Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (with commentary) · Chapter 7
evaṃ pratyakṣaṃ vyākhyāya, anumānaṃ vyākhyātukāma āha- anu mānamiti || anumānaṃ dvidhā dviprakāram | athānumānalakṣaṇe vaktavye kimakasmāt prakārabheda kathyate? ucyate parārthānumānaṃ śabdātmakam, svārthānumānaṃ tu jñānātmakam, tayoratyantabhedāt naikaṃ lakṣaṇamasti | tatastayoḥ pratiniyataṃ lakṣaṇamākhyātu prakārabhedaḥ kathyate | prakārabhedo hi vyaktibhedaḥ, vyaktibhede ca kathite prativyaktiniyataṃ lakṣaṇaṃ śakyate vaktum nānyathā | tato lakṣaṇanirdeśāṅgameva prakārabhedakathanam | aśakyatāṃ ca prakārabhedakathanamantareṇa lakṣaṇanirdeśasya jñātvā prāk prakārabhedaḥ kathyate iti
kiṃ punastad dvaividhyam? ityāha- svārthamiti | svasmāyidaṃ svartham | yena svayaṃ pratipadayate tat svārtham | parasmāyidaṃ paramārtham | yena paraṃ pratipādayati tat parārtham
tatreti | tatra tayoḥ svārtha- parārthānumānayormadhye svārtha jñānaṃ kiṃviṣṭam? ityāha- trirūpāditi | trīṇi rūpāṇi yasya vakṣyamāṇalakṣaṇāni tat trirūpam | liṅgayate= gamyate 'nenārtha iti liṅgam | tasmāt trirūpālliṅgāt
4 pramāṇaphalavyavasthātrāpi pratyakṣavat ||
5 trairūpyaṃ punaliṃgasya anumeye sattvameva, sapakṣe eva sattvam, asapakṣe cāsattvameva niścitam ||
tatreti | trīṇi rūpāṇyasya santīti trirūpam | artholiṅgayate 'neneti liṅgam | anumīyate iti anumeyaḥ | trilakṣaṇād hetoranumeye yajjñānamutpadayate tadeva dvārthānumānamiti | liṅgābhāsād yajjñānamutpadayate tadapyanumānaṃ syāditi tannirāsārthamanumeya ityuktam | jñānamiti kathanaṃ tu liṅgameva vastuto 'numānaṃ syāditi tannirāsārtham
yadayanumeyaviṣayajñānameva pramāṇamiṣṭham, tarhi phalaṃ nāma kiṃ syāt? ityāśaṅkāyāmāha- pramāṇetyādi |
yathā pratyakṣe tajjanyameva pramāṇaphalamabhihitam, tathātrāpyanumitireva pramāṇaphalaṃ syāt arthaviniścayanasvabhāvāt | yathā pratyakṣasyārthasārūpyaṃ pramāṇam, tathānumānasyāpi arthasārūpyameva pramāṇam tadvaśād arthaviniścayasiddheriti
trirūpālliṅgāt, ityuktam | kāni ca tāni trīṇi rūpāṇi?- ityāśaṅkāyāmāha- trairūpyamiti |
yat jātaṃ jñānamiti | etad hetudvāreṇa viśeṣaṇam | tat trirūpācca liṅgāt trirūpaliṅgālambanamapyutpadayata iti viśinaṣṭi- anumeya it | etacca viṣayadvāreṇa viśeṣaṇam |
trirūpālliṅgād yadutpannamanumeyālambanaṃ jñānaṃ tat svārthamanumānamiti
lakṣaṇavipratipatti nirākṛtya phalavipratipattiṃ nirākartumāha- pramāṇatyādi | pramāṇāsya yat phalaṃ tasya yā vyavasthā sā atra anumāne 'pi pratyakṣa iva pratyakṣavat veditavyā |
yathā hi nīlasarūpaṃ pratyakṣamanubhūyamānaṃ nīlabodharūpamavasthāpyate, tena nīlasārūpyaṃ vyavasthāpanahetuḥ pramāṇam, nīlabodharūpaṃ tu vyavasthāpyamānaṃ pramāṇaphalam | tadvat anumānaṃ nīlākāramutpadayamānaṃ nīlabodharūpamatvasthāpyate, tena nīlasārūpyamasya pramāṇam, nīlavikalpanarūpaṃ tvasya pramāṇaphalam | sārūpyavaśāddhi tannīlapratītirūpaṃ sidhyati nānyatheti
evamiha saṃkhyā lakṣaṇa phalavipratipattayaḥ, pratyakṣapariccede tu gocara vipratipattinirākṛtā | lakṣaṇanireśaprasaṅgena tu trirūpaṃ liṅgaṃ prastutam, tadevatrirūpasya bhāvastrairūpyam | 1 anumeye sattvameveti | adhonirdiṣṭhānumeyalakṣaṇe sattvameva prathamaṃ rūpam | tatra sattvamiti uktvā cākṣuṣatvādityādikaṃ nirastam | evetyadhikakathanena pākṣikadeśāsiddhayādikaṃ nirastam |
2 sapakṣe eva sattvamiti | samajātīye sattvameva dvitīyaṃ rūpam | atra sattvam ityuktvā asādhāraṇānaikāntiko nirastaḥ | evetyadhikakathanena sādhāraṇānaikāntiko nirastaḥ | ubhayakathanena viruddho nirastaḥ |
3 asapakṣe cāsattvameveti | asamajātīye kvacidapi asattvaṃ tṛtīyaṃ rūpam | atra asattvam ityuktvā sādhāraṇānaikāntiko nirastau | evetyadhikakathanena viparkṣakadeśāvṛtteḥ parihāraḥ |
vyākhyātumāha- trairūpyamityādi | liṅgasya yat trairūpyaṃ yāni trīṇi rūpāṇi | tadidamucyata iti śeṣaḥ |
kiṃ punastat trairūpyam? ityāha-anumeya iti |
1 anumeyaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇam, tasmin liṅgasya sattvameva niścitam-ekaṃ rūpam | yadayapi cātra niścitagrahaṇaṃ na kṛtam, tathāpi ante kṛtaṃ prakrāntayordvayorapi rūpayorapekṣaṇīyam | yato na yogyatayā liṅgaṃ parokṣajñānasya nimittam; yathā- bījamaṃkurasya; adṛṣṭād dhūmādagnerapratipatteḥ | nāpi svaviṣayajñānāpekṣaṃ parokṣārthaprakāśanam, yathā- pradīpo ghaṭādeḥ, dṛṣṭādapyaniścitasambandhādapratipatteḥ | tasmāt parokṣārthanāntarīya katayā niściyanameva liṅgasya parokṣārthapratipādanavyāpāraḥ, nāparaḥ kaścit | ato 'nvayavyatirekapakṣadharmatvaniścayo liṅgavyāpārātmakatvādavaśyakartavya iti sarveṣu rūpeṣu niścitagrahaṇamapekṣaṇiyam |
tatra sattvavacanenāsiddhaṃ cākṣuṣatvādi nirastam | evakāreṇa pakṣaikadeśāsiddho nirastaḥ | yathā citanāstaravaḥ, svāpāda iti pakṣīkṛteṣu taruṣu patrasaṅkocalakṣaṇaḥ svāpa ekadeśe na siddhaḥ | nahi sarve vṛkṣā rātrau patrasaṅkocabhājaḥ, kintu kecideva | sattvavacanasya paścātkṛtenaiva kāraṇenāsādhāraṇo dharmo nirastaḥ | yadi hi anumeya eva sattvam iti kuryāt, śrāvaṇatvameva hetuḥ syāt | niścitagrahaṇena sandigdhāsiddhaḥ sarvo nirastaḥ |
2 sapakṣo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, tasminneva sattvaṃ niścitamiti dvitīyaṃ rūpam | ihāpi sattvagrahaṇena viruddho nirastaḥ | sa hi nāsti sapakṣe | evakāreṇa sādhāraṇānaikāntikaḥ | sa hi na sapakṣa eva vartate, kintūbhaya-
6 anumeyo 'tra jijñāsitaviśeṣo dharmī ||
ante niścitam ityuktestriṣveva niścitamiti veditavyam | tāni ca trīṇi rūpāṇi svayaṃ yathāyathaṃ pramāṇairniścatānyeva grāhayāṇī anyathānumeye pratyāyanamaśakyameveti
kaścānumeya? ityāśaṅkāyāmāha- anumeya iti |
trāpi | sattvagrahaṇāt pūrvāvadhāraṇavacanena sapakṣāvyāpisattākasyāpi prayatnāntarauyakasya hetutvaṃ kathitam | paścādavadhāraṇe tvayamarthaḥ syāt sapakṣe sattvameva yasya sa heturiti prayatnānantarīyakatvaṃ na hetuḥ syāt | niścitavacanena sandigdhānvayo 'naikāntiko nirastaḥ, yathā- sarvajñaḥ kaścit, vaktṛtvāt | vaktṛtvaṃ hi sapakṣe sarvajñe sandigdham |
3 asapakṣo vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ, tasminnasattvameva niścitam- tṛtīyaṃ rūpam | tatrāsattvagrahaṇena viruddhasya nirāsaḥ | viruddho hi sa vipakṣe 'sti | evakāreṇa sādhāraṇāya vipakṣaikadeśavṛtternirāsaḥ |
prayatnāntarīyakatve sādhye hyanityatvaṃ vipakṣaikadeśe vidyudādau asti, ākāśādau nāsti | tato niyamenāsya nirāsaḥ | asattvaśabdāddhi pūrvasminnavadhāraṇe 'yamarthaḥ syāt-vipakṣa eva yo nāsti sa hetuḥ | tathā ca prayatnānantaroyakatvaṃ sapakṣe 'pi sarvatra nāsti, tato na hetuḥ syāt | ataḥ pūrva na kṛtam | niścitagrahaṇena sandigdhavipakṣavyāvṛttiko 'naikāntiko nirastaḥ |
nanu ca sapakṣa eva sattvam ityukte, vipakṣe 'sattvameva iti gamyata eva, tat kimartha punarubhayorupādānaṃ kṛtam? ucyate anvayo vyatireko vā niyamavāneva prayoktavyo nānyathā ti darśayitu dvayorapyupādānaṃ kṛtam | aniyate hi dvayorapi prayoge 'yamarthaḥ syāt- sapakṣe yo 'sti, vipakṣe ca yo nāsti ca heturiti | tathā ca sati sa śyāmaḥ tatputratvāt, dṛśyamāna putravat iti tatputratve hetuḥ syāt | tasmāt niyamavatorevānyavyatirekayoḥ prayogaḥ kartavyaḥ, yena pratibandho gamyeta sādhanasya sādhyena | niyamavatośca prayoge 'vaśyakartavye dvayoreka eva prayoktavyo na dvāviti niyamavānevānvaya vyatireko vā prayoktavyaḥ iti śikṣaṇārtha dvayorūpādānamiti
trarūpyakathanaprasaṅgenānumeyaḥ sapakṣo vipakṣaścoktaḥ, teṣāṃ lakṣaṇaṃ vaktavyam, tatra ko 'numeyaḥ? ityāha- anumeyo 'tretyādi | atra hetulakṣaṇe niścetavye dharmī anumeyaḥ anyatra tu sādhyapratipattikāle samudāyo 'numeyaḥ, vyāptiniścayakāle
7 sādhyadharmasāmānyena samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ ||
8 na sapakṣo 'sapakṣaḥ ||
9 tato 'nyastadviruddhastadabhāvaśceti ||
atreti | hetulakṣaṇe | jijñāsitaḥ pratyetumiṣṭaḥ | viśeṣa iti | vilakṣaṇo dharmaḥ | jijñāsito viśeṣo yasmin sa jijñāsitaviśeṣaḥ | dharmāḥ santi yasmin sa dharmī | tena yasya dharmiṇaḥ kaścid viśeṣaḥ pratyenumiṣṭaḥ so 'numeya ityarthaḥ | sa ca hetulakṣaṇāvasare eva bodhya ityuktaṃ bhavati | anyatra tu dharmaviśiṣṭadharmī anumeya iti
kastāvat sapakṣaḥ? ityāśaṅkāyāmāha- sādhyetyādi |
samānaṃ mānamasyeti samānaḥ | samānajñānapariccedyaḥ | sadṛśa iti śeṣaḥ | yaśca sadṛśo 'rthaḥ sa sapakṣaḥ |
kathamprakāraṃ sāmānyamiti cet? tatraivamāha- sādhyarmasāmānyeneti | sādhyaścāsau dharmaśceti sādhayadharmaḥ | tasya sāmānyaṃ sādhyadharmasāmānyam | sādhyadharmasya hi viśeṣo bhavati, pratyarthaniyamāt | tena ca samānatvād virodhaḥ syāditiṃ sādhyadharma sāmānyena ityuktamiti
|
kaśca asapakṣaḥ? ityāśaṅkāyāmāha- na sapakṣa iti |
yaśca sapakṣo na bhavati sa sarva evāsapakṣa iti
tato 'nya iti | sapakṣaviruddhaḥ | yathā- uṣṇasparśe sādhye 'nuṣṇāśītaṃ dravyam | tu dharmo 'numeyaḥ- iti darśayitum atra grahaṇam | jijñāsito jñātumiṣṭo viśaṣo dharmo yasya dharmiṇaḥ sa yathoktaḥ
kaḥ sapakṣaḥ? ityāha- sādhyadharmetyādi | samāno 'rthaḥ sapakṣaḥ | samānaḥ sadṛśo yo 'rthaḥ pakṣeṇa sa sapakṣa uktaḥ, upacārāt | samānaśabdena viśeṣyate | samānaḥ pakṣaḥ= sapakṣaḥ, samānasya ca sa śabdādeśaḥ |
syādetat | kiṃ tat pakṣasapakṣayoḥ sāmānyam, yena samānaḥ sapakṣaḥ pakṣeṇa? ityāha- sādhyadahrmasāmānyeneti | sādhyaścāsau asiddhatvāt dharmaśca parāśritatvāt sādhyadharmaḥ | na ca viśeṣaḥ sādhyaḥ, apitu sāmānyam | ata iha sāmānya sādhyamuktam | sādhyadahrmaścāsau sāmānyaṃ ceti sādhyadharma sāmānyena samānaḥ pakṣeṇa sapakṣa ityarthaḥ
ko 'sapakṣaḥ? ityāha- na sapakṣo 'sapakṣaḥ | sapakṣo yo na bhavati so 'sapakṣaḥ
kaśca sapakṣo na bhavati? ityāha- tata iti | tataḥ sapakṣād anyaḥ, tena
10 triūpāṇi ca trīṇyeva liṅgāni ||
11 anupalabdhiḥ svabhāvaḥ kārya ceti ||
12 tatrānupalabdhiryathā- na pradeśaviśeṣe kvacid ghaṭaḥ, upalabdhilakṣaṇa prāptasyānupalabdheriti ||
taddiruddha iti | sapakṣaviruddhaḥ | yathā- uṣṇasparśa eva sādhye śītaṃ dravyam | tadbhāva iti | sapakṣābhāvaḥ | yathā- sauvāntikasya anityatve sādhye anityatvābhāva evāsapakṣaḥ, tannaye ākāśādiṣvapi nityatvāṅgīkārāt |
trividha evārthe na sapakṣaḥ asapakṣaḥ iti bodhyam | abhāvastu vastuta eva na sapakṣaḥ | anyavirodhī ca apramparayā na sapakṣāviti
yathoktahetuphalaṇayukto hetuḥ katividhaḥ? ityāśaṅkāyāmāha- trirūpāṇīti | yathoktaṃ rūpatrayaṃ triṣveva sambhavati, nādhika ityadhikārārtha evakārārthaḥ | trayāṇāṃ liṅgānāṃ pratyekamapi trirūpameva draṣṭavyam, ekarūpaṃ dvirūpaṃ vā naiveti
kāni ca trīṇi liṅgāni? ityāśaṅkāyāmāha- anupalabdhiriti |
iha svanāmnā trīṇi liṅgāni nirdiśyante
tatrānupalabdhiriti | anupalabdhisvarūpamucyate | yatheti | upapradarśanaśabdaḥ | pradeśaviśeṣe kvacid ghaṭo neti sannihitadeśavacanam | sambandhastu evam- pradeśaviśeṣa
ca viruddhaḥ | tasya ca sapakṣasya abhāvaḥ | sapakṣādanyatvaṃ tadviruddhatvaṃ ca na tāvat pratyetuṃ śakyam, yāvat sapakṣasvabhāvābhāvo na vijñātaḥ | tasmādanyatva viruddhatvapratītisāmarthyāt sapakṣābhāvarūpau pratītāvanyaviruddhau |
tato 'bhāvaḥ sākṣāt sapakṣābhāvarūpaḥ pratīyate | anyaviruddhau sāmarthyādabhāvarūpī pratīyete | tatastrayāṇāmapi asapakṣatvam
uktena trairūpyeṇa trirūpāṇi ca trīṇyeva liṅgānīti | cakārī vaktavyāntarasamuccayārthaḥ | trairūpyamādau pṛṣṭam, trirūpāni ca liṅgāni pareṇa | tatra trairūpyamuktam, trirūpāṇi cocyante- trīṇyeva trīṇyeva trirūpāṇi liṅgāni | trayastritrarūpaliṅgaprakārā ityarthaḥ
kāni punastāni? ityāha- anupalabdhirityādi | pratiṣedhyasya sādhyasyānupalabdhistrirūpā | bidheyasya sādhyasya svabhāvaśca trirūpaḥ kārya ca
anupalabdhimudāhartumāha- tatretyādi | yathetyādi | yathetyupadarśanārtham | yatheyamanupalabdhistathānyāpi | na tviyamevetyarthaḥ | pradeśa ekadeśaḥ | iśiṣyata
13 upalabdhilakṣaṇaprāptirupalambhapratyayāntarasākalpaṃ svabhāvaviśeṣaśca ||
kvacid ghaṭo neti kvacidityanena dharmī nirdiśyate | pradeśaviśeṣa iti tasyaiva viśeṣaḥ kriyate | vādyabhimatadeśe ghaṭo nityarthaḥ | deśa ityukte sarvasya pakṣatve ghaṭābhāvasiddhireva na syāt | sa ca yogyo 'pi na bhavati |
upalabdhilakṣaṇaprāptasyeti | anena heturviśeṣaṇamuktam | upalabdhiriti jñānamucyate | lakṣyate iti lakṣaṇam | viṣaya iti śeṣaḥ | upalabdherlakṣaṇamiti upalabdhilakṣaṇam, taṃ prāpta iti upalabdhilakṣaṇaprāptaḥ | yogyopalabdhiviṣaya iti śeṣaḥ |
anupalabdheriti | adarśanādityarthaḥ | ayamarthaḥ- pradeśādau dṛśyaghaṭādyadarśanāt | ghaṭaśūnyadeśadarśanāditi śeṣa iti
nanu kā sā upalabdhilakṣaṇaprāptiḥ? ityāśaṅkāyāmāha- upalabdhītyādi |
iti viśeṣaḥ pratipattupratyakṣaḥ | tādṛśaśca na sarvaḥ pradeśaḥ | tadāha- kvaciditi | pratipattṛpratyakṣeḥ kvacideva pradeśe iti dharmī | na ghaṭa iti sādhyam | upalabdhirjñānam | tasyā lakṣaṇaṃ janikā sāmagrī | tayā hi upalabdhirlakṣayate | tatprāpto 'rtho janakatvena sāmagrayantarbhāvāt | upalabdhilakṣaṇaprāpto dṛśya ityarthaḥ | tasya ana palabdheḥ- ityayaṃ hetuḥ |
atha yo yatra nāsti sa kathaṃ tatra dṛśyaḥ? dṛśyatvasamāropādasannapi dṛśya ucyate | yaścaivaṃ sambhāvyate- yadyasāvanna bhaved dṛśya eva bhavediti | sa tatra avidhyamāno 'pi dṛśyaḥ samāropyaḥ | kaścaivaṃ sambhāvyaḥ? yasya samagrāṇi svāvalambanadarśanakāraṇāni bhavanti | kadā ca tāni samagrāṇi gamyante? yadā ekajñānavastvantaropalambhaḥ | ekendriyajñānagrāhyaṃ locanādipraṇidhānābhimukhaṃ vastudvayamanyonyāpekṣamekajñānasaṃsargi kathyate | tayorhi satornaika niyamatā bhavati pratipattiḥ, yogyatāyā dvayorapyaviśiṣṭatvāt | tasmādekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne satyekasmin itarat samagradarśanasāmagrīkaṃ yadi bhaved, dṛśyameva bhavediti sambhāvitaṃ dṛśyatvamāropyate | tasyānupalambho dṛśyānupalambhaḥ | tasmāt sa eva ghaṭaviviktarpadeśaḥ, tadālambanaṃ ca jñānaṃ dṛśyānupalambhaniścayahetutvād dṛśyānupalambha ucyate |
yāvaddhi ekajñānasaṃsargi vastu na niścitam, tajjñāanṃ ca na tāvad dṛśyānupalambhaniścayaḥ | tato vastu anupalambha ucyate, tajjñānaṃ ca | darśananivṛttimātraṃ svayamaniścitatvādagamakam | tato dṛśyaghaṭarahitaḥ pradeśaḥ, tajjñānaṃ ca vacanasāmarthyādeva dṛśyānupalambharūpamuktaṃ draṣṭavyam
kā punarūpalabdhilakṣaṇaprāptiḥ? ityāha- upalabdhītyādi | upalabdhi-
14 yaḥ svabhāva satsvapyanyeṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāva viśeṣaḥ ||
15 svabhāvaḥ svasattāmātrabhāvini sādhyadharme hetuḥ ||
upalambha iti | jñānam | tasya pratyayāntarāṇi upalambhapratyayāntarāṇi | upalambhapratyayastatra ghaṭa eva | tato 'nyāni anantarapratyayādīni | teṣāṃ sākalyam upalambhapratyayāntarasākalyam | sākalyaśabdena samāveśa ucyate | svabhāvaśca viśeṣaśca iti svabhāvaviśeṣaḥ | tad dvayam upalabdhilakṣaṇaprāptiśabdenocyate iti
nanu ko 'yaṃ svabhāvaviśeṣaḥ? ityākāṅkṣāyāmāha- satsviti |
yaḥ svabhāvaḥ san cakṣurādisannidhāne viprakarṣaprakāratrayeṇa aviprakṛṣṭaḥ śakyadarśanaḥ, sa evātra dvabhāvaviśeṣa ucyate | tena cakṣurādisannidhāne 'pi pratyakṣayogyaghaṭānupalabdheḥ atra ghaṭo nāsti ityayamartha ukta iti
svabhāvahetulakṣaṇanirdeśārthamāha- svabhāva iti |
lakṣaṇaprāptiḥ ulabdhilakṣaṇaprāptatvam, ghaṭasya upalambhapratyayāntarasākalpamiti | jñānasya ghaṭo 'pi janakaḥ, anye ca cakṣurādayaḥ | ghaṭād dṛśyādanye hetavaḥ pratyayāntarāṇi, teṣāṃ {sāa}lyaṃ sannidhiḥ | svabhāva eva viśiṣyate tadanyasmādīt viśeṣo viśiṣṭa ityarthaḥ | tadayaṃ viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ pratyayāntarasākalpaṃ ca- etad dvayamupalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ ghaṭāderdraṣṭavyam
kīdṛśaḥ svabhāvaviśeṣaḥ? ityāha- yaḥ svabhāva ityādi |
satsvityādi | upalambhasya yāni ghaṭād dṛśyāt pratyayāntarāṇi teṣu satsu vidyamāneṣu yaḥ svabhāvaḥ san pratyakṣa eva bhavati sa svabhāvaviśeṣaḥ |
tadayamatrārthaḥ- ekapratipattrapekṣamidaṃ pratyayalakṣaṇam | tathā ca sati draṣṭuṃ pravṛttasyaikasya draṣṭurddaśayamāna ubhayavān bhāvaḥ | adṛśyamānāstu deśakāla svabhāvaviprakṛṣṭāḥ svabhāvaviśeṣarahitāḥ pratyayasākalpavantastu | yairhi pratyayaiḥ sa draṣṭā paśyati te sannihitāḥ | ataśca sannihitā yad draṣṭuṃ pravṛttaḥ saḥ | draṣṭumapravṛttasya tu yogyadeśasthā api draṣṭuṃ te na śakyāḥ pratyayāntaravaikalpavantaḥ svabhāvaviśeṣayuktāstu | dūrakeśakālāstu ubhayavikalāḥ | tadevaṃ paśyataḥ kasyacinna pratyayāntaravikalo nāma, svabhāvaviśeṣavikalastu bhavet | apaśyatastu draṣṭuṃ śakyo yogyadeśasthaḥ pratyayāntaravikalaḥ, anye tūbhayavikalā iti
anupalabdhimudāhṛtya svabhāvamudāhartumāha- svabhāva ityādi | svabhāvo
16 yathā- vṛkṣo 'yam, śiśapātvāt iti ||
17 kārya yathā- vahniratra dhūmāt iti ||
18 atra dvau vastusādhanau, ekaḥ pratiṣehaheturiti ||
sattāmātramiti | sādhanasattāmātram | sattāmātre bhavituṃ śīlaṃ yasya sa sattāmātrabhāvī, tasmin sattāmātrabhavini sādhyadharme svabhāvaheturbodhyaḥ
yathā vṛkṣa iti | atra vṛkṣasya śiśapāmātreṇa sambandhaḥ | tasmāt tena sādhyate
kāryaheturudāhriyate | agninirbharotpattikatvād yatra dhūmastatra vahniḥ ityavagamyate
atha kasmāt ligaṃ trividham iti vyavasthitiḥ? ityāśaṅkāyāmāha- atra dvāviti |
yasmādanumeyo bhāvābhāvarūpo dvividhaḥ, tasmād heturapi 1 | bhāvasādhanaḥ, 2 abhāvasādhanaśca dvividha eva | anumeyo 'pi bhāvarūpo dvividhaḥ- 1 bhinnaḥ, 2 abhinnaśca |
heturiti sambandhaḥ | kīdṛśo hetuḥ sādhyasya svabhāvaḥ? ityāha- svasya ātmanaḥ sattā, saiva kevalā svasattāmātram | tasmin sati bhavituṃ śīlaṃ yasyeti | yo hetorātmanaḥ sattāmapekṣya vidyamāno bhavati, na tu hetusatāyā vyatiriktaṃ kañcid hetumapekṣate sa svasattāmātrabhāvī sādhyaḥ | tasmin sādhye yo hetuḥ sa svabhāvastasya sādhyasya, nānyaḥ
udāharaṇam- yatheti | ayamiti dharmī | vṛkṣa iti sādhyam | śiśapātvāditi hetuḥ | tadayamarthaḥ- vṛkṣavyavahārayogyo 'yam, śiśapāvyavahārayogyatvāditi | tatra pracuraśiśape deśe 'viditaśiśapāvyavahāro jaḍo yadā kenaciduccāṃ śiṃśapāmupādarśyocyate- ayaṃ vṛkṣa iti, tadā asau jāḍayācciśapāyā uccatvamapi vṛkṣavyavahārasya nimittamavasyati | sa mūḍhaḥ śiśapātvamātra nimitte vṛkṣavyavahāre pravartyate, niccatvādi nimittāntaramiha vṛkṣavyavahārasya, apitu śiśapātvamātraṃ nimittam | śiśapāgataśākhādimatvaṃ nimittamityarthaḥ
|
kāryamudāhartumāha- kāryamityādi | vahniriti sādhyam | atreti dharmī | dhūmāditi hetuḥ | kāryakāraṇabhāvo loke pratyakṣānupalambhanibandhanaḥ pratīta iti na svabhāvasyeva kāryasya lakṣaṇamuktam
nanu trirūpatvādekameva liṅga yuktam, atra prakārabheda bhedaḥ, evaṃ sati svabhāvahetorekasyānantaprakāratvāt tritvamayuktam? ityāha- atra dvāviti |
19 svabhāvapratibandhe hi satyartho 'rtha gamayet |
20 tadapartibaddhasya tadavyabhicāraniyamābhāvāt ||
anumeyasya bhāvarūpasya dvaividhyena bhāvasādhano 'pi dvividho bhavati | tathā hi- 1 sādhyahetvoḥ svarūpabhede abhinnaṃ sādhyaṃ sādhayituṃ na śaknoti | 2 sādhyahetvoḥ svarūpābhede ca bhinnaṃ sādhyaṃ sādhayituṃ na śaknoti |
tatra sādhyasādhanayorabhede svabhāvahetuḥ | sādhyasādharmayorbhede ca kāryahetuḥ | anupalabdhistu abhāvahetuḥ | etena yasmād dvābhyāṃ bhāvasādhanam, ekena ca pratipedhasādhanam, tasmāt liṅgaṃ trividham- dve bhāvasādhane, ekaṃ ca pratiṣedhakāraṇamīt darśitamiti
atha kasmād dvāveva vastusādhano iti cet? tatrāha svabhāva iti | svabhāvena= svarūpeṇa pratibandhaḥ svabhāvapratibandha | tatsattve eva liṅgalakṣaṇārthena sādhyalakṣaṇārthasya pratyāyanamiti śeṣaḥ
kasmāt svabhāvapratibandhasattva eva artho 'rtha gamayoditi cet? tatrāha- tadapratītyādi |
atreti | eṣu triṣu hetuṣu madhyedvau hetū vastusādhanau vidheḥ sādhanau gamakau | ekaḥ pratiṣedhasya heturgamakaḥ | pratiṣedha iti cābhāvo 'bhāvavyavahāraścokto draṣṭavyaḥ |
tadayamarthaḥ- hetuḥ sādhyasiddhāyrthatvāt sādhyāṅgam, sādhyāṃ pradhānam | ataśca sādhyopakaraṇasya hetoḥ pradhānasādhyabhedād bhedaḥ, na svarūpabhedāt | sādhyaśca kaścid vidhiḥ, kaścit pratiṣedhaḥ | vidhipratiṣedhayośca parasparaparihāreṇānavasthānāt tayorhetūbhinnau | vidhirapi kaściddhetīrbhinnaḥ, kaścidabhinnaḥ | bhedādhedayorapyanyonyatyāgenātmasthiterbhinnau hetū | tataḥ sādhyasya parasparavirodhāt hetavo bhinnāḥ, na tu svata eveti
kasmāt punastrayāṇāṃ hetutvam, kasmāccānyeṣāmahetutvam?- ityāśaṅkaya yathā trayāṇāmeva hetutvam, anyeṣāṃ cāhetutvam, tadubhayaṃ darśayitumāha- svabhāvapratibandha iti | svabhāvena pratibandhaḥ svabhāvapratibandhaḥ | sādhane kṛtā iti samāsaḥ | svabhāvapratibaddhatvaṃ pratibaddhasvabhāvatvamityarthaḥ | kāraṇe svabhāve ca sādhye svabhāvena pratibandhaḥ kāryasvabhāvayoraviśiṣṭa ityekena samāsena dvayorapi saṃgrahaḥ | hiryasmādarthe | yasmāt svabhāvapratibandhe sati sādhanārthaḥ sādhyaṃ gamayet, tasmāt trayāṇāṃ gamakatvam, anyeṣāmagamakatvam
kasmāt punaḥ svabhāvapratibandha eva sati gamyagamakabhāvaḥ, nānyathā?
21 sa ca pratibandha sādhye 'rthe liṅgasya ||
yato yanna pratibaddham, tatrārthaniścayāvyabhicāri, tasmāt pratibandhe satyeva gamyagamakabhāvo veditavyaḥ, nānyatheti
sa ca tāvat kasya pratibandhaḥ, kena rūpeṇa va pratibandhaḥ? it pradarśanārthamāha- sa ceti |
yasmāt paramārthato ligaṃ kvacit sādhyārthasvabhāvameva, tasmāt tat tena pratibaddham
ityāha- tadapatibaddhasyeti | taditi svabhāvaḥ uktaḥ | tena svabhavenāprati baddhaḥ tadapratibaddhaḥ | yo yatra svabhavena pratibaddhaḥ tasya tadapratibaddhasya | tadavyabhicāraniyamābhāvāt | tasyāpratibandhaviṣayasyāvyabhivāraḥ tadavyabhicāraḥ,tasya niyama tadavyabhicāraniyamaḥ, tasyābhāvāt |
tadayamarthaḥ- na hi yo yatra svabhāvena na pratibaddhaḥ, sa tamapratibandhaviṣaya mavaśyameva na vyabhicāratīti nāsti tayoravyabhicāraniyamaḥ= avinābhāvaniyamaḥ | avyabhicāraniyamācca gamya-gamakabhāvaḥ | na hi yogyatayā pradīpavat parokṣārthapratipattinimittamiṣṭaṃ liṅgam, api tu abyabhicāritvena niścitam | tataḥ svabhāvapratibandhe satyavinābhāvitvaniścayaḥ, tato gamya-gamakabhāvaḥ | tasmāt svabhāvapratibandhe satyartho 'rtha gamayet, nānyatheti śthitam ||
nanu ca parāyattasya pratibandho 'parāyatte, tadiha sādhyasādhanayoḥ kasya kva pratibandhaḥ? ityāha- sa ceti | sa ca svabhāvapratibandho liṅgasya sādhye 'rthe | liṅga parāyattatvāt pratibaddham | sādhyastvartho 'parāyattatvāt pratibandhaviṣayaḥ, na tu pratibaddha ityarthaḥ | tatrāyamarthaḥ- tādātmyaviśeṣe 'pi yat pratibaddhaṃ tad gamakam | yat pratibandhaviṣayastad gamyam | yasya ca dharmasya yo niyata svabhāvaḥ sa tatprativaddhaḥ | yathā prayatnānantarīyakatvākhyo 'nityatve | yasya tu sa cānyaśca svabhāvaḥ sa pratibandhaviṣayaḥ, na tu pratibaddhaḥ | yathānityatvākhyaḥ prayatnānantarīyakatvākhye | niścayāpekṣo hi gamyagamyakabhāvaḥ | prayatnānantarīyakatvameva cānityasvabhāvaṃ niścitam | atastadevānityatve pratibaddham | tasmānniyataviṣaya eva gamyagamyakabhāvaḥ, nānyatheti
22 sādhyārthatādātmyāt sādhyārthādutpatteśca ||
23 atatsvabhāvasyātadutpatte śca tatrāpratibaddhasvabhāvatvāt ||
sādhyārthatādātmyāditi | yasmāt liṅgaṃ kvacit sādhyārthādevotpadayate, tasmāt tat tena pratibaddhamiti
atha kathamucyate- sādhyārthatādātmyāt sādhyārthādutpatteścaiva liṅgasya pratibandha iti cet? tatrāha- atatsvabhāvasyeti |
yacca na sādhyaikasvabhāvam, yadapi ca notpadayate sādhyārthāt tasya tena pratibandha | kena prakāreṇābhidhīyeta apratibaddhaṃ ca na liṅgam, atiprasaṅgāt | tasmāt tādātmya tadutpattibhyāmeva pratibandho vaktavyaḥ, nānyatheti
bhavatu tāvat tathiva, tataśca kimāyātamiti cet? āha- te ceti |
kasmāt punaḥ svabhāvapratibandho liṅgasya? ityāha- vastuta ityādi | sa sādhyo 'rtha ātmā svabhāvo yasya tat tadātmā, tasya bhāvastādātmyam, tasmāddhetoḥ | yataḥ sādhyasvabhāvaṃ sādhanaṃ tasmāt | tatra svabhāvapratibandha ityarthaḥ |
yadi sādhyasvabhāvaṃ sādhanam, sādhyasādhanayorabhedāt pratijñārthaikadeśo hetuḥ syāt? ityāha- vastuta iti | paramārthasattārūpeṇābhedastayoḥ | vikalpaviṣayastu yat samāropita rūpam, tadapekṣaḥ sādhyasādhanabhedaḥ | niścayāpekṣa eva hi gamyagamakabhāvaḥ | tato niścayārūḍharūpāpekṣa eva tayorbhedo yuktaḥ, vāstavastvabheda iti | na kevalāta tādātmyād, api tu tataḥ tadutpattaśca sādhye 'rthe svabhāvapratibandho liṅgasya
kasmānnimittadvayāt svabhāvapratibandho liṅgasya, nānyasmāt? ityāha- atatsvabhāvasyetyādi | sa svabhāvo 'sya so 'yaṃ tatsvabhāvaḥ | na tatsvabhāvo 'tatsvabhāvaḥ | tasmādutpatirasya so 'yaṃ tadutpattiḥ, na tathātadutpattiḥ | yo yatsvabhāvo yadutpattiśca na bhavati tasya atatsvabhāvasya atadupatteśca | atra atatsvabhāve anutpādake cāpratibaddhaḥ sbabhāvo 'syeti so 'yamapratibaddhasvabhāvaḥ, tasya bhāvo 'pratibaddhasvabhāvatvam, tasmād apratibaddhasvabhāvatvāt |
yadayatatsvabhāve 'nutpādake ca kaścit pratibaddhasvabhāvo bhaved, bhavedanyato 'pi nimittāt svabhāvapratibandhaḥ | pratibadhasvabhāvatvaṃ hi svabhāvapratibandhaḥ | na cānyaḥ kaścidāyattasvabhāvaḥ | tasmāt tādātmyatadutpattibhyāmeva svabhāvapratibandhaḥ
bhavatu nāma tādātmyadutpattibhyāmeva svabhāvapratibandhaḥ, kāryasvabhāva
24 te ca tādātmyatadutpattau svabhāvakāryayoreveti tābhyāmeva vastusiddhiḥ ||
25 pratiṣedhasiddhirapi yathoktāyā evānupalabdheḥ ||
26 sati vastuni tasyā asambhavāt ||
tādātmyaṃ svabhāvahetoḥ pratibandhaḥ | tadutpattiḥ kāryahetoḥ pratibandhaḥ | ata eva tābhyāmeva vastusiddhirityuktam | yasmāt tādātmyatadutpattī svabhāvakāryayoreva, tasmāt tābhyāmeva vastusidhiḥ śakyā, na tvanyena apratibaddhena | tataśca vastusiddhirdvābhyāmeveti sthitam
ekaśca pratiṣedhahetuḥ ityuktam, ko nāmāsau? ityāha- pratiṣedhetyādi |
upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdheḥ iti yaduktaṃ prāk, tad dvayameva pratiṣedhahetuḥ
kathamiti cet? āha- sati vastunīti |
tathā hi- vastuni vidayamāne sā na sambhavati
yathoktā anupalabdhireva vastvabhāvavyavahārasādhikā iti, etacca kasmāditi cet? āha- anyatheti |
yoreva tu gamakatvaṃ katham? ityāha- te ceti | itiḥ tasmādarthe | yasmāt svabhāve kārye eva ca tādātmyatadutpattī sthite, tannibandhanaśca gamyagamakabhāvaḥ, tasmāt tābhyāmeva kāryasvabhāvābhyāṃ vastuno vidheḥ siddhiḥ
atha pratiṣedhasiddhiradṛśyānupalambhādapi kasmānneṣṭā? ityāha- pratiṣedhetyādi | pratiṣedhavyavahārasya siddhiryathoktā yā dṛśyānupalabdhistata eva bhavati yatastasmādanyato noktā
tatastāvat kasmād bhavati? ityāha- satītyādi | sati tasmin pratiṣedhye vastuni, yasmād dṛśyānupalabdhirna sambhavati tasmād asambhavāt tataḥ pratiṣedhasiddhiḥ
atha tata eva kasmād? ityāha- anyathā ceti | sati vastuni tasyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavād- tyanyathāśabdasyārthaḥ | etasmāt nānyasyā anupalabdheḥ pratiṣedhasiddhiḥ |
kuta etat- satyapi vastuni tasyāḥ sambhavaḥ? ipyāha- anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣvityādi | iha pratyayāntarasākalyāt svabhāvaviśeṣācco
27 anyathā cānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu deśa kāla svabhāvaviprakṛṣṭeṣvartheṣu ātmapratyakṣanivṛtterabhāvaniścayābhāvāt ||
28 amūḍhasmṛtisaṃskārasyātītasya vartamānasya ca pratipattṛpratyakṣasya nivṛttirabhāvavyavahārasādhano ||
yadi yathokto viśeṣo nāśrīyate, tadā deśa kālasvabhāvairviprakṛṣṭā vyavahitā ye 'rthā nopalabdhilakṣaṇaprāptāḥ teṣu ca yā pratipattupratyakṣanivṛttiḥ, tayā abhāvaniścayo na śakyate | ca iti | yasmādityarthe bodhyam | deśaśca kālaśca svabhāvaśceti deśakālasvabhāvāv taiviprakṛṣṭeṣvityarthaḥ | tatrāparimeyadeśena vyavahitā deśaviprakṛṣṭāḥ, aneka kalpane vyavahitāḥ kālaviprakṛṣṭāḥ, atītindriyāśca bhāvāḥ svabhāviprakṛṣṭā veditavyāḥ |
tasmādiha anupalabdhilakṣaṇaprāptā ityanenopalabdhipratyayasākalyābhāva uktaḥ | deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭāḥ ityanena svabhāvaviśeṣeṇa abhāva upadarśitaḥ | tasmāt yathoktā anupalabdhireva pratiṣedhasādhikā iti sthitam | evaṃ kvacit kālaviśeṣe 'grahe 'pi yathoktā anupalabdhireva pratiṣeśasādhikā bhavatītyucyate
idānīmuktakālaviśeṣeṇa siddhinirdeśārthamāha- amūḍhetyādi |
smṛtijanakaḥ saṃskāraḥ smṛtisaṃskāraḥ | smṛtibījaṃmiti śeṣaḥ | amūḍhaḥ smṛti palabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha uktaḥ | dvayorekaikasyāpyabhāve 'nupalabdhilakṣaṇaprāpto 'rtha ucyate |
tadiha anupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu iti pratyayāntaravaikalyavantaḥ uktāḥ | deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣu iti svabhāvaviśeṣarahitā uktāḥ | deśaśca kālaśca svabhāvaśca tairviprakṛṣṭā iti bigrahaḥ | teṣvabhāvaniścayasyābhāvāt satyapi vastuni tasyābhāva iṣṭaḥ |
kasmānniścayābhāvaḥ? ityāha- teṣu pratipattu rātmano yat pratyakṣaṃ tasya nivṛtteḥ kāraṇāt niścayābhāvaḥ | yasmādanupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu ātmapratyakṣanivṛtterabhāvaniścayābhāvaḥ, tasmāt satyapi vastuni ātmapratyakṣanivṛttilakṣaṇāyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavaḥ | tato yathoktāyā eva pratiṣedhasiddhiḥ
atheyaṃ dṛśyānupalabdhiḥ kasmin kāle pramāṇam? kiṃsvabhāvā? kiṃvyāpārā ca? ityāha- amūḍhetyādi | pratipattuḥ pratyakṣo ghaṭādirarthaḥ, tasya nivṛttiranupalabdhiḥ, tadabhāvasvabhāveti yāvat | ata evābhāvo na sādhyaḥ svabhāvānupalabdheḥ, siddhatvāt | avidhyamāno 'pi ca ghaṭādirekajñānasaṃsargiṇi saṃskāro yasmin ghaṭādau sa tathokaḥ | atītasya vartamānasya ca pratipatṛpratyakṣasya nivṛttiriti | atītavartamānakālayoryaḥ śūnyapradeśādirupalabdhaḥ tatpradeśādisamānayogyo yo ghaṭādiḥ sa evātītavartamānatvenocyate | anyathā pradeśādau ghaṭādyabhāve cātītatvaṃ vartamānatvaṃ ca kutaḥ syāt |
pratipattā ca devadattādiḥ | tasya pratyakṣeṇa pariccedyatvād ghaṭādiḥ pratyakṣaḥ | atrāpi pratyakṣāpariccedyapradeśādisamānayogyarūpatvād ghaṭādiḥ pratyakṣa ityucyate | paramārthatastatra ghaṭādyabhāve kathaṃ pratyakṣatvaṃ syāt | evamuktaprakāreṇa pratipattu pratyakṣasyātītasya vartamānasya ca nivṛttirabhāvāśritatvādaparavastulakṣaṇā | ghaṭādiśūnyadeśaviśeṣasvarūpā bhavatīti śeṣaḥ |
abhāvavyavahārastu iha ghaṭo nāsti ityevamākāraṃ vijñānam, tadabhidhānam, niḥśaṅka pardeśādau gamanalakṣaṇa pravṛttiśca | jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇo vyavahāraḥ bhūtale bhāsamāne samagrasāmagrīko jñāyamāno dṛśyatayā sambhāvitatvāt pratyakṣa uktaḥ | ata evajñānasaṃsargī dṛśyamāno 'rthastajjñānaṃ ca pratyakṣanivṛttirucyate | tato hi dṛśyamānādarthāt tadbuddheśca samagradarśanasāmagrīkatvena pratyakṣatayā sambhāvitasya nivṛttiravasīyate | tasmādarthajñāne eva pratyakṣasya ghaṭasyābhāva ucyate | na tu nivṛttimātramihābhāvaḥ, nivṛttimātrād dṛśyanivṛtya niścayāt |
nanu ca dṛśyanivṛttiravasīyate, dṛśyānupalambhāt?3 satyamevaitat kevalamekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne ghaṭo yadi bhaved dṛśya eva bhavediti dṛśay sambhāvitaḥ | tato dṛśyānupalabdhirniścitā | dṛśyānupalabdhiniścayasāmarthayā deva ca dṛśyābhāvo niścitaḥ | yadi hi dṛśyastatra bhaved, dṛśyānupalambho na bhavet | ato dṛśyānupalambhaniścayād dṛśyābhāvaḥ sāmarthyādavasitaḥ, na vyavahṛta iti dṛśyānupalambhena vyavahartavyaḥ |
tasmādarthāntaram- ekajñānasaṃsargi dṛśyamānam, tajjñānaṃ ca pratyakṣa nivṛttiniścayahetutvāt pratyakṣanivṛttirityuktaṃ draṣṭavyam |
yathā caikajñānasaṃsargiṇi pratyakṣe ghaṭasya pratyakṣatvamāropitamasato 'pi, tathā tasminnekajñānasaṃsargiṇyatīte cāmūḍhasmṛtisaṃskāre, vartamāne ca ghaṭasya tattadrūpamāropitamasata iti draṣṭavyam | anena ca dṛśyānupalabdhiḥ pratyakṣa ghaṭanivṛttisvabhāvoktā, sā ca siddhā | tena na ghaṭābhāvaḥ sādhyaḥ, apitu abhāvavyavahāra ityuktam |
sādhyate 'nayeti abhāvavyavahārasādhanī | tadevamatīta vartamānotpannaviṣayā anupalabdhireva abhāvavyavahārasādhanī, bhāviviṣayā tu netyuktaṃ bhavati | tathā hi bhāvikālasya pradeśādidharmī na pratyakṣa |śūnyapradeśopalabdhilakṣaṇā anupalabdhirapi na sidhyati | atītakālasya tu dharmī pratyakṣaḥ ghaṭaśūnyapradeśaśca smaryate | tadubhayahetoramūḍhasmṛtisaṃskāra ityuktam | tasmād vigatādidivasīyaghaṭādiśūnyapradeśādismaraṇe abhāvavyavahārasiddhirbhavati | vartamānakālasya ca dharmī ghaṭādiśūnyapradeśādirapi pratyakṣasiddhaḥ | tasmāt tatrābhāvavyavahārasambandhaḥ sulabhaḥ |
amūḍhasmṛtisaṃskāra ityuktvā hetvasiddhinirastā | anyathā śūnyapradeśādyasmaraṇe 'nupalabdhireva na sidhyati | atīta vartamāna ityanenoktaḥ kālaviśeṣo nirdiṣṭhaḥ |
amūḍho 'bhraṣṭo darśanāhitaḥ smṛtijananarūpaḥ saṃskāro yasmin ghaṭādau sa tathoktaḥ | tasyātītasya pratipattapratyakṣasyeti sambandhaḥ | vartamānasya ca pratipattṛpratyakṣasyeti sambandhaḥ | amūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇaṃ tu na vartamānaviśeṣaṇam | yasmādatīte ghaṭaviviktapradeśadarśane smṛtisaṃskāro mūḍho dṛśyaghaṭānupalambhe dṛśye ca ghaṭe 'mūḍho bhavati | vartamāne tu ghaṭarahitapradeśadarśane na smṛti saṃskāramohaḥ | ata eva na ghaṭābhāve nāpi ghaṭānupalambhe ghaṭe mohaḥ | tasmānna vartamānaniṣedhyaviśeṣaṇamamūḍhasmṛtisaṃskāragrahaṇam | smṛtisaṃskāravyabhicārābhāvādvartamānasyārthasya | ata eva vartamānasya ceti | ca śabdaḥ kṛto viśeṣaṇarahitasya vartamānasya viśeṣaṇavatātītena samuccayo yathā vijñāyeteti |
tadayamarthaḥ- atīto 'nupalambhaḥ sphuṭaṃ smaryamāṇaḥ pramāṇaṃ vartamānaśca | tato nāsīdiha ghaṭo 'nupalabdhatvānnāstyanupalabhyamānatvāditi śakyaṃ jñātum | na tu n abhaviṣyatyatra ghaṭo 'nupalapsyamānatvādi śakyaṃ jñātum | anāgatāyā anupalabdheḥ sattvasandehāditi kālaviśeṣo 'nupalabdhervyākhyātaḥ |
vyāpāraṃ darśayati- abhāvasya vyavahāraḥ nāsti ityevamākārakaṃ jñānam, śabdaścaivamākāraḥ, niśśaṅka gamanāgamanalakṣaṇā ca pravṛttiḥ kāyiko 'bhāvavyavahāraḥ | ghaṭābhāve hi jñāte niḥśaṅka gantumāgantuṃ ca pravartate |
tadetasya trividhasyāpi abhāvavyavahārasya dṛśyānupalabdhiḥ pravartanī sādhanī pravartikā |
yadyapi ca nāsti ghaṭaḥ iti jñānamanupalabdhereva bhavati | ayameva cābhāvaniścayaḥ, tathāpi yasmāt pratyakṣeṇa kevalaḥ pradeśa upalabdhastasmāt iha ghaṭo nāsti ityeva ca pratyakṣavyāpāramanusaratyabhāvaniścayaḥ, tasmāt pratyakṣasya kevalapradeśagrahaṇavyāpārānusāryabhāvaniścayaḥ pratyakṣakṛta |
29 tasyā evābhāvaniścayāt | ||
30 sā ca prayogabhedādekādaśaprakārā ||
pratipatta pratyakṣa ityuktvā ca nikhilapratipatta pratyakṣaṃ nirastam | nikhilapratipattapratyakṣokto hi heturasiddha eva syāt | sakalapratipattapratyakṣanivṛttistu prativādyasiddhā iti
|
anantaroktā anupalabdhirevābhāvavyavahārasādhanī ityetadeva kasmāt iti cet? āha- tasyā iti |
anupahatasmṛtibījasya pratipattaprayakṣasyātītavartamānotpannaviṣayavastuno yā nivṛttistayaivābhāvaniścayaḥ śakyate, anyayā bhāviviṣayayā tu na
tadevaṃ pūrvoktahetunā anupalabdhisvarūpaṃ kālaveśeṣaścābhihitaḥ | tasyā prayogabhedapradarśanārthamāha- sā caiti |
prayoga iti trilakṣaṇasādhanasya śabdenābhidhānam | tadbhadādanupalabdhirekādaśaprakārā bhavati
kiñca- dṛśyānupalambhaniścayakaraṇasāmarthyādeva pūrvoktayā nītyā pratyakṣaṇaivābhāvo niścitaḥ | kevalamadṛṣṭānāmapi sattvasambhavāt, sattvaśaṅkayā na śaknotyasattvaṃ vyavahartum | ato 'nupalambho 'bhāvaṃ vyavahārayati- dṛśyo yato 'nupalabdhaḥ, tasmānnāsti iti | ato dṛśyānupalambho 'bhāvajñānaṃ kṛta pravartayati, na tvakṛtaṃ karoti- ityabhāvaniścayo 'nupalambhāt pravṛtto 'pi pratyakṣeṇa kṛto 'nupalambhena pravartita ukta ityabhāvavyavahārapravartanyanupalabdhiḥ
kasmāt punaratīte, vartamāne cānupalabdhirgamikā? ityāha- tasyā eva yathoktakālāyā anupalabdhrabhāvaniścayāt | anāgatā hyanupalabdhiḥ svayameva sandigdhasvabhāvā | tasyā asiddhāyā nābhāvaniścayaḥ, api tvatītavartamānāyā iti
sampratyanupalabdheḥ prakārabhedaṃ darśayitumāha- sā cetyādi | sā ca eṣānupalabdhiḥ ekādaśaprakārā ekādaśa prakārā asya ityekādaśaprakārā |
kutaḥ prakārabhedaḥ? prayogabhedāt | prayogaḥ= prayuktiḥ, śabdasyābhidhāvyāpāra ucyate | śabdo hi sākṣāt kvacidarthāntarābhidhāyī, kvacit pratiṣedhāntarābhidhāyo| sarvatraiva tu dṛśyānupalabdhiraśabdopāttāpi gamyata iti vācakavyāpārabhedādanupalambhaprakārabhedaḥ, na tu svarūpabhedāditi yāavt
31 svabhāvānupalabdhiryathā- nātra dhūmaḥ iti upalbdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiriti || (1)
32 kāryānupalabdhiryathā- nātrāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santi, dhūmābhāvāditi || (2)
prakārabhedanirdeśārthamāha- svabhāvānupalabdhiriti |
svabhāvasya vastusvarūpasya anupalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntapradarśanārthamāha- yatheti | dṛṣṭāntaśabdaḥ | iha sarvatra tathā draṣṭavyam | atra iti | anena dharmouktaḥ | dhūmo na iti | anena sādhyadharma uktaḥ |
upalabdhipratyayāntarasattve 'pi yogyasvabhāvadhūmānupalabdhiriti śeṣaḥ |
kāryānupalabdhiriti | kāryasya anupalabdhiriti | vigrahaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nātra apratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santīti | apratibaddhasāmarthyāni yāni prakārabhedāt āha- svabhāvetyādi | pratiṣedhyasya yaḥ svabhāvastasyānupalabdhiryatheti | atreti dharmī | na dhūmaḥ iti sādhyam | upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdheriti hetuḥ | ayaṃ ca hetuḥ pūrvavad vyākhyeyaḥ
pratiṣedhyasya yat kāryam, tasyānupalabdhirudāhriyate- kāryetyādi | yatheti | iheti dharmī | apratibaddham= anupahataṃ dhūmajananaṃ prati sāmarthya yeṣāṃ tānyapratibaddhasāmarthyāni | na santīti sādhyam | dhūmābhāvāditi hetuḥ | kāraṇāni ca nāvarśyaṃ kāryavanti bhavantīti kāryādarśanādapratibaddhasāmarthyānāmevābhāvaḥ sādhyaḥ, na tvanyeṣām | apratibaddhaśaktīni cāntyakṣaṇa bhāvīnyeva, anyeṣāṃ partibandhasambhavāt |
kāryānupalabdhiśca yatra kāraṇadṛśyaṃ tatra prayujyate | daśye tu kāraṇe dṛśyānupalabdhireva gamikā |
tatra dhavalagṛhoparisthito gṛhāṅgaṇamapaśyannapi caturṣu pārśvaṣvaṅgaṇabhittiparyantaṃ paśyati | bhittiparyantasama cālokasaṃjñakamākāśadeśe dhūmaviviktaṃ paśyatiḥ, tatra dhūmābhāvaniścayāt | yaddeśasthena vahninā janyamāno dhūmastaddeśaḥ syāt | tasya ca vahnarepratibaddhasāmarthyasyābhāvaḥ pratipattavyaḥ | tadgṛhāṅgaṇadeśena ca vahninā janyamāno dhūmastaddeśaḥ syāt | tasmād taddeśasya vahanarabhāvaḥ pratipattavyaḥ | tad gṛhāṅgaṇadeśa bhittiparikṣiptaṃ bhittiparyantaparikṣiptena cālokātmanā dhūmaviviktenākāśadeśena saha dharmiṇaṃ karoti | tasmād dṛśyamānādṛśaymānākāśadeśāvayavaḥ pratyakṣāpratyakṣasamudāyo vahnayabhāvapratītisāmarthyāyāto dharmī, na duśyamāna eva | atra iti tu pratyakṣanirdeśo dṛśyamānabhāgāpekṣaḥ |
33 vyāpakanupalabdhiryathā- nātra śiśapā, vṛkṣābhāvāditi || (3)
34 svabhāvaviruddhopalabdhiryathā- nātra śītasparśaḥ, agneriti || (4)
dhūmakāraṇāni analegdhanādīni tāni tathoktāni | atra ityanena dharmī uktaḥ | apratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni na santītyanena sādhyadharma uktaḥ | dhumābhāvāditi | yasmādatra dhūmasyaibhāvaḥ, tasmāditi śeṣaḥ | yadyatrāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni syuḥ, tarhi dhūmo 'pyutpadyamānaḥ syādeva
vyāpakānupalabdhiriti | vyāpnotīti vyāpakam, tasyānupalabdhirityarthaḥ | yathā nātra siśapā vṛkṣtvāditi | anena dṛṣṭānta uktaḥ | vṛkṣastu śiśapāyā vyāpakaḥ, tasya nivṛtau sāpi nivartitā bhavati | atreti | anena dharmī uktaḥ | vṛkṣābhāvāditi | anena heturuktaḥ | śiśapā na iti | anena sādhyadharma uktaḥ
svabhāvaviruddhopalabdhiriti | svabhāvena viruddhaḥ svabhāvaviruddhaḥ, tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nātra śītasparśaḥ, agneriti | atretyanena dharmī uktaḥ | na kevalamihaiva dṛśyādṛśyasamudāyo dharmī, api tu anyatrāpi | śabdasya kṣaṇikatve sādhye kaścideva śabdaḥ pratyakṣaḥ, anyastu parokṣaḥ | tadvadihāpi | yathā cātra dharmī sādhyapratipattyadhikaraṇabhūto dṛśyādṛśyāvayavo darśitaḥ, tadvaduttareṣvapi prayogeṣu svayaṃ partipattavyaḥ
pratiṣedhyasya vyāpyasya yo vyāpako dharmaratasyānupalabdhirudāhriyate- vyāpavetyādi | yatheti | atreti dharmī | na śiśapeti | śiśapābhāvaḥ sādhyaḥ | vṛkṣasya vyāpakasya abhāvāditi hetuḥ | iyamapyanupalabdhirvyāpyasya śiśapātvasyadṛśaysyābhāve prayujyate | upalabdhilakṣaṇaprāpte tu vyāpye dṛśyānupalabdhirgamikā | tatra yadā pūrvāparāvupalipṭau samunnatau deśau bhavataḥ, tayorekaratarugahanopetaḥ, aparaścaikaśilāghaṭito nirvṛkṣakakṣakaḥ | draṣṭāpi tatsthān vṛkṣān paśyannapi śiśapādibhedaṃ yo na vivecayati, tasya vṛkṣatvaṃ pratyakṣam, apratyakṣaṃ tu śiśapātvam | sa hi nirvṛkṣa ekaśilāghaṭite vṛkṣābhāvaṃ dṛśyatvād dṛśyānualambhādavasyati | śiśapātvābhāvaṃ tu vyāpakasya vṛkṣatvasyābhāvāditi | tādṛśe viṣaye 'syā abhāvasādhanāya prayogaḥ
pratiṣedhyasya svabhāvena viruddharayopalabdhiradāhriyate- svabhāvetyādi | yatheti | atrati dharmī | na śītaraparśa iti śītasparśapratiṣedhaḥ sādhyaḥ |
35 viruddhakāyapalabdhiryathā- nātra śītasparśo dhūmāditi || (5)
36 viruddhavyāptopalabdhiryathā- na dhruvabhāvo bhūtasyāpi bhāvasya vināśo hetvantarāpakṣaṇāditi ||
agnerityanena heturuktaḥ | na śītasparśa ityanena sādhyadharma uktaḥ | tathā hi- agneḥ śītasparśena virodhāt tatsattve śītasparśo nivāryate
viruddhakāryopalabdhiriti | viruddhasya kārya viruddhakāryam, tasyopalabdhirityarthaḥ | yathā nātra śītasparśo dhūmāditi | anena sā abhidhīyate | atreti dharmī | dhūmāditi hetuḥ | na śītasparśa iti sādhyadharmaḥ | śītasparśaviruddho 'gniḥ, tasya kārya dhūmaḥ | tasmād yatra dhūmastatrāgnirapi, tatrāgnistatra ca kutaḥ śītasparśaḥ
viruddhavyāptopalabdhiriti | viruddhena vyāptaṃ viruddhavyāptam | tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā na dhruvabhāvo bhūtasyāpi bhāvasya vināśa iti | dhruvabhāvīti niścitabhavanadharmā iti śeṣaḥ | bhūtasyapi bhāvasyeti | jātasya bhāvasyeti vahneriti hetuḥ | iyaṃ cānupalabdhistatra prayoktavyā yatra śītasparśo 'dṛśyaḥ, dṛśye dṛśyānupalabdhiprayogāt |
tasmād yatre varṇaviśeṣād vahnirddaśyaḥ, śītasparśo dūrasthatvāt sannapyadṛśyaḥ, tatra prayogaḥ
pratiṣedhyena yad viruddhaṃ tatkāryasyopalabdhirgamikā | yatheti | atreti dharmī | na śītasparśa iti śītasparśābhāvaḥ sādhyaḥ | dhūmāditi hetuḥ | yatra śītasparśaḥ san dṛśyaḥ syāt, tatra dṛśyānupalabdhirgamikā | yatra vahniḥ pratyakṣaḥ, tatra viruddhopalabdhirgamikā | dvayorapi tu parokṣatve viruddhakāryopalabdhiḥ prayujyate |
tatra samastapavarakasthaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasyāgneranumāpakaṃ yadā viśiṣṭaṃ dhūmakalāpaṃ niryāntamapavarakāt paśyati, tadā viśiṣṭād vahnaranumitād śītasparśanivṛttimanumimīte | iha dṛśyamānadvārapradeśasahitaḥ sarvo 'pavarakābhyantaradeśo dharmī sādhyapratipattyanusaraṇātpūrvavad draṣṭavya iti
pratiṣedhasya yad viruddhaṃ tena vyāptasya dharmāntarasya upalabdhirudāhartavyā | yatheti | dhruvam= avaśyam bhavatīti dhruvabhāvo | neti dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ sādhyaḥ | vināśo dharmī | bhūtasyāpi bhavasyeti dharmiviśeṣaṇam | bhūtasya jātasyāpi vinaśvaraḥ svabhāvo nāvaśyambhāvī, kimuta ajātasya iti apiśabdārdhaḥ | janakād hetoranyo hetuḥ hetvantaram mudgarādi | tadapekṣate
37 kāryavirudhoalabdhiryathā- nehāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni santi, vahneriti ||
śeṣa | bhūtasyāpi bhāvsya vināśaḥ ityanena dharmī uktaḥ | na dhruvabhāvī ityanena sādhyadharma uktaḥ | tena jātasyaiva bhāvasya vināśo na nitya ityamarthaḥ paryavasitaḥ |
kathametaditi ced? āha- hetvantarāpekṣaṇāditi |
evaṃ hi hetvantarāpekṣā aṅgīkriyate | yeṣāṃ hetvantarāpekṣā, te nāvaśyambhāvinaḥ, yathā kārṣāse raktatā | ihāpi dhruvabhāvitvamadhruvabhāvitvena viruddham | tena hetvantarāpekṣaṇaṃ vyāptam | tasmād yatra hetvanantarāpekṣā tatrādhrūvabhāvitvam | yatrādhruvabhāvitvaṃ tatra dhruvabhāvitvaṃ kutaḥ
kāryaviruddhopalabdhiriti | kāryeṇa viruddhaṃ kāryaviruddham, tasyopalabdhiriti śeṣaḥ | vinaśvaraḥ | apekṣaṇāditi hetuḥ | hetvantarāpekṣaṇaṃ nāma adhruvabhāvitvena vyāptam | yathā- vāsasi rāgasya rañjanādihetvantarāpekṣaṇamadruvabhāvitvena vyāptam | dhruvabhāvitvaviruddhaṃ cādhruvabhāvitvam | vināśaśca vinaścarasvabhāvātmā hetvantarāpekṣa iṣṭaḥ | tato viruddhavyāptahetvantarāpekṣaṇadarśanāt dhruvabhāvitvaniṣedhaḥ |
iha dhruvabhāvitvaṃ nityatvam, adhruvabhāvitvaṃ cānityatvam | nityatvānityatvayośca parasparaparihāreṇāvasthānādekatra virodhaḥ | tathā ca sati parasparaparihāravatordvayoryadaikaṃ dṛśyate tatra dvitīyasya tādātmyaniṣedhaḥ kāryaḥ | tādātmyaniṣedhaśca dṛśyatābhyupagatasya sambhavati | yata evaṃ tādātmyaniṣedhaḥ kriyate- yadayayaṃ dṛśyamāno nityo bhavet, nityarūpo dṛśyetaḥ, na ca nityarūpo dṛśyate, tasmānna nityaḥ | evaṃ ca pratiṣedhasya nityatvasya dṛśyamānātmakatvamabhyupagamya pratiṣedahḥ kṛto bhavati | vastuno 'pyadṛśyasya piśācāderyadi dṛśyaghaṭātmakatvaniṣedhaḥ kriyate, dṛśyātmakatvamabhyupagamya kartavyaḥ | yadayayaṃ ghaṭo dṛśyamānaḥ piśācātmā bhavet piśāco dṛṣṭo bhavet, na ca dṛṣṭaḥ, tasmānna piśāca iti | dṛśyātmatvābhyupagamapūrvako dṛśyamāne ghaṭādau vastuni vastuno 'vastuno vā dṛśyasyādṛśyasya ca tādātmyapratiṣedhaḥ | tathā ca sati yathā ghaṭasya dṛśyatvamabhyupagamya pratiṣedho dṛśyānupalambhādeva, tadvat saravsya parasparaparihāravato 'nyatra dṛśyamāne niṣedho dṛśyānupalambhadeva | tathā cāsyaivañjātīyakasya prayogasya svabhāvānupalabdhāvantarbhāvaḥ
pratiṣedhyasya yat kārya tasya yadviruddhaṃ tasyopalabdherudāharaṇam- yatheti |
38 vyāpakaviruddhopalabdhiryathā- nātra tuṣārasparśo vahnariti ||
39 kāraṇānupalabdhiryathā- nātra dhūmo 'gnyabhāvāditi ||
dṛṣṭāntamāha- yathā nehāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni satyagneriti | iheti dharmī | agneriti heturuktaḥ | nāprativaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni santīti | sādhyadharma uktaḥ |
atra śītakāraṇānāṃ kārya śītam | śītaṃ cāgninā viruddham | yatrāgnistatra kutaḥ śītapraveśaḥ | yatra śītasparśastatrāpratibaddhasāmarthyāni śītakāraṇāni ca kathamapi na | yadi syustādṛśāni, tarhi avaśyaṃ śītasparśo 'pi syāt
vyāpakaviruddhopalabdhiriti | vyāpakena viruddhaṃ vyāpakaviruddham, tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nātra tuṣārasparśo 'gneriti | atreti | anena dharmī uktaḥ | agneriti | anena heturuktaḥ | na tuṣārasparśa iti | anena sādhyadharma uktaḥ | tuṣārasparśaḥ= himasparśaḥ | tasya vyāpakaḥ śītasparśa, tadviruddho 'gniḥ | tasmād yatrāgnistatra śītasparśaḥ kutaḥ | yatrā ca śītasparśastatra tuṣārasparśo 'pi kathamapi na
kāraṇānupalabdhiriti | kāraṇasyānupalabdhiḥ kāraṇānupalabdhiriti vigrahaḥ | iheti dharmī | apratibaddhaṃ sāmarthyaṃyeṣāṃ śītakāraṇānāṃ śītajananaṃ prati, tāni na santi- iti sādhyam | vahnariti hetuḥ |
yatra śītakāraṇāni adṛśyāni, śītasparśo 'pyadṛśyaḥ, tatrāyaṃ hetuḥ prayoktavyaḥ | dṛśyatve tu śītasparśasya tatkāraṇānāṃ vā kāryānupalabdhiḥ, dṛśyānupalabdharvā gamikā | tasmādeṣāpyabhāvasādhanī | tato yasminnuddeśe sadapi śītakāraṇamadṛśyaṃ śītasparśaśca dūrasthatvāt, pratipattu rvahnirbhāsvaravarṇatvād dūrādapi dṛśya tatrāyaṃ prayoga iti
pratiṣedhyasya yad vyāpakaṃ tena yad viruddhaṃ tasyopalabdhirudāhatavyā yatheti | atreti dharmī | tuṣārasparśo neti sādhyam | vahnariti hetuḥ |
yatra vyāpyastaṣārasparśo vyāpakaśca śītasparśo na dṛśyaḥ, tatrāyaṃ hetuḥ | tayodṛśyatve svabhāvasya vyāpakasya cānupalabdhiryataḥ prayoktavyā | tathā ca satyabhāvasādhanīyam | dūravartinaśca pratipattustuṣārasparśaḥ śītasparśaviśeṣaḥ | śītamātraṃ ca parokṣam | vahnistu rūpaviśeṣād dūrastho 'pi pratyakṣaḥ | tato vahnaḥ śītamātrābhāvaḥ | tataḥ śītaviśeṣatuṣārasparśābhāvaniścayaḥ | śītaviśeṣasya śītasāmānyena vyāptatvāditi viśiṣṭaviṣaye 'syāḥ prayogaḥ
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasyānupalabdherudāharaṇam- yatheti | atreti
40 kāraṇaviruddhopalabdhiryathā- nāsya romaharṣādiviśeṣaḥ, sannihitadahanaviśeṣātvāditi ||
dṛṣṭāntamāha- yathā nātra dhūmo 'gnyabhāvāditi | atreti, anena dharmī uktaḥ | agnyabhāvādityanena ca nirduṣṭo hetuḥ kīrtitaḥ | na dhūma iti | anena sādhyadharma uktaḥ | iha cāgneḥ kārya dhūma iti | yatrāgnyabhāvastatra dhūmo 'pi kathamapi na
kāraṇaviruddhopalabdhiriti | kāraṇena viruddhaṃ kāraṇaviruddham, tasyopalabdhirityarthaḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā nāsya romaharṣādiviśeṣā iti | asyati | anena dharmī uktaḥ | na romaharṣādiviśeṣa it | anena sādhyadharma uktaḥ | romaharṣāstu romṇāmudbhadeḥ | sa ādiryeṣāṃ te romaharṣādayāḥ | ādiśabdena dantasaṅgharṣaṇa- śarīrakampādīnāṃ parigrahaḥ | te ca romaharṣādaya eva viśeṣā iti romaharṣādiviśeṣāḥ | bhaya- prītyādibhirapi romaharṣādirjāyate | tasya vyavaccedārtha viśeṣa ityuktam | iha ca śītavāyupīḍitasya ye romaharṣāste eva bodhyāḥ |
sannihitadahanaviśeṣatvāditi | atra dahanaviśeṣastvagniviśeṣaḥ | sannihita iti | samīpavartī | sannihito dahanaviśeṣo yasya sa sannihitadahanaviśeṣaḥ, tasya bhāvastattvam, tasmāt sannihitadahanaviśeṣatvāt | yādṛśo 'gniviśeṣaḥ śītadharmī | na dhūma iti sādhyam | vahnayabhāvāditi hetuḥ | yatra kārya sadapi adṛśyaṃ bhavati, tatrāyaṃ prayogaḥ | dṛśye tu kārye dṛśyānupalabdhirgamikā | tato 'yamapyabhāvasādhanaḥ | niṣkampāyatasalilapūrite hnade hemantocitabāṣpodgame virale sandhyātamasi sati sannapi attra dhūmo na dṛśyata iti kāraṇānupalabdhyā pratiṣedhyate | vahnistu yadi tasyāmbhasaḥ upari ṣlavamāno bhavet prajvalitaḥ, rūpaviśeṣādevopalabdho bhavet | ajvalitastu indhanamadhyaniviṣṭo bhavet | tatrāpi dahanādhikaraṇanibandhanaṃ pratyakṣamiti svarūpeṇa, ādhārarūpeṇa vā dṛśya eva vahniriti tatrāsya prayoga iti
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasyopalabdherudāharaṇam- yatheti | asyeti dharmī | romṇāṃ harṣa udbhadaḥ, sa ādiryeṣāṃ dantavīṇādīnāṃ śītakṛtānām te viśiṣyante tadanyebhyo bhayaśraddhādikṛtebhya iti romaharṣādiviśaṣāḥ | te na santīti sādhyam | dahana eva viśiṣyate tadanyasmād dahanāccītanivartanasāmarthyaneti dahanaviśaṣaḥ | kaścid dahanah sannapi na śītanivartanakṣamaḥ, yathā pradīpaḥ | tādṛśanivṛtaye viśeṣagrahaṇam | sannihito dahanaviśeṣo yasya sa tathoktaḥ tasya bhāvastasmāditi hetuḥ | yatra śītasparśaḥ sannapyadṛśyaḥ, roma-
41 kāraṇaviruddhakāryopalabdhiryathā- na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavā yaṃ pradeśaḥ dhūmāditi ||
nirākaraṇasamarthastādṛśasya siddhayartha viśeṣa ityuktam | tathāhi- atra romaharṣādi viśeṣasya hetuḥ śītasparśaḥ, tadviruddho 'niḥ | agnitāpaḥ śītanivārakaḥ | śītavivṛtau romaharṣādiviśeṣāḥ kathamapi na syuḥ
kāraṇaviurddhakāryopalabdhiriti | kāraṇena viruddhaṃ kāraṇaviruddham, tasya kārya kāraṇaviruddhakāryam, tasyopalabdhiḥ | kāraṇaviruddhakāryopalabdhiḥ | dṛṣṭāntamāha- yathā na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavānayaṃ pradeśo dhūmāditi | ayaṃ pradeśa ityanena dharmī uktaḥ | dhūmādityanena heturuktaḥ | na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavānityanena sādhyadharma uktaḥ |
romaharṣādiviśeṣeṇa yukto romaharṣādiviśeṣayuktaḥ | romaharṣādiviśeṣayuktaścāsau puruṣaśceti romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣāḥ, sa vidayate yasmin pradeśe sa roma harṣādiviśeṣayuktapuruṣavān |
iha romaharṣādiviśeṣasya kāraṇaṃ śītasparśaḥ | tadviruddho 'gniḥ | agnikārya dhūmaḥ |
harṣādiviśeṣāścādṛśyāḥv tatrāyaṃ prayogaḥ | romaharṣādiviśeṣasya dṛśyatve dṛśyānupalbdhiḥ prayoktavyā | śītasparśasya dṛśyatve kāraṇānupalabdhiḥ | tasmādbhavasādhano 'yam | rūpaviśeṣāddhidūrād dahanaṃ paśyati | śītasparśastvadṛśyo romarṣādiviśeṣāśca | teṣāṃ kāraṇaviruddhopalabdhyābhāvaṃ pratipadyata iti tatrāsya prayoga iti || |40 ||
pratiṣedhyasya yat kāraṇaṃ tasya yad viruddhaṃ tasya yat kāryaṃ tasyopalabdhirudāhartavyā- yatheti | ayaṃ pradeśa iti dharmī | yogo yuktam | romaharṣādiviśeṣāiyuktaṃ romaharṣādiviśeṣayuktam, tasya sambandhī puruṣo romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣaḥ, tadvān na bhavatīti sādhyam | dhūmāditi hetuḥ |
romaharṣādiviśeṣasya pratyakṣatve dṛśyānupalabdhiḥ | kāraṇasya śītasparśasya pratyakṣatve kāraṇānupalabdhiḥ | vahanstu pratyakṣatve kāraṇaviruddhopalabdhiḥ prayoktavyāḥ | trayāṇāmapyadṛsyatve 'yaṃ prayogaḥ | tasmādabhāvasādhano 'yam | tatra dūrasthasya pratipatturdahanaśītasparśaromaharṣādiviśeṣā apratyakṣāḥ santo 'pi, dhūmastu pratyakṣo yatra, tatraitat pramāṇam | dhūmastu yaduśastaddeśe sthitaṃ śītaṃ nivartayituṃ samarthasya vahnaranumāpakaḥ sa iha grāhyaḥ |
dhūmamātreṇa tu vahnimātre 'numite 'pi na śītasparśanivṛtiḥ, nāpi roma
42 ime sarve kāryānupalabdhyādayo daśānupalabdhiprayogāḥ svabhāvānupalabdho saṃgrahanupayāntīti ||
43 pārampayeṇārthāntaravidhipratiṣedhābhyāṃ prayogabhede 'pi ||
tasmād yatra dhūmastatrāgniḥ | yatrāgnistatra na śītasparśaḥ | yatra na śītasparśastatra śītakāryāṇi romaharṣādiviśeṣāḥ kathaṃ syuḥ
pūrvamupalabdhikṣaṇaprāptasyānupalabdhirekaḥ pratiṣedhaheturuktaḥ, atha kathaṃ kāryānupalabdhyādibhiḥ svabhāvaviruddhopalabdhyādibhiśca pratiṣedha iti cet? tatrāha-
ime iti | avyavahitoktāḥ | sarve iti nikhilā daśasaṅkhayāpariccinnāḥ | anupalabdhiprayogāśca svabhāvānupalabdhāvantabhavanti
svabhāvānupalabdhiprayogaścānyaḥ, kāryānupalabdhyādirapyanyaḥ | tathā hi- kāryānupalabdhyādiṣu arthāntarapratiṣadhaḥ, svabhāvaviruddhopalabdhyadiṣu cārthāntaravidhiḥ | kathaṃ tarhi tasyāmantarbhava iti cet? tatrāha- arthāntaretyādi |
harṣādiviśeṣanivṛttiravasātuṃ śakyeti na dhūmamātraṃ heturiti draṣṭavyamiti
yadi ekaḥ pratiṣedhaheturuktaḥ, kathamekadaśābhāvahetavaḥ? ityāha- ime sarve ityādi | ime anupalbdhiprayogāḥ | idamananaraprakrāntā nirdiṣṭāḥ | tatra kiyatāmapi grahaṇe prasaktaḥ? āha- kāryānupalabdhyādaya iti | kāryānupalabdhyadīnāmai trayāṇāṃ caturṇā vā garahaṇe prasaktaḥ? āha- daśeti | tatra daśānāmapyudāharaṇamātrāṇāṃ grahaṇaprasaṅga satyāha- sarva iti |
etaduktaṃ bhavati- aprayuktā api prayuktodāharaṇasadaśāśca | sarva eveti | daśagrahaṇamantarena sarvagrahaṇe kriyamāṇe prayuktodāharaṇakātsnrya ramyeta | daśagrahaṇāt tu udāharaṇakātsnrye 'vagate sarvagrahanāmatiricyamānamudāhṛtasadṛśakātsnryāvagataye jāyate |
te svabhāvānupalabdhau saṃgrahaṃ tādātmyena gaccanti | svabhāvānupalabdhisvabhāvā ityarthaḥ
nanu ca svabhāvānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalbdhyādayaḥ, tat kathamantarbhavanti? ityāha- pāramparyeṇeti | prayogabhede 'pīti | prayogasya śabdavyāpārasya bhede 'pyantarbhavanti | kathaṃ prayogabhedaḥ? ityāha- arthāntaravidhīti | pratiṣedhyādarthādarthāntarasya vidhirupalabdhiḥ svabhāvaviruddhādayupalabdhiprayogeṣu | pratiṣedhaḥ kāryānupalabdhyādiṣu prayogeṣu | arthāntaravidhinā, arthāntarapratiṣedhena
44 prayogadarśanābhyāsāt svayamapyevaṃ vyavaccedapratītirbhavatīti svārthe 'pyanumāne 'syā prayoganirdeśaḥ ||
yahyaparthāntaravidhipratiṣedhābhyā prayogabheda eva, tathāpi paramparayā tasyā mantarbhāvo 'bhipretaḥ, na tu vastutaḥ | tathāhi kvacit kāryānupalbdhī dhūmābhāvena dhūmahetorapratibaddhasāmarthyasya abhāve siddhe abhāvapratītirbhavati | yatra yatra dhūmābhāvastatra tatropalabdhilakṣaṇāprāptasyaiva taddhetoranupalabdhiriti svabhāvānupalabdhāvantarbhavati |
pratipattu ṇāṃ cintābhedād bhedaḥ- kasyacit kāryābhāvadvāreṇa hetvabhāvapratītiḥ, kasyacittu svabhāvadvāreṇa | tathaiva vyāpakānupalabdheḥ kāraṇānupalabdheśca paramparayā antarbhāvo 'vagantavyaḥ | svabhāvaviruddhopalabdhī cāgninā śotābhāvapratītiḥ | yatrāgnistatropalabdhilakṣaṇaprāptasya śītasparśasyaivānupalabdhiriti svabhāvānupalabdhāvantarbhāvaḥ |
viruddhavyāptopalabdhāvapi hetvantarāpekṣayā sarvavarṇeṣu prakāśasvabhāvo 'pi svabhāvānupalabdhivadeva | tathā kāraṇaviruddhakāryopalabdhāvapi dhūmenāgnisiddhiḥ | śītanivṛtau ca tatra tadviparītasya romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣasyābhāvasiddhiḥ | sā ca tatropalabdhilakṣaṇaprāptatā{dsi}hapuruṣasyānupalabdhiriti svabhāvānupalabdhāvevāntarbhavati |
ye ca kāryakāraṇadvayavyāptyabhedairbhedābhavenopacārāt svabhāvānupalabdho antarbhavanti ityāhuḥ, teṣāṃ tadupacāreṇantarbhāvaḥ, paramārthatastu na pratijñaikadeśasyāpi hetutve sati paramparārtho 'pi na ramyaḥ |
svabhāvaviruddhopalabdhyādiṣu ca vijātīyapramāṇena nivṛtyābhidhānamiti kiṃ kena samānaṃ syāt | svārthānumāne prayoge na sambhavati | tatrānupalabdhiprayogaprakāraviśeṣā ekādaśa iti kuta iti cet? tasmādāha- prayogadarśanetyādi |
ca prayogāḥ bhidyante | yadi prayogāntareṣvarthāntaravidhipratiṣedhau, kathaṃ tarhi antarbhavanti? ityāha- pāramparyeṇeti | praṇālikayetyarthaḥ |
etaduktaṃ bhavati- na sākṣādete prayogā dṛśyānupalabdhimabhidadhati, dṛśyānupalabhdyabhicāriṇastvarthāntarasya vidhi niṣedhaṃ vābhidadhati | tataḥ praṇālikayāmīṣāṃ svabhāvānupalabdhau saṃgrahaḥ, na sākṣāditi
yadi prayogabhedādeṣa bhedaḥ, parāthānumāne vaktavya eṣaḥ, śabdabhedo hi prayogabhedaḥ, śabdaśca parārthānumānam? ityāśaṅkayāha- prayogadarśanetyādi | prayogāṇāṃ śāstraparipaṭhiṭānāṃ darśanam= upalambhaḥ, tasya abhyāsaḥ= punaḥ punarāvartanam, tasmānnimittāt |
svayamapīti | pratipatturātmano 'pi | evam ityanantaroktena kameṇa | vyavaccedasya pratītirbhavatīti itiśabdastasmādarthe |
45 sarvatra cāsyāmabhavavyavahrasādhanyāmanupalabdhau yeṣāṃ svabhāvaviruddhādīnāmupalabdhyā kāraṇādīnāmanupalabdhyā ca pratiṣedha uktaḥ, teṣāmupalabdhilakṣaṇaprāptānāmevo palabdhiranupalabdhiśca veditavyā ||
prayogāṇāṃ darśanam= pratītiḥ | tasyāḥ paunaḥpunyenāvartanam= abhyāsaḥ | tasmāt prayogeṣvabhyāsātiśayāt svayamapi yadā kasyacit vyavaccedapratītirbhavati, tadā prayogarūpeṇaiva pratītirbhavati | ata eva svārthānumāne 'pi anupalabdhiprayogasya viśeṣanirdeśaḥ | vyavaccedapratītiḥ pratiṣedhapratyāyanamiti śeṣaḥ | yadvā- vyavaccedapratītiḥ viśeṣapratipattiriti śeṣaḥ
svabhāvānupalabdherviśeṣa uktaḥ | kāryānupalabdhyādau tadbhāvāt kathamavyabhicāritvamiti cet? tatrāha- abhāveti | abhāvavyavahārasādhanyo bahuprakārā yā anupalabdhayo 'bhihitāḥ, tāḥ sarvāstadviśetā eva draṣṭavyāḥ | yadi kāraṇāderupalabdhi-
tadayamarthaḥ- yasmāt svayamapyevamanenopāyena pratipadyate, prayogābhyāsātḥ tasmāt svapratipattāvapyupayujyamānasyāsya prayogabhedasya svārthānumāne nirdeśaḥ | yat punaḥ parapratipattāvevoyujyate, tat parārthānumāna eva vaktavyamiti
nanu ca kāryānupalabdhyādiṣu kāraṇādīnāmadṛśyānāmeva niṣedhaḥ, dṛśyaniṣedhe svabhāvānupalabdhiprayogaprasaṅgāt tathā ca sati na teṣāṃ dṛśyānupalabdheniṣedhaḥ, tat kathameṣāṃ prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāvantarbhāvaḥ? ityāha sarvatra cetyādi | abhavaśca tadvayavahāraśca abhāvavyavahārau | svabhāvānupalabdhāvabhāvavyavahāraḥ sādhyaḥ | śiṣṭeṣvabhāvaḥ | tayoḥ sādhanyāmanupalabdhau | sarvatra ceti | ca śabdo hiśabdasyārthe | yasmāt sarvatrānupalabdhau yeṣāṃ pratiṣedha uktasteṣāmupalabdhilakṣaṇaprāptānāṃ dṛśyānāmeva pratiṣedhaḥ | tasmād dṛśyānupalabdhāvantarbhavaḥ |
kuta etad dṛśyānāmeva? ityāha- svabhāvetyādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmāt svabhāvaviruddha ādiryaṣāṃ tesāmupalabdhyā, kāraṇamādiryeṣāṃ teṣāmanupalabdhyā pratiṣedha uktaḥ, tasmād dṛśyānāmeva pratiṣedha ityarthaḥ |
yadi nāma svabhāvaviruddhādyupalabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā ca pratiṣedha uktaḥ, tathāpi kathaṃ dṛśyānāmeva pratiṣedhaḥ? ityāha- upalabdhirityādi | atrāpi cakāro hetvarthaḥ | yasmād ye virodhinaḥ vyāpya- vyāpakabhūtāḥ kāryakāraṇabhūtāśca jñātāḥ, teṣāmavaśyamevopalabdhiḥ, upalabdhipūrvā cānupalabdhi-
46 anyeṣāṃ virodha kārya kāraṇabhāvābhāvāsiddheḥ ||
lakṣaṇaprāptasyānupalabdhiḥ syāt, tadā kāryādeḥ pratiṣedhasiddhiḥ sambhavati, nānyatra
svabhāvaviruddhādirapi yadi upalabdhilakṣaṇaprāpta eva syāt, tadā viparītapratiṣedhe samarthaḥ, nānyathā | kathamiti cet? tatrāha- anyeṣāmiti |
virodhaśca kāryakāraṇabhāvaśca abhāvaśca virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāḥ, teṣāmamasiddhirityuktam | tadevaṃ ye nopalabdhilakṣaṇaprāptāsteṣāṃ virodhī'siddhaḥ, virodhābhāvo 'pyasiddhaḥ, kāryakāraṇabhāvo 'siddhaḥ, kāryakāraṇabhāvābhāvo 'pyasiddhaḥ- ityetat pradarśitaṃ bhavati |
veditavyā= jñātavyā | upalabdhyanupalabdhī ca dveyeṣāṃ staḥ, te dṛśyā eva | tasmāt svabhāpraviruddhādyu palabdhyā kāraṇādyanupalabdhyā copalabdhyanupalabdhimatāṃ viruddhādīnāṃ pratiṣedhaḥ kriyamāṇo dṛśyānāmeva kṛto draṣṭavyaḥ |
bahuṣu codyeṣu prakrānteṣu parihārasamuccayārthaścakāro hetvartho bhavati | yasmādidaṃ cedaṃ ca samādhānamasti, tasmād tattaccodyamayuktamiti cakārārthaḥ
kasmāt punaḥ pratiṣedhyānāṃ viruddhādīnāmupalabdhyanupalabdhī veditavye? ityāha- anyeṣāmiti | upalabdhyanupalabdhimadbhayo 'nye 'nupalabdhā eva ye teṣāṃ virodhaśca kāryakāraṇabhāvaśca kenacit saha abhāvaśca vyāpyasya vyāpakasyābhāve na sidhyati, yasmāt tato virodhakāryakāraṇabhāvābhāvāsiddhe kāraṇād upalabdhyanupalabdhimanta eva viruddhādayo niṣedhyāḥ | ubhayavatnaśca dṛśyā eva | tasmād dṛśyānāmeva pratiṣedhaḥ |
tadayamarthaḥ- virodhaśca kāryakāraṇabhāvaśca vyāpakābhāve vyāpyābhāvaśca dṛśyānupalabdhereveti | ekasannidhāvaparābhāvapratīto jñāto virodhaḥ | kāraṇābhimatābhāve ca kāryābhimatābhāvapratyaye 'vasitaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ | vyāpakābhimatābhāve ca vyāpyābhimatābhāve niścite niścito vyāpyavyāpakabhāvaḥ | tatra vyāpyavyāpakabhāvapratītenimittamabhāvaḥ pratipattavyaḥ | iha gṛhīte vṛkṣābhāve hi śiśapātvābhāvapratītau pratīto vyāpyavyāpakabhāvaḥ | abhāvapratipattiśca sarvatra dṛśyānupalabdhereva | tasmādvirodham, kāryakāraṇabhāvam, vyāpyavyāpakabhāvaṃ ca smaratā virodha kāryakāarṇabhāva vyāpyavyāpakabhāvaviṣayābhāvapratipattinibandhanaṃ dṛśyānupalabdhiḥ smartavyā | dṛśyānupalabdhyasmaraṇe virodhādīnā
47 viprakṛṣṭaviṣayā punaranupalabdhiḥ pratyakṣānumānanivṛttilakṣaṇā saṃśayahetuḥ ||
tathāhi- upalabdhilakṣaṇaprāptasya niyatānuṣaṅgīṇo ye dṛṣṭāstatsannidhāne kasyacit tirobhāve tena saha virodhasya pratyāyanaṃ śakyam | yacca sannihitaṃ tadapi tathaiva viruddham | tadupalabdhau tu virodhābhava iti niścīyate |
evamupalabdhilakṣaṇaprāptasya yasya sattve upalabdhilakṣaṇaprāptamadṛṣṭapūrva yadupalabhyate, tadabhāve nopalabhyate | tattasmādutpadayate iti taddvayoḥ kāryakāraṇabhāvo niścīyate | yadabhāve 'pi yadupalabdhiḥ, taddvayoḥ kāryakāraṇabhāvābhāvo niścīyate | evamapi abhāvavyavahārasiddhirupalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhisamāśritā ityuktaṃ bhavati
nanu tadanyenāpi kvacit siddhiriti cet? ucyate- viprakṛṣṭetyādi | viprakṛṣṭī yo viṣayaḥ pratyakṣānumānanivṛttisvabhāvaḥ sa saṃśayasya hetuḥ, na svabhāvavyavahārahetuḥ
masmaraṇam | tathā ca sati na viruddhādividhipratiṣedhābhyāmitarābhāvapratītiḥ syāt | virodhādigrahaṇakālabhāvinyāṃ ca dṛśyānupalabdhāvavaśyasmartavyāryā tata evābhāvapratītiḥ |
tatra yadyapi sampratitanī nāsti dṛśyānupalabdhiḥ, virodhādigrahaṇakāle tvāsīt | yā dṛśyānupalabdhiḥ samprati smaryamāṇā saivābhāvapratipattinibandhanam | tataḥ samprati nāsti dṛśyānupalabdhiprayogād bhidyante kāryānupalabdhyādiprayogāḥ |
viruddhavidhinā kāraṇādiniṣedhena ca yato dṛśyānupalabdhirākṣiptā, tato dṛśyānupalabdhereva kālāntaravṛttāyāḥ smṛtiviṣayabhūtāyā abhāvapratipattiḥ | amīṣāṃ ca prayogāṇāṃ dṛśyānupalabdhāvantarbhāvaḥ | tadanena sarveṇa dṛśyānupalabdhāvantarbhāvo daśānāmamanupalabdhiprayogāṇāṃ pāramparyeṇa darśita ityavaseyam
uktā dṛśyānupalabdhirabhāve, abhāvavyavahārasādhye ca pramāṇam, adṛśyānupalabdhistu kiṃsvabhāvā? kiṃvyāpārā? ityāha- viprakṛṣṭetyādi | viprakṛṣṭastribhirdeśakālasvabhavaviprakarṣairyasyā viṣayaḥ sa viprakṛṣṭaviṣayeti saṃśayahetuḥ | kisvabhāvā sā? ityāha- pratyakṣānumānanivṛttirlakṣāṇaṃ svabhāvo yasyāḥ sā pratyakṣānumānanivṛttilakṣāṇā | na jñānajñeyasvabhāveti yāvat
48 pramāṇanivṛttāvapi arthābhāvasiddheriti ||
tadeva kasmāt? ityāha- pramānetyādi |
pramāṇanivṛttilakṣaṇā viprakṛṣṭaviṣayānupalabdhiḥ, pramānanivṛttirapi arthābhāvaṃ na sādhyati | pramāṇaṃ tu arthakāryamiti pramāṇanivṛttyā kāraṇamātranivṛttinaṃ sidhyatīti
iti nyāyavinduvistaraṭīkāyāṃ śiṣyahitāyāṃ dvitīyaḥ pariccedaḥ ||
nanu ca pramāṇāt prameyasattāvyavasthā, tataḥ pramāṇābhāvāt prameyābhāvapratipattiryuktā? ityāha- pramāṇanivṛttāvapītyādi | kāraṇaṃ vyāpakaṃ ca nivartamānaṃ kārya vyāpyaṃ ca nivartayet | na ca pramāṇaṃ prameyasya karaṇam, nāpi vyāpakam | ataḥ pramāṇayonivṛttavapi arthasya prameyasya nivṛttinasidhyati | tato 'siddhaḥ saṃśayaheturadṛśyānupalabdhiḥ, na niścayahetuḥ | yat punah pramāṇasattayā prameyasattā sidhyati, tadyuktam | prameyakārya hi pramāṇam | na ca kāraṇamantareṇa kāryamasti | na tu kāraṇānyavaśyaṃ kāryavanti bhavanti | tasmāt pramāṇāt prameyasattā vyavasthāpyā, na pramāṇābhāvāt prameyābhāvavyavastheti
Original text: Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā · Edition: Swami Dwarikadas Shastri: Nyāyabindu Prakaraṇa of Ācārya Dharmakīrti, with Commentary of Ārya Vinītadeva and Dharmottara. Varanasi 1994 (Bauddha Bhārati Series, 18). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0