિર્વિશેષવસ્તુસિદ્ધિઃ" ઇત્યન્યેષામનાદરઃ કૃતઃ ।
સર્વાભ્યુપગતપ્રમાણાનામિતિ ચ પરાભ્યુપગમમાત્રં દ્યોતયતિ, તત્ર પ્રતિવાદિનઃ ષટ્પ્રમાણાભ્યુપગમાત્ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાનામેવ ચ મિથો ભેદો વેદાર્થસંગ્રહે વિશદમુપપાદિતઃ ॥
યત્તુ "મત્તઃ સ્મૃતિજ્ઞાર્નમપોહનં ચ" ઇત્યત્ર ભાષ્યમ્--- "જ્ઞાનમિન્દ્રિયલિઙ્ગાગમયોગજો વસ્તુનિશ્ચયઃ" ઇતિ, તત્રાપિ યોગજસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાધાન્યાત્ પૃથગ્વ્યપદેશઃ ।
અન્તર્ભાવં ચ વક્ષ્યામઃ ।
ઉક્તં ચ શ્રીવિષ્ણુચિત્તૈઃ પ્રમેયસંગ્રહે--- "પ્રમાણસંખ્યાવિવાદે ઽપીત્યત્ર ત્રિપ્રમાણત્વં ભાષ્યોક્તમ્" ઇતિ ।
ભાષ્યે ચ કેષુચિત્ કોશેષુ યથાર્થખ્યાતિસમર્થનદશાયામ્--- "અથવા કિમનેન બહુનોપપાદનપ્રકારેણ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાખ્યં પ્રમાણજાતમાગમગમ્યં ચ નિરસ્તનિખિલદોષગન્ધમનવધિકાતિશયાસંખ્યેયકલ્યાણગુણગણં સર્વજ્ઞં સત્યસંકલ્પં પરં બ્રહ્માભ્યુપગચ્છતાં કિં ન સેત્સ્યતિ કિં નોપપદ્યતે---" ઇત્યાદિઃ પાઠો દૃશ્યતે ॥
યદ્યપિ સ્મૃતિરપિ યથાર્થા પ્રમાણમિતિ વક્ષ્યતે, તથાપિ પ્રત્યક્ષાદિમૂલતયા તદવિશેષાત્ પૃથગનુક્તિઃ ।
ઉક્તં ચ તત્ત્વરત્નાકરે --- "પ્રત્યક્ષાદિમૂલાનાં સ્મૃતીનાં સ્વસ્વમૂલે ઽન્તર્ભાવવિવક્ષયા પ્રમાણત્રિત્વાવિરોધઃ ।
ચતુષ્ટ્વે ચ વૈદિકાનુવાદો દર્શિતઃ" ઇતિ ।
સ ચાચમનુવાદઃ પૂર્વોપાત્તઃ--- "સ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમનુમાનં ચતુષ્ટયમ્" ઇતિ પ્રત્યક્ષાદ્યવિશેષેણ વેદાનુવાદાચ્ચ---ઇતિ ।
પ્રજ્ઞાપરિત્રાણે તુ સ્મૃતિપ્રામાણ્યાનભ્યુપગમે ઽપિ જ્ઞાનસ્ય તાવત્ કરણભેદાચ્ચાતુર્વિધ્યમેવોક્તમ્--- "તત્રેન્દ્રિયાર્થસંબન્ધો લિઙ્ગશબ્દગ્રહૌ તથા ।
સંસ્કારોન્મેષ ઇત્યેતે સંવિદાં જન્મહેતવઃ" ॥
ઇતિ ॥
યત્તુ તત્રૈવ--- "સ્વયંસિદ્ધિસ્તથા દિવ્યં પ્રત્યક્ષમનુમાગમઃ ।

પઞ્ચ સન્તિ પ્રમાણાનિ જૈમિનિવ્યાસયોર્હૃદિ" ॥
ઇત્યાદિના સ્વયંસિદ્ધિદિવ્યયોઃ પૃથઙ્નિરૂપણં કૃતમ્, તત્ પ્રત્યક્ષાવાન્તરવૈરૂપ્યબોધનાભિપ્રાયમ્ ।
યથોક્તં શ્રીવિષ્ણુચિત્તૈઃ---"ભગવત્પ્રસાદલબ્ધયોગિપ્રત્યક્ષં દિવ્યમ્" ઇતિ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 12 ॥
પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ॥
તત્ર સાક્ષાત્કારિપ્રમા પ્રત્યક્ષમ્ ।
સાક્ષાત્ત્વં ચ જાતિરૂપ ઉપાધિરૂપો વા કશ્ચિત્ જ્ઞાનસ્વભાવવિશેષઃ સ્વાત્મસાક્ષિકઃ ॥
જ્ઞાતકારણજજ્ઞાનસ્મૃતિત્વરહિતા મતિઃ ।
અપરોક્ષેતિ નિષ્કર્ષે નાવ્યાપ્યાદિપ્રસઞ્જનમ્ ॥
પ્રમેયસંગ્રહે ત્વેવમુક્તમ્--- "સાક્ષાદનુભવઃ પ્રત્યક્ષમ્ ।
સાક્ષાત્ત્વં જાતિઃ---" ઇત્યાદિ ।
તત્ત્વરત્નાકરે ઽપ્યેવમુક્તમ્--- "અપરોક્ષપ્રમાધ્યક્ષમાપરોક્ષ્યં ચ સંવિદઃ ।
વ્યવહાર્યાર્થસંબન્ધિજ્ઞાનજત્વવિવર્જનમ્" ॥
ઇતિ ॥
પારોક્ષ્યં ચૈવમુક્તમ્--- "પારોક્ષ્યં વ્યવહાર્યાનન્તર્ગતવસ્તુવેદનાપેક્ષા ।
તદનન્તર્ગતલિઙ્ગાદ્યપેક્ષા પારોક્ષ્યમનુમાદૌ" ઇતિ ।
વરદવિષ્ણુમિશ્રૈર્માનયાર્થાત્મ્યનિર્ણયે ત્વેવમુક્તમ્--- "અપરોક્ષપ્રમા પ્રત્યક્ષમ્ ।
પ્રમાયા આપરોક્ષ્યં નામ વિશદાવભાસત્વમિતિ બ્રૂમઃ ।
કિમિદં વૈશદ્યં નામ ? અસાધારણાકારેણ વસ્ત્વવભાસકત્વમ્--" ઇત્યાદિ ॥
સાક્ષાત્ત્વં દ્વિધા---નિત્યં ચાનિત્યં ચર્ ।
ઇશ્વરનિત્યજ્ઞાનાદિનિષ્ઠં નિત્યમ્ ।
અસ્મદાદિજ્ઞાનનિષ્ઠં ત્વનિત્યમ્ ।
અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષં દ્વિધા--- યોગિપ્રત્યક્ષમયોગિપ્રત્યક્ષં ચેતિ ।
તત્ર યોગિપ્રત્યક્ષં પ્રકૃષ્ટાદૃષ્ટવિશેષજમ્ ।
તત્ યુક્તાવસ્થાયાં મનોમાત્રજન્યમ્ ।
વિયુક્તાવસ્થાયાં તુ બાહ્યેન્દ્રિયજન્યમપિ ।
તચ્ચ બુભુત્સાદિપ્રતિનિયતમાગમૈકસિદ્ધં ચ ।
ભાવનાબલજમાત્રં જગત્કર્તરિ પ્રત્યક્ષં પ્રતિક્ષિપ્તં શાસ્ત્રયોન્યધિકરણે, અન્યત્ર ભાષ્યકારૈરેવ સાક્ષાદ્યોગિપ્રત્યક્ષસ્ય કણ્ઠોક્તેઃ, તસ્ય સંભવતો ઽપ્યાગમિકેશ્વરજ્ઞાનમૂલસ્યાગમાનુવાદત્વાપાદનાશક્ત્યા તત્રૌદાસીન્યાત્, ધર્માદયઃ કસ્યચિદિન્દ્રિયગ્રાહ્યાઃ, પ્રમેયત્વાત્, ઘટવત્, મીમાંસકાનામપ્રત્યક્ષત્વાદ્વા, અસ્મત્સુખાદિવદિત્યાદ્યનુમાનાનાં વિપક્ષે બાધકવિરહાદિભિરાભાસત્વાત્, આગમબાધપ્રસઙ્ગસ્યૈવ પુરસ્કારે ત્વાગમેનૈવ ચરિતાર્થત્વાત્; અન્યથા ધર્માદયઃ કસ્યચિચ્ચક્ષુર્ગ્રાહ્યા ઇતિ વદતો બૌદ્ધસ્ય કિં પ્રતિવક્ષ્યસિ ।
યશ્ચાનુવ્યવસાયે સવિષયવ્યવસાયપ્રત્યક્ષતામિચ્છતિ, તસ્યાસ્મદાદિષ્વપિ ધર્માદિવ્યવસાયાનુવ્યવસાયે ધર્માદિપ્રત્યક્ષત્વસિદ્ધૌ કથં તદતિરિક્તયોગિપ્રત્યક્ષાનુમાસિદ્ધિઃ ।
તદ્વ્યવચ્છેદેન પ્રયોગે ।
અપિ સૌગતોક્તચાક્ષુષત્વાદિસાધનપ્રસઙ્ગ સ્યાદિતિ ।
સ ચાદૃષ્ટવિશેષો યોગાભ્યાસતપશ્ચાર્યાદિભિર્જાયતે ।
તસ્માદાર્ષાભિમતમપિ પ્રકૃષ્ટાદૃષ્ટજત્વાવિશેષાત્ તત્રૈવાન્તર્ભૂતમ્ ।
યથોક્તં પ્રજ્ઞાપરિત્રાણે --- "અત્રેન્દ્રિયાનપેક્ષં યજ્જ્ઞાનમર્થાવભાસકમ્ ।
દિવ્યં પ્રમાણમિત્યેતત્ પ્રમાણજ્ઞાઃ પ્રચક્ષતે ॥
પરમેશ્વરવિજ્ઞાનં મુક્તાનાં ચ ધિયસ્તથા ।
સંજયાર્જુનવાલ્મીકિપ્રભૃત્યાર્ષધિયો ઽપિ તત્" ॥
ઇતિ ॥
ઇન્દ્રિયાનપેક્ષમિતિ---અદિવ્યેન્ર્દિયાનપેક્ષમિત્યર્થઃ ।
અત એવ હિ ગીયતે--- "દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ---" ઇત્યાદિ ।

યદ્વાપરમેશ્વરાદિવિજ્ઞાનસહપાઠાદિભિસ્તથૈવ મન્તવ્યમ્ ।
અનન્તરં ચૈવમુક્તમ્---- "સ્વાભાવિકસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્વતઃ સર્વાવભાસિનઃ ।
અવિદ્યાપ્રતિબન્ધસ્ય પ્રતિબન્ધો ઽક્ષયોગતઃ ।
અવિદ્યાહાનિતો મુક્તપુરુષાણાં હિ સંવિદામ્ ।
સ્વાભાવિકસ્વરૂપેણ નિખિલાર્થાવભાસિતા ॥
પ્રતિબન્ધકભાવસ્ય પ્રત્યુત્તમ્ભકભાવિના ।
પરેણાનુગૃહીતા ધીરૃષીણાં સર્વભાસિકા" ॥
ઇતિ ॥
માનસપ્રત્યક્ષમપ્યસ્મદાદીનાં નાસ્ત્યેવેતિ વૃદ્ધસંપ્રદાયઃ, આત્મસ્વરૂપસ્ય તદ્ધર્મભૂતજ્ઞાનસ્ય ચ સ્વયંપ્રકાશત્વાત્, સુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાનાં તત્તદ્ધેતુતયાભિમતજ્ઞાનવિશેષાનતિરેકસ્ય વેદાર્થસંગ્રહે સમર્થિતત્વાત્, નિત્યત્વાદિવિશિષ્ટાસ્મદાદ્યનુભવસ્ય શાસ્ત્રાદિપ્રસિદ્ધત્વાત્, પૂર્વાનુભવાદિજ્ઞાનસ્ય સ્મૃતિરૂપત્વાત્, "આત્મસુખાદિવ્યતિરિક્તબહિર્વિષયેષુ તસ્ય બાહ્યેન્દ્રિયાનપેક્ષપ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ" ઇતિ શાસ્ત્રયોન્યધિકરણભાષ્યસ્યાન્વારોહેણાપ્યુપપત્તેરિતિ ॥
તતશ્ચાદિવ્યબાહ્યેન્દ્રિયપ્રસૂતં જ્ઞાનમયોગિપ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્ સામાન્યાદૃષ્ટાલોકવિશેષાદિસહકૃતેન્દ્રિયજન્યં દૃષ્ટસામગ્રીવિશેષાત્ પ્રતિનિયતાવિષયમ્ ।
તત્ શ્રોત્રાદીન્દ્રિયાસાધારણકારણભેદાત્ પઞ્ચધા ॥
વિષયેન્દ્રિયસંબન્ધશ્ચ---દ્રવ્યેષુ સંયોગઃ, દ્રવ્યાશ્રિતેષુ રૂપાદિષુ તુ સંયુક્તાશ્રયણમ્ ।
યથોક્તં તત્ત્વરત્નાકરે--- "અત્ર વૃદ્ધા વિદામાસુઃ સંયોગઃ સંનિકર્ષણમ્ ।
સંયુક્તાશ્રયણં ચેતિ યથાસંભવમૂહ્યતામ્" ॥
ઇતિ ॥
પુનઃ પ્રત્યક્ષં દ્વિધા---સવિકલ્પકં નિર્વિકલ્પકં ચેતિ ।
સપ્રત્યવમર્શં પ્રતયક્ષં સવિકલ્પકમ્ ।
તદ્રહિતં પ્રત્યક્ષં નિર્વિકલ્પકમ્ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 13 ॥
નૈયાયિકનિર્વિકલ્પકનિરાકરણમ્ ॥
ઉભયવિધમપ્યેતદ્વિશિષ્ટવિષયમેવ ।
અવિશિષ્ટવસ્તુગ્રાહિણો જ્ઞાનસ્યાનુપલમ્ભાત્ અનુપપત્તેશ્ચ ।
બાલમૂકતિર્યગાદિવિજ્ઞાનમપિ હિ સંજ્ઞાવિકલ્પરહિતમપિ વિશિષ્ટવસ્તુવિષયમેવ, અન્યથા તેષાં હેયોપાદેયવિભાગપૂર્વકપ્રવૃત્તિશેષાનુપપત્તેઃ ।
વિપ્રતિપન્નં વિશિષ્ટજ્ઞાનં વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકમ્, વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્, સુરભિ ચન્દનમિત્યાદિવિશિષ્ટજ્ઞાનવદિતિ ચેન્ન, એકસામગ્રીવેદ્યવિશેષણેષુ તન્નિરપેક્ષત્વાત્, સ્વરૂપસંબન્ધપક્ષે સ્વરૂપગ્રહેણૈવ સંબન્ધસ્યાપિ ગ્રહણાત્, તાવતૈવ વિશિષ્ટગ્રહણસિદ્ધેઃ, સમવાયવાદે ઽપિ તસ્યૈવ ગૃહ્યમાણસ્ય વિશેષણવિશેષ્યભાવરૂપત્વાત્, સમવાયવિશિષ્ટપ્રત્યયે તથૈવાભ્યુપગમાત્, તદ્વૈશિષ્ટ્યગ્રહે ચ ગુણવૈશિષ્ટ્યગ્રહસ્યાવર્જનીયત્વાત્ ।
ન ચ સમવાયસ્ય સવિકલ્પકૈકવિષયતેતિ વાચ્યમ્, નિર્વિકલ્પકે ધર્મવદ્ધર્મિવચ્ચ તત્સંબન્ધસ્યાપ્યૈન્દ્રિયિકત્વાવિશેષેણ ગ્રહણસંભવાત્, યોગ્યસ્ય સંનિકૃષ્ટગૃહ્યમાણસંબન્ધિનઃ સંબન્ધસ્યાગ્રહણાનુપપત્તેઃ, અન્યથા નિત્યં તદગ્રહાપાતાત્ ।
પ્રથમાક્ષસંનિપાતજા બુદ્ધિર્વિશિષ્ટવિષયા, બુદ્ધિત્વાત્, સંપ્રતિપન્નવત્, ઇત્યાદ્યપિ ચિન્ત્યમ્ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 14 ॥
સવિકલ્પકનિરૂપણમ્ ॥
ન ચ સવિકલ્પકં ન પ્રત્યક્ષમિતિ વાચ્યમ્, સાક્ષાત્કારાબાધાદ્યવિશેષાત્ ॥
સહકારિવિશેષેણ ન વૈજાત્યં પ્રસજ્યતે ।
તજ્જાતીયે તુ યત્કિઞ્ચિદ્વૈષમ્યં સંભવેદપિ ॥
યત્ર દૃશ્યેત વૈજાત્યં તથા તત્રાભ્યુપેયતે ।
તાવતા નૈવ સર્વત્ર ભવેદેતસ્ય કલ્પનમ્ ॥
કેવલેન્દ્રિયજં ચાપિ ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનમિષ્યતે ।
સહકારિવિશેષાં હિ વિભિદ્યન્તે પ્રતીન્દ્રિયમ્ ॥
અતઃ સંસ્કારસંભેદે ઽપ્યપરોક્ષત્વયોગતઃ ।
પ્રત્યક્ષત્વં વિકલ્પસ્ય ન ક્વચિદ્વિનિવર્તતે ॥
"નિર્વિકલ્પકમેકજાતીયેષુ દ્રવ્યેષુ પ્રથમપિણ્ડગ્રહણમ્" ઇત્યાદિભાષ્યં તુ ઉદાહરણપરં યોજ્યમ્ ।
અત એવ હિ શ્રીવિષ્ણુચિત્તૈરુક્તમ્--- "સંસ્કારોદ્બોધસહકૃતેન્દ્રિયજન્યં જ્ઞાનં સવિકલ્પકમ્, એકજાતીયેષુ પ્રથમપિણ્ડગ્રહણમ્ દ્વિતીયાદિપિણ્ડગ્રહણેષુ પ્રથમાક્ષસંનિપાતજં ચ જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમ્" ઇતિ ।

અન્યત્ર ચોક્તમ્--- "કેવલચક્ષુરાદીન્દ્રિયજન્યં નિર્વિકલ્પકમ્" ઇત્યાદિ ॥
યત્તૂક્તં તત્ત્વરત્નાકરે --- "વિશેષણાનાં સ્વાયોગવ્યાવૃત્તિરવિકલ્પકે ।
સવિકલ્પે ઽન્યયોગસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સંજ્ઞિતા તથા" ॥
ઇતિ, તત્રાપિ સંસ્કારનિરપેક્ષત્વસાપેક્ષત્વયોઃ પ્રદર્શનપરત્વં ગ્રાહ્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય ચૈવં વિભાગો ઽભિહિતઃ--- "દ્વિવિધં ચૈતત્ પ્રત્યક્ષમ્--- અર્વાચીનમનર્વાચીનં ચ ।
યુગપદશેષવિષયસાક્ષાત્કારક્ષમમનર્વાચીનમ્ ।
તત્ યોગિમુક્તેશ્વરાણાં પ્રભાવવિશેષાધીનમુપપાદયિષ્યતે"ઇત્યાદિ ॥
અત એવ કુદૃષ્ટીનાં સન્માત્રગ્રાહિ પ્રત્યક્ષમિત્યવિલક્ષજલ્પિતં નિરસ્તમ્ ।
ક્રમયૌગપદ્યાદિદૂષણં તુ ભ્રાન્તિવિકલ્પે ઽપિ સમાનમ્ ।
ભ્રાન્તિરૂપો ઽપિ હિ વિકલ્પઃ ક્ષણિકત્વાન્ન વિરમ્ય વ્યાપર્તુમલમ્ ।
ન ચ પૂર્વજ્ઞાનવાર્તાં જાનાતિ ।
ન ચ સ્વયં ધર્મિપ્રતિયોગિગ્રહણાભાવે ભેદગ્રહણં મન્યસે ।
તથાપિ યદિ કલ્પના ભેદવિશિષ્ટં યુગપદ્ગૃહ્ણાતિ, કા પ્રત્યક્ષે સર્પમૃતિઃ ? અતો ધર્મિવદ્યોગ્યત્વાજ્જાત્યાદિરૂપભેદો ઽપિ યુગપદ્ગ્રાહ્યેઃ ।
અભેદ ઇવ ભેદો ઽપિ સ્વરૂપતઃ પ્રતીતૌ ન પ્રતિયોગિસાકાઙ્ક્ષઃ; ભેદવ્યવહારસ્ત્વભેદવ્યવહારવત્ તત્સાકાઙ્ક્ષ ।
અતઃ પ્રથમમેવ ભેદધીર્યુક્તા ।
અત એવ ધર્મધર્મિણોર્ધર્મિપ્રતિયોગિનોરન્યેષાં ચ પ્રતીતાવન્યોન્યાશ્રયો નિરસ્તઃ ।
તતશ્ચ વ્યુપત્તેસ્તદ્વ્યવહારે ઽપિ ન તત્પ્રસઙ્ગઃ ।
ભેદશબ્દેન વ્યવહારસ્ય તુ પ્રતિસંબન્ધિનિરૂપિતાકારે વ્યુત્પન્નત્વાત્ તદપેક્ષા ।
ભેદત્વં હિ ભેદાનાં પ્રતિયોગિના નિરૂપ્યમ્ ન તુ જાત્યાદિલક્ષણં સ્વરૂપમ્; યદ્ગ્રહો યત્ર યદારોપવિરોધી, સ હિ તસ્ય તસ્માદ્ભેદઃ; ગોત્વાદિ ચ ગૃહ્યમાણં સ્વસ્મિન્ સ્વાશ્રયે ચાશ્વત્વાદ્યારોપં નિરૂણદ્ધીતિ સ્વસ્ય સ્વાશ્રયસ્ય ચ સ્વયમેવ તસ્માદ્ભેદઃ ॥
અપિ ચ પ્રતિયોગિસાપેક્ષત્વનિરપેક્ષત્વલક્ષણવિરુદ્ધધર્માધ્યાસેન ભેદાત્ સ્વરૂપભેદગ્રહણૈક્યાં ન સંભવતીતિ વદન્ ભેદદુષણાર્થમેવ ભેદં સાધયતીતિ સ્વવચનવિરોધ ઇતિ ॥
ન્યા. પ. પ્ર. 15 ॥
શાબ્દાપરોક્ષનિરાસઃ ॥
શબ્દજન્યમપિ પ્રત્યક્ષમસ્તીતિ ત એવ વર્ણયન્તિ; તદપ્યયુક્તમ્, વ્યાઘાતાત્ ।
ન હિ પરોક્ષજનનસ્વભાવતયા સિદ્ધા સામગ્રી વિશેષાભાવે ક્વચિત્ સ્વભાવમતિપતેત્ ।
ન ચૈકજાતીયસામગ્રીતઃ પ્રસૂતં કાર્યં વિચિત્રં સ્યાત્, એકયૈવવ સામગ્ર્યા સર્વજાતીયોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ એકસ્ય કાર્યસ્ય વિરુદ્ધજાતિયોગપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
"દશમસ્ત્વમસિ" ઇત્યાદિદૃષ્ટાન્તે ઽપિ ત્વમર્થમાત્રં પ્રત્યક્ષમ્ ।
ઽદશમો ઽહમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યયો હિ નેન્દ્રિયસ્વાતન્ત્ર્યેણોદેતિ, કિન્તુ પુરુષવચનાનુરોધેન ।
તન્મૂલે ઽપિ ચેત્ પ્રત્યક્ષતા, એવમ્ ઽધર્મવાંસ્ત્વમસિઽ ઇતિ કાર્તાન્તિકોપદેશાદૌ ઽતાદૃશો ઽહમસ્મિઽ ઇતિ બોધે ધર્માદેરપિ પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તતશ્ચાપ્રત્યક્ષમિતિ જગતિ કિઞ્ચિન્ન સ્યાત્, પ્રત્યક્ષભૂતં યત્કિઞ્ચિદુદ્દિશ્ય વિશેષણતયૈવ સર્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વોપપત્તેઃ ।
પૂર્વાવગતદશમભાવં તુ પુરુષં પ્રત્યુપદેશે ભાષરાશિપ્રવિષ્ટમષીન્યાયેન પૂર્વાપરાપરોક્ષણીનૈરન્તર્યેણ મધ્યવર્તિશબ્દજન્યધિયો ઽપરોક્ષત્વવ્યવહારઃ કસ્યચિત્ સ્યાદ્વા ન વા ।
અત એવ તત્ત્વમસ્યાદિશબ્દઃ સ્વવિષયગોચરપ્રત્યક્ષજ્ઞાનજનકઃ, સ્વતો ઽપરોક્ષાર્થગોચરત્વાત્ "દશમસ્ત્વમસિ" "સંવિત્ સ્વપ્રકાશા" ઇત્યાદિવાક્યવત્ ઇત્યાદ્યનુમાનાનિ નિરસ્તાનિ, દશમત્વસ્વપ્રકાશત્વાદિવિશિષ્ટાકારેણ દૃષ્ટાન્તેષ્વપરોક્ષજ્ઞાનજનનાસિદ્ધેઃ ।
તથા વિગીતઃ શબ્દો ન સ્વવાચ્યગોચરપ્રત્યક્ષધીજનકઃ, શબ્દત્વાત્, સંપ્રતિપન્નવત્, ઇત્યાદ્યપિપ્રતિપ્રયોક્તવ્યમ્ ।
ઉપલમ્ભવિરોધશાબ્દપ્રત્યક્ષલક્ષણસંકરાદિપ્રસઙ્ગો ઽત્ર વિપક્ષે બાધકઃ ।
નૈવં પૂર્વસ્ય, શબ્દજન્યપ્રત્યક્ષમન્તરેણાપિ યોગજાદૃષ્ટજનિતસાક્ષાત્કારાત્ પ્રણિધાનવિશેષપ્રસાદિતપરમાત્મસંકલ્પાદ્વા નિઃશ્રેયસસિદ્ધેરિતિ ॥
પ્રત્યક્ષં ચિદચિન્મયં જગદિદં યસ્યેત્યનુશ્રૂયતે યશ્ચાનન્યધિયામનન્તવિભવઃ પ્રત્યક્ષતામશ્નુતે ।
યશ્ચૈકો યુગપત્સદા સ્વત ઇદં વિશ્વં દરીદૃશ્યતે પ્રાજ્ઞં તં પ્રતિપન્નમોક્ષણવિધાદક્ષં દિદૃક્ષેમહિ ॥
ઇતિ શ્રીકવિતાર્કિકસિંહસ્ય સર્વતન્ત્રસ્વતન્ત્રસ્ય શ્રીમદ્વેઙ્કટનાથસ્ય વેદાન્તાચાર્યસ્ય કૃતિષુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ પ્રત્યક્ષાધ્યાયે દ્વિતીયમાહ્નિકમ્ ॥
સમાપ્તશ્ચ પ્રત્યક્ષાધ્યાયઃ ॥
॥ શ્રીમતે નિગમાન્તમહાદેશિકાય નમઃ ॥
અથ શબ્દાધ્યાયઃ ॥

ન્યા. પ. શ. 1 અથાનુમોદયં સ્મૃત્યા હેતુત્વેનાપિ સંસ્થિત્મ્ ।
મધ્યે તયોરિહેતદાનીં માનં શબ્દં પ્રચક્ષ્મહે ॥
અનાપ્તાનુક્તવાક્યજનિતં તદર્થવિજ્ઞાનં તત્ પ્રમાણમ્; કારણદોષબાધકાદર્શનાત્ ।
નચાનાપ્તોક્તવાક્યં પ્રમાણં, કારણદોષબાધકદર્શનાત્, ન ચ વાક્યત્વાદિભિર્બાધઃ; સ્વવચનવિરોધાત્ ।
યદિ બાધકોપન્યાસવાક્યમયથાર્થં, તદા કથં બાધઃ ।
અથ યથાર્થમ્, તસ્યાપિ પક્ષીકારે તદ્બાધઃ ।
બહિષ્કારે તેનૈવાનૈકાન્ત્યમ્ ।
ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ; ભ્રાન્તાદિવાક્યાનાં દોષમૂલત્વસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
અત્ર તુ તદભાવાત્ ।
ઉત્સ્વપ્નાયિતઘુણક્ષતાક્ષરાદીનાં તુ વિશિષ્ટતાત્પર્યવિરહેણ બોધકત્વેપ્યનાશ્વસનીયત્વાત્, વ્યભિચારદર્શનાચ્ચ ।
નિત્યેપિ વેદે નિત્યેશ્વરશાસનાત્મનિ તત્તદર્થતાત્પર્યાનપાયાત્ ।
તસ્ય ચાત્રાભાવાત્, ક્વાચિત્કદોષદર્શનસ્ય ચ પ્રત્યક્ષાદાવપિ અસમત્વાત્, સ્વતઃ પરતો વા પ્રામાણ્યે ચ તતો વિશેષાભાવાત્ ॥
ન્યા. પ. શ. 2 તચ્ચ વેદ્યાંશે પ્રત્યક્ષાતિરિક્તમ્, અસાક્ષાત્કારિત્વાત્, અનુમાનવત્ ।
અનુમાનાતિરિક્તં, પક્ષલિઙ્ગપરામર્શાદ્યદૃષ્ટેઃ, પદવાક્યતત્સંબન્ધાદીનાં ચ વિશિષ્ટવાક્યાર્થં પ્રત્યસિદ્ધવ્યાપ્તિકત્વેનાલિઙ્ગત્વાત્, દૃષ્ટાન્તાભ્યુપગમે સર્વત્રાવિશેષાત્, વ્યુત્પત્તૌ ચ સ્વતન્ત્રતયૈવ બોધકત્વસિદ્ધેઃ ।
અત એવ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનાભ્યુપગમેપિ શબ્દપ્રામાણ્યં સિદ્ધમ્ ।
આગમિકબુદ્ધિરનુમા, પ્રત્યક્ષેતરપ્રમિતિત્વાત્, સંપ્રતિપન્નવદિતિ ચેન્ન, ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
અન્યથા શબ્દરસગન્ધાદિ બુદ્ધિરનુમા, અચાક્ષુષપ્રમિતિત્વાત્, સંપ્રતિપન્નવત્, ઇત્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
"પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્ ।
દૃષ્ટાનુમાનાગમજમ્" ઇતિ મન્વાદિમહર્ષિસંમતેશ્ચ શબ્દાનુમાનયોર્ભેદોદૃશ્યતે ।
ન ચાત્ર ગોબલીવર્દનયઃ; અન્તર્ભાવાદર્શનાત્ ।
આગામોનુમાનં, સંબન્ધગ્રહણે સત્યેવ બોધકત્વાદિતિ ચેન્ન; બોધ્ય બોધકભાવાતિરિક્તસંબન્ધગ્રહણાપેક્ષિણ્યનુમાનત્વનિયમાત્ ।
ન ચાત્ર તદતિરિક્તઃ સંબન્ધઃ, યદ્ગ્રહણં નિયમેનાપેક્ષ્યેત ।
અન્યથા સંબન્ધસાપેક્ષતયા તયોઃ પ્રત્યક્ષત્વસ્યાપિ સુસાધત્વાદિતિ ॥
ન ચ સ્મૃતિઃ; અપૂર્વવિષયત્વાત્ ।
પદસંદોહવિશેષો વાક્યમ્ ।
પ્રામાણિકપદવ્યવહારવિષયઃ પદમ્ ।
તસ્ય સુપ્તિઙન્તત્વાદિકલ્પનયાપિ વ્યક્તિઃ ક્રિયતે ।
અત એવ હ્યન્યથાન્યથા પ્રકૃતિપ્રત્યયાદિકં વ્યાકરણાન્તરેષુ કલ્પ્યતે ।
તચ્ચ ન સાંકેતિકમ્; સંકેતયિતૃપુરુષાસંભવાત્ ।
અત એવ ન ભાષાન્તરવત્ તત્ક્લપ્તિઃ, નિત્યવેદગતત્વાચ્ચ ।
યાનિ વૈદિકાનિ પદાનિ તાન્યેવ લૌકિકનીતિ "વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ" ઇત્યાદિવચનાદપિ સિદ્ધમ્ ।
ભાષાચ્છન્દસોસ્તુ કતિપયશબ્દાનાં લક્ષણભેદસ્તત્તદાનુપૂર્વીપ્રતિનિયમાપેક્ષઃ ।
ભાષાપ્રયુક્તઃ સર્વોપિ વેદે ક્વાપિ પ્રયોગવાન્ ।
વેદૈકનિયતઃ શબ્દો નાન્યત્રેતિ વ્યવસ્થિતિઃ ॥
ઉક્તં ચૈતદ્વેદાર્થસંગ્રહેપિ--- "વૈદિકા એવ સર્વે વાચકાઃ શબ્દાશ્ચ---" ઇત્યાદિના ॥
ન્યા. પ. શ. 3 વાક્યં દ્વિધા---પૌરુષેયાપૌરુષેયભેદાત્ ।
પુરુષસ્વાતન્ત્ર્યાધીનરચનાવિશેષવિશિષ્ટં પૌરુષેયમ્ ।
તદ્દ્વિધા, અન્વિતાર્થમનન્વિતાર્થં ચ, આદ્યં યથા---અગ્નિરુષ્ણઃ, આપો દ્રવાઃ, ઇતિ ।
દ્વિતીયં યથા---અગ્નિરનુષ્ણઃ, આપઃ કઠિનાઃ, ઇતિ ॥
ન્યા. પ. શ. 4 અત્રૈકદેશિનો વદન્તિ---અનન્વયાગ્રહાદન્વિતવ્યવહારઃ ક્વચિજ્જાયત ઇતિ ।

અત એવ લૌકિકવાક્યે દૃષ્ટવ્યભિચારસ્ય ન ઝટતિ વાક્યાદ્વાક્યાર્થાધ્યવસાયઃ; યોગ્યતાવિમર્શસાકાઙ્ક્ષત્વાત્ ।
સામાન્યયોગ્યતાગ્રહણેપિ વ્યક્તિયોગ્યતાયાઃ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનમન્તેરણાસિદ્ધેઃ---ઇતિ પ્રમેયસંગ્રહાદિષુ સમર્થિતમ્ ।
તથા---સન્માત્રગ્રાહિપ્રત્યક્ષનિરાકરણાય શાસ્ત્રસ્યાનુવાદકત્વપ્રસઙ્ગે વિવરણકારૈરુક્તમ્--- "અબુદ્ધબોધનસ્વરસસ્ય શબ્દસ્યાતથાત્વં દોષ ઇત્યભિસન્ધિઃ ।
અથવા અનુવાદકત્વમેવ સ્યાત્ ।
ન હિ માનાન્તરપ્રતીતેર્થે શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ।
તથૈવ હિ તસ્ય વ્યુત્પત્તિઃ" ઇત્યુક્ત્વા "નન્વનુવાદકતયૈવ વ્યુત્પત્તિઃ પુંવાક્યેષુ" ઇત્યાદિના વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનમુપપાદ્ય "સત્યમ્, દૈવાત્ તદનુવાદકત્વમિતિ નાબુદ્ધબોધનસ્વારસ્યભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ, યથા સ્મૃત્યનુમિતવેદસ્યાનુવાદકત્વેપ્યર્થાદિતિ ન માનતાભઙ્ગઃ" ઇત્યાદિ ઉક્તં ચ પ્રજ્ઞાપરિત્રાણે --- "પૌરુષેયગિરઃ શઙ્કાગ્રસ્તા ન સહસા મિતિમ્ ।
જનયન્તિ ન યાવત્ તન્મૂલમાનાનવગ્રહઃ ॥
અનુમાય ચ વક્તુસ્તન્મૂલયોગ્યપ્રમાન્તરમ્ ।
તદુક્તવાક્યલિઙ્ગેન વાક્યાર્થમનુજાનતે ॥
અન્વિતાર્થાભિધાનાય યોગ્યં વાક્યમિદં સદા ।
અસૌ ચ નાનૃતં વક્તિ સંજ્ઞાત્વાર્થં તદબ્રવીત્ ॥
વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનેન જ્ઞાતાજ્ઞાતસ્વવાક્યતઃ ।
અન્વિતાર્થાભિધાયિત્વયોગ્યતામાત્રધીર્ગિરામ્ ॥
પરામર્શ ઇતિ પ્રાપ્તો નાર્થસંસર્ગગોચરઃ ।
માનાન્તરાવિરોધિત્વં યોગ્યતેત્યભિધીયતે ॥
નન્વેવં લૌકિકં વાક્યં લિઙ્ગં ચેલ્લિઙ્ગવત્ તતઃ ।
શબ્દો ગૃહીતસંબન્ધાત્ તદ્વદસ્યાપિ લિઙ્ગતા ॥
વ્યુત્પત્તિકાલે વ્યુત્પિત્સોર્લિઙ્ગધીર્નાસ્ત્યસંશયાત્ ।
યથાવ્યુત્પત્તિશબ્દાસ્તુ બોધકા ઇતિ ચેદતઃ ॥
સ્વત એવાર્થબોધઃ સ્યાદિતિ નૈવાસ્ય લિઙ્ગતા" ॥
ઇત્યાદિ ।
ભગવદ્યામુનમુનિભિસ્તુ આગમપ્રમાણ્યે વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનં દૂષિતમ્ ।
નિગમિતં ચ ।
"તસ્માદસ્તિ નદીતીરે ફલમિત્યેવમાદિષુ ।
યા સિદ્ધવિષયા બુદ્ધિઃ સા શબ્દી નાનુમાનુકી" ઇતિ ।
અયમેવ પક્ષોનુસૃતો વરદવિષ્ણુમિશ્રૈઃ ।
તત્ત્વરત્નાકરેપ્યાગમપ્રામાણ્યગ્રન્થોપાદાનપૂર્વકં પ્રપઞ્ચિતમેતત્ ।
અપૌરુષેયં તુ સર્વમન્વિતાર્થમેવાકિન્તુ આદિત્યો યૂપઃ-- ઇત્યાદિષૂપચારતો નિર્વાહઃ ।
આકાઙ્ક્ષાસત્તિવોગ્યતાવન્તિ હિ પદાન્યન્વિતમભિદધતિ, અન્વયે વા વિશ્રામ્યન્તિ ।
આદિત્યયૂપપદયોઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધસ્વાર્થભેદયોરયોગ્યતયા મુખ્યવૃત્તિપરિત્યાગઃ ॥
ન્યા. પ. શ. 5 વૃત્તિર્દ્વિધા---અભિધોપચારભેદાત્ ।
વ્યુત્પત્તિસિદ્ધાર્થ એવ વૃત્તિરભિધા ।
યથા સિંહશબ્દસ્પય મૃગેન્દ્રે ।
સા જાતિગુણાદિવિષયભેદાદ્ યોગરૂઢિતત્સમુચ્ચયભેદાચ્ચ બહુવિધા ।
મુખ્યાર્થબાધે સતિ તદાસન્ને વૃત્તિરુપચારઃ ।
આસત્તિશ્ચ દ્વિવિધા---મુખ્યાર્થસંબન્ધસ્તદ્ગુણસંબન્ધશ્ચેતિ ।
તત્ર પૂર્વેણ પ્રવૃત્તિર્લક્ષણા, યથા---ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ પ્રતિવસતીત્યત્ર ગઙ્ગશબ્દસ્ય પ્રવાહવિશેષરૂપવાચ્યસંબન્ધિનિ તીરે ।
એવં લક્ષિતલક્ષણા ગ્રાહ્યા ।
દ્વિતીયેન પ્રવૃત્તિર્ગૌણી ।
યથા સિંહો દેવદત્ત ઇત્યત્ર સિંહ્મશબ્દસ્ય શૌર્યાદિગૂણણ્યોગિનિ દેવદત્તે ।

તત્ત્વરત્નાકરે ત્વેવમુક્તમ્--- "અભિધાનાભિધેયત્વમતઃ શબ્દાર્થયોઃ સ્થિતમ્ ।
સંબન્ધોત્રાભિધા દ્વેધા બોધ્યા મુખ્યજઘન્યતઃ ॥
અભિધાર્થાવગત્યાત્મા શબ્દં વ્યાપારયિષ્યતઃ ।
શબ્દશક્તિનિમિત્તા સા સ્વાર્થે મુખ્યાભિધીયતે ॥
સ્વાર્થાભિધાનદ્વારા સ્યાજ્જઘન્યાર્થાન્તરે મતા ।
" ઇતિ ॥
તદ્વિસ્તરસ્તત્રૈવ દ્ગષ્ટવ્યઃ ॥
ન ચ ગૌણલાક્ષણિકપ્રયોગયોરવાચ્યવિષયત્વાદવાચ્યત્વમ્ ।
સંબન્ધસાદૃશ્યમાત્રપ્રવૃત્તેપ્યનાદિત્વાત્ ।
તત એવ વિવક્ષિતસ્થલે યથૌચિત્યં પ્રયોગોપપત્તેઃ ।
એતાઃ સર્વા અપિ વૃત્તયઃ અન્વિતાભિધાનવૃત્ત્યન્તર્ભૂતાઃ ।
પૃથક્પદાનાં સ્મારકત્વમેવ ।
અભિહિતાન્વયે હિ પદાનાં પદાર્થે પદાર્થાનાં વાવયાર્થે પદાનાં ચ તત્રેતિ શક્તિત્રયકલ્પનાગારૈવં સ્યાત્, વાક્યાર્થસ્યાશાબ્દત્વપ્રસઙ્ગો વા ।
પદાર્થે લક્ષણસમાપ્તેઃ પ્રમાણપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
નચાન્વિતાભિધાનેન્યોન્યાશ્રયણમ્, મિથઃ સ્મરણમાત્રોપજીવનાત્ ।
યથાહુઃ--- "પદજાતં શ્રુતં સર્વં સ્મારિતાનન્વિતાર્થકમ્ ।
ન્યાયસંપાદિતવ્યક્તિ પશ્ચાદ્વાક્યાર્થબોધકમ્" ॥
ઇતિ ॥
નાપિ પૌનરુક્ત્યાદિદોષઃ; તત્તદંશપ્રતિનિયતશક્તિત્વાત્ ।
નાપિ વાક્યભેદઃ, એકપ્રધાનતયા સ્વાર્થાભિધાનાત્ ।
"પદાર્થ એવ વાક્યાર્થઃ સંસૃષ્ટો હ્યભિધીયતે" ઇત્યુક્તં ।
તથા "નાના શબ્દાદિભેદાત્" ઇત્યાધિકરણે "યદ્યપિ ઽવેદઽ ઽઉપાસીતઽ ઇત્યાદયઃ શબ્દાઃ પ્રત્યયાવૃત્ત્યભિધાયિનઃ, પ્રત્યયાશ્ચ બ્રહ્મૈકવિષયાઃ; તથાપિ તત્તત્પ્રકરણોદિતજગદેકકારણત્વાપહતપાપ્મત્વાદિવિશેષણવિશિષ્ટબ્રહ્મવિષયપ્રત્યયાવૃત્ત્યવબોધિનઃ પ્રત્યયાવૃત્તિરૂપા વિદ્યા ભિન્દન્તિ" ઇતિ ।
વેદાર્થસંગ્રહેપિ--- "શોધકેષ્વપિ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ ઽઆનન્દો બ્રહ્મઽ ઇત્યાદિષુ સામાનાધિકરણ્યવ્યુત્પત્તિસિદ્ધાનેકગુણવિશિષ્ઠૈકાર્થાભિધાનમવિરુદ્ધમિતિ સર્વવિશિષ્ટં બ્રહ્મૈવાભિધીયતે" ઇતિ ।
અત્રૈવ પૂર્વભાગે "સમભિવ્યાહૃતપદાન્તરવાચ્યાન્વયયોગ્યમેવેતરપદપ્રતિપાદ્યમિત્યન્વિતાભિધાયિપદસંઘાતરૂપવાક્યશ્રવણસમનન્તરમેવ પ્રતીયતે ।
તચ્ચ સ્વર્ગસાધનત્વરૂપમ્ ।
અતઃ ક્રિયાવદનન્યાર્થતા વિરોધાદેવ પરિત્યક્તા" ઇતિ ।
એષાં સ્વારસ્યમન્વિતાભિધાને ।
ન ચાત્ર પરાભ્યુપગમેનોક્તમિતિ જ્ઞાપકમસ્તિ ।
વરદવિષ્ણુમિશ્રૈરપિ "સત્યજ્ઞાનાદિપદાનામખણ્ડૈકરસાર્થત્વે અન્વિતાભિધાનાનુપપત્તેશ્ચ" ઇત્યાદિષુ બહુષુ પ્રદેશેષુ અન્વિતાભિધાનમેવ માયાવાદિનં પ્રત્યુક્તમ્ ।
ઉક્તં ચાગમપ્રામાણ્યે--- "અન્યાન્વિતાભિધાનેપિ વ્યવહારોપપત્તિતઃ ।
અવશ્યાશ્રયણીયેયમન્વિતાર્થાભિધાયિતા" ॥
ઇત્યારભ્ય, "તસ્માદાકાઙ્ક્ષિતાસન્નયોગ્યાર્થાન્તરસઙ્ગતે ।
સ્વાર્થે પદાનાં વ્યુત્પત્તિરાસ્થેયા સર્વવાદિભિઃ" ॥
ઇતિ ।
તત્ત્વરત્નાકરેપિ--- "અવશ્યાશ્રયણીયેયમન્વિતાર્થાભિધાયિતા ।
ઇત્યાહુર્યામુનાચાર્યાઃ પદૈરેવાન્વિતાભિધામ્ ।
" ઇત્યારભ્ય પ્રપઞ્ચેનોપપાદ્યોપસંહૃતમ્--- "ષડ્ભિઃ પ્રતીતિપ્રમુખોપપત્તિભિ- ર્નિર્ધૂતચોદ્યાભિરિહાન્વિતાભિધા ।
સિદ્ધા પદૈર્નાભિહિતાન્વયસ્થિતિ- ર્વિપર્યયાદિત્યખિલં સમઞ્જસમ્" ॥
ઇતિ ॥
પ્રજ્ઞાપરિત્રાણન્યાયસુદર્શનયોશ્ચ બહુશ ઉક્તમ્--- "અન્વિતાર્થાભિધાયિત્વં શબ્દશક્તિનિબન્ધનમ્ ।