ન્યાયબિન્દુપ્રકરણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ચતુર્વિધા ચાત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ સંખ્યા લક્ષણ ગોચર ફલવિષયા । તત્ર સંખ્યાવિપ્રતિપત્તિ નિરાકર્તુમાહ- દ્વિવિધમિતિ । દ્વૌ વિધૌ= પ્રકારાવસ્યેતિ દ્વિવિધમ્ । સંખ્યાપ્રદર્શનદ્વારેણ ચ વ્યક્તિભેદો દર્શિતો ભવતિ ।
નન્ બહુબ્રીહિણા પુરુષાર્થસિદ્ધિરુચ્યતે, તસ્યાઃ પ્રાધાન્યાત્ તચ્ચબ્દેન સમ્બન્ધો યુક્તો ન સમ્યગ્જ્ઞનસ્ય? ઇત્યાહ- યદયપીત્યાદિ । એવં મન્યતે- શબ્દાર્થી હિ દ્વિવિધઃ શાબ્દઃ, પ્રતિપાદયશ્ચ । શબ્દાપેક્ષયા ચોદયં પ્રતિપાદયાપેક્ષયા પરિહૃતમ્, સ્મ્યગ્જ્ઞાનસ્યૈવ વ્યુત્પાદયતયા પ્રસ્તુતત્વાદિતરસ્યાઃ સિદ્ધસ્તદ્વિપર્યયાદિતિ । નનુ ચ કિમિદં જ્ઞાનસ્ય વ્યુત્પાદનમ્? કિ જ્ઞાનસ્યોત્પાદનમ્, ઉતદોષાપનયનમ્, અથ સ્વરૂપકથનમિતિ? ન તાવદુત્પાદ્નમનેન પ્રકરણેન ક્રિયતે, સ્વહેતોરેવોત્પત્તેઃ । નાપિ દોષાપનયનમ્, ન હયનેન પ્રકરણેન દોષો ઽપનેતુ શક્યતે, અકારકત્વાદસ્ય । નાપિ જ્ઞાપયિતુમ્, અવિદયમાનત્વાદ દોષાસ્ય । નાપિ સ્વરૂપકથનં યુજ્યતે, નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ પ્રકરણસ્ય? ઇત્યાશઙ્કયાહ- વ્યુત્પાદયત ઇતિ વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણેનેતિ ।
એવં મન્યતે- વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણદ્વારેણ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્વરૂપં જ્ઞાપ્યતે ઽનેન પ્રકરણેનેતિ

વક્ષ્યમાણલક્ષણયુક્તં સમ્યગ્જ્ઞાનં નાન્યલક્ષણયુક્તમ્ ઇતિ સ્વરૂપકથનમ્ । તામેવ વિપ્રતિપત્તિ ક્રમેણ દર્શયતિ- ચતુર્વિધેતિ । ચતુઃપ્રકારા સંખ્યાલક્ષણેત્યદિના । તત્રેત્યાદિના સંખ્યાપ્રતિપત્ત્તિનિરાકરણં દર્શયતિ । અનેકપ્રકારા પુનઃ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વિપ્રતિપત્તિઃ ।
તથાહિ- મીમાસકાઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનશબ્દોપમાનાર્થાપત્ત્યભાવલક્ષણં પદવ્યાખ્યાયુક્તં સમ્યગ્જ્ઞાનં મન્યન્તે । નૈયાયિકાશ્ચતુઃસંખ્યાયુક્તં પ્રત્યક્ષાનુમાનશબ્દોપમાનલક્ષણં મન્યન્તે । ચાર્વાકાસ્તુ કેચિત્ પ્રત્યક્ષમેવૈકમિતિ । તન્નિરાસેન દર્શયતિ- દ્વિવિધમિતિ ।
સ્વરૂપવિપ્રતિપત્તિર્યથા- કેષાઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષં સવિકલ્પકમ્ । કેષાઞ્ચિત્ નિર્વિકલ્પકમીતિ ।
વિષાયવિપ્રતિપત્તિર્યથા- કેચિદાહુઃ- પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમેવ, અનુમાનસ્ય વિષયઃ સામાન્યલક્ષણમેવેતિ । અન્યૈસ્તુ અન્યે ઉક્તાઃ ।
ફલવિપ્રતિપત્તિર્યથા- કેચિત્ પ્રમાણપહલ્યોભેદભ્યુપગચ્ચન્તિ, કેચિત્ પુનરભેદમભ્યુપગચ્ચન્તીતિ । તસ્માત્ તાદૃશવિપ્રતિપત્તિચતુષ્ઠયનિરાકરણેન સ્ર્વથા અભાન્તતયા સમ્યગ્જ્ઞનસ્વરૂપં પ્રતિપાદિતં ભવતિ ।
તત્ર ચ પ્રથમમેવ સઙ્ખયાવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમુક્તમ્- દ્વિવિધં સમ્યગ્જ્ઞાનમિતિ । દ્વે વિધે અસ્ય ઇતિ દ્વિવિધમ્ । સઙ્ખયાશબ્દકથનં તુ દ્વિવિધમેવેતિ સ્પષ્ટપ્રતિપાદ્નાર્થમ્ । તેન ત્રિવિધત્વૈકવિધતાદીનં નિરાસઃ । સઙ્ખયાયા દ્વૈવિધ્યમાત્રં પ્રતિપાદિતમ્