ન્યાયબિન્દુપ્રકરણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

એવં પ્રત્યક્ષં વ્યાખ્યાય, અનુમાનં વ્યાખ્યાતુકામ આહ- અનુ માનમિતિ ॥ અનુમાનં દ્વિધા દ્વિપ્રકારમ્ । અથાનુમાનલક્ષણે વક્તવ્યે કિમકસ્માત્ પ્રકારભેદ કથ્યતે? ઉચ્યતે પરાર્થાનુમાનં શબ્દાત્મકમ્, સ્વાર્થાનુમાનં તુ જ્ઞાનાત્મકમ્, તયોરત્યન્તભેદાત્ નૈકં લક્ષણમસ્તિ । તતસ્તયોઃ પ્રતિનિયતં લક્ષણમાખ્યાતુ પ્રકારભેદઃ કથ્યતે । પ્રકારભેદો હિ વ્યક્તિભેદઃ, વ્યક્તિભેદે ચ કથિતે પ્રતિવ્યક્તિનિયતં લક્ષણં શક્યતે વક્તુમ્ નાન્યથા । તતો લક્ષણનિર્દેશાઙ્ગમેવ પ્રકારભેદકથનમ્ । અશક્યતાં ચ પ્રકારભેદકથનમન્તરેણ લક્ષણનિર્દેશસ્ય જ્ઞાત્વા પ્રાક્ પ્રકારભેદઃ કથ્યતે ઇતિ

કિં પુનસ્તદ્ દ્વૈવિધ્યમ્? ઇત્યાહ- સ્વાર્થમિતિ । સ્વસ્માયિદં સ્વર્થમ્ । યેન સ્વયં પ્રતિપદયતે તત્ સ્વાર્થમ્ । પરસ્માયિદં પરમાર્થમ્ । યેન પરં પ્રતિપાદયતિ તત્ પરાર્થમ્

તત્રેતિ । તત્ર તયોઃ સ્વાર્થ- પરાર્થાનુમાનયોર્મધ્યે સ્વાર્થ જ્ઞાનં કિંવિષ્ટમ્? ઇત્યાહ- ત્રિરૂપાદિતિ । ત્રીણિ રૂપાણિ યસ્ય વક્ષ્યમાણલક્ષણાનિ તત્ ત્રિરૂપમ્ । લિઙ્ગયતે= ગમ્યતે ઽનેનાર્થ ઇતિ લિઙ્ગમ્ । તસ્માત્ ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાત્
4 પ્રમાણફલવ્યવસ્થાત્રાપિ પ્રત્યક્ષવત્ ॥
5 ત્રૈરૂપ્યં પુનલિંગસ્ય અનુમેયે સત્ત્વમેવ, સપક્ષે એવ સત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચાસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમ્ ॥
તત્રેતિ । ત્રીણિ રૂપાણ્યસ્ય સન્તીતિ ત્રિરૂપમ્ । અર્થોલિઙ્ગયતે ઽનેનેતિ લિઙ્ગમ્ । અનુમીયતે ઇતિ અનુમેયઃ । ત્રિલક્ષણાદ્ હેતોરનુમેયે યજ્જ્ઞાનમુત્પદયતે તદેવ દ્વાર્થાનુમાનમિતિ । લિઙ્ગાભાસાદ્ યજ્જ્ઞાનમુત્પદયતે તદપ્યનુમાનં સ્યાદિતિ તન્નિરાસાર્થમનુમેય ઇત્યુક્તમ્ । જ્ઞાનમિતિ કથનં તુ લિઙ્ગમેવ વસ્તુતો ઽનુમાનં સ્યાદિતિ તન્નિરાસાર્થમ્

યદયનુમેયવિષયજ્ઞાનમેવ પ્રમાણમિષ્ઠમ્, તર્હિ ફલં નામ કિં સ્યાત્? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- પ્રમાણેત્યાદિ ।
યથા પ્રત્યક્ષે તજ્જન્યમેવ પ્રમાણફલમભિહિતમ્, તથાત્રાપ્યનુમિતિરેવ પ્રમાણફલં સ્યાત્ અર્થવિનિશ્ચયનસ્વભાવાત્ । યથા પ્રત્યક્ષસ્યાર્થસારૂપ્યં પ્રમાણમ્, તથાનુમાનસ્યાપિ અર્થસારૂપ્યમેવ પ્રમાણમ્ તદ્વશાદ્ અર્થવિનિશ્ચયસિદ્ધેરિતિ

ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાત્, ઇત્યુક્તમ્ । કાનિ ચ તાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ?- ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- ત્રૈરૂપ્યમિતિ ।
યત્ જાતં જ્ઞાનમિતિ । એતદ્ હેતુદ્વારેણ વિશેષણમ્ । તત્ ત્રિરૂપાચ્ચ લિઙ્ગાત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગાલમ્બનમપ્યુત્પદયત ઇતિ વિશિનષ્ટિ- અનુમેય ઇત્ । એતચ્ચ વિષયદ્વારેણ વિશેષણમ્ ।
ત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગાદ્ યદુત્પન્નમનુમેયાલમ્બનં જ્ઞાનં તત્ સ્વાર્થમનુમાનમિતિ

લક્ષણવિપ્રતિપત્તિ નિરાકૃત્ય ફલવિપ્રતિપત્તિં નિરાકર્તુમાહ- પ્રમાણત્યાદિ । પ્રમાણાસ્ય યત્ ફલં તસ્ય યા વ્યવસ્થા સા અત્ર અનુમાને ઽપિ પ્રત્યક્ષ ઇવ પ્રત્યક્ષવત્ વેદિતવ્યા ।
યથા હિ નીલસરૂપં પ્રત્યક્ષમનુભૂયમાનં નીલબોધરૂપમવસ્થાપ્યતે, તેન નીલસારૂપ્યં વ્યવસ્થાપનહેતુઃ પ્રમાણમ્, નીલબોધરૂપં તુ વ્યવસ્થાપ્યમાનં પ્રમાણફલમ્ । તદ્વત્ અનુમાનં નીલાકારમુત્પદયમાનં નીલબોધરૂપમત્વસ્થાપ્યતે, તેન નીલસારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણમ્, નીલવિકલ્પનરૂપં ત્વસ્ય પ્રમાણફલમ્ । સારૂપ્યવશાદ્ધિ તન્નીલપ્રતીતિરૂપં સિધ્યતિ નાન્યથેતિ

એવમિહ સંખ્યા લક્ષણ ફલવિપ્રતિપત્તયઃ, પ્રત્યક્ષપરિચ્ચેદે તુ ગોચર વિપ્રતિપત્તિનિરાકૃતા । લક્ષણનિરેશપ્રસઙ્ગેન તુ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં પ્રસ્તુતમ્, તદેવત્રિરૂપસ્ય ભાવસ્ત્રૈરૂપ્યમ્ । 1 અનુમેયે સત્ત્વમેવેતિ । અધોનિર્દિષ્ઠાનુમેયલક્ષણે સત્ત્વમેવ પ્રથમં રૂપમ્ । તત્ર સત્ત્વમિતિ ઉક્ત્વા ચાક્ષુષત્વાદિત્યાદિકં નિરસ્તમ્ । એવેત્યધિકકથનેન પાક્ષિકદેશાસિદ્ધયાદિકં નિરસ્તમ્ ।
2 સપક્ષે એવ સત્ત્વમિતિ । સમજાતીયે સત્ત્વમેવ દ્વિતીયં રૂપમ્ । અત્ર સત્ત્વમ્ ઇત્યુક્ત્વા અસાધારણાનૈકાન્તિકો નિરસ્તઃ । એવેત્યધિકકથનેન સાધારણાનૈકાન્તિકો નિરસ્તઃ । ઉભયકથનેન વિરુદ્ધો નિરસ્તઃ ।
3 અસપક્ષે ચાસત્ત્વમેવેતિ । અસમજાતીયે ક્વચિદપિ અસત્ત્વં તૃતીયં રૂપમ્ । અત્ર અસત્ત્વમ્ ઇત્યુક્ત્વા સાધારણાનૈકાન્તિકો નિરસ્તૌ । એવેત્યધિકકથનેન વિપર્ક્ષકદેશાવૃત્તેઃ પરિહારઃ ।
વ્યાખ્યાતુમાહ- ત્રૈરૂપ્યમિત્યાદિ । લિઙ્ગસ્ય યત્ ત્રૈરૂપ્યં યાનિ ત્રીણિ રૂપાણિ । તદિદમુચ્યત ઇતિ શેષઃ ।
કિં પુનસ્તત્ ત્રૈરૂપ્યમ્? ઇત્યાહ-અનુમેય ઇતિ ।
1 અનુમેયં વક્ષ્યમાણલક્ષણમ્, તસ્મિન્ લિઙ્ગસ્ય સત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમ્-એકં રૂપમ્ । યદયપિ ચાત્ર નિશ્ચિતગ્રહણં ન કૃતમ્, તથાપિ અન્તે કૃતં પ્રક્રાન્તયોર્દ્વયોરપિ રૂપયોરપેક્ષણીયમ્ । યતો ન યોગ્યતયા લિઙ્ગં પરોક્ષજ્ઞાનસ્ય નિમિત્તમ્; યથા- બીજમંકુરસ્ય; અદૃષ્ટાદ્ ધૂમાદગ્નેરપ્રતિપત્તેઃ । નાપિ સ્વવિષયજ્ઞાનાપેક્ષં પરોક્ષાર્થપ્રકાશનમ્, યથા- પ્રદીપો ઘટાદેઃ, દૃષ્ટાદપ્યનિશ્ચિતસમ્બન્ધાદપ્રતિપત્તેઃ । તસ્માત્ પરોક્ષાર્થનાન્તરીય કતયા નિશ્ચિયનમેવ લિઙ્ગસ્ય પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદનવ્યાપારઃ, નાપરઃ કશ્ચિત્ । અતો ઽન્વયવ્યતિરેકપક્ષધર્મત્વનિશ્ચયો લિઙ્ગવ્યાપારાત્મકત્વાદવશ્યકર્તવ્ય ઇતિ સર્વેષુ રૂપેષુ નિશ્ચિતગ્રહણમપેક્ષણિયમ્ ।
તત્ર સત્ત્વવચનેનાસિદ્ધં ચાક્ષુષત્વાદિ નિરસ્તમ્ । એવકારેણ પક્ષૈકદેશાસિદ્ધો નિરસ્તઃ । યથા ચિતનાસ્તરવઃ, સ્વાપાદ ઇતિ પક્ષીકૃતેષુ તરુષુ પત્રસઙ્કોચલક્ષણઃ સ્વાપ એકદેશે ન સિદ્ધઃ । નહિ સર્વે વૃક્ષા રાત્રૌ પત્રસઙ્કોચભાજઃ, કિન્તુ કેચિદેવ । સત્ત્વવચનસ્ય પશ્ચાત્કૃતેનૈવ કારણેનાસાધારણો ધર્મો નિરસ્તઃ । યદિ હિ અનુમેય એવ સત્ત્વમ્ ઇતિ કુર્યાત્, શ્રાવણત્વમેવ હેતુઃ સ્યાત્ । નિશ્ચિતગ્રહણેન સન્દિગ્ધાસિદ્ધઃ સર્વો નિરસ્તઃ ।
2 સપક્ષો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ, તસ્મિન્નેવ સત્ત્વં નિશ્ચિતમિતિ દ્વિતીયં રૂપમ્ । ઇહાપિ સત્ત્વગ્રહણેન વિરુદ્ધો નિરસ્તઃ । સ હિ નાસ્તિ સપક્ષે । એવકારેણ સાધારણાનૈકાન્તિકઃ । સ હિ ન સપક્ષ એવ વર્તતે, કિન્તૂભય-
6 અનુમેયો ઽત્ર જિજ્ઞાસિતવિશેષો ધર્મી ॥
અન્તે નિશ્ચિતમ્ ઇત્યુક્તેસ્ત્રિષ્વેવ નિશ્ચિતમિતિ વેદિતવ્યમ્ । તાનિ ચ ત્રીણિ રૂપાણિ સ્વયં યથાયથં પ્રમાણૈર્નિશ્ચતાન્યેવ ગ્રાહયાણી અન્યથાનુમેયે પ્રત્યાયનમશક્યમેવેતિ

કશ્ચાનુમેય? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- અનુમેય ઇતિ ।
ત્રાપિ । સત્ત્વગ્રહણાત્ પૂર્વાવધારણવચનેન સપક્ષાવ્યાપિસત્તાકસ્યાપિ પ્રયત્નાન્તરૌયકસ્ય હેતુત્વં કથિતમ્ । પશ્ચાદવધારણે ત્વયમર્થઃ સ્યાત્ સપક્ષે સત્ત્વમેવ યસ્ય સ હેતુરિતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ન હેતુઃ સ્યાત્ । નિશ્ચિતવચનેન સન્દિગ્ધાન્વયો ઽનૈકાન્તિકો નિરસ્તઃ, યથા- સર્વજ્ઞઃ કશ્ચિત્, વક્તૃત્વાત્ । વક્તૃત્વં હિ સપક્ષે સર્વજ્ઞે સન્દિગ્ધમ્ ।
3 અસપક્ષો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ, તસ્મિન્નસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમ્- તૃતીયં રૂપમ્ । તત્રાસત્ત્વગ્રહણેન વિરુદ્ધસ્ય નિરાસઃ । વિરુદ્ધો હિ સ વિપક્ષે ઽસ્તિ । એવકારેણ સાધારણાય વિપક્ષૈકદેશવૃત્તેર્નિરાસઃ ।
પ્રયત્નાન્તરીયકત્વે સાધ્યે હ્યનિત્યત્વં વિપક્ષૈકદેશે વિદ્યુદાદૌ અસ્તિ, આકાશાદૌ નાસ્તિ । તતો નિયમેનાસ્ય નિરાસઃ । અસત્ત્વશબ્દાદ્ધિ પૂર્વસ્મિન્નવધારણે ઽયમર્થઃ સ્યાત્-વિપક્ષ એવ યો નાસ્તિ સ હેતુઃ । તથા ચ પ્રયત્નાનન્તરોયકત્વં સપક્ષે ઽપિ સર્વત્ર નાસ્તિ, તતો ન હેતુઃ સ્યાત્ । અતઃ પૂર્વ ન કૃતમ્ । નિશ્ચિતગ્રહણેન સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકો ઽનૈકાન્તિકો નિરસ્તઃ ।
નનુ ચ સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ ઇત્યુક્તે, વિપક્ષે ઽસત્ત્વમેવ ઇતિ ગમ્યત એવ, તત્ કિમર્થ પુનરુભયોરુપાદાનં કૃતમ્? ઉચ્યતે અન્વયો વ્યતિરેકો વા નિયમવાનેવ પ્રયોક્તવ્યો નાન્યથા તિ દર્શયિતુ દ્વયોરપ્યુપાદાનં કૃતમ્ । અનિયતે હિ દ્વયોરપિ પ્રયોગે ઽયમર્થઃ સ્યાત્- સપક્ષે યો ઽસ્તિ, વિપક્ષે ચ યો નાસ્તિ ચ હેતુરિતિ । તથા ચ સતિ સ શ્યામઃ તત્પુત્રત્વાત્, દૃશ્યમાન પુત્રવત્ ઇતિ તત્પુત્રત્વે હેતુઃ સ્યાત્ । તસ્માત્ નિયમવતોરેવાન્યવ્યતિરેકયોઃ પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ, યેન પ્રતિબન્ધો ગમ્યેત સાધનસ્ય સાધ્યેન । નિયમવતોશ્ચ પ્રયોગે ઽવશ્યકર્તવ્યે દ્વયોરેક એવ પ્રયોક્તવ્યો ન દ્વાવિતિ નિયમવાનેવાન્વય વ્યતિરેકો વા પ્રયોક્તવ્યઃ ઇતિ શિક્ષણાર્થ દ્વયોરૂપાદાનમિતિ

ત્રરૂપ્યકથનપ્રસઙ્ગેનાનુમેયઃ સપક્ષો વિપક્ષશ્ચોક્તઃ, તેષાં લક્ષણં વક્તવ્યમ્, તત્ર કો ઽનુમેયઃ? ઇત્યાહ- અનુમેયો ઽત્રેત્યાદિ । અત્ર હેતુલક્ષણે નિશ્ચેતવ્યે ધર્મી અનુમેયઃ અન્યત્ર તુ સાધ્યપ્રતિપત્તિકાલે સમુદાયો ઽનુમેયઃ, વ્યાપ્તિનિશ્ચયકાલે
7 સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ ॥
8 ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ ॥
9 તતો ઽન્યસ્તદ્વિરુદ્ધસ્તદભાવશ્ચેતિ ॥
અત્રેતિ । હેતુલક્ષણે । જિજ્ઞાસિતઃ પ્રત્યેતુમિષ્ટઃ । વિશેષ ઇતિ । વિલક્ષણો ધર્મઃ । જિજ્ઞાસિતો વિશેષો યસ્મિન્ સ જિજ્ઞાસિતવિશેષઃ । ધર્માઃ સન્તિ યસ્મિન્ સ ધર્મી । તેન યસ્ય ધર્મિણઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ પ્રત્યેનુમિષ્ટઃ સો ઽનુમેય ઇત્યર્થઃ । સ ચ હેતુલક્ષણાવસરે એવ બોધ્ય ઇત્યુક્તં ભવતિ । અન્યત્ર તુ ધર્મવિશિષ્ટધર્મી અનુમેય ઇતિ

કસ્તાવત્ સપક્ષઃ? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- સાધ્યેત્યાદિ ।
સમાનં માનમસ્યેતિ સમાનઃ । સમાનજ્ઞાનપરિચ્ચેદ્યઃ । સદૃશ ઇતિ શેષઃ । યશ્ચ સદૃશો ઽર્થઃ સ સપક્ષઃ ।
કથમ્પ્રકારં સામાન્યમિતિ ચેત્? તત્રૈવમાહ- સાધ્યર્મસામાન્યેનેતિ । સાધ્યશ્ચાસૌ ધર્મશ્ચેતિ સાધયધર્મઃ । તસ્ય સામાન્યં સાધ્યધર્મસામાન્યમ્ । સાધ્યધર્મસ્ય હિ વિશેષો ભવતિ, પ્રત્યર્થનિયમાત્ । તેન ચ સમાનત્વાદ્ વિરોધઃ સ્યાદિતિં સાધ્યધર્મ સામાન્યેન ઇત્યુક્તમિતિ

।
કશ્ચ અસપક્ષઃ? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- ન સપક્ષ ઇતિ ।
યશ્ચ સપક્ષો ન ભવતિ સ સર્વ એવાસપક્ષ ઇતિ

તતો ઽન્ય ઇતિ । સપક્ષવિરુદ્ધઃ । યથા- ઉષ્ણસ્પર્શે સાધ્યે ઽનુષ્ણાશીતં દ્રવ્યમ્ । તુ ધર્મો ઽનુમેયઃ- ઇતિ દર્શયિતુમ્ અત્ર ગ્રહણમ્ । જિજ્ઞાસિતો જ્ઞાતુમિષ્ટો વિશષો ધર્મો યસ્ય ધર્મિણઃ સ યથોક્તઃ

કઃ સપક્ષઃ? ઇત્યાહ- સાધ્યધર્મેત્યાદિ । સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ । સમાનઃ સદૃશો યો ઽર્થઃ પક્ષેણ સ સપક્ષ ઉક્તઃ, ઉપચારાત્ । સમાનશબ્દેન વિશેષ્યતે । સમાનઃ પક્ષઃ= સપક્ષઃ, સમાનસ્ય ચ સ શબ્દાદેશઃ ।
સ્યાદેતત્ । કિં તત્ પક્ષસપક્ષયોઃ સામાન્યમ્, યેન સમાનઃ સપક્ષઃ પક્ષેણ? ઇત્યાહ- સાધ્યદહ્ર્મસામાન્યેનેતિ । સાધ્યશ્ચાસૌ અસિદ્ધત્વાત્ ધર્મશ્ચ પરાશ્રિતત્વાત્ સાધ્યધર્મઃ । ન ચ વિશેષઃ સાધ્યઃ, અપિતુ સામાન્યમ્ । અત ઇહ સામાન્ય સાધ્યમુક્તમ્ । સાધ્યદહ્ર્મશ્ચાસૌ સામાન્યં ચેતિ સાધ્યધર્મ સામાન્યેન સમાનઃ પક્ષેણ સપક્ષ ઇત્યર્થઃ

કો ઽસપક્ષઃ? ઇત્યાહ- ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ । સપક્ષો યો ન ભવતિ સો ઽસપક્ષઃ

કશ્ચ સપક્ષો ન ભવતિ? ઇત્યાહ- તત ઇતિ । તતઃ સપક્ષાદ્ અન્યઃ, તેન
10 ત્રિઊપાણિ ચ ત્રીણ્યેવ લિઙ્ગાનિ ॥
11 અનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવઃ કાર્ય ચેતિ ॥
12 તત્રાનુપલબ્ધિર્યથા- ન પ્રદેશવિશેષે ક્વચિદ્ ઘટઃ, ઉપલબ્ધિલક્ષણ પ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેરિતિ ॥
તદ્દિરુદ્ધ ઇતિ । સપક્ષવિરુદ્ધઃ । યથા- ઉષ્ણસ્પર્શ એવ સાધ્યે શીતં દ્રવ્યમ્ । તદ્ભાવ ઇતિ । સપક્ષાભાવઃ । યથા- સૌવાન્તિકસ્ય અનિત્યત્વે સાધ્યે અનિત્યત્વાભાવ એવાસપક્ષઃ, તન્નયે આકાશાદિષ્વપિ નિત્યત્વાઙ્ગીકારાત્ ।
ત્રિવિધ એવાર્થે ન સપક્ષઃ અસપક્ષઃ ઇતિ બોધ્યમ્ । અભાવસ્તુ વસ્તુત એવ ન સપક્ષઃ । અન્યવિરોધી ચ અપ્રમ્પરયા ન સપક્ષાવિતિ

યથોક્તહેતુફલણયુક્તો હેતુઃ કતિવિધઃ? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- ત્રિરૂપાણીતિ । યથોક્તં રૂપત્રયં ત્રિષ્વેવ સમ્ભવતિ, નાધિક ઇત્યધિકારાર્થ એવકારાર્થઃ । ત્રયાણાં લિઙ્ગાનાં પ્રત્યેકમપિ ત્રિરૂપમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્, એકરૂપં દ્વિરૂપં વા નૈવેતિ

કાનિ ચ ત્રીણિ લિઙ્ગાનિ? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- અનુપલબ્ધિરિતિ ।
ઇહ સ્વનામ્ના ત્રીણિ લિઙ્ગાનિ નિર્દિશ્યન્તે

તત્રાનુપલબ્ધિરિતિ । અનુપલબ્ધિસ્વરૂપમુચ્યતે । યથેતિ । ઉપપ્રદર્શનશબ્દઃ । પ્રદેશવિશેષે ક્વચિદ્ ઘટો નેતિ સન્નિહિતદેશવચનમ્ । સમ્બન્ધસ્તુ એવમ્- પ્રદેશવિશેષ
ચ વિરુદ્ધઃ । તસ્ય ચ સપક્ષસ્ય અભાવઃ । સપક્ષાદન્યત્વં તદ્વિરુદ્ધત્વં ચ ન તાવત્ પ્રત્યેતું શક્યમ્, યાવત્ સપક્ષસ્વભાવાભાવો ન વિજ્ઞાતઃ । તસ્માદન્યત્વ વિરુદ્ધત્વપ્રતીતિસામર્થ્યાત્ સપક્ષાભાવરૂપૌ પ્રતીતાવન્યવિરુદ્ધૌ ।
તતો ઽભાવઃ સાક્ષાત્ સપક્ષાભાવરૂપઃ પ્રતીયતે । અન્યવિરુદ્ધૌ સામર્થ્યાદભાવરૂપી પ્રતીયેતે । તતસ્ત્રયાણામપિ અસપક્ષત્વમ્

ઉક્તેન ત્રૈરૂપ્યેણ ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્યેવ લિઙ્ગાનીતિ । ચકારી વક્તવ્યાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ । ત્રૈરૂપ્યમાદૌ પૃષ્ટમ્, ત્રિરૂપાનિ ચ લિઙ્ગાનિ પરેણ । તત્ર ત્રૈરૂપ્યમુક્તમ્, ત્રિરૂપાણિ ચોચ્યન્તે- ત્રીણ્યેવ ત્રીણ્યેવ ત્રિરૂપાણિ લિઙ્ગાનિ । ત્રયસ્ત્રિત્રરૂપલિઙ્ગપ્રકારા ઇત્યર્થઃ

કાનિ પુનસ્તાનિ? ઇત્યાહ- અનુપલબ્ધિરિત્યાદિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય સાધ્યસ્યાનુપલબ્ધિસ્ત્રિરૂપા । બિધેયસ્ય સાધ્યસ્ય સ્વભાવશ્ચ ત્રિરૂપઃ કાર્ય ચ

અનુપલબ્ધિમુદાહર્તુમાહ- તત્રેત્યાદિ । યથેત્યાદિ । યથેત્યુપદર્શનાર્થમ્ । યથેયમનુપલબ્ધિસ્તથાન્યાપિ । ન ત્વિયમેવેત્યર્થઃ । પ્રદેશ એકદેશઃ । ઇશિષ્યત
13 ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિરુપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્પં સ્વભાવવિશેષશ્ચ ॥
ક્વચિદ્ ઘટો નેતિ ક્વચિદિત્યનેન ધર્મી નિર્દિશ્યતે । પ્રદેશવિશેષ ઇતિ તસ્યૈવ વિશેષઃ ક્રિયતે । વાદ્યભિમતદેશે ઘટો નિત્યર્થઃ । દેશ ઇત્યુક્તે સર્વસ્ય પક્ષત્વે ઘટાભાવસિદ્ધિરેવ ન સ્યાત્ । સ ચ યોગ્યો ઽપિ ન ભવતિ ।
ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યેતિ । અનેન હેતુર્વિશેષણમુક્તમ્ । ઉપલબ્ધિરિતિ જ્ઞાનમુચ્યતે । લક્ષ્યતે ઇતિ લક્ષણમ્ । વિષય ઇતિ શેષઃ । ઉપલબ્ધેર્લક્ષણમિતિ ઉપલબ્ધિલક્ષણમ્, તં પ્રાપ્ત ઇતિ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તઃ । યોગ્યોપલબ્ધિવિષય ઇતિ શેષઃ ।
અનુપલબ્ધેરિતિ । અદર્શનાદિત્યર્થઃ । અયમર્થઃ- પ્રદેશાદૌ દૃશ્યઘટાદ્યદર્શનાત્ । ઘટશૂન્યદેશદર્શનાદિતિ શેષ ઇતિ

નનુ કા સા ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- ઉપલબ્ધીત્યાદિ ।
ઇતિ વિશેષઃ પ્રતિપત્તુપ્રત્યક્ષઃ । તાદૃશશ્ચ ન સર્વઃ પ્રદેશઃ । તદાહ- ક્વચિદિતિ । પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષેઃ ક્વચિદેવ પ્રદેશે ઇતિ ધર્મી । ન ઘટ ઇતિ સાધ્યમ્ । ઉપલબ્ધિર્જ્ઞાનમ્ । તસ્યા લક્ષણં જનિકા સામગ્રી । તયા હિ ઉપલબ્ધિર્લક્ષયતે । તત્પ્રાપ્તો ઽર્થો જનકત્વેન સામગ્રયન્તર્ભાવાત્ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો દૃશ્ય ઇત્યર્થઃ । તસ્ય અન પલબ્ધેઃ- ઇત્યયં હેતુઃ ।
અથ યો યત્ર નાસ્તિ સ કથં તત્ર દૃશ્યઃ? દૃશ્યત્વસમારોપાદસન્નપિ દૃશ્ય ઉચ્યતે । યશ્ચૈવં સમ્ભાવ્યતે- યદ્યસાવન્ન ભવેદ્ દૃશ્ય એવ ભવેદિતિ । સ તત્ર અવિધ્યમાનો ઽપિ દૃશ્યઃ સમારોપ્યઃ । કશ્ચૈવં સમ્ભાવ્યઃ? યસ્ય સમગ્રાણિ સ્વાવલમ્બનદર્શનકારણાનિ ભવન્તિ । કદા ચ તાનિ સમગ્રાણિ ગમ્યન્તે? યદા એકજ્ઞાનવસ્ત્વન્તરોપલમ્ભઃ । એકેન્દ્રિયજ્ઞાનગ્રાહ્યં લોચનાદિપ્રણિધાનાભિમુખં વસ્તુદ્વયમન્યોન્યાપેક્ષમેકજ્ઞાનસંસર્ગિ કથ્યતે । તયોર્હિ સતોર્નૈક નિયમતા ભવતિ પ્રતિપત્તિઃ, યોગ્યતાયા દ્વયોરપ્યવિશિષ્ટત્વાત્ । તસ્માદેકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ દૃશ્યમાને સત્યેકસ્મિન્ ઇતરત્ સમગ્રદર્શનસામગ્રીકં યદિ ભવેદ્, દૃશ્યમેવ ભવેદિતિ સમ્ભાવિતં દૃશ્યત્વમારોપ્યતે । તસ્યાનુપલમ્ભો દૃશ્યાનુપલમ્ભઃ । તસ્માત્ સ એવ ઘટવિવિક્તર્પદેશઃ, તદાલમ્બનં ચ જ્ઞાનં દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયહેતુત્વાદ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભ ઉચ્યતે ।
યાવદ્ધિ એકજ્ઞાનસંસર્ગિ વસ્તુ ન નિશ્ચિતમ્, તજ્જ્ઞાઅન્ં ચ ન તાવદ્ દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયઃ । તતો વસ્તુ અનુપલમ્ભ ઉચ્યતે, તજ્જ્ઞાનં ચ । દર્શનનિવૃત્તિમાત્રં સ્વયમનિશ્ચિતત્વાદગમકમ્ । તતો દૃશ્યઘટરહિતઃ પ્રદેશઃ, તજ્જ્ઞાનં ચ વચનસામર્થ્યાદેવ દૃશ્યાનુપલમ્ભરૂપમુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્

કા પુનરૂપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ? ઇત્યાહ- ઉપલબ્ધીત્યાદિ । ઉપલબ્ધિ-
14 યઃ સ્વભાવ સત્સ્વપ્યન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ સ સ્વભાવ વિશેષઃ ॥
15 સ્વભાવઃ સ્વસત્તામાત્રભાવિનિ સાધ્યધર્મે હેતુઃ ॥
ઉપલમ્ભ ઇતિ । જ્ઞાનમ્ । તસ્ય પ્રત્યયાન્તરાણિ ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરાણિ । ઉપલમ્ભપ્રત્યયસ્તત્ર ઘટ એવ । તતો ઽન્યાનિ અનન્તરપ્રત્યયાદીનિ । તેષાં સાકલ્યમ્ ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યમ્ । સાકલ્યશબ્દેન સમાવેશ ઉચ્યતે । સ્વભાવશ્ચ વિશેષશ્ચ ઇતિ સ્વભાવવિશેષઃ । તદ્ દ્વયમ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિશબ્દેનોચ્યતે ઇતિ

નનુ કો ઽયં સ્વભાવવિશેષઃ? ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ- સત્સ્વિતિ ।
યઃ સ્વભાવઃ સન્ ચક્ષુરાદિસન્નિધાને વિપ્રકર્ષપ્રકારત્રયેણ અવિપ્રકૃષ્ટઃ શક્યદર્શનઃ, સ એવાત્ર દ્વભાવવિશેષ ઉચ્યતે । તેન ચક્ષુરાદિસન્નિધાને ઽપિ પ્રત્યક્ષયોગ્યઘટાનુપલબ્ધેઃ અત્ર ઘટો નાસ્તિ ઇત્યયમર્થ ઉક્ત ઇતિ

સ્વભાવહેતુલક્ષણનિર્દેશાર્થમાહ- સ્વભાવ ઇતિ ।
લક્ષણપ્રાપ્તિઃ ઉલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વમ્, ઘટસ્ય ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્પમિતિ । જ્ઞાનસ્ય ઘટો ઽપિ જનકઃ, અન્યે ચ ચક્ષુરાદયઃ । ઘટાદ્ દૃશ્યાદન્યે હેતવઃ પ્રત્યયાન્તરાણિ, તેષાં {સાઅ}લ્યં સન્નિધિઃ । સ્વભાવ એવ વિશિષ્યતે તદન્યસ્માદીત્ વિશેષો વિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ । તદયં વિશિષ્ટઃ સ્વભાવઃ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્પં ચ- એતદ્ દ્વયમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વં ઘટાદેર્દ્રષ્ટવ્યમ્

કીદૃશઃ સ્વભાવવિશેષઃ? ઇત્યાહ- યઃ સ્વભાવ ઇત્યાદિ ।
સત્સ્વિત્યાદિ । ઉપલમ્ભસ્ય યાનિ ઘટાદ્ દૃશ્યાત્ પ્રત્યયાન્તરાણિ તેષુ સત્સુ વિદ્યમાનેષુ યઃ સ્વભાવઃ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ સ સ્વભાવવિશેષઃ ।
તદયમત્રાર્થઃ- એકપ્રતિપત્ત્રપેક્ષમિદં પ્રત્યયલક્ષણમ્ । તથા ચ સતિ દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તસ્યૈકસ્ય દ્રષ્ટુર્દ્દશયમાન ઉભયવાન્ ભાવઃ । અદૃશ્યમાનાસ્તુ દેશકાલ સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટાઃ સ્વભાવવિશેષરહિતાઃ પ્રત્યયસાકલ્પવન્તસ્તુ । યૈર્હિ પ્રત્યયૈઃ સ દ્રષ્ટા પશ્યતિ તે સન્નિહિતાઃ । અતશ્ચ સન્નિહિતા યદ્ દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તઃ સઃ । દ્રષ્ટુમપ્રવૃત્તસ્ય તુ યોગ્યદેશસ્થા અપિ દ્રષ્ટું તે ન શક્યાઃ પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્પવન્તઃ સ્વભાવવિશેષયુક્તાસ્તુ । દૂરકેશકાલાસ્તુ ઉભયવિકલાઃ । તદેવં પશ્યતઃ કસ્યચિન્ન પ્રત્યયાન્તરવિકલો નામ, સ્વભાવવિશેષવિકલસ્તુ ભવેત્ । અપશ્યતસ્તુ દ્રષ્ટું શક્યો યોગ્યદેશસ્થઃ પ્રત્યયાન્તરવિકલઃ, અન્યે તૂભયવિકલા ઇતિ

અનુપલબ્ધિમુદાહૃત્ય સ્વભાવમુદાહર્તુમાહ- સ્વભાવ ઇત્યાદિ । સ્વભાવો
16 યથા- વૃક્ષો ઽયમ્, શિશપાત્વાત્ ઇતિ ॥
17 કાર્ય યથા- વહ્નિરત્ર ધૂમાત્ ઇતિ ॥
18 અત્ર દ્વૌ વસ્તુસાધનૌ, એકઃ પ્રતિષેહહેતુરિતિ ॥
સત્તામાત્રમિતિ । સાધનસત્તામાત્રમ્ । સત્તામાત્રે ભવિતું શીલં યસ્ય સ સત્તામાત્રભાવી, તસ્મિન્ સત્તામાત્રભવિનિ સાધ્યધર્મે સ્વભાવહેતુર્બોધ્યઃ

યથા વૃક્ષ ઇતિ । અત્ર વૃક્ષસ્ય શિશપામાત્રેણ સમ્બન્ધઃ । તસ્માત્ તેન સાધ્યતે

કાર્યહેતુરુદાહ્રિયતે । અગ્નિનિર્ભરોત્પત્તિકત્વાદ્ યત્ર ધૂમસ્તત્ર વહ્નિઃ ઇત્યવગમ્યતે

અથ કસ્માત્ લિગં ત્રિવિધમ્ ઇતિ વ્યવસ્થિતિઃ? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- અત્ર દ્વાવિતિ ।
યસ્માદનુમેયો ભાવાભાવરૂપો દ્વિવિધઃ, તસ્માદ્ હેતુરપિ 1 । ભાવસાધનઃ, 2 અભાવસાધનશ્ચ દ્વિવિધ એવ । અનુમેયો ઽપિ ભાવરૂપો દ્વિવિધઃ- 1 ભિન્નઃ, 2 અભિન્નશ્ચ ।
હેતુરિતિ સમ્બન્ધઃ । કીદૃશો હેતુઃ સાધ્યસ્ય સ્વભાવઃ? ઇત્યાહ- સ્વસ્ય આત્મનઃ સત્તા, સૈવ કેવલા સ્વસત્તામાત્રમ્ । તસ્મિન્ સતિ ભવિતું શીલં યસ્યેતિ । યો હેતોરાત્મનઃ સત્તામપેક્ષ્ય વિદ્યમાનો ભવતિ, ન તુ હેતુસતાયા વ્યતિરિક્તં કઞ્ચિદ્ હેતુમપેક્ષતે સ સ્વસત્તામાત્રભાવી સાધ્યઃ । તસ્મિન્ સાધ્યે યો હેતુઃ સ સ્વભાવસ્તસ્ય સાધ્યસ્ય, નાન્યઃ

ઉદાહરણમ્- યથેતિ । અયમિતિ ધર્મી । વૃક્ષ ઇતિ સાધ્યમ્ । શિશપાત્વાદિતિ હેતુઃ । તદયમર્થઃ- વૃક્ષવ્યવહારયોગ્યો ઽયમ્, શિશપાવ્યવહારયોગ્યત્વાદિતિ । તત્ર પ્રચુરશિશપે દેશે ઽવિદિતશિશપાવ્યવહારો જડો યદા કેનચિદુચ્ચાં શિંશપામુપાદર્શ્યોચ્યતે- અયં વૃક્ષ ઇતિ, તદા અસૌ જાડયાચ્ચિશપાયા ઉચ્ચત્વમપિ વૃક્ષવ્યવહારસ્ય નિમિત્તમવસ્યતિ । સ મૂઢઃ શિશપાત્વમાત્ર નિમિત્તે વૃક્ષવ્યવહારે પ્રવર્ત્યતે, નિચ્ચત્વાદિ નિમિત્તાન્તરમિહ વૃક્ષવ્યવહારસ્ય, અપિતુ શિશપાત્વમાત્રં નિમિત્તમ્ । શિશપાગતશાખાદિમત્વં નિમિત્તમિત્યર્થઃ

।
કાર્યમુદાહર્તુમાહ- કાર્યમિત્યાદિ । વહ્નિરિતિ સાધ્યમ્ । અત્રેતિ ધર્મી । ધૂમાદિતિ હેતુઃ । કાર્યકારણભાવો લોકે પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભનિબન્ધનઃ પ્રતીત ઇતિ ન સ્વભાવસ્યેવ કાર્યસ્ય લક્ષણમુક્તમ્

નનુ ત્રિરૂપત્વાદેકમેવ લિઙ્ગ યુક્તમ્, અત્ર પ્રકારભેદ ભેદઃ, એવં સતિ સ્વભાવહેતોરેકસ્યાનન્તપ્રકારત્વાત્ ત્રિત્વમયુક્તમ્? ઇત્યાહ- અત્ર દ્વાવિતિ ।
19 સ્વભાવપ્રતિબન્ધે હિ સત્યર્થો ઽર્થ ગમયેત્ ।
20 તદપર્તિબદ્ધસ્ય તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ ॥
અનુમેયસ્ય ભાવરૂપસ્ય દ્વૈવિધ્યેન ભાવસાધનો ઽપિ દ્વિવિધો ભવતિ । તથા હિ- 1 સાધ્યહેત્વોઃ સ્વરૂપભેદે અભિન્નં સાધ્યં સાધયિતું ન શક્નોતિ । 2 સાધ્યહેત્વોઃ સ્વરૂપાભેદે ચ ભિન્નં સાધ્યં સાધયિતું ન શક્નોતિ ।
તત્ર સાધ્યસાધનયોરભેદે સ્વભાવહેતુઃ । સાધ્યસાધર્મયોર્ભેદે ચ કાર્યહેતુઃ । અનુપલબ્ધિસ્તુ અભાવહેતુઃ । એતેન યસ્માદ્ દ્વાભ્યાં ભાવસાધનમ્, એકેન ચ પ્રતિપેધસાધનમ્, તસ્માત્ લિઙ્ગં ત્રિવિધમ્- દ્વે ભાવસાધને, એકં ચ પ્રતિષેધકારણમીત્ દર્શિતમિતિ

અથ કસ્માદ્ દ્વાવેવ વસ્તુસાધનો ઇતિ ચેત્? તત્રાહ સ્વભાવ ઇતિ । સ્વભાવેન= સ્વરૂપેણ પ્રતિબન્ધઃ સ્વભાવપ્રતિબન્ધ । તત્સત્ત્વે એવ લિઙ્ગલક્ષણાર્થેન સાધ્યલક્ષણાર્થસ્ય પ્રત્યાયનમિતિ શેષઃ

કસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધસત્ત્વ એવ અર્થો ઽર્થ ગમયોદિતિ ચેત્? તત્રાહ- તદપ્રતીત્યાદિ ।
અત્રેતિ । એષુ ત્રિષુ હેતુષુ મધ્યેદ્વૌ હેતૂ વસ્તુસાધનૌ વિધેઃ સાધનૌ ગમકૌ । એકઃ પ્રતિષેધસ્ય હેતુર્ગમકઃ । પ્રતિષેધ ઇતિ ચાભાવો ઽભાવવ્યવહારશ્ચોક્તો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તદયમર્થઃ- હેતુઃ સાધ્યસિદ્ધાય્ર્થત્વાત્ સાધ્યાઙ્ગમ્, સાધ્યાં પ્રધાનમ્ । અતશ્ચ સાધ્યોપકરણસ્ય હેતોઃ પ્રધાનસાધ્યભેદાદ્ ભેદઃ, ન સ્વરૂપભેદાત્ । સાધ્યશ્ચ કશ્ચિદ્ વિધિઃ, કશ્ચિત્ પ્રતિષેધઃ । વિધિપ્રતિષેધયોશ્ચ પરસ્પરપરિહારેણાનવસ્થાનાત્ તયોર્હેતૂભિન્નૌ । વિધિરપિ કશ્ચિદ્ધેતીર્ભિન્નઃ, કશ્ચિદભિન્નઃ । ભેદાધેદયોરપ્યન્યોન્યત્યાગેનાત્મસ્થિતેર્ભિન્નૌ હેતૂ । તતઃ સાધ્યસ્ય પરસ્પરવિરોધાત્ હેતવો ભિન્નાઃ, ન તુ સ્વત એવેતિ

કસ્માત્ પુનસ્ત્રયાણાં હેતુત્વમ્, કસ્માચ્ચાન્યેષામહેતુત્વમ્?- ઇત્યાશઙ્કય યથા ત્રયાણામેવ હેતુત્વમ્, અન્યેષાં ચાહેતુત્વમ્, તદુભયં દર્શયિતુમાહ- સ્વભાવપ્રતિબન્ધ ઇતિ । સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધઃ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ । સાધને કૃતા ઇતિ સમાસઃ । સ્વભાવપ્રતિબદ્ધત્વં પ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વમિત્યર્થઃ । કારણે સ્વભાવે ચ સાધ્યે સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધઃ કાર્યસ્વભાવયોરવિશિષ્ટ ઇત્યેકેન સમાસેન દ્વયોરપિ સંગ્રહઃ । હિર્યસ્માદર્થે । યસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સતિ સાધનાર્થઃ સાધ્યં ગમયેત્, તસ્માત્ ત્રયાણાં ગમકત્વમ્, અન્યેષામગમકત્વમ્

કસ્માત્ પુનઃ સ્વભાવપ્રતિબન્ધ એવ સતિ ગમ્યગમકભાવઃ, નાન્યથા?
21 સ ચ પ્રતિબન્ધ સાધ્યે ઽર્થે લિઙ્ગસ્ય ॥
યતો યન્ન પ્રતિબદ્ધમ્, તત્રાર્થનિશ્ચયાવ્યભિચારિ, તસ્માત્ પ્રતિબન્ધે સત્યેવ ગમ્યગમકભાવો વેદિતવ્યઃ, નાન્યથેતિ

સ ચ તાવત્ કસ્ય પ્રતિબન્ધઃ, કેન રૂપેણ વ પ્રતિબન્ધઃ? ઇત્ પ્રદર્શનાર્થમાહ- સ ચેતિ ।
યસ્માત્ પરમાર્થતો લિગં ક્વચિત્ સાધ્યાર્થસ્વભાવમેવ, તસ્માત્ તત્ તેન પ્રતિબદ્ધમ્

ઇત્યાહ- તદપતિબદ્ધસ્યેતિ । તદિતિ સ્વભાવઃ ઉક્તઃ । તેન સ્વભવેનાપ્રતિ બદ્ધઃ તદપ્રતિબદ્ધઃ । યો યત્ર સ્વભવેન પ્રતિબદ્ધઃ તસ્ય તદપ્રતિબદ્ધસ્ય । તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ । તસ્યાપ્રતિબન્ધવિષયસ્યાવ્યભિવારઃ તદવ્યભિચારઃ,તસ્ય નિયમ તદવ્યભિચારનિયમઃ, તસ્યાભાવાત્ ।
તદયમર્થઃ- ન હિ યો યત્ર સ્વભાવેન ન પ્રતિબદ્ધઃ, સ તમપ્રતિબન્ધવિષય મવશ્યમેવ ન વ્યભિચારતીતિ નાસ્તિ તયોરવ્યભિચારનિયમઃ= અવિનાભાવનિયમઃ । અવ્યભિચારનિયમાચ્ચ ગમ્ય-ગમકભાવઃ । ન હિ યોગ્યતયા પ્રદીપવત્ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિનિમિત્તમિષ્ટં લિઙ્ગમ્, અપિ તુ અબ્યભિચારિત્વેન નિશ્ચિતમ્ । તતઃ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સત્યવિનાભાવિત્વનિશ્ચયઃ, તતો ગમ્ય-ગમકભાવઃ । તસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સત્યર્થો ઽર્થ ગમયેત્, નાન્યથેતિ શ્થિતમ્ ॥

નનુ ચ પરાયત્તસ્ય પ્રતિબન્ધો ઽપરાયત્તે, તદિહ સાધ્યસાધનયોઃ કસ્ય ક્વ પ્રતિબન્ધઃ? ઇત્યાહ- સ ચેતિ । સ ચ સ્વભાવપ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્ય સાધ્યે ઽર્થે । લિઙ્ગ પરાયત્તત્વાત્ પ્રતિબદ્ધમ્ । સાધ્યસ્ત્વર્થો ઽપરાયત્તત્વાત્ પ્રતિબન્ધવિષયઃ, ન તુ પ્રતિબદ્ધ ઇત્યર્થઃ । તત્રાયમર્થઃ- તાદાત્મ્યવિશેષે ઽપિ યત્ પ્રતિબદ્ધં તદ્ ગમકમ્ । યત્ પ્રતિબન્ધવિષયસ્તદ્ ગમ્યમ્ । યસ્ય ચ ધર્મસ્ય યો નિયત સ્વભાવઃ સ તત્પ્રતિવદ્ધઃ । યથા પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાખ્યો ઽનિત્યત્વે । યસ્ય તુ સ ચાન્યશ્ચ સ્વભાવઃ સ પ્રતિબન્ધવિષયઃ, ન તુ પ્રતિબદ્ધઃ । યથાનિત્યત્વાખ્યઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાખ્યે । નિશ્ચયાપેક્ષો હિ ગમ્યગમ્યકભાવઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વમેવ ચાનિત્યસ્વભાવં નિશ્ચિતમ્ । અતસ્તદેવાનિત્યત્વે પ્રતિબદ્ધમ્ । તસ્માન્નિયતવિષય એવ ગમ્યગમ્યકભાવઃ, નાન્યથેતિ

22 સાધ્યાર્થતાદાત્મ્યાત્ સાધ્યાર્થાદુત્પત્તેશ્ચ ॥
23 અતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તે શ્ચ તત્રાપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાત્ ॥
સાધ્યાર્થતાદાત્મ્યાદિતિ । યસ્માત્ લિઙ્ગં ક્વચિત્ સાધ્યાર્થાદેવોત્પદયતે, તસ્માત્ તત્ તેન પ્રતિબદ્ધમિતિ

અથ કથમુચ્યતે- સાધ્યાર્થતાદાત્મ્યાત્ સાધ્યાર્થાદુત્પત્તેશ્ચૈવ લિઙ્ગસ્ય પ્રતિબન્ધ ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- અતત્સ્વભાવસ્યેતિ ।
યચ્ચ ન સાધ્યૈકસ્વભાવમ્, યદપિ ચ નોત્પદયતે સાધ્યાર્થાત્ તસ્ય તેન પ્રતિબન્ધ । કેન પ્રકારેણાભિધીયેત અપ્રતિબદ્ધં ચ ન લિઙ્ગમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ તાદાત્મ્ય તદુત્પત્તિભ્યામેવ પ્રતિબન્ધો વક્તવ્યઃ, નાન્યથેતિ

ભવતુ તાવત્ તથિવ, તતશ્ચ કિમાયાતમિતિ ચેત્? આહ- તે ચેતિ ।
કસ્માત્ પુનઃ સ્વભાવપ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્ય? ઇત્યાહ- વસ્તુત ઇત્યાદિ । સ સાધ્યો ઽર્થ આત્મા સ્વભાવો યસ્ય તત્ તદાત્મા, તસ્ય ભાવસ્તાદાત્મ્યમ્, તસ્માદ્ધેતોઃ । યતઃ સાધ્યસ્વભાવં સાધનં તસ્માત્ । તત્ર સ્વભાવપ્રતિબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
યદિ સાધ્યસ્વભાવં સાધનમ્, સાધ્યસાધનયોરભેદાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશો હેતુઃ સ્યાત્? ઇત્યાહ- વસ્તુત ઇતિ । પરમાર્થસત્તારૂપેણાભેદસ્તયોઃ । વિકલ્પવિષયસ્તુ યત્ સમારોપિત રૂપમ્, તદપેક્ષઃ સાધ્યસાધનભેદઃ । નિશ્ચયાપેક્ષ એવ હિ ગમ્યગમકભાવઃ । તતો નિશ્ચયારૂઢરૂપાપેક્ષ એવ તયોર્ભેદો યુક્તઃ, વાસ્તવસ્ત્વભેદ ઇતિ । ન કેવલાત તાદાત્મ્યાદ્, અપિ તુ તતઃ તદુત્પત્તશ્ચ સાધ્યે ઽર્થે સ્વભાવપ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્ય

કસ્માન્નિમિત્તદ્વયાત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધો લિઙ્ગસ્ય, નાન્યસ્માત્? ઇત્યાહ- અતત્સ્વભાવસ્યેત્યાદિ । સ સ્વભાવો ઽસ્ય સો ઽયં તત્સ્વભાવઃ । ન તત્સ્વભાવો ઽતત્સ્વભાવઃ । તસ્માદુત્પતિરસ્ય સો ઽયં તદુત્પત્તિઃ, ન તથાતદુત્પત્તિઃ । યો યત્સ્વભાવો યદુત્પત્તિશ્ચ ન ભવતિ તસ્ય અતત્સ્વભાવસ્ય અતદુપત્તેશ્ચ । અત્ર અતત્સ્વભાવે અનુત્પાદકે ચાપ્રતિબદ્ધઃ સ્બભાવો ઽસ્યેતિ સો ઽયમપ્રતિબદ્ધસ્વભાવઃ, તસ્ય ભાવો ઽપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વમ્, તસ્માદ્ અપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાત્ ।
યદયતત્સ્વભાવે ઽનુત્પાદકે ચ કશ્ચિત્ પ્રતિબદ્ધસ્વભાવો ભવેદ્, ભવેદન્યતો ઽપિ નિમિત્તાત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ । પ્રતિબધસ્વભાવત્વં હિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ । ન ચાન્યઃ કશ્ચિદાયત્તસ્વભાવઃ । તસ્માત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામેવ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ

ભવતુ નામ તાદાત્મ્યદુત્પત્તિભ્યામેવ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ, કાર્યસ્વભાવ
24 તે ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તૌ સ્વભાવકાર્યયોરેવેતિ તાભ્યામેવ વસ્તુસિદ્ધિઃ ॥
25 પ્રતિષેધસિદ્ધિરપિ યથોક્તાયા એવાનુપલબ્ધેઃ ॥
26 સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અસમ્ભવાત્ ॥
તાદાત્મ્યં સ્વભાવહેતોઃ પ્રતિબન્ધઃ । તદુત્પત્તિઃ કાર્યહેતોઃ પ્રતિબન્ધઃ । અત એવ તાભ્યામેવ વસ્તુસિદ્ધિરિત્યુક્તમ્ । યસ્માત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી સ્વભાવકાર્યયોરેવ, તસ્માત્ તાભ્યામેવ વસ્તુસિધિઃ શક્યા, ન ત્વન્યેન અપ્રતિબદ્ધેન । તતશ્ચ વસ્તુસિદ્ધિર્દ્વાભ્યામેવેતિ સ્થિતમ્

એકશ્ચ પ્રતિષેધહેતુઃ ઇત્યુક્તમ્, કો નામાસૌ? ઇત્યાહ- પ્રતિષેધેત્યાદિ ।
ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ ઇતિ યદુક્તં પ્રાક્, તદ્ દ્વયમેવ પ્રતિષેધહેતુઃ

કથમિતિ ચેત્? આહ- સતિ વસ્તુનીતિ ।
તથા હિ- વસ્તુનિ વિદયમાને સા ન સમ્ભવતિ

યથોક્તા અનુપલબ્ધિરેવ વસ્ત્વભાવવ્યવહારસાધિકા ઇતિ, એતચ્ચ કસ્માદિતિ ચેત્? આહ- અન્યથેતિ ।
યોરેવ તુ ગમકત્વં કથમ્? ઇત્યાહ- તે ચેતિ । ઇતિઃ તસ્માદર્થે । યસ્માત્ સ્વભાવે કાર્યે એવ ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી સ્થિતે, તન્નિબન્ધનશ્ચ ગમ્યગમકભાવઃ, તસ્માત્ તાભ્યામેવ કાર્યસ્વભાવાભ્યાં વસ્તુનો વિધેઃ સિદ્ધિઃ

અથ પ્રતિષેધસિદ્ધિરદૃશ્યાનુપલમ્ભાદપિ કસ્માન્નેષ્ટા? ઇત્યાહ- પ્રતિષેધેત્યાદિ । પ્રતિષેધવ્યવહારસ્ય સિદ્ધિર્યથોક્તા યા દૃશ્યાનુપલબ્ધિસ્તત એવ ભવતિ યતસ્તસ્માદન્યતો નોક્તા

તતસ્તાવત્ કસ્માદ્ ભવતિ? ઇત્યાહ- સતીત્યાદિ । સતિ તસ્મિન્ પ્રતિષેધ્યે વસ્તુનિ, યસ્માદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ન સમ્ભવતિ તસ્માદ્ અસમ્ભવાત્ તતઃ પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ

અથ તત એવ કસ્માદ્? ઇત્યાહ- અન્યથા ચેતિ । સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અદૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સમ્ભવાદ્- ત્યન્યથાશબ્દસ્યાર્થઃ । એતસ્માત્ નાન્યસ્યા અનુપલબ્ધેઃ પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ ।
કુત એતત્- સત્યપિ વસ્તુનિ તસ્યાઃ સમ્ભવઃ? ઇપ્યાહ- અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષ્વિત્યાદિ । ઇહ પ્રત્યયાન્તરસાકલ્યાત્ સ્વભાવવિશેષાચ્ચો
27 અન્યથા ચાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ દેશ કાલ સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટેષ્વર્થેષુ આત્મપ્રત્યક્ષનિવૃત્તેરભાવનિશ્ચયાભાવાત્ ॥
28 અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારસ્યાતીતસ્ય વર્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્તિરભાવવ્યવહારસાધનો ॥
યદિ યથોક્તો વિશેષો નાશ્રીયતે, તદા દેશ કાલસ્વભાવૈર્વિપ્રકૃષ્ટા વ્યવહિતા યે ઽર્થા નોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાઃ તેષુ ચ યા પ્રતિપત્તુપ્રત્યક્ષનિવૃત્તિઃ, તયા અભાવનિશ્ચયો ન શક્યતે । ચ ઇતિ । યસ્માદિત્યર્થે બોધ્યમ્ । દેશશ્ચ કાલશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતિ દેશકાલસ્વભાવાવ્ તૈવિપ્રકૃષ્ટેષ્વિત્યર્થઃ । તત્રાપરિમેયદેશેન વ્યવહિતા દેશવિપ્રકૃષ્ટાઃ, અનેક કલ્પને વ્યવહિતાઃ કાલવિપ્રકૃષ્ટાઃ, અતીતિન્દ્રિયાશ્ચ ભાવાઃ સ્વભાવિપ્રકૃષ્ટા વેદિતવ્યાઃ ।
તસ્માદિહ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તા ઇત્યનેનોપલબ્ધિપ્રત્યયસાકલ્યાભાવ ઉક્તઃ । દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટાઃ ઇત્યનેન સ્વભાવવિશેષેણ અભાવ ઉપદર્શિતઃ । તસ્માત્ યથોક્તા અનુપલબ્ધિરેવ પ્રતિષેધસાધિકા ઇતિ સ્થિતમ્ । એવં ક્વચિત્ કાલવિશેષે ઽગ્રહે ઽપિ યથોક્તા અનુપલબ્ધિરેવ પ્રતિષેશસાધિકા ભવતીત્યુચ્યતે

ઇદાનીમુક્તકાલવિશેષેણ સિદ્ધિનિર્દેશાર્થમાહ- અમૂઢેત્યાદિ ।
સ્મૃતિજનકઃ સંસ્કારઃ સ્મૃતિસંસ્કારઃ । સ્મૃતિબીજંમિતિ શેષઃ । અમૂઢઃ સ્મૃતિ પલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઽર્થ ઉક્તઃ । દ્વયોરેકૈકસ્યાપ્યભાવે ઽનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઽર્થ ઉચ્યતે ।
તદિહ અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ ઇતિ પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યવન્તઃ ઉક્તાઃ । દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટેષુ ઇતિ સ્વભાવવિશેષરહિતા ઉક્તાઃ । દેશશ્ચ કાલશ્ચ સ્વભાવશ્ચ તૈર્વિપ્રકૃષ્ટા ઇતિ બિગ્રહઃ । તેષ્વભાવનિશ્ચયસ્યાભાવાત્ સત્યપિ વસ્તુનિ તસ્યાભાવ ઇષ્ટઃ ।
કસ્માન્નિશ્ચયાભાવઃ? ઇત્યાહ- તેષુ પ્રતિપત્તુ રાત્મનો યત્ પ્રત્યક્ષં તસ્ય નિવૃત્તેઃ કારણાત્ નિશ્ચયાભાવઃ । યસ્માદનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ આત્મપ્રત્યક્ષનિવૃત્તેરભાવનિશ્ચયાભાવઃ, તસ્માત્ સત્યપિ વસ્તુનિ આત્મપ્રત્યક્ષનિવૃત્તિલક્ષણાયા અદૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સમ્ભવઃ । તતો યથોક્તાયા એવ પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ

અથેયં દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ કસ્મિન્ કાલે પ્રમાણમ્? કિંસ્વભાવા? કિંવ્યાપારા ચ? ઇત્યાહ- અમૂઢેત્યાદિ । પ્રતિપત્તુઃ પ્રત્યક્ષો ઘટાદિરર્થઃ, તસ્ય નિવૃત્તિરનુપલબ્ધિઃ, તદભાવસ્વભાવેતિ યાવત્ । અત એવાભાવો ન સાધ્યઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધેઃ, સિદ્ધત્વાત્ । અવિધ્યમાનો ઽપિ ચ ઘટાદિરેકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ સંસ્કારો યસ્મિન્ ઘટાદૌ સ તથોકઃ । અતીતસ્ય વર્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપતૃપ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્તિરિતિ । અતીતવર્તમાનકાલયોર્યઃ શૂન્યપ્રદેશાદિરુપલબ્ધઃ તત્પ્રદેશાદિસમાનયોગ્યો યો ઘટાદિઃ સ એવાતીતવર્તમાનત્વેનોચ્યતે । અન્યથા પ્રદેશાદૌ ઘટાદ્યભાવે ચાતીતત્વં વર્તમાનત્વં ચ કુતઃ સ્યાત્ ।
પ્રતિપત્તા ચ દેવદત્તાદિઃ । તસ્ય પ્રત્યક્ષેણ પરિચ્ચેદ્યત્વાદ્ ઘટાદિઃ પ્રત્યક્ષઃ । અત્રાપિ પ્રત્યક્ષાપરિચ્ચેદ્યપ્રદેશાદિસમાનયોગ્યરૂપત્વાદ્ ઘટાદિઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યુચ્યતે । પરમાર્થતસ્તત્ર ઘટાદ્યભાવે કથં પ્રત્યક્ષત્વં સ્યાત્ । એવમુક્તપ્રકારેણ પ્રતિપત્તુ પ્રત્યક્ષસ્યાતીતસ્ય વર્તમાનસ્ય ચ નિવૃત્તિરભાવાશ્રિતત્વાદપરવસ્તુલક્ષણા । ઘટાદિશૂન્યદેશવિશેષસ્વરૂપા ભવતીતિ શેષઃ ।
અભાવવ્યવહારસ્તુ ઇહ ઘટો નાસ્તિ ઇત્યેવમાકારં વિજ્ઞાનમ્, તદભિધાનમ્, નિઃશઙ્ક પર્દેશાદૌ ગમનલક્ષણ પ્રવૃત્તિશ્ચ । જ્ઞાનાભિધાનપ્રવૃત્તિલક્ષણો વ્યવહારઃ ભૂતલે ભાસમાને સમગ્રસામગ્રીકો જ્ઞાયમાનો દૃશ્યતયા સમ્ભાવિતત્વાત્ પ્રત્યક્ષ ઉક્તઃ । અત એવજ્ઞાનસંસર્ગી દૃશ્યમાનો ઽર્થસ્તજ્જ્ઞાનં ચ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિરુચ્યતે । તતો હિ દૃશ્યમાનાદર્થાત્ તદ્બુદ્ધેશ્ચ સમગ્રદર્શનસામગ્રીકત્વેન પ્રત્યક્ષતયા સમ્ભાવિતસ્ય નિવૃત્તિરવસીયતે । તસ્માદર્થજ્ઞાને એવ પ્રત્યક્ષસ્ય ઘટસ્યાભાવ ઉચ્યતે । ન તુ નિવૃત્તિમાત્રમિહાભાવઃ, નિવૃત્તિમાત્રાદ્ દૃશ્યનિવૃત્ય નિશ્ચયાત્ ।
નનુ ચ દૃશ્યનિવૃત્તિરવસીયતે, દૃશ્યાનુપલમ્ભાત્?3 સત્યમેવૈતત્ કેવલમેકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ દૃશ્યમાને ઘટો યદિ ભવેદ્ દૃશ્ય એવ ભવેદિતિ દૃશય્ સમ્ભાવિતઃ । તતો દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્નિશ્ચિતા । દૃશ્યાનુપલબ્ધિનિશ્ચયસામર્થયા દેવ ચ દૃશ્યાભાવો નિશ્ચિતઃ । યદિ હિ દૃશ્યસ્તત્ર ભવેદ્, દૃશ્યાનુપલમ્ભો ન ભવેત્ । અતો દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયાદ્ દૃશ્યાભાવઃ સામર્થ્યાદવસિતઃ, ન વ્યવહૃત ઇતિ દૃશ્યાનુપલમ્ભેન વ્યવહર્તવ્યઃ ।
તસ્માદર્થાન્તરમ્- એકજ્ઞાનસંસર્ગિ દૃશ્યમાનમ્, તજ્જ્ઞાનં ચ પ્રત્યક્ષ નિવૃત્તિનિશ્ચયહેતુત્વાત્ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિરિત્યુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથા ચૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ પ્રત્યક્ષે ઘટસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમારોપિતમસતો ઽપિ, તથા તસ્મિન્નેકજ્ઞાનસંસર્ગિણ્યતીતે ચામૂઢસ્મૃતિસંસ્કારે, વર્તમાને ચ ઘટસ્ય તત્તદ્રૂપમારોપિતમસત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનેન ચ દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષ ઘટનિવૃત્તિસ્વભાવોક્તા, સા ચ સિદ્ધા । તેન ન ઘટાભાવઃ સાધ્યઃ, અપિતુ અભાવવ્યવહાર ઇત્યુક્તમ્ ।
સાધ્યતે ઽનયેતિ અભાવવ્યવહારસાધની । તદેવમતીત વર્તમાનોત્પન્નવિષયા અનુપલબ્ધિરેવ અભાવવ્યવહારસાધની, ભાવિવિષયા તુ નેત્યુક્તં ભવતિ । તથા હિ ભાવિકાલસ્ય પ્રદેશાદિધર્મી ન પ્રત્યક્ષ ।શૂન્યપ્રદેશોપલબ્ધિલક્ષણા અનુપલબ્ધિરપિ ન સિધ્યતિ । અતીતકાલસ્ય તુ ધર્મી પ્રત્યક્ષઃ ઘટશૂન્યપ્રદેશશ્ચ સ્મર્યતે । તદુભયહેતોરમૂઢસ્મૃતિસંસ્કાર ઇત્યુક્તમ્ । તસ્માદ્ વિગતાદિદિવસીયઘટાદિશૂન્યપ્રદેશાદિસ્મરણે અભાવવ્યવહારસિદ્ધિર્ભવતિ । વર્તમાનકાલસ્ય ચ ધર્મી ઘટાદિશૂન્યપ્રદેશાદિરપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ । તસ્માત્ તત્રાભાવવ્યવહારસમ્બન્ધઃ સુલભઃ ।
અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કાર ઇત્યુક્ત્વા હેત્વસિદ્ધિનિરસ્તા । અન્યથા શૂન્યપ્રદેશાદ્યસ્મરણે ઽનુપલબ્ધિરેવ ન સિધ્યતિ । અતીત વર્તમાન ઇત્યનેનોક્તઃ કાલવિશેષો નિર્દિષ્ઠઃ ।
અમૂઢો ઽભ્રષ્ટો દર્શનાહિતઃ સ્મૃતિજનનરૂપઃ સંસ્કારો યસ્મિન્ ઘટાદૌ સ તથોક્તઃ । તસ્યાતીતસ્ય પ્રતિપત્તપ્રત્યક્ષસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ । વર્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ । અમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારગ્રહણં તુ ન વર્તમાનવિશેષણમ્ । યસ્માદતીતે ઘટવિવિક્તપ્રદેશદર્શને સ્મૃતિસંસ્કારો મૂઢો દૃશ્યઘટાનુપલમ્ભે દૃશ્યે ચ ઘટે ઽમૂઢો ભવતિ । વર્તમાને તુ ઘટરહિતપ્રદેશદર્શને ન સ્મૃતિ સંસ્કારમોહઃ । અત એવ ન ઘટાભાવે નાપિ ઘટાનુપલમ્ભે ઘટે મોહઃ । તસ્માન્ન વર્તમાનનિષેધ્યવિશેષણમમૂઢસ્મૃતિસંસ્કારગ્રહણમ્ । સ્મૃતિસંસ્કારવ્યભિચારાભાવાદ્વર્તમાનસ્યાર્થસ્ય । અત એવ વર્તમાનસ્ય ચેતિ । ચ શબ્દઃ કૃતો વિશેષણરહિતસ્ય વર્તમાનસ્ય વિશેષણવતાતીતેન સમુચ્ચયો યથા વિજ્ઞાયેતેતિ ।
તદયમર્થઃ- અતીતો ઽનુપલમ્ભઃ સ્ફુટં સ્મર્યમાણઃ પ્રમાણં વર્તમાનશ્ચ । તતો નાસીદિહ ઘટો ઽનુપલબ્ધત્વાન્નાસ્ત્યનુપલભ્યમાનત્વાદિતિ શક્યં જ્ઞાતુમ્ । ન તુ ન્ અભવિષ્યત્યત્ર ઘટો ઽનુપલપ્સ્યમાનત્વાદિ શક્યં જ્ઞાતુમ્ । અનાગતાયા અનુપલબ્ધેઃ સત્ત્વસન્દેહાદિતિ કાલવિશેષો ઽનુપલબ્ધેર્વ્યાખ્યાતઃ ।
વ્યાપારં દર્શયતિ- અભાવસ્ય વ્યવહારઃ નાસ્તિ ઇત્યેવમાકારકં જ્ઞાનમ્, શબ્દશ્ચૈવમાકારઃ, નિશ્શઙ્ક ગમનાગમનલક્ષણા ચ પ્રવૃત્તિઃ કાયિકો ઽભાવવ્યવહારઃ । ઘટાભાવે હિ જ્ઞાતે નિઃશઙ્ક ગન્તુમાગન્તું ચ પ્રવર્તતે ।
તદેતસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ અભાવવ્યવહારસ્ય દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ પ્રવર્તની સાધની પ્રવર્તિકા ।
યદ્યપિ ચ નાસ્તિ ઘટઃ ઇતિ જ્ઞાનમનુપલબ્ધેરેવ ભવતિ । અયમેવ ચાભાવનિશ્ચયઃ, તથાપિ યસ્માત્ પ્રત્યક્ષેણ કેવલઃ પ્રદેશ ઉપલબ્ધસ્તસ્માત્ ઇહ ઘટો નાસ્તિ ઇત્યેવ ચ પ્રત્યક્ષવ્યાપારમનુસરત્યભાવનિશ્ચયઃ, તસ્માત્ પ્રત્યક્ષસ્ય કેવલપ્રદેશગ્રહણવ્યાપારાનુસાર્યભાવનિશ્ચયઃ પ્રત્યક્ષકૃત ।
29 તસ્યા એવાભાવનિશ્ચયાત્ । ॥
30 સા ચ પ્રયોગભેદાદેકાદશપ્રકારા ॥
પ્રતિપત્ત પ્રત્યક્ષ ઇત્યુક્ત્વા ચ નિખિલપ્રતિપત્ત પ્રત્યક્ષં નિરસ્તમ્ । નિખિલપ્રતિપત્તપ્રત્યક્ષોક્તો હિ હેતુરસિદ્ધ એવ સ્યાત્ । સકલપ્રતિપત્તપ્રત્યક્ષનિવૃત્તિસ્તુ પ્રતિવાદ્યસિદ્ધા ઇતિ

।
અનન્તરોક્તા અનુપલબ્ધિરેવાભાવવ્યવહારસાધની ઇત્યેતદેવ કસ્માત્ ઇતિ ચેત્? આહ- તસ્યા ઇતિ ।
અનુપહતસ્મૃતિબીજસ્ય પ્રતિપત્તપ્રયક્ષસ્યાતીતવર્તમાનોત્પન્નવિષયવસ્તુનો યા નિવૃત્તિસ્તયૈવાભાવનિશ્ચયઃ શક્યતે, અન્યયા ભાવિવિષયયા તુ ન

તદેવં પૂર્વોક્તહેતુના અનુપલબ્ધિસ્વરૂપં કાલવેશેષશ્ચાભિહિતઃ । તસ્યા પ્રયોગભેદપ્રદર્શનાર્થમાહ- સા ચૈતિ ।
પ્રયોગ ઇતિ ત્રિલક્ષણસાધનસ્ય શબ્દેનાભિધાનમ્ । તદ્ભદાદનુપલબ્ધિરેકાદશપ્રકારા ભવતિ

કિઞ્ચ- દૃશ્યાનુપલમ્ભનિશ્ચયકરણસામર્થ્યાદેવ પૂર્વોક્તયા નીત્યા પ્રત્યક્ષણૈવાભાવો નિશ્ચિતઃ । કેવલમદૃષ્ટાનામપિ સત્ત્વસમ્ભવાત્, સત્ત્વશઙ્કયા ન શક્નોત્યસત્ત્વં વ્યવહર્તુમ્ । અતો ઽનુપલમ્ભો ઽભાવં વ્યવહારયતિ- દૃશ્યો યતો ઽનુપલબ્ધઃ, તસ્માન્નાસ્તિ ઇતિ । અતો દૃશ્યાનુપલમ્ભો ઽભાવજ્ઞાનં કૃત પ્રવર્તયતિ, ન ત્વકૃતં કરોતિ- ઇત્યભાવનિશ્ચયો ઽનુપલમ્ભાત્ પ્રવૃત્તો ઽપિ પ્રત્યક્ષેણ કૃતો ઽનુપલમ્ભેન પ્રવર્તિત ઉક્ત ઇત્યભાવવ્યવહારપ્રવર્તન્યનુપલબ્ધિઃ

કસ્માત્ પુનરતીતે, વર્તમાને ચાનુપલબ્ધિર્ગમિકા? ઇત્યાહ- તસ્યા એવ યથોક્તકાલાયા અનુપલબ્ધ્રભાવનિશ્ચયાત્ । અનાગતા હ્યનુપલબ્ધિઃ સ્વયમેવ સન્દિગ્ધસ્વભાવા । તસ્યા અસિદ્ધાયા નાભાવનિશ્ચયઃ, અપિ ત્વતીતવર્તમાનાયા ઇતિ

સમ્પ્રત્યનુપલબ્ધેઃ પ્રકારભેદં દર્શયિતુમાહ- સા ચેત્યાદિ । સા ચ એષાનુપલબ્ધિઃ એકાદશપ્રકારા એકાદશ પ્રકારા અસ્ય ઇત્યેકાદશપ્રકારા ।
કુતઃ પ્રકારભેદઃ? પ્રયોગભેદાત્ । પ્રયોગઃ= પ્રયુક્તિઃ, શબ્દસ્યાભિધાવ્યાપાર ઉચ્યતે । શબ્દો હિ સાક્ષાત્ ક્વચિદર્થાન્તરાભિધાયી, ક્વચિત્ પ્રતિષેધાન્તરાભિધાયો। સર્વત્રૈવ તુ દૃશ્યાનુપલબ્ધિરશબ્દોપાત્તાપિ ગમ્યત ઇતિ વાચકવ્યાપારભેદાદનુપલમ્ભપ્રકારભેદઃ, ન તુ સ્વરૂપભેદાદિતિ યાઅવ્ત્

31 સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર ધૂમઃ ઇતિ ઉપલ્બ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ ॥ (1)
32 કાર્યાનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્રાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સન્તિ, ધૂમાભાવાદિતિ ॥ (2)
પ્રકારભેદનિર્દેશાર્થમાહ- સ્વભાવાનુપલબ્ધિરિતિ ।
સ્વભાવસ્ય વસ્તુસ્વરૂપસ્ય અનુપલબ્ધિરિત્યર્થઃ । દૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનાર્થમાહ- યથેતિ । દૃષ્ટાન્તશબ્દઃ । ઇહ સર્વત્ર તથા દ્રષ્ટવ્યમ્ । અત્ર ઇતિ । અનેન ધર્મોઉક્તઃ । ધૂમો ન ઇતિ । અનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ ।
ઉપલબ્ધિપ્રત્યયાન્તરસત્ત્વે ઽપિ યોગ્યસ્વભાવધૂમાનુપલબ્ધિરિતિ શેષઃ ।

કાર્યાનુપલબ્ધિરિતિ । કાર્યસ્ય અનુપલબ્ધિરિતિ । વિગ્રહઃ । દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા નાત્ર અપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સન્તીતિ । અપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ યાનિ પ્રકારભેદાત્ આહ- સ્વભાવેત્યાદિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય યઃ સ્વભાવસ્તસ્યાનુપલબ્ધિર્યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । ન ધૂમઃ ઇતિ સાધ્યમ્ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેરિતિ હેતુઃ । અયં ચ હેતુઃ પૂર્વવદ્ વ્યાખ્યેયઃ

પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કાર્યમ્, તસ્યાનુપલબ્ધિરુદાહ્રિયતે- કાર્યેત્યાદિ । યથેતિ । ઇહેતિ ધર્મી । અપ્રતિબદ્ધમ્= અનુપહતં ધૂમજનનં પ્રતિ સામર્થ્ય યેષાં તાન્યપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ । ન સન્તીતિ સાધ્યમ્ । ધૂમાભાવાદિતિ હેતુઃ । કારણાનિ ચ નાવર્શ્યં કાર્યવન્તિ ભવન્તીતિ કાર્યાદર્શનાદપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનામેવાભાવઃ સાધ્યઃ, ન ત્વન્યેષામ્ । અપ્રતિબદ્ધશક્તીનિ ચાન્ત્યક્ષણ ભાવીન્યેવ, અન્યેષાં પર્તિબન્ધસમ્ભવાત્ ।
કાર્યાનુપલબ્ધિશ્ચ યત્ર કારણદૃશ્યં તત્ર પ્રયુજ્યતે । દશ્યે તુ કારણે દૃશ્યાનુપલબ્ધિરેવ ગમિકા ।
તત્ર ધવલગૃહોપરિસ્થિતો ગૃહાઙ્ગણમપશ્યન્નપિ ચતુર્ષુ પાર્શ્વષ્વઙ્ગણભિત્તિપર્યન્તં પશ્યતિ । ભિત્તિપર્યન્તસમ ચાલોકસંજ્ઞકમાકાશદેશે ધૂમવિવિક્તં પશ્યતિઃ, તત્ર ધૂમાભાવનિશ્ચયાત્ । યદ્દેશસ્થેન વહ્નિના જન્યમાનો ધૂમસ્તદ્દેશઃ સ્યાત્ । તસ્ય ચ વહ્નરેપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યસ્યાભાવઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તદ્ગૃહાઙ્ગણદેશેન ચ વહ્નિના જન્યમાનો ધૂમસ્તદ્દેશઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ તદ્દેશસ્ય વહનરભાવઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તદ્ ગૃહાઙ્ગણદેશ ભિત્તિપરિક્ષિપ્તં ભિત્તિપર્યન્તપરિક્ષિપ્તેન ચાલોકાત્મના ધૂમવિવિક્તેનાકાશદેશેન સહ ધર્મિણં કરોતિ । તસ્માદ્ દૃશ્યમાનાદૃશય્માનાકાશદેશાવયવઃ પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષસમુદાયો વહ્નયભાવપ્રતીતિસામર્થ્યાયાતો ધર્મી, ન દુશ્યમાન એવ । અત્ર ઇતિ તુ પ્રત્યક્ષનિર્દેશો દૃશ્યમાનભાગાપેક્ષઃ ।
33 વ્યાપકનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર શિશપા, વૃક્ષાભાવાદિતિ ॥ (3)
34 સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર શીતસ્પર્શઃ, અગ્નેરિતિ ॥ (4)
ધૂમકારણાનિ અનલેગ્ધનાદીનિ તાનિ તથોક્તાનિ । અત્ર ઇત્યનેન ધર્મી ઉક્તઃ । અપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ ન સન્તીત્યનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ । ધુમાભાવાદિતિ । યસ્માદત્ર ધૂમસ્યૈભાવઃ, તસ્માદિતિ શેષઃ । યદ્યત્રાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સ્યુઃ, તર્હિ ધૂમો ઽપ્યુત્પદ્યમાનઃ સ્યાદેવ

વ્યાપકાનુપલબ્ધિરિતિ । વ્યાપ્નોતીતિ વ્યાપકમ્, તસ્યાનુપલબ્ધિરિત્યર્થઃ । યથા નાત્ર સિશપા વૃક્ષ્ત્વાદિતિ । અનેન દૃષ્ટાન્ત ઉક્તઃ । વૃક્ષસ્તુ શિશપાયા વ્યાપકઃ, તસ્ય નિવૃતૌ સાપિ નિવર્તિતા ભવતિ । અત્રેતિ । અનેન ધર્મી ઉક્તઃ । વૃક્ષાભાવાદિતિ । અનેન હેતુરુક્તઃ । શિશપા ન ઇતિ । અનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ

સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિરિતિ । સ્વભાવેન વિરુદ્ધઃ સ્વભાવવિરુદ્ધઃ, તસ્યોપલબ્ધિરિત્યર્થઃ । દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા નાત્ર શીતસ્પર્શઃ, અગ્નેરિતિ । અત્રેત્યનેન ધર્મી ઉક્તઃ । ન કેવલમિહૈવ દૃશ્યાદૃશ્યસમુદાયો ધર્મી, અપિ તુ અન્યત્રાપિ । શબ્દસ્ય ક્ષણિકત્વે સાધ્યે કશ્ચિદેવ શબ્દઃ પ્રત્યક્ષઃ, અન્યસ્તુ પરોક્ષઃ । તદ્વદિહાપિ । યથા ચાત્ર ધર્મી સાધ્યપ્રતિપત્ત્યધિકરણભૂતો દૃશ્યાદૃશ્યાવયવો દર્શિતઃ, તદ્વદુત્તરેષ્વપિ પ્રયોગેષુ સ્વયં પર્તિપત્તવ્યઃ

પ્રતિષેધ્યસ્ય વ્યાપ્યસ્ય યો વ્યાપકો ધર્મરતસ્યાનુપલબ્ધિરુદાહ્રિયતે- વ્યાપવેત્યાદિ । યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । ન શિશપેતિ । શિશપાભાવઃ સાધ્યઃ । વૃક્ષસ્ય વ્યાપકસ્ય અભાવાદિતિ હેતુઃ । ઇયમપ્યનુપલબ્ધિર્વ્યાપ્યસ્ય શિશપાત્વસ્યદૃશય્સ્યાભાવે પ્રયુજ્યતે । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તે તુ વ્યાપ્યે દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ગમિકા । તત્ર યદા પૂર્વાપરાવુપલિપ્ટૌ સમુન્નતૌ દેશૌ ભવતઃ, તયોરેકરતરુગહનોપેતઃ, અપરશ્ચૈકશિલાઘટિતો નિર્વૃક્ષકક્ષકઃ । દ્રષ્ટાપિ તત્સ્થાન્ વૃક્ષાન્ પશ્યન્નપિ શિશપાદિભેદં યો ન વિવેચયતિ, તસ્ય વૃક્ષત્વં પ્રત્યક્ષમ્, અપ્રત્યક્ષં તુ શિશપાત્વમ્ । સ હિ નિર્વૃક્ષ એકશિલાઘટિતે વૃક્ષાભાવં દૃશ્યત્વાદ્ દૃશ્યાનુઅલમ્ભાદવસ્યતિ । શિશપાત્વાભાવં તુ વ્યાપકસ્ય વૃક્ષત્વસ્યાભાવાદિતિ । તાદૃશે વિષયે ઽસ્યા અભાવસાધનાય પ્રયોગઃ

પ્રતિષેધ્યસ્ય સ્વભાવેન વિરુદ્ધરયોપલબ્ધિરદાહ્રિયતે- સ્વભાવેત્યાદિ । યથેતિ । અત્રતિ ધર્મી । ન શીતરપર્શ ઇતિ શીતસ્પર્શપ્રતિષેધઃ સાધ્યઃ ।
35 વિરુદ્ધકાયપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર શીતસ્પર્શો ધૂમાદિતિ ॥ (5)
36 વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા- ન ધ્રુવભાવો ભૂતસ્યાપિ ભાવસ્ય વિનાશો હેત્વન્તરાપક્ષણાદિતિ ॥
અગ્નેરિત્યનેન હેતુરુક્તઃ । ન શીતસ્પર્શ ઇત્યનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ । તથા હિ- અગ્નેઃ શીતસ્પર્શેન વિરોધાત્ તત્સત્ત્વે શીતસ્પર્શો નિવાર્યતે

વિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિરિતિ । વિરુદ્ધસ્ય કાર્ય વિરુદ્ધકાર્યમ્, તસ્યોપલબ્ધિરિત્યર્થઃ । યથા નાત્ર શીતસ્પર્શો ધૂમાદિતિ । અનેન સા અભિધીયતે । અત્રેતિ ધર્મી । ધૂમાદિતિ હેતુઃ । ન શીતસ્પર્શ ઇતિ સાધ્યધર્મઃ । શીતસ્પર્શવિરુદ્ધો ઽગ્નિઃ, તસ્ય કાર્ય ધૂમઃ । તસ્માદ્ યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરપિ, તત્રાગ્નિસ્તત્ર ચ કુતઃ શીતસ્પર્શઃ

વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિરિતિ । વિરુદ્ધેન વ્યાપ્તં વિરુદ્ધવ્યાપ્તમ્ । તસ્યોપલબ્ધિરિત્યર્થઃ । દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા ન ધ્રુવભાવો ભૂતસ્યાપિ ભાવસ્ય વિનાશ ઇતિ । ધ્રુવભાવીતિ નિશ્ચિતભવનધર્મા ઇતિ શેષઃ । ભૂતસ્યપિ ભાવસ્યેતિ । જાતસ્ય ભાવસ્યેતિ વહ્નેરિતિ હેતુઃ । ઇયં ચાનુપલબ્ધિસ્તત્ર પ્રયોક્તવ્યા યત્ર શીતસ્પર્શો ઽદૃશ્યઃ, દૃશ્યે દૃશ્યાનુપલબ્ધિપ્રયોગાત્ ।
તસ્માદ્ યત્રે વર્ણવિશેષાદ્ વહ્નિર્દ્દશ્યઃ, શીતસ્પર્શો દૂરસ્થત્વાત્ સન્નપ્યદૃશ્યઃ, તત્ર પ્રયોગઃ

પ્રતિષેધ્યેન યદ્ વિરુદ્ધં તત્કાર્યસ્યોપલબ્ધિર્ગમિકા । યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । ન શીતસ્પર્શ ઇતિ શીતસ્પર્શાભાવઃ સાધ્યઃ । ધૂમાદિતિ હેતુઃ । યત્ર શીતસ્પર્શઃ સન્ દૃશ્યઃ સ્યાત્, તત્ર દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ગમિકા । યત્ર વહ્નિઃ પ્રત્યક્ષઃ, તત્ર વિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ગમિકા । દ્વયોરપિ તુ પરોક્ષત્વે વિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિઃ પ્રયુજ્યતે ।
તત્ર સમસ્તપવરકસ્થં શીતં નિવર્તયિતું સમર્થસ્યાગ્નેરનુમાપકં યદા વિશિષ્ટં ધૂમકલાપં નિર્યાન્તમપવરકાત્ પશ્યતિ, તદા વિશિષ્ટાદ્ વહ્નરનુમિતાદ્ શીતસ્પર્શનિવૃત્તિમનુમિમીતે । ઇહ દૃશ્યમાનદ્વારપ્રદેશસહિતઃ સર્વો ઽપવરકાભ્યન્તરદેશો ધર્મી સાધ્યપ્રતિપત્ત્યનુસરણાત્પૂર્વવદ્ દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ

પ્રતિષેધસ્ય યદ્ વિરુદ્ધં તેન વ્યાપ્તસ્ય ધર્માન્તરસ્ય ઉપલબ્ધિરુદાહર્તવ્યા । યથેતિ । ધ્રુવમ્= અવશ્યમ્ ભવતીતિ ધ્રુવભાવો । નેતિ ધ્રુવભાવિત્વનિષેધઃ સાધ્યઃ । વિનાશો ધર્મી । ભૂતસ્યાપિ ભવસ્યેતિ ધર્મિવિશેષણમ્ । ભૂતસ્ય જાતસ્યાપિ વિનશ્વરઃ સ્વભાવો નાવશ્યમ્ભાવી, કિમુત અજાતસ્ય ઇતિ અપિશબ્દાર્ધઃ । જનકાદ્ હેતોરન્યો હેતુઃ હેત્વન્તરમ્ મુદ્ગરાદિ । તદપેક્ષતે
37 કાર્યવિરુધોઅલબ્ધિર્યથા- નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સન્તિ, વહ્નેરિતિ ॥
શેષ । ભૂતસ્યાપિ ભાવ્સ્ય વિનાશઃ ઇત્યનેન ધર્મી ઉક્તઃ । ન ધ્રુવભાવી ઇત્યનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ । તેન જાતસ્યૈવ ભાવસ્ય વિનાશો ન નિત્ય ઇત્યમર્થઃ પર્યવસિતઃ ।
કથમેતદિતિ ચેદ્? આહ- હેત્વન્તરાપેક્ષણાદિતિ ।
એવં હિ હેત્વન્તરાપેક્ષા અઙ્ગીક્રિયતે । યેષાં હેત્વન્તરાપેક્ષા, તે નાવશ્યમ્ભાવિનઃ, યથા કાર્ષાસે રક્તતા । ઇહાપિ ધ્રુવભાવિત્વમધ્રુવભાવિત્વેન વિરુદ્ધમ્ । તેન હેત્વન્તરાપેક્ષણં વ્યાપ્તમ્ । તસ્માદ્ યત્ર હેત્વનન્તરાપેક્ષા તત્રાધ્રૂવભાવિત્વમ્ । યત્રાધ્રુવભાવિત્વં તત્ર ધ્રુવભાવિત્વં કુતઃ

કાર્યવિરુદ્ધોપલબ્ધિરિતિ । કાર્યેણ વિરુદ્ધં કાર્યવિરુદ્ધમ્, તસ્યોપલબ્ધિરિતિ શેષઃ । વિનશ્વરઃ । અપેક્ષણાદિતિ હેતુઃ । હેત્વન્તરાપેક્ષણં નામ અધ્રુવભાવિત્વેન વ્યાપ્તમ્ । યથા- વાસસિ રાગસ્ય રઞ્જનાદિહેત્વન્તરાપેક્ષણમદ્રુવભાવિત્વેન વ્યાપ્તમ્ । ધ્રુવભાવિત્વવિરુદ્ધં ચાધ્રુવભાવિત્વમ્ । વિનાશશ્ચ વિનશ્ચરસ્વભાવાત્મા હેત્વન્તરાપેક્ષ ઇષ્ટઃ । તતો વિરુદ્ધવ્યાપ્તહેત્વન્તરાપેક્ષણદર્શનાત્ ધ્રુવભાવિત્વનિષેધઃ ।
ઇહ ધ્રુવભાવિત્વં નિત્યત્વમ્, અધ્રુવભાવિત્વં ચાનિત્યત્વમ્ । નિત્યત્વાનિત્યત્વયોશ્ચ પરસ્પરપરિહારેણાવસ્થાનાદેકત્ર વિરોધઃ । તથા ચ સતિ પરસ્પરપરિહારવતોર્દ્વયોર્યદૈકં દૃશ્યતે તત્ર દ્વિતીયસ્ય તાદાત્મ્યનિષેધઃ કાર્યઃ । તાદાત્મ્યનિષેધશ્ચ દૃશ્યતાભ્યુપગતસ્ય સમ્ભવતિ । યત એવં તાદાત્મ્યનિષેધઃ ક્રિયતે- યદયયં દૃશ્યમાનો નિત્યો ભવેત્, નિત્યરૂપો દૃશ્યેતઃ, ન ચ નિત્યરૂપો દૃશ્યતે, તસ્માન્ન નિત્યઃ । એવં ચ પ્રતિષેધસ્ય નિત્યત્વસ્ય દૃશ્યમાનાત્મકત્વમભ્યુપગમ્ય પ્રતિષેદહ્ઃ કૃતો ભવતિ । વસ્તુનો ઽપ્યદૃશ્યસ્ય પિશાચાદેર્યદિ દૃશ્યઘટાત્મકત્વનિષેધઃ ક્રિયતે, દૃશ્યાત્મકત્વમભ્યુપગમ્ય કર્તવ્યઃ । યદયયં ઘટો દૃશ્યમાનઃ પિશાચાત્મા ભવેત્ પિશાચો દૃષ્ટો ભવેત્, ન ચ દૃષ્ટઃ, તસ્માન્ન પિશાચ ઇતિ । દૃશ્યાત્મત્વાભ્યુપગમપૂર્વકો દૃશ્યમાને ઘટાદૌ વસ્તુનિ વસ્તુનો ઽવસ્તુનો વા દૃશ્યસ્યાદૃશ્યસ્ય ચ તાદાત્મ્યપ્રતિષેધઃ । તથા ચ સતિ યથા ઘટસ્ય દૃશ્યત્વમભ્યુપગમ્ય પ્રતિષેધો દૃશ્યાનુપલમ્ભાદેવ, તદ્વત્ સરવ્સ્ય પરસ્પરપરિહારવતો ઽન્યત્ર દૃશ્યમાને નિષેધો દૃશ્યાનુપલમ્ભદેવ । તથા ચાસ્યૈવઞ્જાતીયકસ્ય પ્રયોગસ્ય સ્વભાવાનુપલબ્ધાવન્તર્ભાવઃ

પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કાર્ય તસ્ય યદ્વિરુદ્ધં તસ્યોપલબ્ધેરુદાહરણમ્- યથેતિ ।
38 વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર તુષારસ્પર્શો વહ્નરિતિ ॥
39 કારણાનુપલબ્ધિર્યથા- નાત્ર ધૂમો ઽગ્ન્યભાવાદિતિ ॥
દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સત્યગ્નેરિતિ । ઇહેતિ ધર્મી । અગ્નેરિતિ હેતુરુક્તઃ । નાપ્રતિવદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સન્તીતિ । સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ ।
અત્ર શીતકારણાનાં કાર્ય શીતમ્ । શીતં ચાગ્નિના વિરુદ્ધમ્ । યત્રાગ્નિસ્તત્ર કુતઃ શીતપ્રવેશઃ । યત્ર શીતસ્પર્શસ્તત્રાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ ચ કથમપિ ન । યદિ સ્યુસ્તાદૃશાનિ, તર્હિ અવશ્યં શીતસ્પર્શો ઽપિ સ્યાત્

વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિરિતિ । વ્યાપકેન વિરુદ્ધં વ્યાપકવિરુદ્ધમ્, તસ્યોપલબ્ધિરિત્યર્થઃ । દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા નાત્ર તુષારસ્પર્શો ઽગ્નેરિતિ । અત્રેતિ । અનેન ધર્મી ઉક્તઃ । અગ્નેરિતિ । અનેન હેતુરુક્તઃ । ન તુષારસ્પર્શ ઇતિ । અનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ । તુષારસ્પર્શઃ= હિમસ્પર્શઃ । તસ્ય વ્યાપકઃ શીતસ્પર્શ, તદ્વિરુદ્ધો ઽગ્નિઃ । તસ્માદ્ યત્રાગ્નિસ્તત્ર શીતસ્પર્શઃ કુતઃ । યત્રા ચ શીતસ્પર્શસ્તત્ર તુષારસ્પર્શો ઽપિ કથમપિ ન

કારણાનુપલબ્ધિરિતિ । કારણસ્યાનુપલબ્ધિઃ કારણાનુપલબ્ધિરિતિ વિગ્રહઃ । ઇહેતિ ધર્મી । અપ્રતિબદ્ધં સામર્થ્યંયેષાં શીતકારણાનાં શીતજનનં પ્રતિ, તાનિ ન સન્તિ- ઇતિ સાધ્યમ્ । વહ્નરિતિ હેતુઃ ।
યત્ર શીતકારણાનિ અદૃશ્યાનિ, શીતસ્પર્શો ઽપ્યદૃશ્યઃ, તત્રાયં હેતુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ । દૃશ્યત્વે તુ શીતસ્પર્શસ્ય તત્કારણાનાં વા કાર્યાનુપલબ્ધિઃ, દૃશ્યાનુપલબ્ધર્વા ગમિકા । તસ્માદેષાપ્યભાવસાધની । તતો યસ્મિન્નુદ્દેશે સદપિ શીતકારણમદૃશ્યં શીતસ્પર્શશ્ચ દૂરસ્થત્વાત્, પ્રતિપત્તુ ર્વહ્નિર્ભાસ્વરવર્ણત્વાદ્ દૂરાદપિ દૃશ્ય તત્રાયં પ્રયોગ ઇતિ

પ્રતિષેધ્યસ્ય યદ્ વ્યાપકં તેન યદ્ વિરુદ્ધં તસ્યોપલબ્ધિરુદાહતવ્યા યથેતિ । અત્રેતિ ધર્મી । તુષારસ્પર્શો નેતિ સાધ્યમ્ । વહ્નરિતિ હેતુઃ ।
યત્ર વ્યાપ્યસ્તષારસ્પર્શો વ્યાપકશ્ચ શીતસ્પર્શો ન દૃશ્યઃ, તત્રાયં હેતુઃ । તયોદૃશ્યત્વે સ્વભાવસ્ય વ્યાપકસ્ય ચાનુપલબ્ધિર્યતઃ પ્રયોક્તવ્યા । તથા ચ સત્યભાવસાધનીયમ્ । દૂરવર્તિનશ્ચ પ્રતિપત્તુસ્તુષારસ્પર્શઃ શીતસ્પર્શવિશેષઃ । શીતમાત્રં ચ પરોક્ષમ્ । વહ્નિસ્તુ રૂપવિશેષાદ્ દૂરસ્થો ઽપિ પ્રત્યક્ષઃ । તતો વહ્નઃ શીતમાત્રાભાવઃ । તતઃ શીતવિશેષતુષારસ્પર્શાભાવનિશ્ચયઃ । શીતવિશેષસ્ય શીતસામાન્યેન વ્યાપ્તત્વાદિતિ વિશિષ્ટવિષયે ઽસ્યાઃ પ્રયોગઃ

પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કારણં તસ્યાનુપલબ્ધેરુદાહરણમ્- યથેતિ । અત્રેતિ
40 કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા- નાસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષઃ, સન્નિહિતદહનવિશેષાત્વાદિતિ ॥
દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા નાત્ર ધૂમો ઽગ્ન્યભાવાદિતિ । અત્રેતિ, અનેન ધર્મી ઉક્તઃ । અગ્ન્યભાવાદિત્યનેન ચ નિર્દુષ્ટો હેતુઃ કીર્તિતઃ । ન ધૂમ ઇતિ । અનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ । ઇહ ચાગ્નેઃ કાર્ય ધૂમ ઇતિ । યત્રાગ્ન્યભાવસ્તત્ર ધૂમો ઽપિ કથમપિ ન

કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિરિતિ । કારણેન વિરુદ્ધં કારણવિરુદ્ધમ્, તસ્યોપલબ્ધિરિત્યર્થઃ । દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા નાસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષા ઇતિ । અસ્યતિ । અનેન ધર્મી ઉક્તઃ । ન રોમહર્ષાદિવિશેષ ઇત્ । અનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ । રોમહર્ષાસ્તુ રોમ્ણામુદ્ભદેઃ । સ આદિર્યેષાં તે રોમહર્ષાદયાઃ । આદિશબ્દેન દન્તસઙ્ઘર્ષણ- શરીરકમ્પાદીનાં પરિગ્રહઃ । તે ચ રોમહર્ષાદય એવ વિશેષા ઇતિ રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ । ભય- પ્રીત્યાદિભિરપિ રોમહર્ષાદિર્જાયતે । તસ્ય વ્યવચ્ચેદાર્થ વિશેષ ઇત્યુક્તમ્ । ઇહ ચ શીતવાયુપીડિતસ્ય યે રોમહર્ષાસ્તે એવ બોધ્યાઃ ।
સન્નિહિતદહનવિશેષત્વાદિતિ । અત્ર દહનવિશેષસ્ત્વગ્નિવિશેષઃ । સન્નિહિત ઇતિ । સમીપવર્તી । સન્નિહિતો દહનવિશેષો યસ્ય સ સન્નિહિતદહનવિશેષઃ, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્, તસ્માત્ સન્નિહિતદહનવિશેષત્વાત્ । યાદૃશો ઽગ્નિવિશેષઃ શીતધર્મી । ન ધૂમ ઇતિ સાધ્યમ્ । વહ્નયભાવાદિતિ હેતુઃ । યત્ર કાર્ય સદપિ અદૃશ્યં ભવતિ, તત્રાયં પ્રયોગઃ । દૃશ્યે તુ કાર્યે દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ગમિકા । તતો ઽયમપ્યભાવસાધનઃ । નિષ્કમ્પાયતસલિલપૂરિતે હ્નદે હેમન્તોચિતબાષ્પોદ્ગમે વિરલે સન્ધ્યાતમસિ સતિ સન્નપિ અત્ત્ર ધૂમો ન દૃશ્યત ઇતિ કારણાનુપલબ્ધ્યા પ્રતિષેધ્યતે । વહ્નિસ્તુ યદિ તસ્યામ્ભસઃ ઉપરિ ષ્લવમાનો ભવેત્ પ્રજ્વલિતઃ, રૂપવિશેષાદેવોપલબ્ધો ભવેત્ । અજ્વલિતસ્તુ ઇન્ધનમધ્યનિવિષ્ટો ભવેત્ । તત્રાપિ દહનાધિકરણનિબન્ધનં પ્રત્યક્ષમિતિ સ્વરૂપેણ, આધારરૂપેણ વા દૃશ્ય એવ વહ્નિરિતિ તત્રાસ્ય પ્રયોગ ઇતિ

પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કારણં તસ્ય યદ્ વિરુદ્ધં તસ્યોપલબ્ધેરુદાહરણમ્- યથેતિ । અસ્યેતિ ધર્મી । રોમ્ણાં હર્ષ ઉદ્ભદઃ, સ આદિર્યેષાં દન્તવીણાદીનાં શીતકૃતાનામ્ તે વિશિષ્યન્તે તદન્યેભ્યો ભયશ્રદ્ધાદિકૃતેભ્ય ઇતિ રોમહર્ષાદિવિશષાઃ । તે ન સન્તીતિ સાધ્યમ્ । દહન એવ વિશિષ્યતે તદન્યસ્માદ્ દહનાચ્ચીતનિવર્તનસામર્થ્યનેતિ દહનવિશષઃ । કશ્ચિદ્ દહનહ્ સન્નપિ ન શીતનિવર્તનક્ષમઃ, યથા પ્રદીપઃ । તાદૃશનિવૃતયે વિશેષગ્રહણમ્ । સન્નિહિતો દહનવિશેષો યસ્ય સ તથોક્તઃ તસ્ય ભાવસ્તસ્માદિતિ હેતુઃ । યત્ર શીતસ્પર્શઃ સન્નપ્યદૃશ્યઃ, રોમ-
41 કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા- ન રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવા યં પ્રદેશઃ ધૂમાદિતિ ॥
નિરાકરણસમર્થસ્તાદૃશસ્ય સિદ્ધયર્થ વિશેષ ઇત્યુક્તમ્ । તથાહિ- અત્ર રોમહર્ષાદિ વિશેષસ્ય હેતુઃ શીતસ્પર્શઃ, તદ્વિરુદ્ધો ઽનિઃ । અગ્નિતાપઃ શીતનિવારકઃ । શીતવિવૃતૌ રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ કથમપિ ન સ્યુઃ

કારણવિઉર્દ્ધકાર્યોપલબ્ધિરિતિ । કારણેન વિરુદ્ધં કારણવિરુદ્ધમ્, તસ્ય કાર્ય કારણવિરુદ્ધકાર્યમ્, તસ્યોપલબ્ધિઃ । કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિઃ । દૃષ્ટાન્તમાહ- યથા ન રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવાનયં પ્રદેશો ધૂમાદિતિ । અયં પ્રદેશ ઇત્યનેન ધર્મી ઉક્તઃ । ધૂમાદિત્યનેન હેતુરુક્તઃ । ન રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવાનિત્યનેન સાધ્યધર્મ ઉક્તઃ ।
રોમહર્ષાદિવિશેષેણ યુક્તો રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તઃ । રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તશ્ચાસૌ પુરુષશ્ચેતિ રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષાઃ, સ વિદયતે યસ્મિન્ પ્રદેશે સ રોમ હર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવાન્ ।
ઇહ રોમહર્ષાદિવિશેષસ્ય કારણં શીતસ્પર્શઃ । તદ્વિરુદ્ધો ઽગ્નિઃ । અગ્નિકાર્ય ધૂમઃ ।
હર્ષાદિવિશેષાશ્ચાદૃશ્યાઃવ્ તત્રાયં પ્રયોગઃ । રોમહર્ષાદિવિશેષસ્ય દૃશ્યત્વે દૃશ્યાનુપલ્બ્ધિઃ પ્રયોક્તવ્યા । શીતસ્પર્શસ્ય દૃશ્યત્વે કારણાનુપલબ્ધિઃ । તસ્માદ્ભવસાધનો ઽયમ્ । રૂપવિશેષાદ્ધિદૂરાદ્ દહનં પશ્યતિ । શીતસ્પર્શસ્ત્વદૃશ્યો રોમર્ષાદિવિશેષાશ્ચ । તેષાં કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાભાવં પ્રતિપદ્યત ઇતિ તત્રાસ્ય પ્રયોગ ઇતિ ॥ ।40 ॥
પ્રતિષેધ્યસ્ય યત્ કારણં તસ્ય યદ્ વિરુદ્ધં તસ્ય યત્ કાર્યં તસ્યોપલબ્ધિરુદાહર્તવ્યા- યથેતિ । અયં પ્રદેશ ઇતિ ધર્મી । યોગો યુક્તમ્ । રોમહર્ષાદિવિશેષાઇયુક્તં રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તમ્, તસ્ય સમ્બન્ધી પુરુષો રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષઃ, તદ્વાન્ ન ભવતીતિ સાધ્યમ્ । ધૂમાદિતિ હેતુઃ ।
રોમહર્ષાદિવિશેષસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ । કારણસ્ય શીતસ્પર્શસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે કારણાનુપલબ્ધિઃ । વહન્સ્તુ પ્રત્યક્ષત્વે કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ । ત્રયાણામપ્યદૃસ્યત્વે ઽયં પ્રયોગઃ । તસ્માદભાવસાધનો ઽયમ્ । તત્ર દૂરસ્થસ્ય પ્રતિપત્તુર્દહનશીતસ્પર્શરોમહર્ષાદિવિશેષા અપ્રત્યક્ષાઃ સન્તો ઽપિ, ધૂમસ્તુ પ્રત્યક્ષો યત્ર, તત્રૈતત્ પ્રમાણમ્ । ધૂમસ્તુ યદુશસ્તદ્દેશે સ્થિતં શીતં નિવર્તયિતું સમર્થસ્ય વહ્નરનુમાપકઃ સ ઇહ ગ્રાહ્યઃ ।
ધૂમમાત્રેણ તુ વહ્નિમાત્રે ઽનુમિતે ઽપિ ન શીતસ્પર્શનિવૃતિઃ, નાપિ રોમ
42 ઇમે સર્વે કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદયો દશાનુપલબ્ધિપ્રયોગાઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધો સંગ્રહનુપયાન્તીતિ ॥
43 પારમ્પયેણાર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધાભ્યાં પ્રયોગભેદે ઽપિ ॥
તસ્માદ્ યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિઃ । યત્રાગ્નિસ્તત્ર ન શીતસ્પર્શઃ । યત્ર ન શીતસ્પર્શસ્તત્ર શીતકાર્યાણિ રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ કથં સ્યુઃ

પૂર્વમુપલબ્ધિક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરેકઃ પ્રતિષેધહેતુરુક્તઃ, અથ કથં કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિભિઃ સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદિભિશ્ચ પ્રતિષેધ ઇતિ ચેત્? તત્રાહ-
ઇમે ઇતિ । અવ્યવહિતોક્તાઃ । સર્વે ઇતિ નિખિલા દશસઙ્ખયાપરિચ્ચિન્નાઃ । અનુપલબ્ધિપ્રયોગાશ્ચ સ્વભાવાનુપલબ્ધાવન્તભવન્તિ

સ્વભાવાનુપલબ્ધિપ્રયોગશ્ચાન્યઃ, કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિરપ્યન્યઃ । તથા હિ- કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિષુ અર્થાન્તરપ્રતિષધઃ, સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યદિષુ ચાર્થાન્તરવિધિઃ । કથં તર્હિ તસ્યામન્તર્ભવ ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- અર્થાન્તરેત્યાદિ ।
હર્ષાદિવિશેષનિવૃત્તિરવસાતું શક્યેતિ ન ધૂમમાત્રં હેતુરિતિ દ્રષ્ટવ્યમિતિ

યદિ એકઃ પ્રતિષેધહેતુરુક્તઃ, કથમેકદશાભાવહેતવઃ? ઇત્યાહ- ઇમે સર્વે ઇત્યાદિ । ઇમે અનુપલ્બ્ધિપ્રયોગાઃ । ઇદમનનરપ્રક્રાન્તા નિર્દિષ્ટાઃ । તત્ર કિયતામપિ ગ્રહણે પ્રસક્તઃ? આહ- કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદય ઇતિ । કાર્યાનુપલબ્ધ્યદીનામૈ ત્રયાણાં ચતુર્ણા વા ગરહણે પ્રસક્તઃ? આહ- દશેતિ । તત્ર દશાનામપ્યુદાહરણમાત્રાણાં ગ્રહણપ્રસઙ્ગ સત્યાહ- સર્વ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- અપ્રયુક્તા અપિ પ્રયુક્તોદાહરણસદશાશ્ચ । સર્વ એવેતિ । દશગ્રહણમન્તરેન સર્વગ્રહણે ક્રિયમાણે પ્રયુક્તોદાહરણકાત્સ્ન્ર્ય રમ્યેત । દશગ્રહણાત્ તુ ઉદાહરણકાત્સ્ન્ર્યે ઽવગતે સર્વગ્રહનામતિરિચ્યમાનમુદાહૃતસદૃશકાત્સ્ન્ર્યાવગતયે જાયતે ।
તે સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સંગ્રહં તાદાત્મ્યેન ગચ્ચન્તિ । સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્વભાવા ઇત્યર્થઃ

નનુ ચ સ્વભાવાનુપલબ્ધિપ્રયોગાદ્ ભિદ્યન્તે કાર્યાનુપલ્બ્ધ્યાદયઃ, તત્ કથમન્તર્ભવન્તિ? ઇત્યાહ- પારમ્પર્યેણેતિ । પ્રયોગભેદે ઽપીતિ । પ્રયોગસ્ય શબ્દવ્યાપારસ્ય ભેદે ઽપ્યન્તર્ભવન્તિ । કથં પ્રયોગભેદઃ? ઇત્યાહ- અર્થાન્તરવિધીતિ । પ્રતિષેધ્યાદર્થાદર્થાન્તરસ્ય વિધિરુપલબ્ધિઃ સ્વભાવવિરુદ્ધાદયુપલબ્ધિપ્રયોગેષુ । પ્રતિષેધઃ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિષુ પ્રયોગેષુ । અર્થાન્તરવિધિના, અર્થાન્તરપ્રતિષેધેન
44 પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાત્ સ્વયમપ્યેવં વ્યવચ્ચેદપ્રતીતિર્ભવતીતિ સ્વાર્થે ઽપ્યનુમાને ઽસ્યા પ્રયોગનિર્દેશઃ ॥
યહ્યપર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધાભ્યા પ્રયોગભેદ એવ, તથાપિ પરમ્પરયા તસ્યા મન્તર્ભાવો ઽભિપ્રેતઃ, ન તુ વસ્તુતઃ । તથાહિ ક્વચિત્ કાર્યાનુપલ્બ્ધી ધૂમાભાવેન ધૂમહેતોરપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યસ્ય અભાવે સિદ્ધે અભાવપ્રતીતિર્ભવતિ । યત્ર યત્ર ધૂમાભાવસ્તત્ર તત્રોપલબ્ધિલક્ષણાપ્રાપ્તસ્યૈવ તદ્ધેતોરનુપલબ્ધિરિતિ સ્વભાવાનુપલબ્ધાવન્તર્ભવતિ ।
પ્રતિપત્તુ ણાં ચિન્તાભેદાદ્ ભેદઃ- કસ્યચિત્ કાર્યાભાવદ્વારેણ હેત્વભાવપ્રતીતિઃ, કસ્યચિત્તુ સ્વભાવદ્વારેણ । તથૈવ વ્યાપકાનુપલબ્ધેઃ કારણાનુપલબ્ધેશ્ચ પરમ્પરયા અન્તર્ભાવો ઽવગન્તવ્યઃ । સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધી ચાગ્નિના શોતાભાવપ્રતીતિઃ । યત્રાગ્નિસ્તત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય શીતસ્પર્શસ્યૈવાનુપલબ્ધિરિતિ સ્વભાવાનુપલબ્ધાવન્તર્ભાવઃ ।
વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધાવપિ હેત્વન્તરાપેક્ષયા સર્વવર્ણેષુ પ્રકાશસ્વભાવો ઽપિ સ્વભાવાનુપલબ્ધિવદેવ । તથા કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધાવપિ ધૂમેનાગ્નિસિદ્ધિઃ । શીતનિવૃતૌ ચ તત્ર તદ્વિપરીતસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષસ્યાભાવસિદ્ધિઃ । સા ચ તત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતા{દ્સિ}હપુરુષસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ સ્વભાવાનુપલબ્ધાવેવાન્તર્ભવતિ ।

યે ચ કાર્યકારણદ્વયવ્યાપ્ત્યભેદૈર્ભેદાભવેનોપચારાત્ સ્વભાવાનુપલબ્ધો અન્તર્ભવન્તિ ઇત્યાહુઃ, તેષાં તદુપચારેણન્તર્ભાવઃ, પરમાર્થતસ્તુ ન પ્રતિજ્ઞૈકદેશસ્યાપિ હેતુત્વે સતિ પરમ્પરાર્થો ઽપિ ન રમ્યઃ ।
સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદિષુ ચ વિજાતીયપ્રમાણેન નિવૃત્યાભિધાનમિતિ કિં કેન સમાનં સ્યાત્ । સ્વાર્થાનુમાને પ્રયોગે ન સમ્ભવતિ । તત્રાનુપલબ્ધિપ્રયોગપ્રકારવિશેષા એકાદશ ઇતિ કુત ઇતિ ચેત્? તસ્માદાહ- પ્રયોગદર્શનેત્યાદિ ।
ચ પ્રયોગાઃ ભિદ્યન્તે । યદિ પ્રયોગાન્તરેષ્વર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધૌ, કથં તર્હિ અન્તર્ભવન્તિ? ઇત્યાહ- પારમ્પર્યેણેતિ । પ્રણાલિકયેત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ન સાક્ષાદેતે પ્રયોગા દૃશ્યાનુપલબ્ધિમભિદધતિ, દૃશ્યાનુપલભ્દ્યભિચારિણસ્ત્વર્થાન્તરસ્ય વિધિ નિષેધં વાભિદધતિ । તતઃ પ્રણાલિકયામીષાં સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સંગ્રહઃ, ન સાક્ષાદિતિ

યદિ પ્રયોગભેદાદેષ ભેદઃ, પરાથાનુમાને વક્તવ્ય એષઃ, શબ્દભેદો હિ પ્રયોગભેદઃ, શબ્દશ્ચ પરાર્થાનુમાનમ્? ઇત્યાશઙ્કયાહ- પ્રયોગદર્શનેત્યાદિ । પ્રયોગાણાં શાસ્ત્રપરિપઠિટાનાં દર્શનમ્= ઉપલમ્ભઃ, તસ્ય અભ્યાસઃ= પુનઃ પુનરાવર્તનમ્, તસ્માન્નિમિત્તાત્ ।
સ્વયમપીતિ । પ્રતિપત્તુરાત્મનો ઽપિ । એવમ્ ઇત્યનન્તરોક્તેન કમેણ । વ્યવચ્ચેદસ્ય પ્રતીતિર્ભવતીતિ ઇતિશબ્દસ્તસ્માદર્થે ।
45 સર્વત્ર ચાસ્યામભવવ્યવહ્રસાધન્યામનુપલબ્ધૌ યેષાં સ્વભાવવિરુદ્ધાદીનામુપલબ્ધ્યા કારણાદીનામનુપલબ્ધ્યા ચ પ્રતિષેધ ઉક્તઃ, તેષામુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનામેવો પલબ્ધિરનુપલબ્ધિશ્ચ વેદિતવ્યા ॥
પ્રયોગાણાં દર્શનમ્= પ્રતીતિઃ । તસ્યાઃ પૌનઃપુન્યેનાવર્તનમ્= અભ્યાસઃ । તસ્માત્ પ્રયોગેષ્વભ્યાસાતિશયાત્ સ્વયમપિ યદા કસ્યચિત્ વ્યવચ્ચેદપ્રતીતિર્ભવતિ, તદા પ્રયોગરૂપેણૈવ પ્રતીતિર્ભવતિ । અત એવ સ્વાર્થાનુમાને ઽપિ અનુપલબ્ધિપ્રયોગસ્ય વિશેષનિર્દેશઃ । વ્યવચ્ચેદપ્રતીતિઃ પ્રતિષેધપ્રત્યાયનમિતિ શેષઃ । યદ્વા- વ્યવચ્ચેદપ્રતીતિઃ વિશેષપ્રતિપત્તિરિતિ શેષઃ

સ્વભાવાનુપલબ્ધેર્વિશેષ ઉક્તઃ । કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદૌ તદ્ભાવાત્ કથમવ્યભિચારિત્વમિતિ ચેત્? તત્રાહ- અભાવેતિ । અભાવવ્યવહારસાધન્યો બહુપ્રકારા યા અનુપલબ્ધયો ઽભિહિતાઃ, તાઃ સર્વાસ્તદ્વિશેતા એવ દ્રષ્ટવ્યાઃ । યદિ કારણાદેરુપલબ્ધિ-
તદયમર્થઃ- યસ્માત્ સ્વયમપ્યેવમનેનોપાયેન પ્રતિપદ્યતે, પ્રયોગાભ્યાસાત્ઃ તસ્માત્ સ્વપ્રતિપત્તાવપ્યુપયુજ્યમાનસ્યાસ્ય પ્રયોગભેદસ્ય સ્વાર્થાનુમાને નિર્દેશઃ । યત્ પુનઃ પરપ્રતિપત્તાવેવોયુજ્યતે, તત્ પરાર્થાનુમાન એવ વક્તવ્યમિતિ

નનુ ચ કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિષુ કારણાદીનામદૃશ્યાનામેવ નિષેધઃ, દૃશ્યનિષેધે સ્વભાવાનુપલબ્ધિપ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્ તથા ચ સતિ ન તેષાં દૃશ્યાનુપલબ્ધેનિષેધઃ, તત્ કથમેષાં પ્રયોગાણાં દૃશ્યાનુપલબ્ધાવન્તર્ભાવઃ? ઇત્યાહ સર્વત્ર ચેત્યાદિ । અભવશ્ચ તદ્વયવહારશ્ચ અભાવવ્યવહારૌ । સ્વભાવાનુપલબ્ધાવભાવવ્યવહારઃ સાધ્યઃ । શિષ્ટેષ્વભાવઃ । તયોઃ સાધન્યામનુપલબ્ધૌ । સર્વત્ર ચેતિ । ચ શબ્દો હિશબ્દસ્યાર્થે । યસ્માત્ સર્વત્રાનુપલબ્ધૌ યેષાં પ્રતિષેધ ઉક્તસ્તેષામુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનાં દૃશ્યાનામેવ પ્રતિષેધઃ । તસ્માદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધાવન્તર્ભવઃ ।
કુત એતદ્ દૃશ્યાનામેવ? ઇત્યાહ- સ્વભાવેત્યાદિ । અત્રાપિ ચકારો હેત્વર્થઃ । યસ્માત્ સ્વભાવવિરુદ્ધ આદિર્યષાં તેસામુપલબ્ધ્યા, કારણમાદિર્યેષાં તેષામનુપલબ્ધ્યા પ્રતિષેધ ઉક્તઃ, તસ્માદ્ દૃશ્યાનામેવ પ્રતિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
યદિ નામ સ્વભાવવિરુદ્ધાદ્યુપલબ્ધ્યા કારણાદ્યનુપલબ્ધ્યા ચ પ્રતિષેધ ઉક્તઃ, તથાપિ કથં દૃશ્યાનામેવ પ્રતિષેધઃ? ઇત્યાહ- ઉપલબ્ધિરિત્યાદિ । અત્રાપિ ચકારો હેત્વર્થઃ । યસ્માદ્ યે વિરોધિનઃ વ્યાપ્ય- વ્યાપકભૂતાઃ કાર્યકારણભૂતાશ્ચ જ્ઞાતાઃ, તેષામવશ્યમેવોપલબ્ધિઃ, ઉપલબ્ધિપૂર્વા ચાનુપલબ્ધિ-
46 અન્યેષાં વિરોધ કાર્ય કારણભાવાભાવાસિદ્ધેઃ ॥
લક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ સ્યાત્, તદા કાર્યાદેઃ પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ સમ્ભવતિ, નાન્યત્ર

સ્વભાવવિરુદ્ધાદિરપિ યદિ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત એવ સ્યાત્, તદા વિપરીતપ્રતિષેધે સમર્થઃ, નાન્યથા । કથમિતિ ચેત્? તત્રાહ- અન્યેષામિતિ ।
વિરોધશ્ચ કાર્યકારણભાવશ્ચ અભાવશ્ચ વિરોધકાર્યકારણભાવાભાવાઃ, તેષામમસિદ્ધિરિત્યુક્તમ્ । તદેવં યે નોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાસ્તેષાં વિરોધીઽસિદ્ધઃ, વિરોધાભાવો ઽપ્યસિદ્ધઃ, કાર્યકારણભાવો ઽસિદ્ધઃ, કાર્યકારણભાવાભાવો ઽપ્યસિદ્ધઃ- ઇત્યેતત્ પ્રદર્શિતં ભવતિ ।
વેદિતવ્યા= જ્ઞાતવ્યા । ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી ચ દ્વેયેષાં સ્તઃ, તે દૃશ્યા એવ । તસ્માત્ સ્વભાપ્રવિરુદ્ધાદ્યુ પલબ્ધ્યા કારણાદ્યનુપલબ્ધ્યા ચોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિમતાં વિરુદ્ધાદીનાં પ્રતિષેધઃ ક્રિયમાણો દૃશ્યાનામેવ કૃતો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
બહુષુ ચોદ્યેષુ પ્રક્રાન્તેષુ પરિહારસમુચ્ચયાર્થશ્ચકારો હેત્વર્થો ભવતિ । યસ્માદિદં ચેદં ચ સમાધાનમસ્તિ, તસ્માદ્ તત્તચ્ચોદ્યમયુક્તમિતિ ચકારાર્થઃ

કસ્માત્ પુનઃ પ્રતિષેધ્યાનાં વિરુદ્ધાદીનામુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી વેદિતવ્યે? ઇત્યાહ- અન્યેષામિતિ । ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિમદ્ભયો ઽન્યે ઽનુપલબ્ધા એવ યે તેષાં વિરોધશ્ચ કાર્યકારણભાવશ્ચ કેનચિત્ સહ અભાવશ્ચ વ્યાપ્યસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવે ન સિધ્યતિ, યસ્માત્ તતો વિરોધકાર્યકારણભાવાભાવાસિદ્ધે કારણાદ્ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિમન્ત એવ વિરુદ્ધાદયો નિષેધ્યાઃ । ઉભયવત્નશ્ચ દૃશ્યા એવ । તસ્માદ્ દૃશ્યાનામેવ પ્રતિષેધઃ ।
તદયમર્થઃ- વિરોધશ્ચ કાર્યકારણભાવશ્ચ વ્યાપકાભાવે વ્યાપ્યાભાવશ્ચ દૃશ્યાનુપલબ્ધેરેવેતિ । એકસન્નિધાવપરાભાવપ્રતીતો જ્ઞાતો વિરોધઃ । કારણાભિમતાભાવે ચ કાર્યાભિમતાભાવપ્રત્યયે ઽવસિતઃ કાર્યકારણભાવઃ । વ્યાપકાભિમતાભાવે ચ વ્યાપ્યાભિમતાભાવે નિશ્ચિતે નિશ્ચિતો વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ । તત્ર વ્યાપ્યવ્યાપકભાવપ્રતીતેનિમિત્તમભાવઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । ઇહ ગૃહીતે વૃક્ષાભાવે હિ શિશપાત્વાભાવપ્રતીતૌ પ્રતીતો વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ । અભાવપ્રતિપત્તિશ્ચ સર્વત્ર દૃશ્યાનુપલબ્ધેરેવ । તસ્માદ્વિરોધમ્, કાર્યકારણભાવમ્, વ્યાપ્યવ્યાપકભાવં ચ સ્મરતા વિરોધ કાર્યકાઅર્ણભાવ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવવિષયાભાવપ્રતિપત્તિનિબન્ધનં દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ સ્મર્તવ્યા । દૃશ્યાનુપલબ્ધ્યસ્મરણે વિરોધાદીના
47 વિપ્રકૃષ્ટવિષયા પુનરનુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિલક્ષણા સંશયહેતુઃ ॥
તથાહિ- ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય નિયતાનુષઙ્ગીણો યે દૃષ્ટાસ્તત્સન્નિધાને કસ્યચિત્ તિરોભાવે તેન સહ વિરોધસ્ય પ્રત્યાયનં શક્યમ્ । યચ્ચ સન્નિહિતં તદપિ તથૈવ વિરુદ્ધમ્ । તદુપલબ્ધૌ તુ વિરોધાભવ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
એવમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય યસ્ય સત્ત્વે ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમદૃષ્ટપૂર્વ યદુપલભ્યતે, તદભાવે નોપલભ્યતે । તત્તસ્માદુત્પદયતે ઇતિ તદ્દ્વયોઃ કાર્યકારણભાવો નિશ્ચીયતે । યદભાવે ઽપિ યદુપલબ્ધિઃ, તદ્દ્વયોઃ કાર્યકારણભાવાભાવો નિશ્ચીયતે । એવમપિ અભાવવ્યવહારસિદ્ધિરુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિસમાશ્રિતા ઇત્યુક્તં ભવતિ

નનુ તદન્યેનાપિ ક્વચિત્ સિદ્ધિરિતિ ચેત્? ઉચ્યતે- વિપ્રકૃષ્ટેત્યાદિ । વિપ્રકૃષ્ટી યો વિષયઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિસ્વભાવઃ સ સંશયસ્ય હેતુઃ, ન સ્વભાવવ્યવહારહેતુઃ

મસ્મરણમ્ । તથા ચ સતિ ન વિરુદ્ધાદિવિધિપ્રતિષેધાભ્યામિતરાભાવપ્રતીતિઃ સ્યાત્ । વિરોધાદિગ્રહણકાલભાવિન્યાં ચ દૃશ્યાનુપલબ્ધાવવશ્યસ્મર્તવ્યાર્યા તત એવાભાવપ્રતીતિઃ ।
તત્ર યદ્યપિ સમ્પ્રતિતની નાસ્તિ દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ, વિરોધાદિગ્રહણકાલે ત્વાસીત્ । યા દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ સમ્પ્રતિ સ્મર્યમાણા સૈવાભાવપ્રતિપત્તિનિબન્ધનમ્ । તતઃ સમ્પ્રતિ નાસ્તિ દૃશ્યાનુપલબ્ધિપ્રયોગાદ્ ભિદ્યન્તે કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિપ્રયોગાઃ ।
વિરુદ્ધવિધિના કારણાદિનિષેધેન ચ યતો દૃશ્યાનુપલબ્ધિરાક્ષિપ્તા, તતો દૃશ્યાનુપલબ્ધેરેવ કાલાન્તરવૃત્તાયાઃ સ્મૃતિવિષયભૂતાયા અભાવપ્રતિપત્તિઃ । અમીષાં ચ પ્રયોગાણાં દૃશ્યાનુપલબ્ધાવન્તર્ભાવઃ । તદનેન સર્વેણ દૃશ્યાનુપલબ્ધાવન્તર્ભાવો દશાનામમનુપલબ્ધિપ્રયોગાણાં પારમ્પર્યેણ દર્શિત ઇત્યવસેયમ્

ઉક્તા દૃશ્યાનુપલબ્ધિરભાવે, અભાવવ્યવહારસાધ્યે ચ પ્રમાણમ્, અદૃશ્યાનુપલબ્ધિસ્તુ કિંસ્વભાવા? કિંવ્યાપારા? ઇત્યાહ- વિપ્રકૃષ્ટેત્યાદિ । વિપ્રકૃષ્ટસ્ત્રિભિર્દેશકાલસ્વભવવિપ્રકર્ષૈર્યસ્યા વિષયઃ સ વિપ્રકૃષ્ટવિષયેતિ સંશયહેતુઃ । કિસ્વભાવા સા? ઇત્યાહ- પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિર્લક્ષાણં સ્વભાવો યસ્યાઃ સા પ્રત્યક્ષાનુમાનનિવૃત્તિલક્ષાણા । ન જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વભાવેતિ યાવત્

48 પ્રમાણનિવૃત્તાવપિ અર્થાભાવસિદ્ધેરિતિ ॥
તદેવ કસ્માત્? ઇત્યાહ- પ્રમાનેત્યાદિ ।
પ્રમાણનિવૃત્તિલક્ષણા વિપ્રકૃષ્ટવિષયાનુપલબ્ધિઃ, પ્રમાનનિવૃત્તિરપિ અર્થાભાવં ન સાધ્યતિ । પ્રમાણં તુ અર્થકાર્યમિતિ પ્રમાણનિવૃત્ત્યા કારણમાત્રનિવૃત્તિનં સિધ્યતીતિ

ઇતિ ન્યાયવિન્દુવિસ્તરટીકાયાં શિષ્યહિતાયાં દ્વિતીયઃ પરિચ્ચેદઃ ॥
નનુ ચ પ્રમાણાત્ પ્રમેયસત્તાવ્યવસ્થા, તતઃ પ્રમાણાભાવાત્ પ્રમેયાભાવપ્રતિપત્તિર્યુક્તા? ઇત્યાહ- પ્રમાણનિવૃત્તાવપીત્યાદિ । કારણં વ્યાપકં ચ નિવર્તમાનં કાર્ય વ્યાપ્યં ચ નિવર્તયેત્ । ન ચ પ્રમાણં પ્રમેયસ્ય કરણમ્, નાપિ વ્યાપકમ્ । અતઃ પ્રમાણયોનિવૃત્તવપિ અર્થસ્ય પ્રમેયસ્ય નિવૃત્તિનસિધ્યતિ । તતો ઽસિદ્ધઃ સંશયહેતુરદૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ, ન નિશ્ચયહેતુઃ । યત્ પુનહ્ પ્રમાણસત્તયા પ્રમેયસત્તા સિધ્યતિ, તદ્યુક્તમ્ । પ્રમેયકાર્ય હિ પ્રમાણમ્ । ન ચ કારણમન્તરેણ કાર્યમસ્તિ । ન તુ કારણાન્યવશ્યં કાર્યવન્તિ ભવન્તિ । તસ્માત્ પ્રમાણાત્ પ્રમેયસત્તા વ્યવસ્થાપ્યા, ન પ્રમાણાભાવાત્ પ્રમેયાભાવવ્યવસ્થેતિ