Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (with commentary) · Chapter 3
caturvidhā cātra vipratipattiḥ saṃkhyā lakṣaṇa gocara phalaviṣayā | tatra saṃkhyāvipratipatti nirākartumāha- dvividhamiti | dvau vidhau= prakārāvasyeti dvividham | saṃkhyāpradarśanadvāreṇa ca vyaktibhedo darśito bhavati |
nan bahubrīhiṇā puruṣārthasiddhirucyate, tasyāḥ prādhānyāt taccabdena sambandho yukto na samyagjñanasya? ityāha- yadayapītyādi | evaṃ manyate- śabdārthī hi dvividhaḥ śābdaḥ, pratipādayaśca | śabdāpekṣayā codayaṃ pratipādayāpekṣayā parihṛtam, smyagjñānasyaiva vyutpādayatayā prastutatvāditarasyāḥ siddhastadviparyayāditi | nanu ca kimidaṃ jñānasya vyutpādanam? ki jñānasyotpādanam, utadoṣāpanayanam, atha svarūpakathanamiti? na tāvadutpādnamanena prakaraṇena kriyate, svahetorevotpatteḥ | nāpi doṣāpanayanam, na hayanena prakaraṇena doṣo 'panetu śakyate, akārakatvādasya | nāpi jñāpayitum, avidayamānatvāda doṣāsya | nāpi svarūpakathanaṃ yujyate, niṣprayojanatvāt prakaraṇasya? ityāśaṅkayāha- vyutpādayata iti vipratipattinirākaraṇeneti |
evaṃ manyate- vipratipattinirākaraṇadvāreṇa samyagjñānasvarūpaṃ jñāpyate 'nena prakaraṇeneti
vakṣyamāṇalakṣaṇayuktaṃ samyagjñānaṃ nānyalakṣaṇayuktam iti svarūpakathanam | tāmeva vipratipatti krameṇa darśayati- caturvidheti | catuḥprakārā saṃkhyālakṣaṇetyadinā | tatretyādinā saṃkhyāpratipatttinirākaraṇaṃ darśayati | anekaprakārā punaḥ samyagjñānasya vipratipattiḥ |
tathāhi- mīmāsakāḥ pratyakṣānumānaśabdopamānārthāpattyabhāvalakṣaṇaṃ padavyākhyāyuktaṃ samyagjñānaṃ manyante | naiyāyikāścatuḥsaṃkhyāyuktaṃ pratyakṣānumānaśabdopamānalakṣaṇaṃ manyante | cārvākāstu kecit pratyakṣamevaikamiti | tannirāsena darśayati- dvividhamiti |
svarūpavipratipattiryathā- keṣāñcit pratyakṣaṃ savikalpakam | keṣāñcit nirvikalpakamīti |
viṣāyavipratipattiryathā- kecidāhuḥ- pratyakṣasya viṣayaḥ svalakṣaṇameva, anumānasya viṣayaḥ sāmānyalakṣaṇameveti | anyaistu anye uktāḥ |
phalavipratipattiryathā- kecit pramāṇapahalyobhedabhyupagaccanti, kecit punarabhedamabhyupagaccantīti | tasmāt tādṛśavipratipatticatuṣṭhayanirākaraṇena srvathā abhāntatayā samyagjñanasvarūpaṃ pratipāditaṃ bhavati |
tatra ca prathamameva saṅkhayāvipratipattinirākaraṇārthamuktam- dvividhaṃ samyagjñānamiti | dve vidhe asya iti dvividham | saṅkhayāśabdakathanaṃ tu dvividhameveti spaṣṭapratipādnārtham | tena trividhatvaikavidhatādīnaṃ nirāsaḥ | saṅkhayāyā dvaividhyamātraṃ pratipāditam
Original text: Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā · Edition: Swami Dwarikadas Shastri: Nyāyabindu Prakaraṇa of Ācārya Dharmakīrti, with Commentary of Ārya Vinītadeva and Dharmottara. Varanasi 1994 (Bauddha Bhārati Series, 18). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0