Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (with commentary) · Chapter 10
iha vyākhyeyaḥ | tataḥ pratipādakaṃ śabdamavaśyaṃ vaktavyaṃ darśayan anumānaśabdenoktavānācārya iti paramārthaḥ
parārthānumānasya prakārabhedaṃ darśayitukāma āha- tad dvividhamiti | taditi parārthanumānam | dvau vidhau= prakārau yasya tad dvividham
kuto dvividham? ityāha- prayogasya śabdavyāpārasya bhedāt | prayuktiḥ= prayogaḥ, arthābhidhānam | śabdasyārthābhidhānavyāpārabhedād dvividhamanumānam
tadevābhidhānavyāpāranibandhanaṃ dvaividhyaṃ darśayitumāha- sādharmyavat vaidharmyavacceti | samāno dharmo 'sya so 'yaṃ sadharmā, tasya bhāvaḥ sādharmyam | visadṛśo dharmo 'sya vidharmā, vidharmāṇo bhāvo vaidharmyam | dṛṣṭāntadharmiṇā saha sādhyadharmiṇaḥ sādṛśyaṃ hetukṛtaṃ sādharmyamucyate | asādṛśyaṃ ca hetukṛtaṃ vaidharmyamucyate | tatra yasya sādhanavākyasya sādharmyamabhidheyaṃ tat sādharmyavat | yathā yat kṛtakaṃ tadanityam, yathā ghaṭaḥ, tathā ca kṛtakaḥ śabdaḥ ityatra kṛtakatvakṛtaṃ dṛṣṭānta sādhyadharmiṇoḥ sāduśyabhidheyam | yasya tu vaidharmyamabhidheyaṃ tad vaidharmyavat | yathā- yannityaṃ tadakṛtakaṃ dṛṣṭam, yathā ākāśam, śabdastu kṛtakaḥ iti kṛtakatvākṛtakatvakṛtaṃ śabdākāśayoḥ sādhya dṛṣṭāntadharmoṇorasādṛśyamihābhidheyam
6 nānayorarthataḥ kaścid bhedaḥ ||
7 anyatra prayogabhedāt ||
8 tatra sādharmyavatprayogaḥ- yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sannopalabhyate so 'dvayava hāraviṣayaḥ siddhaḥ, yathānyo dṛṣṭaḥ kaścid śaśaviṣāṇādiḥ | nopalabhyate ca kvacit pradeśaviśaṣe upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭaḥ- ityanupalabdhiprayogaḥ ||
yadi sādharmyaprayogo 'nvayavān, vaidharmyaprayogaśca vyatirekavān, tarhi arthato 'pi bhedaḥ syāt, tat kasmāt prayogabhedena dvividhamityucyate iti cet? tatrāha nānayoriti |
sādharmyavānapi trirūpāpekṣaḥ, vaidharmyavānapi trirūpāpekṣaḥ | tasmāt sarvatra trirūpasattvādarthato bhedaleśo 'pi nāsti |6 ||
anyatra prayogabhedāditi | iha prayogasyaiva bhedaḥ, na tu sarvathāpi | tathā hi- prathame vastuto 'nvayābhidhāne 'pi vyatirekaḥ sāmarthyādavagamyate | dvitīye ca vastuto vyatirekā bhidhāne 'pi anvayo 'rthājjñāyate
tatra sādharmyavataḥ prathamamupanyāsaḥ | yadupalabdhilakṣaṇaprāpta sannopalabhyate so 'sadvayaydyanayoḥ prayogayorabhidheyaṃ bhinnam, kathaṃ tarhi trirūpaṃ liṅgamabhinnaṃ prakāśyam? ityāha- nānayorarthata iti | arthaḥ prayojanam | yat prayojanaṃ prakāśayitavyaṃ vastu uddiśyānumāne prayujyate, tataḥ prayojanādanayorna bhedaḥ kaścit | trirūpaṃ hi liṅga prakāśayitavyam | taduddiśya dve apyete prayujyete | dvābhyāmapi trirūpaṃ liṅga prakāśyata eva | tataḥ prakāśayitavyaṃ prayojanamanayorabhinnam | tathā ca na tato bhedaḥ kaścit
abhidheyabhedo 'pi tarhi na syāt? ityāha- anyatra prayogabhedāditi | prayogaḥ abhidhānam, vācakatvam | vācakatvabhedādanyo bhedaḥ prayojanakṛto nāstītyarthaḥ |
etaduktaṃ bhavati- anyadabhidheyamanyat prakāśyaṃ prayojanam | tatrābhidheyāpekṣayā vācakatvaṃ bhedyate, prakāśyaṃ tvabhinnam | anvaye hi kathite vakṣyamāṇena nyāyena vyatirekagatirbhavati | vyatireke cānvayagatiḥ | tatastrirūpaṃ liṅgaṃ prakāśyamabhinnam | na ca yatrābhidheyabhedaḥ, tatra sāmarthyagamyo 'pyartho bhidyate | yasmāt pīno devadatto divā na bhuṃkte pīno devadatto rātrau bhuṃkte ityanayovakyiyorabhidheyabhede 'pi gamyamānamekameva, tadvadihābhidheyabhede 'pi gamaymānaṃ vastu ekameva
9 tathā svabhāvahetoḥ prayogaḥ- yat sat tat sarvamanityam, yathā ghaṭādiriti śuddhasya svabhāvahetoḥ prayogaḥ ||
vahāraviṣayaḥ siddha iti | atrānupalabdheranvaya uktaḥ | yathā dṛṣṭaḥ kaścit śaśaviṣāṇādiriti | asadvayavahārasya viṣayo dṛṣṭaḥ | tasyodāharaṇam- śaśaviṣāṇādiḥ dṛṣṭa iti siddhaḥ | parīkṣita iti śeṣaḥ | tena dṛṣṭāntakathanaṃ nopalabhyate iti anena pakṣadharma uktaḥ
svabhāvahetoḥ prayoga iti | dvitīyasya hetoḥ sādharmyavān prayoga upadarśyate yat tatreti | tayoḥ sādharmyavaidharmyavatoranumānayoḥ sādharmyavat tāvadudāharannanupalabdhimāha- yadityādinā | yad dṛśyam | sannopalabhyate- ityanena dṛśyānupalambho 'nudyate | so 'sadvayavahāravīṣayaḥ siddhaḥ | tadasaditi vyavahartavyamityarthaḥ | anenāsadvayavahārayogyatvasya vidhiḥ kṛtaḥ | tataścāsdvayavahārayogyatve dṛśyānupalambho niyataḥ kathitaḥ | dṛśyamanupalabdhamasadvayavahārayogyamevetyarthaḥ | sādhanasya ca sādhye 'rthe niyatatvakathanaṃ vyāptikathanam | yathoktam- vyāptirvyāpakasya tatra bhāva eva vyāpyasya vā tatraiva bhāvaḥ iti | vyāptisādhanasya pramāṇasya viṣayo dṛṣṭāntaḥ | tameva darśayitumāha- yathānya iti | sādhyadharmiṇo 'nyo dṛṣṭānta ityarthaḥ | dṛṣṭa iti | pramāṇena niścitaḥ | śaśavisāṇaṃ hi na cakṣuṣā viṣayīkṛtam | api tu pramāṇena dṛśyānupalambhenāsadvayavahārayogyaṃ vijñātam | śaśaviṣāṇamādiryasya asadvayavahāraviṣayasya sa tathoktaḥ | śaśaviṣāṇādau hi dṛśyānupalambhamātranimitto 'sadvayavahāraḥ pramāṇena siddhaḥ | tata eva pramāṇādanena vākye nābhidhīyamānā vyāptirjñātavyā |
samprati vyāpti kathayitvā dṛśyānupalambhasya pakṣadharmatvaṃ darśayitumāha nopalabhyate ceti | pradeśaḥ= ekadeśaḥ pṛthivyāḥ | sa eva viśiṣyte 'nyasmāditi viśeṣa ekaḥ | pradeśaviśaṣa iti | ekasmin pradeśe | kvaciditi | pratipattaḥ pratyakṣa eko 'pi pradeśaḥ | sa evābhāvavyavahārādhikaraṇaṃ yaḥ pratipattaḥ pratyakṣaḥ, nānyaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti | dṛśyaḥ | yathā cāsato 'pi ghaṭasya samāropitamupalabdhilakṣaṇaprāptatvaṃ tathā vyākhyātam
svabhāvahetoḥ sādharmyavantaṃ prayogaṃ darśayitumāha- tatheti | yathānupalabdheḥ, tathā svabhāvahetoḥ sādharmyavān prayoga ityarthaḥ | yat saditi sattvamanūdya tat sarvamanityamityanityanityatvaṃ vidhīyate | sarvagrahaṇaṃ ca niyamārtham |
10 yadutpattimat tadanityamiti svabhāvabhūtadharmabhedena svabhāvasya prayogaḥ ||
11 yat kṛtakaṃ tad anityamityupādhibhedena ||
sat tat sarvamanityam, yathā ghaṭādiriti | yaditi yogyaṃ vastumātraṃ sat, tat sarvamakhilamanityam | anena anvaya evoktaḥ |
śuddhasya svabhāvahetoḥ prayoga iti | nirviśeṣaṇasya svabhāvahetoḥ prayoga iti śeṣaḥ
yadutapttimat tadanityamiti vacanaṃ svabhāvahetodvitīyasyānvayaḥ |
svabhāvabhūtadharmabhedena svabhāvasya prayoga iti | ātmabhūtadharmasyaiva bhedaṃ kṛtvā svabhāvahetoḥ prayogaḥ kṛtaḥ | tathā hi- utpattirvastuno hanmalābhaḥ | abheda eva utpattiryasyāsti tadutpattimaditi bhedenoktaḥ
yat kṛtakaṃ tadanityamiti | anena svabhāvahetostṛtīyasyānvaya uktaḥ | upādhi bhedeneti | atra upādhiḥ= viśeṣaṇam | anabhivyaktaviśeṣaṇaḥ svabhāvahetuprayoga iti śeṣaḥ
sarvamanityam | na kiñcinnānityam | yat sat tadanityameva | anityatvādanyatra nityatve sattvaṃ nāstītyevaṃ sattvamanityatve sādhye niyataṃ khyāpitaṃ bhavati | tathā ca sati vyāptipradarśanavākyamidaṃ | yathā ghaṭādiriti | vyāptisādhakasya pramāṇasya viṣayakathanametat | śuddhasyeti | nirviśeṣaṇasya svabhāvasya prayogaḥ
saviśeṣaṇaṃ darśayitumāha- yadutpattimaditi | utpattiḥ svarūpalābho yasyāsti tad utpattimat | utpattimattvamanudya tadanityamityanityatvavidhiḥ | tathā ca sati utpattimattvamanityatve niyatamākhyātam |
svabhāvaṃ bhūtaḥ tadātmako dhamaḥ, tasya bhedena | bhedaṃ hetūkṛtya prayogaḥ | anutpannebhyo hi vyāvṛtimāśrityotpanno bhāva ityucyate | saiva vyāvṛttiryadā vyāvṛttyantaranirapekṣā vaktumiṣayte, tadā vyatirekiṇīva nirdeśyate- bhāvasya utpattiriti | tathā ca vyatiriktamevotpattyā viśiṣṭa vastu utpattimaduktam | tena svabhāvabhūtena dharmeṇa kalpitabhedena viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ prayukto viditavyaḥ
yat kṛtakamiti | kṛtakatvamanūdyānityatvaṃ vidhīyate- iti anityatve niyataṃ kṛtakatvamuktam | ato vyāptiranityatvena kṛtakatvasya darśitā | upādhibhedena svabhāvasya prayoga iti sambandhaḥ | upādhirviśeṣaṇam | tasya bhedena bhinnenopādhinā viśiṣṭaḥ svabhāvaḥ prayukta ityarthaḥ |
12 apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpattau kṛtaka iti |
13 evaṃ prayatnāntarīyakapratyayabhedabheditvādayo 'pi draṣṭavyāḥ ||
kathamanabhivyaktaviśeṣāṇaṃ iti cet? tatrāha- apekṣitaparavyāpāro hi bhāvaḥ svabhāvaniṣpatau kṛtaka iti | apekṣitaḥ parasya vyāpāro yeneti vigrahaḥ | yaśca bhāvaḥ svabhāniṣpattaye hetūnāṃ vyāpāramapekṣate iti | yathā kṛtakamityuktam, tasmāt anabhivyaktaviśeṣaṇaṃ svabhāvahetvantarametat
evamiti | ete 'pi upādhibhedāpekṣitāḥ svabhāvahetva eva draṣṭavyāḥ | tathā hi prayatne= hetuvyāpāre sati yasya siddhiḥ sa prayatnāntarīyaka iti | tena anityaṃ prayatnāntaroyakatvāda ityayanapi anabhivyaktaviśeṣaṇaḥ svabhāvahetureva | pratyayasya bhedaḥ pratyayabhedaḥ | pratyayabhedena bhettuṃ śīla yasya sa pratyayabhedabhedī, tasya bhāvaḥ pratyayabhedabheditvam | kāraṇabhedānukūlarūpavattvamiti śeṣaḥ |
tathā hi- svalpakardamapiṇḍād ghaṭaḥ kṣudro bhavati, mahatastu mahān bhavvati | nipuṇaiha kadāciccuddha evārtha ucyate, kadācidavyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ, kadācid vyatiriktena | devadattaḥ iti śuddhaḥ, lambakarṇaḥ iti abhinnakarṇadvayaviśiṣṭaḥ, citraguriti vyatiriktacitragavīviśiṣṭaḥ | tadvat śuddham, utpattimatvamavyatiriktaviśeṣaṇam, kṛtakatvaṃ vyatiriktaviśeṣaṇam
nanu ca citraguśabde vyatiriktasya viśeṣaṇasya vācakaścitraśabdo gośabdaśvāsti, kṛtakaśabde tu nirviśeṣaṇavācinaḥ śabdasya prayogo 'sti? ityāśaṅkayāha- apekṣiteti | pareṣāṃ kāraṇānāṃ vyāpāraḥ svabhāvasya niṣpattau niṣpatyarthamapekṣitaḥ paravyāpāro yena sa tathoktaḥ | hīti yasmādarthe | yasmādapekṣitaparavyāpāraḥ kṛtaka ucyate, tasmād vyatiriktena viśeṣaṇena viśiṣṭaḥ svabhāva ucyate | yadyapi vyatiriktaṃ viśeṣaṇapadaṃ na prayuktam, tathāpi kṛtaśabdenaiva vyatiriktaṃ viśeṣaṇapadamantarbhāvitam | ataeva saṃjñāprakāro 'yaṃ kṛtakaśabdaḥ, yasmāt saṃjñāyāmayaṃ kan pratyayo vihitaḥ | yatra ca viśeṣaṇamantarbhāvyate, tatra viśeṣaṇāpdaṃ na prayujyate |
kvacittu prtīyamānaṃ viśeṣaṇam, yathā kṛta ityukte hetubirityetat pratīyate | tatra ca hetuśabdaḥ prayujyate, kadācinna vā prayujyate
prayujyamānasvaśabdaśca yathā pratyayabhedabhediśabde pratyayabhedaśabdaḥ, yathā ca kṛtaśabdo bhinnaviśesaṇasvabhavābhidhāyo, evaṃ pratyayabhedabheditvamādiryeṣāṃ
14 sannutpattimān kṛtako vā śabda iti pakṣadharmopadarśanam ||
15 sarve ete sādhanadharmāḥ yathāsvaṃ pramāṇaiḥ siddha sādhana dharmamātrānubandhe eva sādhyadharme 'vagantavyāḥ ||
kumbhakāravyāpāre sati śobhano bhavati,anipuṇakumbhakāravāpāre 'śobhano bhavati | tasmād anityaṃ pratyayabhedabheditvādityayamapi anabhivyaktaviśeṣaṇaḥ svabhāvahetureva
pūrva trayāṇāṃ svabhāvahetūnāmanvayamātramuktam, idānī tena kāraṇena pakṣadharmā ucyante | san śabdaḥ, utpattimān śabdaḥ, kṛtakaḥ śabda iti prayogabhedadarśanāthaṃ vā iti
tanmātrānubandhini sādhyadharme svabhāvo hetuḥ iti pūrva svabhāvahetulakṣaṇaṃ yadabhihitam, tatprayogārthamāha- sarve ete sādhanadharmā iti | pūrva yeṣāṃ trividhānāṃ svabhāvahetūnāṃ pakṣadharmā uktāḥ, te yathāsvaṃ pramāṇairiti | yasya yadātmīyaṃ pramāṇaṃ taiḥ svapramāṇaiḥ |
prayatnānantarīyakatvādīnāṃ te 'pi svabhāvahetoḥ prayogāḥ bhinnaviśeṣaṇasvabhāvābhidhāyino draṣṭavyāḥ |
pratyayānām= kāraṇānām, bhedaḥ= viśeṣaḥ, tena pratyayabhedena bhettuṃ śīlaṃ yasya sa pratyayabhedo śabdaḥ, tasya bhāvaḥ pratyayabhedabheditvam | tataḥ pratyayabhedabheditvāccabdasya kṛtatvaṃ sādhyate | prayatnānantarīyakatvānityatvam | tatra pratyayabhedaśabdo vyatiriktaviśeṣaṇābhidhāyī pratyayabhedabhediśabde prayuktaḥ | prayatnānantarīyakaśabde ca prayatnaśabda |
tadevaṃ trividhaḥ svabhavahetuprayogo darśitaḥ- 1 śuddhaḥ, 2 avyatiriktaviśeṣaṇaḥ, 3 vyatiriktaviśeṣaṇaśca | evamartha caitadākhyātam- vācakabhedānmā bhūt kasyacit svabhāvahetāvapi prayukte vyāmoha iti
atha kimete svabhāvahetavaḥ siddhasambandhe svabhāve sādhye prayoktavyāḥ? āhosvit asiddhasambandhe? it sardhayitumāha- sarve ete iti | gamakatvāt sādhanāni, parāśritatvācca dharmāḥ, sādhanadharmā eva sādhanadharmamātram | matra śabdenādhikasyāpekṣaṇīyasya nirāsaḥ | tasyānubandhaḥ= anugamanam, anvayaḥ | siddhaḥ sādhanakarmamātrānubandho yasya sa tathoktaḥ | kena siddhaḥ? ityāha-
16 tasyaiva tatsvabhāvatvāt ||
siddhasādhanadahrmamātrānubandhe eva sādhyadharme 'vagantavyā iti | sādhanadharmasvarūpameva sādhanadharmamātram | sādhanadharmamātreṇa anubandhaḥ= sādhanadharmamātrānubandhaḥ | anubandhaḥ= sambandhaḥ | anvaya iti śeṣa | siddhaḥ sādhanadharmāmātrānubandho yasya sādhya dharmasya tasmin |
yathāsvaṃ sādhyadharme sādhanadharmamātrānubandhe sādhite eva te pakṣadharmā hetutvenābhidheyā iti
kasmācca sādhyadharme sādhanadahrmamātrānubandha iti cet? tatrāha- tasyaiveti | tathāhi- paramārthato 'nityasvabhāva eva kṛtakaḥ | anyaśca kṛtakaḥ, anyaśca anitya iti tu na | kathamiti cet? hetupratyayairyat kriyate tad vinaśyatsvabhāvameveti
yathāsvaṃ pramāṇairiti | yasya sādhyadharmasya yadātmīyaṃ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena siddha ityarthaḥ | svabhāvahetūnāṃ ca bahubhedadatvāt sambandhasādhanānyapi pramāṇāni bahūnīti pramāṇairiti bahuvacana nirdeśaḥ | gamayitavyatvāt sādhyaḥ, parāśritatvācca dharmaḥ sādhyadharmaḥ |
tadayaṃ paramārthaḥ- na hetuḥ pradīpavat yogyatayā gamakaḥ, apitu nāntarīyakatayā viniścitaḥ | sādhyāvinbhāvitvaniścayanameva hi hetoḥ sādhyapratipādanavyāpāraḥ, nānyaḥ kaścit |
prathamaṃ bādhakena pramāṇena sādhyapratibandho niścetavyo hetoḥ | punaranumānakāle sādhanaṃ sādhyanāntarīyakaṃ sāmānyena smartavyam | kṛtakatvaṃ nāmānityasvabhāvamiti sāmānyena smṛtamarya punarviśeṣe yojayati- idamapi kṛtakatvaṃ śabde vartamānamanityasvabhāvameveti |
tatra sāmānyasmaraṇaṃ liṅgajñānam | viśiṣṭasya tu śabdagatakṛtakatvasyānityatvasvabhāvasya smaraṇamanumānajñānam | tathā ca satyavinābhāvitvajñānameva parokṣārthapratipādakatavaṃ nāma | tena niścitatanmātrānubandhe sādhyadharme svabhāva hetavaḥ prayoktavyāḥ, nānyatretyuktam
yadyevaṃ sambandho niścetavyaḥ sāśyasya sādhanena saha, sāhanadharmamātrānubandhastu sādhayasya kasmānniścito mṛgyate? ityāha- tasyaiveti | siddha sādhanadharmamātrānubandhasya | tatsvabhāvatvāditi | sādhanadharmasvabhāvatvāt | yo hi sādhyadharmaḥ sādhanadharmamātrānubandhavān sa eva tasya sādhanadharmasya svabhāvaḥ, nānyaḥ
17 svabhāvasya ca hetutvāt ||
18 vastutastayostādātmyam ||
19 tanniṣpattāvaniṣpannasya tatsvabhāvatvābhāvāt ||
svabhāvasyeti | atra sādhyasya svabhava eva heturuktaḥ, kathaṃ sādhyānanubandhī syāt tathā hi tanmātrānubandho svabhāva eveti
tacca kasmāt iti cet? tatrāha- tanniṣpattāviti |
yadi sādhanadharmasya kṛtakatvādeḥ siddhau sādhyo 'nityatvādinaṃ siddhayati, tadā kṛtakatvānityatve paramārthata ekasvabhāve na syātām
bhavatu īdṛśa eva svabhāvaḥ, svabhāva eva tu sādhye kasmād hetuprayogaḥ? svabhāvasya ca hetutvāditi | svabhāva eveha hetuḥ prakrāntaḥ | tasmāt sa eva sādhyaḥ kartavyoḥ yaḥ sādhanasya svabhāvaḥ syāt | sādhanadharmamātrānubandhavāśca svabhāvaḥ, nānyaḥ
yadi sādhyadharmaḥ sādhanasya svabhavaḥ syāt, pratijñārthaikadeśastarhi hetuḥ syāt? ityāha- vastuta iti | vastutaḥ paramārthataḥ sādhyasādhanayostādātmyam | samāropitastu sādhyasādhanabhedaḥ | sādhyasādhanabhāvo hi niścayārūḍhe rūpe | niścayārūḍhaṃ ca rūpaṃ samāropitena bhedenetaretaravyāvṛttikena bhinnamiti anyat sādhanam, anyat sādhyam | dūrāddhi śākhādimānartho vṛkṣaḥ iti niścīyate na śiśapeti | atha ca sa eva vṛkṣaḥ, saiva śiśapā | tasmādabhinnamapi vastu niścayo bhinnamādarśayati vyāvṛtibhedena | tasmāt niścayarūḍharūpāpekṣayā anyat sādhanam, anyat sādhyam | ato na pratijñārthaikadeśo hetuḥ | vāstavaṃ ca tādātmyamiti
kasmāt punaḥ sādhanadharmamātrānubandhyeva sādhyaḥ svabhāvaḥ, nānyaḥ? ityāha- tanniṣapttāviti | yo hi yatrānubadhnāti sa tanniṣpattāvaniṣpannaḥ, tasya tanniṣpattāvaniṣpannasya sādhanasvabhavatvamayuktam | yato niṣpattyaniṣapttī bhavābhāvasvarūpe | bhāvābhāvau ca aprasparaparihāreṇa sthitau | yadi ca pūrva niṣpannasya, aniṣpannasya caikyaṃ bhavedū, ekasyaivārthasya bhāvābhāvo syātāṃ yugapat | na ca viruddhayorbhāvābhāvayoraikyaṃ yujyateḥ, viruddhadharmasaṃsargātmaka katvādekatvābhavasya |
kiñca, paścādutpadayamānaṃ pūrvaniṣpannād bhinnahetukam, hetubhedapūrvakaśca
20 vyabhicārasambhavācca ||
21 kāryahetoḥ prayogaḥ- yatra dhūmastatrāgniḥ, yathā mahānasādau | asti ceha dhūma iti ||
22 ihāpi siddhe eva kāryakāraṇabhāve kāraṇe sādhye kāryaheturvaktavyaḥ ||
yadi kṛtatvāpariniṣpattāvuttarakāle daṇḍādikāraṇāntareṇānityatvaṃ kriyate, tadā vyabhicāraḥ syat, daṇḍāderapi svapratyayasapekṣatayotpannatvāt | tadavaśyamevānutpannasya kasyāpi vināśasyāpi na sambhava iti
kāryahetoḥ prayoga iti | sādhrmyavadanumānasya kāryahetoḥ prayoga upadarśyate | yatra dhumastatrāgniriti | yatreti asmin pardeśe dhūmastatra sarvatrāgnirityanvaya iti | yathā mahānasādāviti | anena dṛṣṭānto darśitaḥ | asti ca iha dhūma iti | abhimatadeśe ca dhūmo dṛśyata iti pakṣadharmo darśitaḥ
kāryahetāvapi pūrva kāryakāraṇabhāvaḥ sādhanīyaḥ anantaraṃ ca kāraṇasādhanārtha kāryaheturvaktavyaḥ | tathā hi- svarūpeṇa niścitameva liṅga jñeyam, na tu aniścitameveti
kāryabhedaḥ, tato niṣpannāniṣpannayoviruddharmasaṃsargātmako bhedo bhedahetuśca kāraṇabheda iti kuta ekatvam | tasmāt sādhanadharmamātrānubandhyeva sādhyaḥ svabhāvaḥ, nānyaḥ
mā bhūt paścānniṣpannaḥ pūrvajasya svabhāvaḥ, sādhyastu kasmānna bhavati? ityāha- vyabhicaretyādi || pūrvajena paścānniṣpannasya vyabhicāraḥ= parityāgo yastasya sambhavācca na pūrvaniṣpannasya paścānniṣpannaḥ sādhyaḥ | tasmāt sādhana dharmamātrānubandhyeva svabhāvaḥ | sa eva ca sādhyaḥ | tathā ca siddhasādhanadharma mātranubandha eva svabhāve svabhavahetavaḥ prayoktavyā iti sthitam
kāryahetoḥ prayoga iti | sādharmyavāniti prakaraṇādapekṣaṇīyam | yatra dhūma iti dhūmamanūdya tatrāgniriti agnevidhiḥ | tatha ca niyamārthaḥ pūrvavadavagantavyaḥ | tadanena kāryakāraṇabhavanimittā vyāptidarśitā |
vyāptisādhanapramāṇaviṣayaṃ darśayitumāha- yathāmahānasādāviti | mahānasādau hi pratyakṣānupalambhābhyāṃ kāryakāraṇabhāvātmāvinābhāvo niścitaḥ | asti ceheti sādhyadharmiṇi pakṣadharmopasaṃhāraḥ
ihāpīti | na kevalaṃ svabhāvahetī, ihāpi kāryahetau | siddha eveti | niścite kāryakāraṇatve | kāryakāraṇabhāvanścayo hyavaśyaṃ kartavyaḥ, yato na yogyatayā heturgamako 'pitu nāntarīkatvādityuktam
23 vaidharmyavataḥ prayogaḥ- yat sad upalabdhilaksāṇaprāptaṃ tadupalabhyata eva | yathā nīlādiviśeṣaḥ | na caiva mihopalabdhilakṣaṇaprāptasya sata upalabdhiḥ rghaṭasyeti anupalabdhiprayogaḥ ||
24 asati anityatve, nāsti sattvam utpattimattvaṃ kṛtakatvaṃ vā | san ca śabda utpattimān kṛtako veti svabhāvahetoḥ prayogaḥ ||
vaidharmyatyādi | yāni ca vaidharmyavadanumānāni, tāni vaktavyāni |
yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tadupalabhyata eveti | sacca vastu kimapyupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ yadi syāt, tadā avaśyamupalabhyeta | etena vyatireka uktaḥ | yathā nolādiviśeṣa iti | vaidharmadṛṣṭāntaḥ |
na caivamihopalabdhilakṣaṇaprāptasya ghaṭasyopalabdhiriti | upalabdhirityupalabdhilakṣaṇaprāpto yādṛśo nīlādiviśeṣa upalabhyate, tādṛśo ghaṭa iha nāsti | iheti anenābhimataḥ pradeśa uktaḥ | anupalabdhiprayoga iti | ayamanupalabdhervaidharmyavān
asati anityatve nāsti sattvamutpattimattvaṃ veti | anena trayāṇāṃ svabhāvahetūnāṃ vyatireka upadiṣṭaḥ | san ca śabda utpattimān, kṛtako veti pakṣadharmā uktāḥ | svabhāvahetoḥ prayoga iti | ete ca svabhāvahetorvaidharmyavantaḥ prayogā iti
sādharmyavān svabhāvakāryānupalambhānāṃ prayogo darśitaḥ, vaidharmyavantaṃ darśayitumāha- vaidharmyavata iti | yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptamiti | yat sad dṛśyamityastitvānuvādaḥ | tadupalabhyata iti upalambhavidhiḥ | tadanena dṛśyasya sattvaṃ darśanaviṣayatvena vyāptaṃ kathitam, asattvanivṛtiśca | sattvam, anupalambhanivṛtiśca upalambhaḥ | tena sādhyanivṛttyanuvādena sādhananivṛttivihitā | tathā ca sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛtti niyatatvāt sādhananivṛttyā vyāptā kathitā | yadi ca dharmiṇi sādhayadharmo na bhaved, heturapi na bhavet | hetvabhāvena sādhyābhāvasya vyāptatvāt | asti ca hetuḥ | ato vyāpakasya sādhanābhāvasyābhāvād vyāpyasya sādhyābhāvasyābhāva iti sādhyagatirbhavati | tato vaidharmyaprayoge sādhnābhāve sādhyābhāvo niyato darśanīyaḥ sarvatreti nyāyaḥ
svabhāvahetorvaidharmyaprayogamāha- asatyanityatva iti | ihānityatvasya sādhyasyābhāvo hetorabhāve niyata ucyate | tena hetvabhāvena sādhyābhāvo
25 asatyagnau na bhavatyeva dhūmaḥ | atra cāsti dhūma iti kāryahetoḥ prayogaḥ ||
26 sādharmyeṇāpi hi prayoge 'rthād vaidharmyagatiriti ||
27 asati tasmin sādhyena hetoranvayābhāvāt ||
asatyagnau na bhavatyeva dhūma iti | anena vyatireka uktaḥ atra ca | astīti anena pakṣadharma uktaḥ | kāryahetoḥ prayoga iti | karyahetorvaidharmyavān, prayoga upadarśita iti
sādharmyavadanumāne cānvayaḥ, pakṣadharmī vyatirekaśceti trīṇi rūpāṇi nābhivyaktāni, kathaṃ parārthānumānaṃ tirūpaliṅgākhyānamiti cet? tatrāha- sādharmyeṇeti | yasmāt sāmarthyadvāreṇa sādharmyavatprayoge 'pi vaidharmyasya pratītiḥ, tasmāt yathoktaprasaṅgī nāstīti
sāmarthya ca kīdṛśamīt cet? āha- asatīti |
yadi vyatireko na syāt, tadā sādhyena hetoranvayo 'pyasidha eva syāditi
vyāpta uktastriṣvapi svabhāvahetuṣu | sannutpattimān kṛtako vā śabda iti | trayāṇāmapi pakṣadharmatvakathanam | iha ca sādhanābhāvasya vyāpakasyābhāva uktaḥ | tato vyāpyo 'pi sādhyābhāvo nivartata iti sādhyagati
kāryahetorvaidharmyavatprayogamāha- asatyagnāviti | ihāpi vahnayabhāvo dhūmābhāvena vyāpta uktaḥ | asti cātra dhūma iti | vyāpakasya dhūmābhāvasya bhāva uktaḥ | tato vyāpyasya vahnayabhāvasyābhāve sādhyagatiḥ
nanu ca sādharmyavati vyatirekonoktaḥ, vaidharmyavati cānvayaḥ, tat kathametat trirūpāliṅgākhyānām? ityāha- sādharmyaiṇeti | sādharmyaiṇāpyabhidheyena yukte prayoge kriyamāṇe arthāt sāmarthyāt vaidharmyasya vyatirekasya gatirbhavatīti | hīti yasmāt | tasmāt trirūpaliṅgākhyānametat |
yadi nāma vyatireko 'nvayavatā noktaḥ, tathāpi anvayavācakaḥ sāmarthyā devāvasīyate
katham? asati tasmin vyatireke buddhayā vyavasite sādhyena hetoranvayasya buddhayāśyavasitasyābhāvāt | sādhye niyataṃ sādhanamanvayavākyādavasyatā sādhyābhāve sādhanaṃ nāśaṅkanīyam | itarathā sādhyaniyatameva na pratītaṃ syāt | sādhyābhāve ca sādhanābhāvagatirvyatirekagatiḥ | ataḥ sādhyaniyatasya sādhanasyābhidhānasāmarthyādanvayavākye 'vasito vyatirekaḥ
28 tathā vaidharmyeṇāpyanvayagatiḥ ||
29 asati tasmin sādhyābhāve hetvabhāvasyāsiddheḥ ||
30 nahi svabhāvapratibandhe 'satyekasya nivṛttāvaparasya niyamena nivṛttiḥ ||
31 sa ca dviprakāraḥ sarvasya tādātmyalakṣaṇaḥ, tadutpattilakṣaṇaścetyuktama ||
vaidharmyavatprayoge 'pi sāmarthyenānvayapratītirbhavatīti
atha tacca sādharmya kīdṛśamiti cet? āha- asatīti |
yadi sādhyena hetoranvayo na syāt tadā sādhyābhāve 'pi hetorabhāvaḥ katham syāt
anvayābhāve vyatireko 'siddha ityetat kasmāditi cet? tatrāha- nahītyādi | yadi svabhāvapratibandha ātmā svarūpeṇa pratibandho na syāt tadā ekanivṛttāvapi aparasya nivṛttirniyamena na syāt | yathā kvacidaśvābhāve gavāmapyabhāvo neti
saca sarvasya dviprakāra iti | sarvasyaiva padārthasya yaḥ ko 'pi pratibandho yogyaḥ samupalabhyate sa sarvaḥ prakāradvaya evāntarbhavati | tādātmyalakṣaṇastadutpattilakṣaṇaścetyukta-
tatheti | yathā anvayavākye, tathā arthādeva vaidharmyeṇa prayoge 'nvayasyābhidhīyamānasyāpi gatiḥ
katham? asati tasmin anvaye buddhigṛhīte sādhyābhāve hetvabhāvasyāsiddhe ranavasāyāt | hetvabhāve sādhyābhāvaṃ niyataṃ vyatirekavākyādavasyatā hetuḥ sambhave sādhyābhāvo nāśaṅkanīyaḥ, itarathā hetvabhāve niyato na syāt pratītaḥ | hetumattve ca sādhyasattvagatiranvayagatiḥ | ataḥ sādhanābhāvaniyatasya sādhyābhāvasyabhidhānasāmarthyād vyatirekavākye 'nvayagatiḥ
yadi nāmākāśādau sādhyābhāve sādhanābhāvaḥ,tathāpi kimīt hetusambhave sādhyasambhavaḥ? ityāha- nahīti | svabhāvena pratibandho yastsminnasatyekasya sādhyasya nivṛttyā nāparasya sādhanasya niyamena yuktā niyamavatī nivṛttiḥ
sa ca svabhāvapratibandho dviprakāraḥ sarvasya pratibaddhasya | tādātmyaṃ lakṣaṇaṃ nimittaṃ yasya sa tathoktaḥ | tadutpattirlakṣaṇaṃ nimittaṃ tasya sa tathoktaḥ | yo yatra pratibaddhastasya sa pratibandhaviṣayo 'rthaḥ svabhāvaḥ kāraṇaṃ vāsyat anyasmin prasiddhatvānupapatteḥ | tasmād dviprakāraḥ saḥ ityuktam | sa ca sādhye 'rthe liṅgasya ityatrāntare 'bhihitaḥ
32 tena hi nivṛtti kathayatā pratibandho darśanīyaḥ | yasmād nivṛttivacanamākṣaptapratibandhopadarśanameva bhavati | yacca pratibandhopadarśanaṃ tadevānvayavacanamiyekenāpi vākyena anvayamukhena vyatirekamukhena vā prayuktena sapakṣāsapakṣayorliṅgasya sadasattvakhyāpanaṃ kṛtaṃ bhavatīti nāvaśyaṃ vākyadvayaprayogaḥ ||
miti tasya ātmā tadātmā, tadātmano bhāvastādātmyam, tādātmyaṃ lakṣaṇaṃ yaḥ sa tādātmyalakṣaṇaḥ | tasmādutpattistadutpattiḥ, tadutpattirlakṣaṇaṃ yasya sa tadutpattilakṣaṇa iti vigrahaḥ | etacca pūrvamuktameva
yasmāt pratibandhe sati ekanivṛttyā aparanivṛttirbhavati, abhāve na tena hetunā kasyacidekasya nivṛtyā aparanivṛttiramidhīyate | etena nivarttyanivartakayoḥ pratibandha ukta iti | nivṛttivacanenaiva praibandha ākṣipyata iti |
yadayavam syādeva, tataśca kimāyātam? iti cedāha- yadeva pratibandhopadarśanaṃ tadevānvaya iti | tasmādekenāpi vākyenānvayamukhena vyatirekamukena vā prayuktena sapakṣāsapakṣayorliṅgasya sadasattvakhyāpanaṃ kṛta bhavatīti | yadayapi anvayamukhena
hiryasmādarthe | yasmāt svabhāvapratibandhe nivartyanivartakabhāvaḥ, tena sādhyasya nivṛttau sādhanasya nivṛtti kathayatā pratibandho nivarttya nivartakayordarśanīyaḥ | yadi hi sādhanaṃ sādhye pratibaddham bhavet, evaṃ sādhyanivṛtau tanniyamena nivarteta | yataśca tasya pratibandho darśanīyaḥ, tasmāt sādhyanivṛtau yat sādhana nivṛttivacanaṃ tenākṣiptaṃ pratibandhopadarśanam | yacca tadākṣiptaṃ pratibandhopadarśana tadevānvayavacanam | pratibandhaścedavaśyaṃ darśayitavyaḥ, na vaktavyastarhi anvayaḥ | yasmāt dṛṣṭānte pramāṇena pratibandho darśyamāna evānvayaḥ, nāparaḥ kaścit, tasmāt nivartya nivartakayoḥ pratibandho jñātavyaḥ | tathā ca anvaya eva jñāto bhavati | itiśabdo hetau | yasmādanvaye 'pi vyatirekagatiḥ vyatireke cānvayagatiḥ, tasmādekenāpi sapakṣe cāsapakṣe ca sattvāsattvayoḥ khyāpanaṃ kṛtam |
anvayo mukham= upāyo 'bhidheyatvād yasya tad anvayamukhaṃ vākyam | evaṃ vyatireko mukhaṃ yasyeti | iti heto | yasmādekenāpi vākyena dvayagatiḥ, tasmād ekasmin sādhanavākye dvayoranvaya vyatirekayoravaśyameva prayogau na na kartavyāḥ ||
33 anupalabdhāvapi yatsad upalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tadupalabhyata evetyukte 'nupalabhyamānaṃ tādṛśamasaditi pratīteranvayadisśiḥ ||
34 dvayorapyanayoḥ prayogayornāvaśyaṃ pakṣanirdeśaḥ ||
prayogaḥ kriyate ced vyatirekamukhena karaṇamapi yuktameva, tathāpi uktaprakāreṇa sapakṣāsapakṣayoḥ sattvāsattvayorabhidhānameva sattvāsattvapradarśanaṃ bhavatīti ubhayenāpi liṅgena pratyekaṃ kriyate |
iti nāvaśyaṃ vākyadvayaprayoga iti | tasmādekasminneva prayoge sādharmyavato vaidharmyavataśca vākyadvayasya prayogo nāvaśyaṃ kāryaḥ
evaṃ kārya svabhāvahetvoranvaya vyatirekayoḥ parasparākṣepo 'bhihitaḥ | tṛtīyahetunirdeśārthamāha- anupalabdhāvapīti |
kārya svabhāvahetubhyāmanadhigatasyeti śeṣah | yadopalabdhilakṣaṇaprāptaṃ yadi syād, avaśyamupalabhyeta iti vyatireka ucyate, tadopalabhdilakṣaṇaprāptasyānupalambhe sāmarthyātrāstīti pratītijayite | tasmādanvayasiddhirākṣipta eva | evamanvayākṣepa uktaḥ | anupalabdhau vyatirekākṣepastu svayaṃ draṣṭavya iti
sādharmyavati vaidharmyavati cānumāne ubhayatrāi pakṣanirdeśo nāsti | evaṃ ca pakṣānirdheśābhāva eva kalpyata iti cet? tatrāha- dvayorapīti |
avaśyameva pakṣo nidehsyaḥ iti yo niyamaḥ, sa tu nāsti
arthagatyartho hi śabdaprayogaḥ | arthaścedavagataḥ ki śabdaprayogeṇa | ekamevānvayavākyaṃ vyatirekavākyaṃ vā prayoktavyam
anupalabdhāvapi vyatirekeṇoktenānvayagatiḥ | yat sad upalabdhilakṣaṇaprāptamiti | sādhyasya asadvayavahārayogyatvasya nivṛtti dṛśyasattvarūpāmāha | tadupalabhyata eveti | anupalambhasya nivṛttimupalambharūpāmāha | tadanena sādhyanivṛttiḥ sādhananivṛtyā vyāptā darśitā | yadi ca sādhanasambhave 'pi sādhyanivṛttirbhavet na sādhanābhāvena vyāptā bhavet | ato vyāptiṃ pratipadyamānena sādhanasambhavaḥ sādhyasambhavena vyāptaḥ pratipattavyaḥ | ata evāha- anupalabhyamānaṃ tādṛśamiti | dṛśayam | asaditi pratīteḥ sampratyāt anvayasiddhiriti
yataśca sādhanaṃ sādhyadharmapratibaddhaṃ tādātmya tadutpattibhyāṃ pratipattavyaṃ dvayorapi prayogayoḥ, tasmāt pakṣo 'vaśyameva na nirdheśyaḥ | yat sādhanaṃ sādhyaniyataṃ pratītaṃ tata eva sādhyadharmiṇi dṛṣṭāt sādhyapratītiḥ | ato na kiñcit sādhyanirdaśaneti
35 yasmāt sādharmyavatprayoge 'pi yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ tannopalabhyate so 'sadvayavahāraviṣayaḥ | nopalabhyate cātrāpi upalabdhilakṣaṇaprāpto ghaṭa iti sāmarthyādeva iha ghaṭo nāstīti bhavati ||
36 tathā vaidharmyavatprayoge 'pi yaḥ sadvayavahāraviṣaya upalabdhilaksāṇaprāptaḥ sa upalabhyata eva | na tathātra tādṛśo ghaṭa upalabhyate ityukte sāmarthyādeva neha sadvayavahāraviṣaya iti bhavati ||
upalabdhilakṣaṇarpāpto yāvānnopalabhyate sa sarvo 'sadvayavahāraviṣaya iti nikhilapadārthosaṃhāreṇa anvayaḥ kārya iti | nikhilapadārthopasaṃhāreṇānvayo yatra ca pakṣadharmaḥ ityetayonirdeśa tacca sādhyaṃ tatra sāmarthyena siddhayatīti pakṣanirdeśasya kiṃ praojanam?
nikhilapadārthopasaṃhāreṇa yo vyatirekanirdeśaḥ pakṣadharmaśceti tadubhayasāmarthyena pratijñāpratītenaṃ pratijñānirdeśaḥ | anyathā yanna pratīyate tannidiśyeta | yadā sāmarthyena pratijñārthapratītirjāyate tadā pratijñāvacanaśravaṇe uparodhenāpi ka āgrahī syāt | evaṃ ca yadā sāmarthyena vitarkaviṣayārthaviniścayaḥ, pakṣadharmavyāptinirdeśabalācca pratijñārthāvagamastatra pakṣanirdeśena kim? etacca viniścayavacanābhidhāne draṣṭavyam | prapañcā enamevārthamanupalabdhiprayoge darśayati yasmāditi | sādharmyavati prayoge 'pi sāmarthyādeva neha pradeśe ghaṭaḥ iti bhavati |
ki punastatsāmarthyam? ityāha- yadupalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sannopalabhyate iti anupalambhānuvādaḥ so 'sadvayavahāraviṣaya iti | asadvayavaharayogyatvavidhiḥ |tathā ca sati dṛśyānupalambho 'sadvayavahārayogyatvena vyāpto darśitah | nopalabhyate ca ityādinā sādhyadharmiṇi sattvaṃ liṅgasya darśitam | yadi ca sādhyadharmastatra sādhyadharmiṇi na bhavet, sādhanadharmo 'pi na bhavet | sādhyaniyatatvāt tasya sādhanadharmasyeti sāmarthyam
yathā sādharmyavatprayoge tathā vaidharmyavatprayoge 'pi neha sadvayavahāraviṣayo 'sti ghaṭa iti bhavati |
sāmarthya darśayitumāha- yaḥ sadvayavahāraviṣaya iti | vidayamānaḥ | upalabdhilakṣaṇaprāpta iti | dṛśya ityeṣā sādhyanivṛttiḥ | sa upalabhyata eveti | sādhyanivṛttiriti | anena ca sādhyanivṛtiḥ sādhananivṛttyā vyāptā darśitā | na tatheti | yathānyo dṛśya upalabhyate na tathātra pradeśe tādṛśa iti | dṛśyo ghaṭaḥ | upalabhyate iti | anena sādhyanivṛttervyāpikā nivṛttirasatī sādhyadharmiṇi darśitā | yadi ca sādhyadharmaḥ sādhyadharmiṇi na syāt sādhana
37 kīdṛśā punaḥ pakṣa iti nirdeśyaḥ ||
38 svarūpeṇaiva svayamiṣṭo 'nirākṛto nirdeśyaḥ pakṣa iti ||
39 svarūpeṇeti sādhyatveneṣṭa iti ||
40 svarūpeṇaiveti sādhyatvenaiveṣṭo na sādhanatvenāpi ||
bhidhānārthe pakṣanirdeśe ca doṣaḥ ko 'pi nāsti | ata eva niyamo netyuktam | yadi punaḥ sarvathā pakṣanirdeśapratiṣedha evābhirpetaḥ syāt, tarhi vacanametadavaśyaṃ nopadiśyeta ityuktaṃ bhavatīti
yadi viniścayavacanābhidhāne ca pakṣanirdeśa iti ucyate, yatra prapañcābhidhānaṃ tatra nirdeśaḥ, tarhi kīdṛglakṣaṇaviśiṣṭaḥ pakṣatvenābhidheya iti ced? āha- kīdṛśa iti |
yaścārtho vādayabhimatena viṣayīkṛtaḥ sādhyarūpeṇaiva nirdiśyate, tathā pratyakṣādinā ca na nirākriyate tādṛśo 'rthaḥ pakṣa iti abhidheyaḥ | eva samāsārthaḥ
avayavārthastu- svarūpeṇeti |
sādhyarūpeṇa vinā anyarūpeṇa na yujyate iti svarūpeṇoktameva sādhyatvenāvagantavyamiti
anayoktyā kevalasādhyarūpeṇa nirdeśyasyaiva pakṣatvenābhidhānam | anyarūpeṇa nirdeśyasya tu neti
dharmo 'pi na bhavet | asti ca sādhanadharma iti sāmarthyam | ataḥ sāmarthyāt nāstyatra ghaṭa iti pratītena pakṣanirdeśaḥ | evaṃ kārya svabhāvahetvorapi samarthyāt sampratyaya iti na pakṣanirdeśaḥ
kīdṛśaḥ punararthaḥ pakṣa iti | anena śabdena nirdeśyo vaktavyaḥ?: iti
āpa-svarūpeṇaiveti | sādhyatvenaiva | svayamiti vādinā | iṣṭa iti | nokta eva, api tviṣṭo 'pītyarthaḥ | evambhūtaḥ san pratyakṣādibhiḥ anirākṛto yo 'rthaḥ sa pakṣa ityucyate |
atha yadi pakṣo na nirdeśyaḥ, kathamanirdeśyasya lakṣaṇamuktam? na sādhanavākyāvayavatvādasya lakṣaṇamuktam, api tvasādhye kecit sādhyam, sādhyaṃ cā sādhyamiti | kecit pratipannāḥ, tatsādhyāsādhyapratipattinirākaraṇārtha pakṣalakṣaṇamuktam
svarūpeṇeṣṭa ityasya vivaraṇam- svarūpeṇeti | sādhyatveneṣṭa iti | pakṣasya sādhyatvānnāparamasti rūpam | ataḥ svarūpaṃ sādhyatvamiti
evaśabdaṃ vivarītumāha- svarūpeṇaiveti | nanu caivaśabdaḥ kevala eva
41 yathā śabdasyānityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ, śabde 'siddhatvāt sādhyaṃ bhavatīti na puanratra sādhyatvenaiveṣṭam, sādhanatvenāpyabhidhānāt ||
42 svayamiti vādinā ||
43 yastadā sādhanamāha ||
sādhyarūpānyarūpaviśiṣṭasya nirdeśaḥ kīdṛśaḥ? iti cedāha-yatheti |
yaḥ śabdaḥ so 'nityaḥ ityucyamāne tacca cākṣuṣatvaṃ śabde 'siddhamiti sādhyaṃ bhavati | tasmāt svarūpeṇaiveti nirdeśābhāve cākṣuṣattvanirdeśasyāpi pakṣatvaprasaṅgaḥ |
yadi tasmin sādhyarūpamastyeva, kasmānna pakṣa iti ced? āha- atreti |
cākṣuṣatve sādhyarūpatā astyeva | tathāpi hetutvena nirdeśānna kevalaṃ sādhyasvarūpatvameva | sādhanarūpatāpyasti | tasmāt sādhyatve 'pi atiriktasādhanarūpasattvādadhikavacanasya pakṣatvaṃ nirastam
sādhanaṃ kathayatā svayaṃ nirdeśyo yo 'rthaḥ sa eva pakṣaḥ, śāstrakāreṇa nirdeśyastu neti śeṣaḥ
pratyavamraṣṭavyaḥ, tat kimartha svarūpaśabdena saha pratyavamuṣṭaḥ? ucyateḥ evaśabdo nipāto dayotakaḥ | padāntarābhihitasyarthasya viśeṣa dayotayati- iti padāntareṇa viśeṣyavācinā saha nirdiṣṭaḥ | na sādhanatvenāpīti | yat sādhanatvena nirdhiṣṭaṃ tat sādhanatveneṣṭam | asiddhatvācca sādhyatvenāpīṣṭam | tasya nivṛttyartham evaśabdaḥ
tadudāharati- yatheti | śabdayānityatve sādhye cākṣuṣatvaṃ hetuḥ śabde 'siddhatvāt sādhyam ityanena sādhyatveneṣṭimāha | tad iti cakṣuṣatvam | iheti śabde | sādhyatvenaiveṣṭamiti | sādhyatveneṣṭiniyamābhāvamāha | sādhanatvenābhidhānāditi | yataḥ sādhanatvenābhihitam, ataḥ sādhanatvenāpīṣṭam, na sādhyatvenaiveti
svayamityanena svayaṃ śabdaṃ vyākhyeyamupakṣipya tasyārthamāha- svayamiti | svayaṃśabdo nipātaḥ ātmanaḥ iti ṣaṣṭhayantasya ātmanā iti ca tṛtīyāntasyārthe vartate | tadiha svātmaśabdasyārthe vṛttaḥ svayaṃ śabdaḥ | ātma śabdaśca sambandhiśabdaḥ | vādī ca pratyāsannaḥ | tato yasya vādina ātmā tṛtīyārtha yuktaḥ, sa eva tṛtīyārthayukto nirdiṣṭo vādineti | na tu svayaṃśabdasya vādinā ityeṣa paryāyaḥ
kaḥ punarasau vādī? ityāha- yastadeti | vādakāle, sādhanamāha | aneka
44 etena yadayapi kvacit śāstre sthitaḥ sādhanamaha, taccāstrakāreṇa tasmin dharmiṇyanekadharmābhyupagame 'pīti yastadā tena vādinā dharmaḥ svayaṃ sādhayitumiṣṭaḥ sa eva sādhyo netara ityuktaṃ bhavati ||
45 iṣṭa iti yatrārthe vivādena sādhanamupanyastaṃ tasya siddhimiccatā so 'nukto pi vacanena sādhyo bhavati ||
teneti vādinā nirdeśya eva pakṣa ucyate
kaścit kvacit śāstre sthitaḥ pakṣe kṛtaniścaya eva | astu tādṛśo niścayaḥ, tathāpi yadi śāstrāduddhṛtya pramāṇikriyate iti śeṣaḥ |
vādī yasmin śāstre sādhanaṃ kathayati taccāstrakāreṇa vitarkaviṣayadharmiṇi yadi bahavo dharmā aṅgīkriyante, tathāpi ca | vādinaiva yo dharma sādhayitumiṣṭaḥ sa eva sādhyaḥ | śāstrakāreroṣṭastu na yasmād vādinā nirdeśyasya pakṣatvamaṅgīkriyate tasmād vādinā śāstrāṅgīkāradvāreṇopakārako yo dharmaḥ pariṣkartumiṣyate sa eva sādhyaḥ, śāstrakāreṇāṅgīkṛtastu na- ityanena vacanenoktaṃ bhavati
vādisambhave 'pi svayaṃ śabdavācyasya, vādino viśeṣaṇametat | yadayavam, vādinaḥ iṣṭaḥ sādhyaḥ ityuktam, etena ca kimuktena? anena tadā vādakāle tena vādinā svayaṃ yo dharmaḥ sādhayitumiṣṭaḥ, sa eva sādhyaḥ, netaro dharmaḥ- ityuktaṃ bhavati | vādino 'niṣṭadharmasādhyatvanivartanamasya vacanasya phalamiti yāvat
atha kasmin sati anyadharmasādhyatvasya sambhavaḥ, yannivṛttayartha tad vaktavyam? ityāha- taccāstrakāreṇeti | yaccāstraṃ tena vādinābhyupagataṃ taccāstrakāreṇa tasmin sādhyadharmiṇi anekasya dharmasyābhyupagame sati anyadharmasādhyatvasambhavaḥ | tathā hi- śāstraṃ yenābhyupagataṃ tatsiddho dharmaḥ sarva eva tena sādhya ityasti vipratipattiḥ, anenāpāsyate | anekadharmābhyupagame 'pi sati sa eva sādhyo yo vādinā iṣṭaḥ, nānya iti |
nanu ca śāstrānapekṣaṃ vastuvalapravṛtaṃ liṅgam, ato 'napekṣaṇīyatvānna śāstra sthitvā vādaḥ kartavyaḥ? satyamḥ āhopuruṣikayā tu yadayapi kvaciccāstre sthita iti kiñciccāstramabhyupagataḥ sādhanamāha, tathāpi ya eva tasyeṣṭaḥ sa eva sādhyaḥ iti jñāpanāyedamuktam
iṣṭaśabdamukṣipya vyācaṣṭe- iṣṭa iti | yatrārtha ātmani viruddho
46 tadadhikaraṇatvād vivādasyeti ||
47 yathā parārthāścakṣurādayaḥ saṅghātatvāt śayanāsanādayaṅgavaditi |
atra ātmārthā ityanukte 'pi ātmārthataiva sādhyaṃ bhavatīti | tena noktamātrameva sādhyamityuktaṃ bhavati ||
iṣṭaśabdārtha ākhyāyate | yasmin vastuni vivāda utpannaḥ, vivādādhikaraṇaṃ tad vastu sādhayitumiccatā sādhyatvenopanyasto 'rtha eveṣṭa iti |
yadi vitarkaviṣayārtho 'so vacanena nābhidhīyate, tathāpi sa eva sādhyo bhavati
tacca kasmād iti ced? āha- tadadhikaraṇatvāditi |
tata eva yasmād vivādaḥ kathamasau vivāda eva sādhyo na syāt
yacca vivādādhikaraṇaṃ tad vacanenānuktamapi sādhyameveṣyata iti katham iti ced? tathāha- yatheti |
vādaḥ prakrāntaḥ- nāsti ātmā ityātmapratiṣedhavādaḥ ātmasattāvādaviruddhaḥ, vidhipratiṣedhayorvirodhāt | tena vivādena hetunā sādhanamupanyastan, tasyātmārthasya siddhi niścayam iccatā vādinā so 'rthaḥ sādhya ityuktaṃ bhavati- iṣṭaśabdena | yat tad ityukta bhavati iti grahaṇamante tadihāpekṣya vākyaṃ samāpayitavyam |
yadyapi parārthānumāne ukta eva sādhyo yuktaḥ, anukto 'pi tu vacanena sādhyaḥ, sāmarthyoktatvāt tasya
kuta etad? ityāha- taditi | so 'rthaḥ adhikaraṇam= āśrayo yasya sa tadadhikaraṇo vivādaḥ, tasya bhāvastattvam, tasmāditi |
etaduktaṃ bhavati- yasmād vivādaṃ nirākartumiccatā vādinā sādhanamupanyastam, tasmād yad adhikaraṇaṃ vivādasya tadeva sādhyam | yato viruddhaṃ vādamapanetuṃ sādhanamukpanyastaṃ taccet na sādhyam, kimidānīṃ jātiniyataṃ kiñcit sādhyaṃ syāditi
anuktamapi parārthānumāne sādhyamiṣṭam, tadudāharati- parārthā iti | cakṣurādiryeṣāṃ śrotrādīnāṃ te cakṣurādaya iti dharmī | parasmāyime parārthā iti sādhyaṃ pārārthyam | saṅghātatvāditi hetuḥ | vyāptiviṣayapradarśanaṃ ca śayanāsadādyaṅgavaditi | śayanam āsanaṃ ca te ādau yasya taccayanāsanādi puruṣopabhogāṅgaṃ saṅghātarūpam | tadvadatra pramāṇe yadapyātmārthāścakṣurādaya ityātmārthatā noktā | anuktāvapyātmārthatā sādhyā |
48 anirākṛta iti- etallakṣaṇayoge 'pi yaḥ sādhayitumiṣṭo 'pyarthaḥ pratyakṣānumānapratītisvacanairnirākriyate, na sa pakṣa iti pradarśanārtham ||
49 tatra pratyakṣanirākṛto yathā- aśrāvaṇaḥ śabdaḥ iti ||
yathā śayanāsanādīnyaṅgāni saṅghātarūpatvāt parārthāni dṛṣṭāni, tathā cakṣurādayo 'pi saṅghātarūpatvāt parārthā eveti prayogārthaḥ
asmin prayoge yadayapi cakṣurādaya ātmārthā iti noktam, tathāpi ātmārthataiva sādhyate | anyathā parārthatvamātre sādhye siddhasādhanaṃ syāt | ātmani (ātmārthatāyām) vipratipattyā sādhyatvena upasthāpyate | tasmāt tadeva sādhyaṃ bhavati |
yasmādevamanuyuktamapīṣṭatvena viṣayīkaraṇāt sādhyatvenaivaṣṭam, tasmāt kevalamuktameva na sādhyaṃ bhavati | kathamiti cet? yasmādiṣṭatvena viṣayīkṛtamapi sādhyameva
tathā hi sāṅkhayanoktam- asti ātmā, tadviruddhaṃ bauddhenoktam- nāstyātmā iti, tataḥ sāṅkhayena svavādaviruddhaṃ bauddhavādaṃ hetūkṛtya viruddhavādanirākaraṇāya svavādapratiṣṭhāpanāya ca sādhanamupanyastam | ato 'nuktāvapyātmārthatā sādhyā, tadaśikaraṇatvād vivādasya | śayanāsanādiṣu hi puruṣopabhogāṅgeṣu ātmārthatvenāvvayo na prasiddhaḥ | saṅghātatvasya pārārthyamātreṇa tu siddhaḥ | tataḥ parārthā ityuktam |
cakṣurādaya iti | atrādigrahaṇād vijñānamapi parārtha sādhayitumiṣṭam | vijñānācca paraātmaiva syāt |
parasyārthakāri vijñānaṃ setsyatīti sāmarthyāt ātmārthatvaṃ sidhyati cakṣurādīnām- iti matvā parārthagrahaṇaṃ kṛtam | tena iṣṭasādhyatvavacanena noktamātram, api tu prativādino vivādāspadatvād vādinaḥ sādhayitumiṣṭam uktamanuktaṃ vā prakaraṇagamyaṃ sādhyam- ityuktaṃ bhavati
anirākṛta iti | vyākhyeyam | etaditi | anantaraprakrāntaṃ yat pakṣalakṣaṇamuktam- sādhyatveneṣṭaḥ ityādi, etallakṣaṇena yoge 'pyartho na pakṣa iti pradarśanārtham pratipādanāya anirākṛtagrahaṇaṃ kṛtam |
kīdṛśo 'rtho na pakṣaḥ sādhayitumiṣṭo 'pi? ityāha- yaḥ sādhayitumiṣṭo 'rthaḥ pratyakṣaṃ ca anumānaṃ ca pratīniśca svavacanaṃ ca- etairnirākriyate viparītaḥ sādhyate, na sa pakṣa iti
tatreti | teṣu caturṣu pratyakṣādinirākṛteṣu pratyakṣanirākṛtaḥ kīdṛśaḥ? yathiti | yathāyaṃ nirākṛtastathānye 'pi draṣṭavyā iti yathāśabdasyārthaḥ |
50 anumānanirākṛto yathā- nityaḥ śabda iti ||
51 pratītinirākṛto yathā- acandraḥ śaśī iti ||
yathoktalakṣaṇayukto 'pyartho yadi sādhanadaśāyāṃ pratyakṣānumānaprasiddhisvavacanairnirākriyate, tadā so 'rthaḥ pakṣo na bhavatīti pradarśanārthamanirākṛta ityuktam
atra śravaṇam= ākarṇanam | karṇavijñānamiti śeṣaḥ | śrāvaṇapratīrtirvā | śravaṇena grāhyaḥ śrāvaṇaḥ | na śrāvaṇaḥ aśrāvaṇaḥ | karṇavijñānena apratīta iti śeṣaḥ | tathā cātra śabdo dharmī | aśrāvaṇatvai sādhyadharmaḥ | aśrāvaṇaḥ śabdaḥ iti partijñā tu pratyakṣeṇa nirākriyate| tathā hi- karṇavijñānasya śabdaprakāśakatvaṃ prāṇībhiḥ sarvaiḥ svayamavagamyate | tena śabde śrāvaṇatvasya svakīyajñānena pratīteraśrāvaṇatvaṃ nirākriyate
atra- ghaṭasya nityatvaṃ pratijñātaṃ kṛtādyanumānena nirākriyate | tathā hi kṛtakamanityaṃ dṛṣṭam, ghaṭo 'pi kṛtaka iti, tena kuto nityatvam
yadi kenacit śaśī na candraśabdabhidheyaḥ iti pratijñā kriyate, sa tu śaśī candraśabdābhidheya eva iti prasiddhayā nirākriyate | api ca sarveṣvartheṣu sarvasya śabdasya vācyatayāpi nirākriyate | śabdārthasambandhasya saṅketasūcitatvāt | yathā ghaṭasthāpi candraśabdābhidhānayogyatā
śravaṇena grāhayaḥ śrāvaṇaḥ, na śrāvaṇo 'śrāvaṇaḥ | śrotreṇa na grāhya iti pratijñārtheḥ | śrotrāgrāhyatvaṃ śabdasya pratyakṣasiddhena śrotragrāhyatvena bādhyate
anumānanirākṛto yathā- nityaḥ śabda iti | śabdasya pratijñātaṃ nityatvam anityatvenānumānasiddhena nirākriyate
pratītyā nirākṛtaḥ acandra iti candraśabdavācyo na bhavati | śaśīti pratijñātārthaḥ | ayaṃ ca pratītyā nirākṛtaḥ | pratīto 'rtha ucyate vikalpavijñānaviṣayaḥ | pratītiḥ = pratītatvam, vikalpavijñānaviṣayatvamecyate | tena vikalpajñānena pratītirūpeṇa śaśinaścandraśabdavācyatvaṃ siddhameva | tathāhi-
yadvikalpavijñānagrāhyaṃ tat śabdākārasaṃsargayogyam | yaccabdākārasaṃsargayogyaṃ tat sāṅketikena śabdena vaktuṃ śakyam | ataḥ pratītirūpeṇa vikalpavijñānaviṣayatvena siddhaṃ candraśabdavācyatvam, acandratvasya bādhakam | svabhāvahetuśca pratītiḥ | yasmād vikalpaviṣayatvamātrānubandhanī sāṅketikaśabdavācyatā, tataḥ svabhāvahetusiddhaṃ candraśabdavācyatvam avācyatvasya bādhakaṃ draṣṭavyam
52 svavacananirākṛto yathā- nānumānaṃ pramāṇam iti ||
kenacid anumānaṃ pramāṇaṃ na bhavati ityucyamāne tat svavacanena viruddham | anumānaṃ pramāṇameva yadi na syāt, etat vacanamapi na vaktavyam | tathā hi vākyamapi anumānantabhūrtameva | anumānaṃ ca yadi pramāṇaṃ na syāt vākyaṃ tāvat kutaḥ pramāṇam | tad vākyamapramāṇaṃ cet, kasmāducyate iti svavacanena viruddham
svavacanaṃ pratijñārthasyātmauyo vācakaḥ śabdaḥ, tena nirākṛtaḥ pratijñārtho na sādhyaḥ | yathā nānumānaṃ pramāṇamiti | atra anumānasya prāmāṇyaniṣedhaḥ partijñārthaḥ | sa nānumānaṃ pramāṇam ityanena svavācakena vākyena bādhyate | vākyaṃ hi etat prayujyamānaṃ vaktuḥ śābdapratyayasya sadarthatvamiṣṭaṃ sūcayati | tathā hi- madvākyād yo 'rthasampratyayastavotpadyate so 'satyārthaḥ iti darśayan vākyameva noccārayed vaktā, vacanārthaścedasatyaḥ pareṇa jñātavyaḥ, vavanamapārthakam | yo 'pi hi sarva mithyā bravīmi iti vakti, so 'pyasya vākyasya satyārthatvamādarśayanneva vākyamuccārayati | yadi etad vākyaṃ satyārthatvamādarśitam, evaṃ vākyāntarāṇyātmāyānyasatyārthāni darśitāni bhavanti | etadeva tu yadyasatyārtham, anyānyasatyārthāni na darśatāni bhavanti | tataśca na kiñciduccāraṇasya phalamiti noccārayet | tasmād vākyaprabhavavākyārthālambanaṃ vijñānaṃ satyārtha darśayannev vaktā vākyamuccārayati | tathā ca sati vāhyavastunāntarīyakaṃ śabdaṃ darśayatā śabdajaṃ vijñānaṃ satyārtha darśayitavyam | tato bāhyārthakāryāccabdādutpannaṃ vijñānaṃ satyārthamādarśayatā kāryaliṅgajamanumānaṃ pramāṇaṃ śābdaṃ darśitaṃ bhavati |
tasmāt nānumānaṃ pramāṇam iti bruvatā śābdasya pratyayasyāsatrārtho grāhya uktaḥ | asadarthatvameva hyaprāmāṇyamucyate, nānyat | śabdoccāraṇasāmarthyācca athāvinābhāvī svaśabdo darśitaḥ | tathā ca sannartho darśitaḥ | tataḥ kalpitādarśakāryāccacabdāccābdapratyayārthasyānumitaṃ sattvaṃ pratijñāyamānamasattvaṃ pratibadhnāti |
tadevaṃ svavacnānumitena sattvenāsattvaṃ bādhyamānaṃ svavacanena bādhitamuktamityayamatrārthaḥ | anye tvāhuḥ- abhiprāyakāryāccabdājjātaṃ jñānamabhiprāyālambanam | sadarthamiccataḥ śabdaprayogaḥ | tenāprāmāṇyaṃ pratijñātaṃ bādhyate iti |
tadayuktamḥ yata iha pratīteḥ svabhāvahetutvam, svavacanasya ca kārya
53 iti catvārā pakṣābhāsā nirākṛtā bhvantīti ||
54 evaṃ siddhasya, asiddhasyāpi sādhanatvenābhimatasya, tadā svayaṃ vādinā sādhayitumaniṣṭasya, uktamātrasya, nirākṛtasya ca viparyayeṇa sādhya iti | tenaiva svarūpeṇa vādina iṣṭo 'nirākṛtaḥ pakṣa iti pakṣalakṣaṇamana vadayaṃ darśitaṃ bhavati ||
atrāgamaviruddha svavacanaviruddhe 'ntabhūta iti sarve pakṣābhāsāścatvāra ityuktam | kiñca- āgamasya vastubalapravṛtte 'numāne 'nāśrayaṇīyatayāvirodhādapi uktam | iti iti | uktaprakāreṇa
atra viparītam iti pratyekaṃ yojanīyam | etena siddhasya viparītam asiddhasyāpi viparītam, sādhanatvenābhimatasya viparītam, tadā vādinā svayaṃ sādhayitumaniṣṭasya viparītam, uktamātrasya viparītam, nirākṛtamātrasya ca viparītaṃ pakṣatvena draṣṭavyamityayamartha ukto bhavati | tathā ca vaiparītyamukhena pakṣalakṣaṇakathanametat |
hetutvaṃ kalpitamiṣṭam, na vāstavam | abhiprākāryatvaṃ ca vāstavameva śabdasya tatastadiha na gṛhyate |
kiñci- yathā anumānamican, vahnayavyabhicāritvaṃ dhūmasya pratyeti, tathā śabdasyāpyabhiprāyāvyabhicāritvaṃ na pratyeṣyati | bāhyavastupratyāyanāya ca śabdaḥ prayujyate | tatra śabdasyābhiprāyāvinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdaprayogaḥ | api ca, na svābhiprāyanivedanāya śabda uccāryate, api tu bāhyasattvapratipādanāya | tasmād bāhyavastvavinābhāvitvābhyupagamapūrvakaḥ śabdapratyogaḥ | tataḥ pūrvakameva vyākhyātamanavadyam
evaṃ ca sati anirākṛtagrahaṇena anantaroktāścatvāraḥ pakṣavadavabhāsanta iti pakṣābhāsā nirastā bhavanti
samprati pakṣalakṣaṇapadāni yeṣāṃ vyavaccedakāni teṣāṃ vyavaccedena yādṛśaḥ pakṣārtho labhyate, taṃ darśayituṃ vyavaccedayāna saṃkṣipya darśayati- evamiti | anantaroktakrameṇa | siddhasya viparyayeṇa viparītvena hetunā sādhyo draṣṭavyaḥ | yasmādarthāt siddho 'rtho viparītaḥ sa sādhya ityarthaḥ | siddhaśca viparīto 'siddhasya | yasmādasiddhaḥ sādhyaḥ | asiddho 'pi na sarvaḥ, api tu sādhanatvenoktasyāsiddhasyāpi viparyayeṇa | svayaṃ vādinā sādhayitumaniṣṭasya asiddhasya viparyayeṇa | tathā uktamātrasya asiddhasyāpi viparyayeṇa | tathā nirākṛtasyāsiddhasyāpi viparyayeṇa sādhyaḥ |
55 trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthānumānamityuktam | tatra trayāṇāṃ rūpāṇāmekasyāpi rūpasyānuktau sādhanābhāsaḥ ||
56 uktāvapyasiddhau sandehe vā pratipādayapratipādakayoḥ ||
tenaiva rūpeṇeti | sādhyatvenaiveti śeṣaḥ | vādinā iṣṭa iti | śāstrakāraspeṣṭo nirastaḥ | iṣṭa iti uktamātremeva neti pradarśanārtham | anirākṛta iti aparihāraṇīya iti śeṣaḥ | pakṣa iti | sādhya iti śeṣaḥ | iti pakṣalakṣaṇamanavadayaṃ darśitaṃ bhavatīti | eva pakṣasya lakṣaṇaṃ doṣarahitamabhitamiti |
tadevaṃ yathārthalakṣaṇakamanumānaṃ kṛtavyākhyānam
anumānabhāsābhidhānānujñārthamāha- uktamiti |
uktvā hetvābhāsāsasya sambandha ucyate | tadā nyūnamiti sādhanadoṣo bhavati
trayāṇāṃ rūpāṇāṃ yogyamekamapi yadayuktamai vādiprativādinorasiddhaṃ sandigdhaṃ vā syat, tadāpi sādhanābhāsaḥ, syāt | tadevaṃ sādhanābhāsayogo darśitaḥ
yaścāyaṃ pañcabhirvyavccedayai rahito 'rthosiddho 'sādhanaṃ vādinaḥ svayaṃ sādhayitumiṣṭa ukto 'nukto vā pramāṇairanirākṛtaḥ sādhyaḥ, sa evāso svarūpeṇaiva svayamiṣṭo 'nirākṛta etaiḥ padairukta ityarthaḥ | yaścāyaṃ sādhayḥ sa pakṣa iti ucyate | itiśabda evamarthe | evaṃ pakṣalakṣaṇamanavadayamiti | avidyamānamavadayam= doṣo yasya tad anavadayam | darśitaṃ kathitam
trirūpaliṅgākhyānaṃ parisamāpayya, prasaṅgāgataṃ ca pakṣalakṣaṇamabhidhāya hetvābhāsān vaktukāmasteṣāṃ prastāvaṃ racayati- trirūpetyādinā |
etaduktaṃ bhavati- trirūpaliṅgaṃ vaktukāmena sphuṭaṃ tad vaktavyam | evaṃ ca tat sphuṭamuktaṃ bhavati yadi tacca, tatpratirūpakaṃ cocyate | heyajñāne hi tadviviktamupādeyaṃ sujñātaṃ bhavatīti | trirūpaliṅgākhyānaṃ parārthamaumānam iti prāguktam |
tatreti | tasmin sati | trirūpaliṅgākhyāne parārthānumāne satītyarthaḥ | trayāṇāṃ rūpāṇāṃ madhye ekasyāpyanuktau | apiśabdād dvayorapi | sādhanasya ābhāsaḥ sadṛśaṃ sādhanasya, na sādhanamityarthaḥ | trayāṇāṃ rūpāṇāṃ nyūnatā nāma sādhanadoṣaḥ
na kevalamanuktāvuktāvapyasiddhau sandehe vā | kasya? ityāha- pratipāvayasya prativādinaḥ pratipādakasya ca vādino hetvābhāsaḥ
57 ekasya svarūpasya dharmisambandhasyāsiddhau sandehe vāsiddho hetvābhāsaḥ ||
58 yathā- anityaḥ śabdaḥ iti sādhye cākṣuṣatvamubhayāsiddham ||
59 cetanāstaravaḥ iti sādhye sarvatvagapaharaṇe maraṇaṃ prativādayasiddham | vijñānendriyāyunirodhalakṣaṇasya maraṇasyānenābhyupagamāt | tasya ca taruṣvasambhavāt ||
viśeṣakathanārthamāha- ekasyeti |
dharmiṇā sambandho dharmisambandhaḥ | pakṣadharma ityarthah | tasyāsiddhau sandehe cāsiddho nāma hetvābhāso bhavati
dṛṣṭāntanirdeśarthamāha- yatheti ||
śabdasya cākṣuṣatvaṃ hi vādi- prativādinorubhayorapyananumatam
yadi digambarairuktam-vṛkṣāḥ cetanāḥ sarvatvagapaharaṇai maraṇāt iti bauddhaiḥ prayogate, tarhi vṛkṣāṇāṃ sarvatvagapaharaṇe maraṇaṃ bauddhānāmasiddham | kasmādasiddhamiti ced? āha- vijñānetyādi |
atha kasyaikasya rūpasyāsiddhau sandehe vā kisaṃjñako hetvabhāsaḥ?
ityāha- ekasya rūpasyeti | dharmiṇā saha sambandhaḥ dharmisambandhaḥ | dharmiṇi sattvaṃ hetoḥ tasya asiddhau sandehe vā asiddhasaṃjñako hetvābhāsaḥ | asiddhatvādeva ca dharmiṇyapratipattihetuḥ | na sādhyasya, na viruddhasya, na saṃśayasya hetuḥ, api tvapratipattihetuḥ | na kasyacidataḥ pratipattiriti kṛtvā | ayaṃ cārtho 'siddhasaṃjñākaraṇādeva pratipattavyaḥ
udāharaṇamāha-yathetyādi | anityaḥ śabda ityanityatvaviśiṣṭe śabde sāvye cākṣuṣatvaṃ cakṣurgrāhyatvaṃ śabde dvayorapi vādiprativādinora siddham
cetanāstarava iti | tarūṇāṃ caitanye sādhye | sarvā tvak sarvatvak tasyā apaharaṇe sati maraṇaṃ digambarairūpanyastaṃ prativādino bauddhasya asiddham |
kasmādasiddha? ityāha- vijñānamityādi | vijñānaṃ cendriyaṃ cāyuśceti dvandvaḥ tatra vijñānaṃ cakṣurādijanitam | rūpādivijñānotpattyā yadanumitaṃ kāryāntarbhūtaṃ cakṣurgolakādisthitaṃ rūpaṃ tad indriyam | āyuriti loke prāṇā ucyate | na cāgamasiddhiriha yujyate vaktum | ataḥ prāṇasvabhāvamāyuriha | teṣāṃ nirodho nivṛttiḥ | sa lakṣaṇaṃ tattvaṃ yasya tat tathoktamḥ tathābhūtasya maraṇasyānena bauddhena pratijñātatvāt |
60 acetanāḥ sukhādayaḥ iti sādhye utpattimattvamanityatvaṃ vā sāṅkhayasya svayaṃ vādino 'siddham ||
vijñānaṃ ca indriyāṇi ca āyuśceti vigrahaḥ | teṣāṃ virodho vijñānendriyāyu nirodhaḥ | sa eva lakṣaṇaṃ yasya maraṇasya tad vijñānendriyāyunirodhalakṣaṇaṃ maraṇam | bauddhānāṃ tu tathāvidhaṃ maraṇamanumatam | na tu śoṣamātram | tādṛśaṃ hi maraṇaṃ vṛkṣeṣu na sambhavatīti
yadā sāṅkhyairuktam- sukhādayo 'cetanāḥ, utpattimattvādanityatvāt iti bauddhaiḥ pramīyate, tadā sukhādiṣūtpattiranityatvaṃ vā sāṅkhayānāṃ svayamevāsiddhamḥ tasya hi kimapi notpadyate, kimapi vā na vinaśyati
yadi nāmaivam, tathāpi kathamasiddham? ityāha- tasya ca vijñānādinirodhātmakasya taruṣvasambhavāt | sattāpūrvako nirodhaḥ | tataśca yo vijñānanirodhaṃ taruṣviccet, sa kathaṃ vijñānaṃ neccet | tasmād vijñānāniṣṭernirodho 'pi neṣṭastaruṣu |
nanu ca śoṣo 'pi maraṇamucyate, sa ca taruṣu siddhaḥ? satyamḥ kevalaṃ vijñānasattayā vyāptaṃ yat maraṇaṃ tadiha hetuḥ | vijñānanirodhaśca tatsattayā vyāptaḥ, na śoṣamātram | tato yanmaraṇaṃ hetustat taruṣvasiddham | yattu siddhaṃ śoṣātmakaṃ tadahetuḥ |
digambarastu sādhyena vyāptavyāptaṃ vā maraṇamavivicya maraṇamātraṃ hetumāha | tadasya vādino hetubhūtaṃ maraṇaṃ na jñātam | ajñānāt siddhaṃ śoṣarūpam, śoṣarūpasya maraṇasya taruṣu darśanāt prativādinastu jñātam, ato 'siddham | yadā tu vādino 'pi jñātam, tadā vādino 'pyasiddhaṃ syāditi nyāyaḥ
acetanāḥ sukhādaya iti | sukhamādiryeṣāṃ duḥkhādīnāṃ te sukhādayaḥ | teṣāmacaitanye sādhye utpattimattvam, anityatvaṃ vā liṅgamupanyastam | ya utpattimanto 'nityā vā te na cetanāḥ, yathā rūpādayaḥ | tathā ca- utpatti manto 'nityā vā sukhādayaḥ tasmādacetanāḥ | caitanyaṃ tu puruṣasya svarūpam | atra cotpattimattvamanityatvaṃ vā paryāyeṇa hetuḥ na yugapat | tacca dvayamapi sāṃkhyasya vādino na siddham | parārtho hi hetūpanyāsaḥ | tena yaḥ parasya siddhaḥ sa heturvaktavyaḥ | parasya cāsata utpatimattvam, sataśca niranvayo vināśo 'nityatvaṃ siddham | tādṛśaṃ sāṃkhyasyāsiddham | ihāpi anityatvotpatti-
61 tathā svayaṃ tadāśrayaṇasya vā sandehe 'siddhiḥ ||
62 yathā vāṣpādibhāvena sandihyamāno bhūtasaṅghāto 'gnisiddhāvupadiśyamānaḥ sandigdhāsiddhaḥ ||
63 yathā- iha nikuñje mayūraḥ,kekāyitāditi ||
yadā hetorātmanastadadhikaraṇasya vās andehaḥ, tadā asiddhaetvābhāso bhavati
tatra dṛṣṭāntaḥ- yatheti |
vāṣpa ādiryasya sa vāṣpādiḥ, teṣāṃ bhāvo vāṣpādibhāvaḥ | vāṣpādisvarūpamiti śeṣa | bhūtānāṃ saṅghāto bhūasaṅghātaḥ | agnisiddhau hetuḥ kriyate ced? asau vāṣpo vā dhūlirvā kuhelikā vā? iti vāṣpādibhāvena sandihyamānaḥ asiddhahetvābhāso bhavati
tadāśraya- sandehanirdeśārthamāha- yatheti ||
mayūradhvanipravāhaḥ= kekāyitamiti | nikuñcaḥ= parvatapradeśaviśeṣaḥ | yadi kenacit iha nikuñje mayuro 'sti, kekāyitādu iti pramīyate, tadā mayūradhvanistatra tadabhimatānikuñje sandigdha eva
mattvasādhanājñānād vādino 'siddham | yadi tvanityatvotpattimattvayoḥ prāmāṇyaṃ vādinā jñātaṃ syāt, tadā vādino 'pi siddhaṃ syāt | tataḥ pramāṇāpraijñānādidaṃ vādino 'siddham
sandigdhāsiddhaṃ darśayitumāha- tatheti | svayamiti hetorātmanaḥ sandehe 'siddhah | tadāśrayaṇasya veti | tasya hetorāśrayaṇam | āśrīyate 'smin heturityāśrayaṇam, hetorvyatirikta āśrayabhūtaḥ sadhyadharmī kathyate | tatra hi heturvartamāno gamakatvenāśrīyate tasyaśrayaṇasya sandehe sandigdhaḥ
ātmanā sandihyamānamudāhartumāha- yatheti | vāṣpa ādiryasya sa vāṣpādiḥ, tadbhāvena vāṣpāditvena sandihyamāno bhūtasaṅghāta iti | bhūtānāṃ pṛthivyādīnāṃ saṃghātaḥ samūhaḥ | agnisiddhau agnisiddhayarthamupādīyamāno 'siddhaḥ |
etaduktaṃ bhavati- yadā dhūmo 'pi vāṣpāditvena sandigdho bhavati, tadāsiddhaḥ, gamakarūpāniścayāt | dhumatayā niścito vahnijanyatvād gamakaḥ | yadātu sandigdhaḥ, tadā na gamakaḥ- ityasiddhatākhyo doṣaḥ
āśrayaṇāsiddhamudāharati- yatheti | iha nikuñja iti dharmī | parvato paribhāgena tiryaṅnirgatena praccādito bhūbhāgo nikuñjaḥ | mayūra iti sādhyam | kekāyitāditi hetuḥ | kekāyitam= mayūradhvani |63 ||
64 tadāpātadeśavibhrame ||
65 dhamyaṃsiddhāvapyasiddhaḥ- yathā sarvagata ātmā iti sadhye sarvatro palabhyamānaguṇatvam ||
kathaṃ sandigdha iti cet? āha- tadeti |
mayūradhvanyāpātadeśaḥ sandigdha eva | sa hi mayūradhvaniḥ kasmānnikuñjapradeśānniḥ saratītyatra saṃśaya eva | 64 ||
sarvagataḥ nikhilavyāpī | vibhuriti śeṣaḥ | sarvatropalabhamānā guṇā yasyeti vigrahaḥ | tasya bhāvaḥ sarvatropalabhyamānaguṇatvam | kaścit sarvatropalabhyamānaguṇatvena sarvagatatvamātmanaḥ sādhayati | tatrāśrayasiddho hetuḥ | tathāhi- sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ yasya dharma uktaḥ sa ātmaiva nāsti |
ayaṃ tu parasaṃvādaḥ | sukhādaya ātmaguṇā iti prasiddham | te ca sarvadeśasya eva devadatta upalabhyante | kriyābhāvādātmani gamanāgamane na staḥ | yasmāttasya guṇāḥ sarvatropalabhyante, tasmāt nūnamātmā sarvatra sthita iti
kathamayamāśrayaṇāsiddhaḥ? ityāha tadāpāta iti | tasya kekāyitasya āpāta āgamanam, tasya deśaḥ sa ucyate yasmād deśādāgaccati kekāyitam | tasya vibhrame vyāmohe satyayamāśrayaṇāsiddhaḥ | nirantareṣu bahuṣu nikuñjeṣu satsu yadā kekāyitāpātanikuñje vibhramaḥ- kimasmānnikuñjāt kekāyitamāgatam? āhosvid anyasmāditi? tadāyamāśrayaṇāsiddha iti
dharmmiṇ'sidhāvapyasiddhatvamudāharati- yatheti | sarvasmin gataḥ sthitaḥ sarvagataḥ | vyāpīti yāvat | vyāpitva ātmanaḥ sādhye sarvatropalabhyamānaguṇatva liṅgam | sarvatra deśe upalabhyamānāḥ sukhaduḥkheccārāgadveṣādayo guṇā yasyātmanastasya bhāvastattvam | na guṇā guṇinamantareṇa vartante, guṇānāṃ guṇini samavāyāt | niṣkriyaścātmā | tataśca yadi vyāpī na bhavet, kathaṃ darkṣiṇāpathe upalabdhaḥ dukhādayo madhyadeśe upalabhyeran tasmāt sarvagata ātmā |
tadiha bauddhasya ātmaiva na siddhaḥ, kimuta sarvatropalabhyamānaguṇatvaṃ sidhyet tasya ityasiddhau hetvābhāsaḥ pūrvamāśrayaṇasandehena dharmiṇi sandeha uktaḥ | samprati tvasiddho dharmyukta ityanayorviśeṣaḥ |
tadevamekasya rūpasya dharmisambandhasyāsiddhāvasiddho hetvābhāsaḥ
66 tathaikasya rūpasyāsapakṣe satvasyāsiddhāvanaikāntiko hetvābhāsaḥ ||
67 yathā śabdasyānityatvādike dharme sādhye prameyatvādiko dharmaḥ sapakṣavipakṣayoḥ sarvatraikadeśe vā vartamānaḥ ||
vyatirekāsiddhau anaikāntiko hetvābhāso praṣṭavyah
dṛṣṭāntanirdeśārthamāha- yatheti ||
nityatvamādiryasya dharmasya sa nitytvādikaḥ | tathā prameyatvamādiryasya sa prameyatvādikaḥ | śabdo 'nityaḥ prameyatvāt iti sādhye prameyatvaṃ sapakṣavipakṣayoḥ sarvatrāsti | śabdo na prayatnāntarīyakaḥ anityatvāt iti sādhye, anityatyatvaṃ sapakṣasya ekadeśe vipakṣasya ca sarvatraivāsti | śabdaḥ prayatnāntarīyakaḥ, anityatvāt iti
tathā aparasyaikasya rūpasya asapakṣe 'sattvākhyasyāsiddhāvanaikāntiko hetvābhāsaḥ ||
eko 'nta ekāntaḥ= niścayaḥ, sa prayojanamasyeti aikāntikaḥ, naikāntiko 'naikāntikaḥ | yasmānna sādhyasya na viparyayasya niścayaḥ, api tu tadviparītaḥ saṃśayaḥ | sādhyetarayoḥ saṃśayeheturanakāntika uktaḥ
tamudāharati- yathetyādinā | anityatvamādiryasyāmī anityatvādiko dharmaḥ | ādi śabdādaprayatnānantarīyakatvaṃ prayatnānantarīyakatvaṃ nityatvaṃ ca parigṛhyate | prameyatvamādiryasya sa prameyatvādikaḥ | ādi śabdādanityatvam, punaranityatvam, amūrtatvaṃ ca gṛhyate | śabdasya dharmiṇo 'nityatvādike dharme sādhye prametvādiko dharmo 'naikāntikaḥ | caturṇāmapi hi vipakṣe 'sattvamasiddham |
tathā hi- anityaḥ śabdaḥ, prameyatvāt, ghaṭavat ākāśavat- iti prameyatvaṃ sapakṣavipakṣavyapi |
aprayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ, anityavāda vidyudākāśavad ghaṭavacca ityanityatvaṃ sapakṣaikadeśavṛtti vidyudādāvasti, nākāśādauḥ vipakṣavyāpi prayatnānatarīyake sarvatra bhāvāt |
anityatvāt prayatnānantarīyakaḥ śabdaḥ ghaṭavat, vidyudākāśavacca ityanityatvaṃ vipakṣaikadeśavṛtti | vidyudādāvasti, nākāśādauḥ, sapakṣavyāpi sarvatra prayatnāntarīyake bhāvāt |
nityaḥ śabdaḥ amūrtatvād, ākāśaparamāṇuvat, karmaghaṭavaccaṃ- ityamūrtatvamubhayaikadeśavṛtti, ubhayorekadeśe ākāśe karmaṇi ca vartateḥ paramāṇau tu
68 tathā asyaiva rūpasya sandehe 'pyanaikāntika eva |
69 yathā asarvajñaḥ kaścid vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimān veti sādhye vaktṛtvādiko dharmaḥ sandigdhavipakṣavāvṛttikaḥ ||
sādhye, anityatvaṃ upakṣasya sarvatra vipakṣasya caikadeśe 'sti | śabdo nityaḥ, asparśāt iti sādhye, sparśābhāvaḥ sapakṣavipakṣayorubhayokadeśe 'sti | etena sādhāraṇānaikāntikaścaturvidha uktaḥ
vipakṣe 'sattvameva yadā sandigdhastadāpi anaikāntika eva
dṛṣṭāntanidarśanārthamāha- yatheti |
kenacid vivakṣitaḥ- kaścit puruṣo na sarvajño vaktṛtvāt tathā rāgādimān vā vaktṛtvādeva iti ucyamāne tasya vaktṛtvādidharmo 'naikāntika eva |
sa cānaikāntikaḥ kinnāmaka iti cet? āha- sandigdhetyādi | vipakṣād vyāvṛttiḥ sandigdhā asyeti sa sandigdhavipakṣavyāvṛttikaḥ | sandigdhavyatireka iti śeṣaḥ | sarvajñaḥ kaścid vaktā na dṛśyate iti adarśane 'pi vyatireka siddhirna bhavati
sapakṣaikadeśe ghaṭādau ca vipakṣaikadeśe na vartateḥ, mūrtatvād ghaṭaparamāṇuprabhatīnām |
nityāstu paramāṇavo vaiśeṣikairabhyupagamyante | tataḥ sapakṣāntargatāḥ |
asya caturvidhasya pakṣadharmasyasattvamasiddhaṃ vipakṣe | tato 'naikānti katā
yathā cāsya rūpasyāsiddhavanaikāntikaḥ, tathā asyaiva vipakṣe 'sattvākhyasya rūpasya sandehe 'naikāntikaḥ
tamudāharati- yatheti | asarvajña iti | asarvajñatvaṃ sādhyam | kaścid vivakṣita iti | vakturabhipretaḥ | puruṣo dharmī | rāga ādiryasya dveṣādeḥ sa rāgādiḥ, sa yasyāsti sa rāgādimān iti dvitīyaṃ sādhyam | vā grahaṇaṃ rāgādimattvasya pṛthaksādhyatvakhyāpanārtham | tato 'sarvajñatve rāgādimattve vā sādhye prakṛte vaktṛtvam= vacanaśaktiḥ, tadādiryasyonmeṣanimeṣādeḥ sa vaktṛtvādiko dharmo 'naikāntikaḥ |
sandigdhāvipakṣād vyāvṛttiryasya sa tathoktaḥ | asarvajñatve sādhye sarvajñatvaṃ vipakṣaḥ | tatra vacanādeḥ sattvamasattvaṃ vā sandigdham | ato na jñāyateki vaktā sarvajñaḥ? uta asarvajñaḥ?- ityanaikāntikaṃ vaktṛtvam
70 sarvajño vaktā nopalabhyate ityevamprakārasyānu palambhasyādṛśyātmaviṣayatvena sandehahetutvāt | tato 'sarvajñaviparyayādvaktṛtvādervyāvṛtiḥ sandigdhā |
71 vaktṛtvasarvajñatvayovirodhābhāvācca yaḥ sarvajñaḥsa vaktā na bhavatītya darśane 'pi vyatireko na siddhayati, sandehāt ||
kathamayamanaikāntika iti cet? tatrāha- evamiti |
sarvajñasa vakturdarśane 'pi, adṛśyātmaviṣayeyamanupalabdhiriti adṛśyātmaviṣayatvāt sandehetureva bhavati | vyatirekasiddhi nābhidhatte |
adṛśyaviṣayānupalambhaḥ saṃśayasyaiva heturiti asarvajñaparyayāt sarvajñāt vaktṛtvalakṣaṇahetornivṛttiḥ sandigdhaiva
anupalabdhiradṛśyātmaviṣayatvād vyatirekaṃ mā sādhayatu, svabhāvavirodhopalabdhyā siddhiḥ, syāditi cet? tatrāha- vaktṛtveti |
vaktṛtva- sarvajñayostu virodho nāsti | tasmāt- sarvajñasya vakturadarśane 'pi vaktṛtvasarvajñatvayovirodhābhāvād vaktṛtvasya sarvajñatvād vyāvṛttiriti na sidhyati sandehasattvāt
nanu ca sarvajño vaktā nopalabhyate, tat kathaṃ vacanaṃ sarvajñe sandigdham? ata eva sarvajño vaktā nopalabhyate ityevamprakārasya evañjātīyasya anupalambhasya sandehahetutvāt | kutaḥ? ityāha- adṛśya ātbhā viṣayo yasya tasya bhāvo 'dṛśyātmaviṣayatvam | tena sandehahetutvam | yato 'dṛśyaviṣayo 'nupalambhaḥ sandehahetuḥ na niścayahetuḥ, tato 'sarvajñavipakṣāt sarvajñād vaktṛtvādervyāvṛttiḥ sandigdhā
nānupalambhāt sarvajñe vaktṛtvamasad brūmaḥ, apitu sarvajñatvena saha vaktṛtvasya virodhāt | etanna | sarvajñatvavaktṛtvayorvirodho nāsti | virodhābhāvācca kāraṇāt vyatireko na sidhyati- iti sambandhaḥ |
vyāptimantaṃ vyatirekaṃ darśayati- yaḥ sarvajña iti | sadhyābhāvarūpaṃ sarvajñatvamanūdya sa vaktā na bhavati iti sādhanasya vaktṛtvasyābhāvo vidhīyate | tena sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyatatvāt sādhanābhāvena vyāpta ukta iti | vyāptimānīdṛśo vyatireko virodhe sati vaktṛtvasarvajñatvayoḥ sidhyet | na cāsti virodhaḥ, tasmānna sidhyati | kutaḥ? ityaha- sandehād | yato virodhahbāvaḥ, tasmāt sandehaḥ | sandehād vyatirekāsiddhiḥ
72 dvividho hi padārthānāṃ virodhaḥ ||
73 avikalakāraṇasya bhavato 'nyabhāve 'bhavād virodhagatiḥ ||
kathaṃ tayorvirodhābhāva iti cet? tatrāha= dvividha iti |
yatra yaḥ ko 'pi virodha upalabhyate sa sarva eva prakāradvaye 'ntarbhavati | eko vāstavavirodhaḥ, dvitīyo lākṣaṇikavirodhaḥ
vāstavavirodhakathanārthamāha- avikaleti |
yadā bhāvasya kāraṇasamūhānāmavaikalye kāraṇanivartyasyābhirbhāvaḥ | anyabhāvapariniṣpattau ca nivṛttistadā virodhapratītiḥ
kathaṃ virodhābhāvaḥ? dvividha iti | hīti | yasmād dvividha eva virodhaḥ, nānyaḥ, tasmānna vaktṛtvasarvajñatvayovirodhaḥ
kaḥ punarasau dvividho virodhaḥ? ityāha- avikalakāraṇasyeti | avikalāni samagrāṇi kāraṇāni yasya sa tathoktaḥ | yasya kāraṇavaikalyādabhāvaḥ, na tasya kenacidapi virodhagatiḥ | tadarthamavikalakāraṇam |
nanu ca yasyāpi kāraṇasākalpam, tasyāpi nivṛttiraśakyā kenacidapi kartum, tat kuto virodhagatiḥ? evaṃ tarhi avikalakaraṇasyāpi yatkṛtāt kāraṇavaikalyādabhāvastena virodhagatiḥ |
tathā ca sati, yo yasya viruddhaḥ sa tasya kiñcitkara | eva tathāhi- śītasparśasya janako bhūtvā śītasparśāntarajananaśakti pratibadhnan śītasparśasya nivartako viruddhaḥ | tasmāddhetuvaikalyakārī viruddho janaka eva nivatvasya | sahānavasthānavirodhaścāyam | tato viruddhayorekasminnapi kṣaṇe sahāvasthānaṃ parihṛtavyam | dūrasthayorvirodhābhāvācca nikaṭastahyoreva nivartyanivartakabhāvaḥ |
tasmād yo yasya nivartakaḥ sa taṃ yadi paraṃ tṛtīyakṣaṇe nivartayati, prathame kṣaṇe sannipatannasamarthavasthādhanayogyo bhavati, dvitīye viruddhamasamartha karoti, tṛtīye tvasamarthe nivṛtte taddeśamākrāmati |
tatrāloko gatidharmā krameṇa jalataraṅganyāyena deśamākrāman yadāndhakāranirantaramālokakṣaṇaṃ janayati, tadālokasamīpavartinamandhakāramasamartha janayti | tato 'sāmarthya tasya yasya samīpavarttyālokaḥ | asamarthe nivṛtte taddeśe jāyata āloka ityevaṃ krameṇālokenāndhakāro 'paneyaḥ | tathoṣṇaḥ sparśena śītasparśo nivartanīyaḥ |
yadā tvālokastatraivāndhakāradeśe janyate, tadā yataḥ kṣaṇādandhakāradeśasyā lokasya janakaḥ kṣaṇa utapdayate, tata evāndhakāro 'ndhakārāntarajananāsamartha
74 śītoṣṇasparśavat ||
75 parasparaparihārasthitalakṣaṇatayā vā bhāvābhāvavat ||
yathā śītoṣṇasparśayoḥ śītasyāvikalakāraṇasya sato yadā uṣṇatvāpariniṣpattistada śītatvanivṛttiḥ | tayośca loke virodhapratītiḥ
parasparaparihāreṇa sthitaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ tāni parasparaparihārasthitalakṣāṇāni, teṣāṃ bhāvaḥ parasparihāraśitalakṣaṇatā, tayā virodhaḥ | yathā bhāvābhāvayoḥ bhāvo 'bhāvaparihāreṇa vyavasthitaḥ, abhāvaśca bhavaprihāreṇa vyavasthitaḥ
utpannaḥ | tato 'samarthavasthājanakatvameva nivartakatvam | ataśca yasmin kṣaṇe janakaḥ, tatastṛtīye kṣaṇe nivṛtto viruddho yadi śīghraṃ nivartate |
janyajanakabhāvācca santānayovirodhaḥ, na kṣaṇayoḥ | yadyapi ca na santāno nāma vastu, tathāpi santānino vastubhūtāḥ | tato 'yaṃ paramārthaḥ na kṣaṇayovirodhaḥ, apitu bahūnāṃ kṣaṇānām | yataḥ satsu dahanakṣaṇeṣu pravṛttā api śītakṣaṇā nivṛttidharmāṇo bhavantīti santānayornivartyanivartakatvanimitte ca virodhe sthite sarveṣāṃ paramāṇūnāṃ satyapyekadeśāvasthānābhāve na virodhaḥ, itaretarasantānānivartanāt teṣām | gatidharmā cāloko yāṃ diśamākrāmati, taddigvartino virodhisanānān nivartayati | tato 'pavarakaikadeśasthā pradīpaprabhāndhakāranikaṭavartinyapi nāndhakāraṃ nivartayatiḥ andhakārākrāntāyāṃ diśyālokakṣaṇāntarajananāsāmarthyat | kāraṇasāmarthyahetutvakṛtaṃ santānaniṣṭhameva virodhaṃ darśayatā bhavatā iti kṛtam | bhavataḥ prabandhena pravartamānasya śītasparśasantānasyābhāvo 'nyasyoṣṇasantānasya bhāve satīti |
ye tvāhuḥ- na virodho vāstavaḥ iti, ta idaṃ taktavyāḥ- yathā na niṣpanne kārye kaścijjanya janakabhāvo nāma dviṣṭho 'sti, kāraṇapūrvikā tu kāryavṛttiḥ | ato vāstava eva | tadvanna nivṛtte vastuni kaścid dviṣṭho nāma virodho 'sti | dahananimittaṃ tu śītasparśasya kṣaṇāntarajananāsāmarthyam | ato virodho 'pi vāstava eva |
udāharaṇabhāha- śīteti | śītaścoṣṇaśca tāveva śītasparśau, tayoriva | śītoṣṇasparśayorhi pūrvavad virodho yojanīyaḥ
dvitīyamapi virodhaṃ darśayitumāha- parasparetyādi | parasparasya parihāraḥ= parityāgaḥ, tena sthitaṃ lakṣaṇam= rūpaṃ yayoḥv tadbhāvaḥ parasparaparihārasthitalakṣaṇatā, tayā |
76 sa ca dvividho 'pi virodho vaktṛtvasarvajñatvayorna sambhavati ||
sa cobhayavidho 'pi virodho vaktṛsarvajñayorna sambhavati | vaktṛtvasya hi iha yasmin pariccidyamāne yad vyavaccidyate, tat pariccidyamānamaviccadyamānaparihāreṇa sthitarūpaṃ draṣṭavyam | nīle ca pariccedyamāne tādrūpyapracyutiravaccidyate, tadavyavaccede nīlāpariccedaprasaṅgāt | tasmād vastuno bhāvābhāvau parasparaparihāreṇa sthitarūpau | nīlāttu yadanyadrūpaṃ tannīlābhāvā vyabhicāri | nīlasya dṛśyasya pītādāvupalabhyamāne 'nupalambhādabhāvaniścayāt | yathā ca nīlaṃ svabhāvaṃ pariharati, tadvad abhāvāvyabhicāri pītādikamapīti | tathā ca bhāvābhavayoḥ sākṣād virodhaḥ, vastunostvanyonyā bhāvāvyabhicāritvād virodhaḥ |
kasya cānyatrābhāvāvasāyaḥ? yo niyatākāro 'rthaḥ, tasya | na tvaniyatākāraḥ | kṣaṇikatvādivat | kṣaṇikatvaṃ hi sarveṣāṃ nīlādīnāṃ svarūpātmakam | ato na niyatākāram yataḥ kṣaṇikatvaparihāreṇa na kiñcid dṛśyate |
yadyavam, abhāvo 'pi na niyatākāraḥ | kathamaniyatākāro nāma? yāvatā vasturūpaviviktākāraḥ kalpito 'bhāvaḥ | tato dṛsṭaṃ kalpitaṃ vā niyataṃ rūpamanyatrāsadityavasīyate, nāniyatam | evaṃ nityatvapiśācādirapi niyatākāraḥ kalpito draṣṭavyaḥ | ekātmatvavirodhascāyam | yayorhi parasparaparihāreṇāvasthānaṃ tayorekatvābhāvaḥ |
ata eva lākṣaṇiko 'yaṃ virodha ucyate | lakṣaṇaṃ rūpam, vastūnāṃ prayojanamasyeti kṛtvā | virodhena hyanena vastutvaṃ vibhaktaṃ vyavasthāpyate | ata eva dṛśyamāne rūpe yanniṣidhyate, tad dṛśyamevābhyupagamya niṣidhyate | tathā hi- abhāvo 'pi piśāco 'pi yadā pīte niṣedbhūmiṣyate, tadā dṛśyātmataya niṣedhya iti dṛśyatvamabhyupagamya dṛśyānupalabdhereva niṣedhaḥ | tathā ca sati rūpe pariccidyamāna ekasmistadabhāvo dṛśyo vyavaccidyate | yacca tadabhāvavanni yatākāraṃ rūpam, tadapi dṛśyaṃ vyavaccidyate | tataḥ dvapracyutivat pracyutimanto 'pi vyavaccinnā iti ye parasparaparihārasthitarūpāḥ sarve te 'nena niṣiddhakatvāditi | satyapi cāsmin virodhe sahāvasthānaṃ syādapi |
tato bhinnavyāpāro virodhau | ekena virodhena śītoṣṇasparśayorekatvaṃ vāryate | anyena sahāvasthānam, bhinnaviṣāyau ca | sakale vastunyavastuni ca parasparaparihāravirodhaḥ | vastunyeva katipaye sahānavasthānavirodhaḥ | tasmād bhinnavyāparo | bhinnaviṣayau ca | tato nānayoranyonyāntarbhāva iti
sa cāyaṃ dvividho 'pi virodho vaktṛtvaṃ ca sarvajñatvaṃ ca tayorna sambhavati |
77 na cāviruddhavidheranupalabdhāvapyabhāvagatiḥ ||
78 rāgādīnāṃ vacanādeśca kāryakāraṇabhāvasiddheḥ ||
79 arthāntarasya cākāraṇasya nivṛttau na vacanādenirvṛttiḥ ||
avikalakāraṇasya sataḥ sarvajñatvapariniṣpattāvapi nivṛttinaṃ iṣṭā | vaktṛtvaparihāreṇāpi sarvajñatvasya na vyavasthitiḥ, nāpi vā sarvajñatvaparihāreṇa vaktṛtvasya vyavasthitiḥ
virodhābhāve ca aviruddhavadvaktṛtvaṃ sarvajñatvāvaviparyayeṇopalabhyata iti cet? tatrāha- naceti |
yatra viruddhatvena nābhidhānaṃ tatra vastunoranupalabdhāvapi nābhāvaniścayaḥ sambhavati | asarvajñatve sādhye vaktṛtvasya vyatirekastathaiva sandigdhaḥ
rāgādimattvena nirdeśe 'pi vyatirekasandehakathanārthamāha- rāgādīnāmiti |
rāgādirvacanasya heturityetadasiddham
astu rāgādivacanayoḥ kāryakāraṇabhāvo 'siddhaḥ, tataḥ kimiti cet? āha-
na hyavikalakāraṇasya sarvajñatvasya vaktṛtvabhāvādabhāvagatiḥ | sarvajñatvaṃ hyadṛśyam | adṛṣṭasya cābhāvo nāvasīyateḥ, tato nānena virodhagatirbhavati |
na ca vaktṛtvaparihāreṇa sarvajñatvamavasthitam | kāṣṭhādayo hi vaktṛtvaparihṛtāḥ, teṣāmapi sarvajñatvaprasaṅgāt | nāpi sarvajñatvaparihāreṇa vaktṛtvamḥ kāṣṭhādīnāmapi vaktṛtvaprasaṅgāt | tata evāvirodhād vaktṛtvavidherna sarvajñatvaniṣedhaḥ
syādetat- yadi nāstyeva virodho ghaṭapaṭayoriva, syādapi tayoḥ sahāvasthitidarśanam | sahāvasthityadarśanāttu virodhagatiḥ, virodhāccābhāvagatiḥ? iyāśaṅkayāha- na cāviruddhavidheriti | anupalabdhāvapi nāyaṃ viruddhavidhiḥ | yadayapi sahāvasthānānupalambhastathāpi na tayovirodhaḥ | yasmānna sahānupalambhamātrād virodhaḥ, api tu dvayorupalabhyamānayonivartyanivartakabhāvāvasāyāt | tasmādanupalabdhāvapi na vaktṛtvavidheviruddhavidhiḥ | ato 'smānnānyasyābhāvagatiḥ
tathā na vaktṛtvād rāgādimattvagatiḥ | yato yadi vacanādi rāgādīnāṃ kārya syād, vacanādeḥ rāgādigatiḥ syāt | rāgādinivṛtto vacanādinivṛttiḥ syāt, na ca kāryam | kutaḥ? rāgādīnāṃ vacanādeśca kāryakāraṇabhāvasāsiddheḥ | kāraṇānna kāryam | ato 'smānna gatiḥ
mā bhūd rāgādikāryam, vacanaṃ sahacāri tu bhavati | tato rāgādau
80 iti sandigdhavyatireko 'naikāntiko vacanādiḥ ||
81 dvayo rūpayorviparyasiddhau viruddhaḥ ||
82 kayordvayoḥ?
83 sapakṣe sattvasya, asapakṣe vāsattvasya | yathā kṛtakatvaṃ prayatnānantaroyakatvaṃ ca nityatve sādhye viruddho hetvābhāsaḥ ||
arthāntarasyeti | arthāntaram rāgādikam | akāraṇasya tasya nivṛttau kathaṃ vacanādernivṛttiḥ syāt?
tathāhi yasmād vaktṛtvasarvajñatvayoḥ ko 'pi virodho nāsti | rāgādivacanayorvā na kāryakāraṇabhāvaḥ | tatmāt asarvajñanivṛttyā rāgādinivṛttyā vā vacananivṛttiḥ sandigdhā | tasmāt, sandigdhavyatireko nāmānaikāntikaḥ
yadi dvayo rūpayorviparyayasiddhistadā viruddhahetvābhāsaḥ syāt
kayordvayo rūpayorviparyapratītau viruddhahetvābhāsa ucyate?
anvaya vyatirekāviti śeṣaḥ | evaṃ viruddhasya sāmānyaṃ lakṣaṇamuktam |
viśeṣeṇa kathanārthamāha- kṛtakatvamityādi |
sahacāriṇi nivṛtte nivartate vacanam? ityāśaṅkayāha- arthāntarasya cākaraṇasya nivṛtau sahacāritvadarśanamātreṇa nānyasya vacanādenivṛttiḥ | ato vaktṛtvaṃ bhaved rāgādivirahaśca
itiśabdastasmādarthe | tasmādasarvajñatvaviparyayād vipakṣāt sarvajñatvād rāgādimattvaviparyayādarāgādimattvāt sandigdho vyatireko vacanāde | ato 'naikāntiko vacanādiḥ
evamekaikarūpādisiddhisandehe hetudoṣān ākhyāya, dvayordvayo rūpayorasiddhisandehe hetudoṣān vaktukāma āha- dvayordvayoriti | dvayo rūpayoviparyayasiddhau satyāṃ viruddhah
trīṇi ca rūpāṇi santi, tato viśeṣajñāpanārthamāha- kayodvayoriti
viśiṣṭe rūpe darśayati- sapakṣe sattvasya, asapakṣe cāsattvasya | viapryayasiddhāviti sambandhaḥ | kṛtakatvamiti svabhāvahetuḥ | prayatnānantarīyakatvaṃ hi kāryahetuḥ | prayatnāntarīyakaśabdena hi prayatnānantaraṃ janmajñānaṃ ca prayatnānantarīyakamucyate | janma= jāyamānasya svabhāvaḥ | jñānam = jñeyasya kāryam | tadiha prayatnānantaraṃ jñānaṃ gṛhyate | tena kāryahetuḥ |
84 anayoḥ sapakṣe 'sattvam, asapakṣe ca sattvamiti viparyasiddhiḥ ||
85 etau ca sādhyaviparyayasādhanād viruddhau |
86 nanu ca tṛṭyo 'pīṣṭ
87 yathā parārthācakṣu rādayaḥ saṃghātatvāccayanāsanādyaṅgavaditi ||
yadi kṛtakatvena prayatnāntarīyaktvena vā nityatvaṃ sādhyate, tarhi viruddho hetvābhāsaḥ syāt
kathamiha viparyayāsiddhiriti ced? āha- anayoriti |
vityatve sādhye sapakṣa ākāśādiḥ, tatra kṛtakatvaprayatnāntarīkatvayorubhayorevāsambhavaḥ | vipakṣaścānityā ghaṭādiḥ | tatra tayorubhayoreva sattvam, tathā ca tayoviparyayasiddhiḥ
yasmād dvayo rūpayorviparyayasiddhiḥ, tasmāt sādhyaviryayasidddhiḥ | sādhyaviparyayasādhanācca viruddho hetvābhāsaḥ
iṣṭasay vighātaḥ kriyate 'neneti iṣṭavighātakṛt | tṛtīyo hi viruddhaḥ śāstrakārairuktaḥ
dṛṣṭāntakathanam- aytheti | tasyārthastu vyākhyāta eva
etau hetū nityatve sādhye hetvābhāsau
kasmāt punaretau viruddhau? ityāha- anayoriti | sapakṣe hi nitye kṛtakatvaprayatnānantarīyakatvayorasattvameva niścitam | anitye vipakṣe eva sattvaṃ niścitamiti viparyayasiddhiḥ
kasmāt punarviparyasiddhavapyetau viruddhau? ityāha- etau ca sādhyasya nityatvasya viparyayam anityatvaṃ sādhaytaḥ | tataḥ sādhyaviparyayasādhanād viruddhau
yadi sādhyaviparyayasādhanād viruddhaveto, uktaṃ ca parārthānumāne sādhyam, na tvanuktam, iṣṭaṃ cānuktam, ato 'nya iṣṭavighātakṛdābhyāmiti darśannāha- nanau ca tṛtīyo 'pi viruddha uktaḥ | uktaviparyayasādhanau dvau | tṛtīyo 'yamiṣṭasya śabdenānupāttasya vighātaṃ karoti viparyayasādhanāditi iṣṭavighātakṛt
tamudāharati- yatheti | cakṣurādaya iti dharmī | paro 'rthaḥ prayojanaṃ parārthaḥ prayojakaḥ saṃskārya upakartavyo yeṣāṃ te parārthā iti sādhyam | saṅghātatvāt sañcitarūpatvāditi hetuḥ | cakṣurādayo hi paramāṇusañcitirūpāḥ | tataḥ saṅghātarūpā ucyante | śayanam, āsanaṃ cādiryasya tat śayanāsanādi | tadeva aṅgam puruṣopabhogāṅgatvat | ayaṃ vyāptipradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | atra hi
88 tadiṣṭāsaṃhatapārārthyaviparyasādhanād viruddhaḥ ||
89 sa iha kasmānnoktaḥ?
90 anayorevāntarbhāvāt ||
91 na hyamābhyāṃ sādhyaviparyayasādhanatvena bhidyate ||
viruddhaścārya kathamiti ced? āha- tadiṣṭeti | parebhyo 'yamiti parārthaḥ, tasya bhāvaḥ pārārthyam | asaṃhṛtasya pārārthyamiti asaṃhṛtapārārthyam | iṣṭaṃ ca tasya tad asaṃhṛtapārārthya ceti vigrahaḥ, tadviparyayaḥ asaṃhṛtapārārthyaviṣayaḥ | tasya sādhana ityarthaḥ | tasmāt tadiṣṭāsahṛtapārāryaviparyayasādhanādasau viruddha eva draṣṭavyaḥ
śāstrakāreṇānumatastathā viruddhalakṣaṇayukto 'pīti bhāvaḥ
yacca viruddhadvayamuktaṃ tayorevāntarbhāveṇa pṛthgnābhidhānam
antarbhāvasyaiva pradarśanārthamāha- na hīti |
kṛtakatvaprayatnāntarīyakavalakṣaṇaṃ hetunityatve sādhye sādhyaviparyayasādhanād viruddha ityuktam | ayamapi sādhyaviparyayasādhanāt tābhyāṃ samāna eva viruddhah
pārārthyenaṃ saṃhatatvaṃ vyāptam | yataḥ śayanāsanādayaḥ saṅghātarūpāḥ puruṣasya bhogino bhavanti upakārakā iti parārthā ucyante
kathamayamiṣṭavighātakṛt? ityāha- tadiṣṭāsaṃhṛtapārārthyaviparyayasādhanāditi | asaṃhṛte viṣaye pārārthyamasaṃhṛtapārārthyam | tasya sāṅkhayasya vādinaḥ iṣṭamasaṃhṛtapārārthya tadiṣṭāsaṃhṛtapārārthyam | tasya viparyayaḥ saṃhṛtapārārthya nāma | tasya sādhanād viruddhah |
ātmā asti iti bruvāṇaḥ sāṅkhyaḥ kuta etad iti paryanuyukto bauddhena, idamātmanaḥ saṅkhye pramāṇamāha | tasmād asaṃhṛtasyātmanaḥ upakārakatvaṃ sādhyaṃ cakṣurādīnām | ayaṃ tu heturviparyayavyāptaḥ | yasmād yo yasyopakārakaḥ sa tasya janakaḥ | janyamānaśca yugapat krameṇa vā bhavati saṃhṛtaḥ, tasmāt parārthāścakṣurādayaḥ saṃhṛtaparārthā iti siddham
ayaṃ ca viruddha ācāryadiṅnāgenoktaḥ, sa kasmād vāttikakāreṇa satā tvayā noktaḥ
itara āha- anayoreva sādhyaviparyayasādhanayorantarbhāvāt
nanu ca uktaviparyayaṃ na sādhayati, tat kathamuktaviparyasadhanayorevāntabhavtiḥ? ityāha- na hyamiti | hīti yasmādarthe | yasmād ayam iṣṭavighātakṛd ābhyāṃ hetubhyāṃ sādhyaviparyasya sādhanatvena na bhidyate | yathā to sādhyaviparyayasadhanī, tathāyamapīti | uktaviparyayaṃ tu sādhayatu vā mā vā, kimuktaviparyayasādhanena tasmādanayoreghāntarbhāvaḥ
92 na hīṣṭoktayoḥ sādhyatvena kaścidviśeṣa iti ||
93 dvayo rūpayorekasyāsiddhāvaparasya ca sandehe 'naikāntikaḥ ||
94 yathā vītarāgaḥ kaścit sarvajño vā vaktṛtvāditi | vyatireko 'trāsiddhaḥ | sandigdho 'nvayaḥ ||
95 sarvajñavītarāgayorviprakarṣād vacanādestatra sattvamasattvaṃ va saṃdigdham ||
pūrvaṃ śabdenoktasyaiva sādhyasya viparyayasiddhiḥ | tatra ca neṣṭārthaviparyayasiddhiḥ | tasmāt kathamayaṃ tābhyāṃ samāna iti cet? tatrāha- na hīti |
yacceṣṭaṃ yaccoktaṃ taddvayoḥ sādhyatve viśeṣaḥ ko 'pi nāstītyetaduktameva
anvayavyatirekayorevaikasyāsiddhau aparasya ca sandehe hetoranaikāntikatvam
dṛṣṭāntakathanam- yatheti | tasyāthaṃ ukta eva |
atreti | asmin prayoge | vyatireko nāsti | anvayastu sandigdhaḥ | tathā hi sarvajñatve sādhye asarvajño vipakṣaḥ | asarvajñebhyaśca vacanaṃ ca vyāvṛttam
anvayasandehakathanārthamāha- sarvajñeti |
yasmāt sarvajñatvaṃ vītarāgatvaṃ cendriyasyāviṣayasyaiva, tasmāt tayoḥ kutrāpi vacanamasti nāsti veti sandigdhameva | tathahi- dṛṣṭāntatvena yaḥ puruṣa uktaḥ sa ki sarvajña san vaktā, kimuta asarvajñaḥ san vaktā? ityatra niścayo nāsti
nanu ca uktameva sādhyam, tat kathaṃ sādhyaviparyayasādhanetvenābhedaḥ? ityāha- na hīti | yasmādiṣṭoktayoḥ parasparasmāt sādhyatvena na kaścid viśeṣo bheda iti | tasmādanayoreva antarbhāva ityupasaṃhāra |
prativādino hi yajjijñāsitaṃ tat prakaraṇāpannam | yacca prakaraṇāpannaṃ tat sādhaneccayā viṣayīkṛte sādhyamiṣṭamuktam, anuktaṃ vā, na tūktamātremeva sādhyam | tenāviśeṣa iti
dvayo rūpayorviparyayasiddhau viruddhaḥ uktaḥ | tayostu dvayormadhye | ekasyāsiddhau, aparasya ca saṃdehe cānaikāntikaḥ
kīdṛśo 'sau? ityāha- yatheti | vigato rāgo yasya sa vītarāga ityakaṃ sādhyam | sarvajño veti dvitīyam | vaktṛtvāditi hetuḥ | vyatireko 'trāsiddhaiti | svātmanyeva sarāge ca asarvajñe ca vipakṣe vaktṛtvaṃ dṛṣṭam | ato 'siddhovyatirekaḥ sandigdho 'nvayaḥ
kutaḥ? ityāha- sapakṣabhūtayoḥ sarvajñavītarāgayoḥ | viprakarṣāditi atīndriyatvād | vacanāderatīndriyagamyasyāpi tatra atīndriyayoḥ sarvajñavītarāgayoḥ sattvamasattvaṃ va sandigdham | tataśca na jñāyate kiṃ vaktṛtvāt sarvajñaḥ? uta na- ityanaikāntika iti
96 anayoreva dvayo rūpayoḥ sandehe 'nikāntikaḥ ||
97 yathā sātmakaṃ jīvaccarīraṃ prāṇādimattvāditi ||
98 na hi sātmakanirātmakābhyāmanyo rāśirasti yatrāyaṃ prāṇādirvarteta ||
yadyanvayo vyatirekaśca dvāveva sandigdhau, tadāpi anaikāntikahetvābhāsaḥ
dṛṣṭāntakathanārthayāha- yatheti | prāṇa ādiryasya sa prāṇādiḥ | prāṇaśabdena unmeṣanimeṣaprasāraṇasaṅkocādīnāṃ parigrahaḥ | sātmakamiti | ātmano bhogāyatanabhūtam | jīvaccarīramiti | anena mṛtaśarīrasya nirāsaḥ
tatra ca vyatirekasandehakathanārthamāha- nahīti |
dvividho hi rāśiḥ- sātmakaḥ, nirātmakaśca | tatrāntarbhūto 'paro nāsti |
prāṇādimattvasya vastudharmatve tacca sātmakanirātmakābhyāṃ nivṛtam
samprati dvayoreva sandehe 'naikāntikaṃ vaktumāha- anayoreva anvayavyatirekayoḥ | sandehāt saṃśayahetuḥ
udāharaṇam- yatheti | saha ātmanā vartate sātmakamiti sādhyam | śarīramiti dharmī | jīvadgrahaṇaṃ dharmiveśeṣaṇam | mṛte hyātmānaṃ neccati |
prāṇāḥ= śvāsādaya ādiryasyonmeṣanimeṣādeḥ prāṇidharmasya sa prāṇādiḥ, sa yasyāsti tat prāṇādimat jīvaccarīram, tasya bhāvastattvam, tasmādityeṣa hetuḥ
ayamasādhāraṇaḥ saṃśaheturupapādayitavyaḥ | pakṣadharmasya ca dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃśayahetutvam | saṃśayaviṣayau yāvākārau, tābhyāṃ sarvasya vastunah saṃgrahāt | tayośca vyāpakayorākārayorakatrāpi vṛttyaniścayāt | yābhyāṃ hyākārābhyāṃ sarva vastu na saṃgṛhyate tayorākārayorna saṃśayah | prakārāntarasambhave hi pakṣadharmo dharmiṇamaviyuktaṃ dvayorekena dharmeṇa darśayituṃ na śaknuyāt, ato na saṃśayahetuḥ syāt | dvayordharmayoraniyataṃ bhāvaṃ darśayan saṃśayahetuḥ | dvayostvaniyatamapi bhāvaṃ darśayitumaśakto 'pratipattihetuḥ | niyataṃ tu bhāvaṃ darśayan samyag hetuviruddho vā syāt | tasmād yabhyāṃ sarva vastu saṃgṛhyate, tayoḥ saṃśayahetuḥ, yadi yatorekatrāpi sadbhāvaniścayo na syāt | sadbhāvaniścaye tu yadyekatra niyatasattāniścayo heturivuddho vā syāt | aniyatasattāniścaye tu sādhāraṇānaikāntikaḥ, sandigdhavipakṣavyavṛttikaḥ, saṃdigdhānvayo 'siddhavyatireko vā syāt | ekatrāpi tu vṛttyaniścayādasādhāraṇānaikāntiko bhavati | tato 'sādhāraṇānaikāntikasyānaikāntikatve hetudvayaṃ darśa-
99 ātmano vṛttivyavaccedābhyāṃ sarvasaṃgrahāt ||
100 nāpyanayorekatra vṛttiniścayaḥ ||
101 sātmakatvenānātmakatvena vā prasiddhe pramāṇāderasiddheḥ ||
tiṣṭhatvanyatra kutrāpi, kathaṃ tṛtīyarāśyasambhava iti ced? āha- ātmana iti | vṛtiśca vyavacedaśca vṛttivyavaccedau | vṛttiḥ= sadbhāvaḥ | vyavaccedaḥ= abhāvaḥ | ātmano vṛttivyavaccedau ātmavṛttivyavaccedau | tābhyāṃ hi sakalavastusaṃgrahaḥ | tathā hi- yasmin ātmano vṛttistat sātmakam | tatrānantabhūtamanyat sarva nirātmakam | tasmāt kutastṛtīyaraśisambhavaḥ | evaṃ hi prāṇādimattvasya sātmakanirātmakābhyāṃ vyatireko 'siddhaḥ
yadyapi tābhyāṃ vyatireko 'siddhaḥ tathāpi tatrānvaya evāstviti ced? tatrāha-nāpīti | prāṇādimattvasya sātmake nirātmake vā sattvamiti niścayo na śakyate kartum
tacca kasmāditi ced? āha- sātmakatveneti |
sātmakatvena niśceti vastuni, nirātmakatvena vā niścite vastuni prāṇādimattvamadṛṣṭam, tasmāt kuto vṛttiniścayaḥ?
yitumāha- na hīti | sahātmanā vartate sātmakaḥ | niṣkrāntaḥ ātmā yasmāt sa nirātmakaḥ | tābhyāṃ yasmānnānyo rāśiarsti | kimbhūtaḥ? yatrāyaṃ vastudharmaḥ prāṇādirvartetaḥ | tasmāyayaṃ yatorbhavati saṃśayahetuḥ
kasmādanyarāśyabhāvaḥ? ityāha- ātmano vṛttiḥ= sadbhāvaḥ, vyavaccedaḥ= abhāvaḥ, tābhyāṃ savasya vastunaḥ saṃgrahāt kroḍīkaraṇāt | yatra hyātmā asti tat sātsakam, anyannirātmakam | tato nānyo raśirastoti saṃśayahetutvakāraṇam
prakārābhyāṃ sarvavastusaṃgrahaṃ pratipādya dvitīyamāha- nāpyanayoḥ sātmakānātmakayormadhya ekatra sātmake 'sātmake vā vṛtte sadbhāvasya niścayo 'sti | dvāvapi rāśī tyaktvā na vartate prāṇādiḥ vastudharmatvāt | tataścānayoreva vartate ityetāvadeva jñātam | viśeṣe tu vṛttiniścayo nāstītyamarthaḥ
tadāha- sātmakatvenānātmakatvena vā viśeṣeṇa yukte prasiddhe niścite vastuni prāṇāderdharmasya sarvavastuvyāpinoḥ prakārayorekatra niyatasadbhāvasya asiddhe ranaikāntikaḥ, aniścitatvāt |
tadevamasādhāraṇasya dharmasyānaikāntikatve kāraṇadvayamabhihitam
102 tasmājjīvaccarīrasambandhī ghrāṇādiḥ sātmakādanātmakācca sarvasmād vyāvṛttatvenāsidhestābhyāṃ na vyatiricyate ||
103 na tatrānveti ||
104 ekātmanyapyasiddheḥ ||
105 nāpi sātmakādanātmakācca tasyānvayavyatirekayorabhāvaniścayaḥ ||
upasaṃhāre pakṣadharmo nirdiśyate | jīvaccarīreṇa sambandha iti vigrahaḥ | sa yasyāsti sa jīvaśarīrasambandhī | pakṣadharma iti śeṣaḥ | anenopasaṃhāreṇa vyatirekābhāvo darśitaḥ
anenopasaṃhāreṇānvayābhāvo darśitaḥ
evaṃ cānvayavyatirekayordvayoḥ sattvamasiddham
nanu tayostatrābhāvaniścaya eva syāditi cet? tatrāha- nāpīti |
yathā sātmake 'nvayavyatirekayoḥ sattvamaniściyam, tathaivāsattvamapi aniścitam |
evameva nirātmakasyāpi vaktavyam
pakṣadharmaśca bhavan sarvaḥ sādhāraṇo 'sādhāraṇo vā bhavatyanaikāntikaḥ | tasmādupasaṃhāravyājena pakṣadharmatvaṃ darśayati- tasmādityādinā | jīvaccarīrasya saṃbandhī pakṣadharma ityarthaḥ | yasmāt tayorekatrāpi na nivṛttiniścayaḥ tasmāt tābhyāṃ na vyatiricyate |
vastudharme hi sarvavastuvyāpinoḥ prakārayorekatraniyatasadbhāvo niścitaḥ prakārāntarānnivarteta | ata evāha- sātmakādanātmakatvācca sarvasmād vastuno vyavṛttatvenāsiddhariti | prāṇādistāvat kutaścit ghaṭādernivṛtta eva | tata etāvadavasātuṃ śakyam- sātmakādanātmakād vā kiyato nivṛttaḥ | sarvasmāt tu nivṛtto nāvasīyate | tato na kutaścid vyatirekaḥ
yadayevam, anvayo 'stu tayorniścitaḥ? ityāha- na tatra sātmake 'nātmake vārthe 'nveti anvayavān prāṇādiḥ
kutaḥ? ityāha- ekātmanyapīti | ekātmani sātmake 'nātmake vāsiddheḥ kāraṇāt | vastudharmatayā tayordvayorekatra vā vartata ityavasitaḥ prāṇādiḥ | na tu sātmaka eva nirātmaka eva vā vartata iti kuto 'nvayaniścayaḥ
nanu ca prativādino na kiñcit sātmakamasti, tato 'sya hetorna sātmake 'nvayo na vyatireka ityanvayavyatirekayorabhavaniścayaḥ sātmake, na tu sadbhāva-
106 ekābhāvaniścayasyaparabhāvaniścayanāntarīyakatvāt ||
107 anvaya vyatirekayoranyonyavyavaccedarūpatvāt, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehādanaikāntikaḥ ||
sattvaniścayābhāve 'pi asattvaniścayaḥ kathaṃ na syāditi cet? tatrāha- anvaya iti |
anyonyavaccedarūpeṇa tau sthitāvityucyate, tataśca kimiti cet? āha- eketi |
yadi tayoḥ parasparābhāvarūpeṇa sthitistadā yatrānvayābhāvaniścayastatra vyatirekasattvaniścayo 'vaśyambhavī | tathā vyatirekābhavaniścaye 'pi anvatasattvaniścayo 'vaśyambhāvī | evaṃ yatra prāṇādimattvasya sattvaṃneti niścayastatrābhāvaniścayaḥ | yatra ca tadasattvaṃ neti niścayastatra bhāvaniścayaḥ | yasmādevamanvayavyatirekayorekasyābhāva- niścaya eva, aparasya sattvaniścayo 'vaśyambhāvī, tasmāt sātmaka- nirātmakayoḥ prāṇādimattvābhāvaniścayo 'pi nāstyeva
sattvaniścayābhāve 'pi asattvaniścayaḥ kathaṃ na syāditi cet? tatrā- anvayeti | anvayavyatireko hi parasparābhāarūpeṇāvasthitau | tathā hi yatrānvayābhāvastatra vyatirekasattvam, yatra vā vyatirekābhāvastatrānvayasattvam |
saṃśayaḥ? ityāśaṅkayāha- nāpīti | nāpi sātmakād vastunaḥ tasya prāṇāderanvayavyatirekayorabhāvaniścayaḥ | nāpi ca nirātmakāt | sātmakādanātmakāditi ca pañcamī vyatirekaśabdāpekṣayā draṣṭavyā
kathamanvayavyatirekayornābhāvaniścayaḥ? ityāha- eketi | ekasya anvayasya vyatirekasya vā yo 'bhāvaniścayaḥ so 'parasya dvitīyasya bhāvaniścayanāntarīyakaḥ bhāvaniścayasyāvyabhivārī, tasya bhāvastatvaṃ tasmāt | yata ekābhāvaniścayo 'parabhāvaniścayanāntarīyakaḥ, tasmānna dvayorekatrābhāvaniścayaḥ
kasmāt punarekasyābhāvaniścayo 'parasadbhāvaniścayāvyabhicārī? ityāha- anvayavyatirekayoranyonyavyavacedarūpatvāditi | anyonyayasya vyavaccedaḥ abhāvaḥ, sa eva rūpaṃ yayostayorbhāvastattvam, tasmāt kāraṇāt |
anvayavyatirekau bhāvābhāvau | bhavābhāvau ca parasparavyavaccedarūpau | yasya vyavaccedena yat pariccedayate tat tatparihāreṇa vyavasthitam | svabhāvavyavaccedena ca bhāvaḥ pariccedayate |
tasmāt svabhāvavyavaccedena bhavo vyavasthitaḥ | abhāvo hi nīrūpo yādṛśo vikalpena darśitaḥ | nīrūpatāṃ ca vyavaccdaya rūpamākāravat
108 sādhyetarayorato niścayābhāvat ||
109 evameṣāṃ trayāṇāṃ rūpāṇāmekaikasya dvayordvayorvā rūpayorasiddhau sandehe vā yathāyogamasiddhaviruddhānaikāntikāstrayo hetvābhāsāḥ ||
tasmādanvayavyatirekayoḥ sandehādasau anaikāntika eva
anvaya vyatirekayoḥ sandehe satyapi kasmādanaikāntikatvameva syāditi cet?
tatrāha- sādhyetyādi | yasmāt sādhya sādhyavipakṣayoḥ prāṇādimattvaniścayo nāsti, tasmādanaikāntikaḥ
evamiti | uktaprakāreṇa | trayāṇāṃ rūpāṇamiti | pakṣadharmaḥ, anvayaḥ, vyatirekaśceti | ekaikasya dvayordvayorvā rūpayorasiddhau sandehe ceti | kvacidekasya rūpasyā-
pariccidayate | tathā ca satyanvayābhāvo vyatirekaḥ, vyatirekābhāvaścānvayaḥ |
tato 'nvayābhāve niścite vyatireko niścito bhavati | vyatirekābhāve ca niścite 'nvayo niścito bhavati | tasmād yadi nāma sātmakamavastu, nirātmakaṃ ca vastuḥ tathāpi tayorna prāṇāderanvayavyatirekayorabhāvaniścayaḥ | ekatra vastuni ekasya vastuno yugapad bhāvābhavavirodhāt tayorabhāvaniścayāyogāt |
na ca prativādayanurodhāt sātmakānātmake vastunī sadasatī, kintu pramāṇānurodhāt | ityubhe sandigdhe | tatastayoḥ prāṇādimattvasya sadasattvasaṃśayaḥ ||
yata eva kvacidanvayavyatirekayorna bhāvaniścayaḥ, nāpyabhāvaniścayaḥ, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ |
yadi tu kvacidapyanvayavyatirekayorekasyāpyabhāvaniścayaḥ syāt, sa eva dvitīyasya | bhāvaniścaya ityanvayavyatirekasandeha eva na syāt | yataśca na kvacid bhāvābhāvaniścayaḥ, tata evānvayavyatirekayoḥ sandehaḥ | sandehāccātaikāntikaḥ
kasmādanaikāntikaḥ? ityāha- sādhyeti | sādhyasya itarasya ca viruddhasya, ataḥ sandigdhānvayavyatirekānniścayābhāvāt | sapakṣavipaksayorhi sadasattvasandehe na sādhyasya na viruddhasya siddhiḥ | na ca sātmakānātmakābhyāṃ paraḥ prakāraḥ sambhavati | tataḥ prāṇādimattvād dharmiṇī jīvaccarīre saṃśaya ātmabhāvābhāvayoḥ- ityanaikāntikaḥ prāṇādiriti
trayāṇāṃ rūpāṇāmasiddhau sandehe ca hetudoṣānupapādyopasaṃharannāha- eva-
110 viruddhavyabhicāryapi saṃśayaheturuktaḥ | sa iha kasmānnoktaḥ?
111 anumānaviṣaye 'sambhavāt ||
112 na hi sambhavo 'sti kāryasvabhāvayoruktalakṣaṇayoranupalambhasya ca viruddhatāyaḥ ||
siddhiḥ sandeho vā, kvacitu dvayo rūpayoḥ | yathāyogamiti prayogānurūpam | amiddhaviruddhānaikāntikāstrayo hetvābhāsā iti | asiddhaśca viruddhaśca anaikāntikaśceti vigrahaḥ
viruddhenāvyabhicāro viruddhāvyabhicāraḥ | so 'trastīti viruddhāvyabhicārī | yadā- viruddhaścasau na vyabhicarituṃ śīlaṃ cāsyeti viruddhāvyabhicārī | sa ca śāstrakāreṇānaikāntika uktaḥ | sa iheti | svayaṃ na nirdiṣṭa ityarthaḥ
tacca kasmāditi cet? āha- anumāna iti |
tathā hi- vastuvalapravṛtte tasyāsambhavaḥ
kathamasambhava iti cet? āha- na hīti |
kāraṇasattve kāryasattvameva kāryahetorlakṣaṇam | tanmātrānubandhihetutvameva svabhāva miti anantaroktena krameṇa | eṣāṃ madhya ekaikaṃ rūpaṃ yadā asiddhaṃ sandigdhaṃ vā bhavati, dve dvau vāsiddhe sandigdhe vā bhavataḥ, tadāsiddhaśca viruddhaśca anaikāntikaśca te hetvābhāsāḥ | yathāyogamiti | yasyāsiddhau sandehe vā yo hetvābhāso yujyate sa tasyāsiddheḥ sandehācca vyavasthāpyata iti yasya yasya yena yena yogo yathāyogamiti || | 109 ||
nanu ca ācāryeṇa viruddhāvyabhicāryapi samśayaheturuktaḥ | hetvantarasādhitasya viruddhaṃ yat tanna vyabhicaratīti viruddhābhicārī | yadi vā viruddhaścāsau sādhanāntarasiddhasya dharmasya viruddhasādhanāt, avyabhicārī ca svasādhyavyabhicārād viruddhavyabhicārī?
satyam, ukta ācaryeṇa, mayā tu noktaḥ | kasmāt? ityāha- anumāneti | anumānasya viṣayaḥ pramāṇasiddhaṃ trairūpyam | yato hi anumānasambhavaḥ, so 'numānasya viṣayaḥ | pramāṇasiddhācca trairūpyādanumānasambhavaḥ | tasmāt tadevānumānaviṣayaḥ | tasmin prakrānte na viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | pramāṇasiddhe hi trairūpye prastute sa eva hetvābhāsaḥ sambhavati yasya pramāṇasiddhaṃ rūpam | na ca viruddhāvyabhicāriṇaḥ pramāṇasiddhamasti rūpam | ato na sambhavaḥ | tato 'sambhavānnoktaḥ
kasmādasambhavaḥ? ityāha- nahīti | yasmānna sambhavo 'sti viruddhatāyāḥ | kārya ca svabhāvaśca tayoruktalaksāṇayoriti |
113 na cānyo 'nyabhicārī |
114 tasmādavastudarśanabalapravṛttamāgamāśrayamanumānamāśritya tadarthavicāreṣu viruddhāvyabhicārī sādhanadoṣa uktaḥ ||
hetorlakṣaṇam | upalabdhilakṣaṇaprāptasyānupalabdhiranupalabdherlakṣaṇam | viruddhaśrcoktalakṣaṇaviśiṣṭeṣu na sambhavati | tathā hi śiśapayā vṛkṣasaṃsiddhau vijātīyavṛkṣasādhanaṃ yathoktalakṣaṇasya dvitīyasyasambhavaḥ
yadyuktalakṣaṇeṣu triṣu asambhavaḥ, astu tarhi aparatra sambhava iti cet? tatrāha- na ceti | triṣu hetuṣu anantabhūtamavyabhicārihetvantaraṃ nāsti yasmin viruddhāvyabhicārisambhavaḥ
kasmāttriṣu asambhava iti ced? āha- tasmāditi |
yatra atibaddhena pramāṇena na nirṇayastad avastudarśanabalapravṛttamiti | āgamāśrayamanumānamaśrityeti | āgama āśrayo 'syeti āgamāśrayam | yatra āgamadvāreṇa dharmipakṣadharmādikamupasthāpyate tad āgamāśrayamanumānamiti | tadarthavicāreṣviti |
kāryasya kāraṇājjanmalakṣaṇaṃ tattvam | svabhāvasya ca sādhyavyāptatvaṃ tattvam | yat kārya yaśca svabhāvaḥ, sa kathamātmakāraṇaṃ vyāpakaṃ ca svabhāvaṃ parityajya bhaved, yena viruddhah syāt | anupalambhasya ca uktalakṣaṇasyeti | dṛśyānupalambhatvaṃ cānupalambhalakṣaṇam | tasyāpi vastvabhāvāvyabhicāritvānna viruddhatvasambhavaḥ
syādetat, etebhyo 'nyo bhaviṣyati? ityāha- na cānya etebhyo 'vyabhicārī tribhyaḥ | ata evaiṣveva hetutvam
kva tarhyācāryadiṅnagenāyaṃ hetudoṣa uktaḥ? ityāha- tasmāditi | yasmād vastubalapravṛtte 'numāne na sambhavati tasmād āgamāśrayānumānamāśritya viruddhāvyabhicāyuktaḥ | āgamasiddhaṃ hi yasyānumānasya liṅgatrairūpyaṃ tasyāgama āśrayaḥ |
nanu cāgamasiddhamapi trairūpyaṃ pramāṇasiddhaḥ? ityāha- avastudarśanabalapravṛttamiti | avastuno darśanaṃ vikalpamātram, tasya balaṃ sāmarthyam, tataḥ pravṛttam apramāṇād vikalpamātrād vyavasthitaṃ trairūpyamāgamasiddhamanumānasya, na tu pramāṇāt |
tat taharyanumānamāgamasiddhatrairūpyaṃ kvādhikṛtam? ityāha- tadartheti | tasya āgamasya yo 'rtho 'tīndriyaḥ pratyakṣānumānābhyāmaviṣayīkṛtaḥ sāmānyā
115 śāstrakārāṇāmartheṣu bhrāntyā viparītasvabhāvopasaṃhāarsambhavāt ||
116 na hyasya sambhavo yathāvasthitavastusthitiṣvātmakāryānupalambheṣu ||
117 tatrodāharaṇam- yat sarvadeśasthitaḥ svasambandhibhiyugapadabhisambadhyate tat sarvagatam yathākāśam | abhisambadhyate ca sarvadeśāvasthitaḥ svasambandhibhiyu gapat sāmānyamiti ||
āgamārthavicāreṣu | viruddhāvyabhicārī sādhanadoṣa ukta iti | sugamam
yadyayamayogya eva, tarhi āgamāśrayānumāne 'pi tasya kathaṃ sambhava iti ced? āha- śāstreti |
sarvaiśca śāstrakāraistaddarśanānutpannā api kecana arthāḥ svabhāvaviparyayeṇābhihitā bavanti | tatastayā viruddhāvyabhicārī bhavati
yadi tasyāgamapratibaddhānumāne sattvameveṣyate, tarhi vastubalena pravṛttirapi kasmānneṣyate iti cet/ tatrāha- na hīti |
yathā vastuno 'vasthitistathaiva sthitiryeṣāṃ te yathāvasthitavastusthitayaḥ | sthitiḥ= vyavasthā | ātmā ca kārya cānupalambhaśceti vigrahaḥ | ātmā svabhāvo nāma | yathā sadarthe vastuvyavasthā, tathā svabhāva- kārya anupalambhahetavaste vyāvsthitā teṣu viruddhāvyabhicāriṇaḥ kutaḥ sambhavaḥ
tatrodāhārṇamiti | āgamāśritapramāṇopadarśanam | yat sarvadeśāvasthitaiḥ distasya vicāreṣu prakrānteṣu āgamāśrayamanumānaṃ sambhavati | tadāśrayo viruddhāvyabhicāryukta ācāryeṇoti
kasmāt punarāgamāśraye 'pyanumāne sambhavaḥ? ityāha- śāstrakārāṇāmīt | śāstrakṛtām | viparītasya vastuviruddhasya svabhāvasa upasaṃhāro ḍhaukanamartheṣu, tasya sambhavād viruddhāvyabhicārisambhavaḥ | bhrāntyeti | viparyāsena | viparyastā hi śāstrakārāḥ santamasantaṃ svabhāvamāropayantīti
yadi śāstrakṛto 'pi bhrāntāḥ, punaranyeṣvapi puruṣeṣu ka āśvāsaḥ? ityāha- na hīti | na hetuṣu kalpanayā hetutvavyavasthā, api tu vastusthityā | tato yathāvasthitavastusthitiṣvātmakāryānupalambheṣvasya sambhavo nāsti |
avasthitaṃ paramārthasadvastu tadanatikrāntā yathāvasthitā vastusthitiḥ= vyavasthā yeṣāṃ te yathāvasthidavastusthitayaḥ | te hi yathā vastu sthitaṃ tathā sthitāḥ, na kalpanayā | tatasteṣu na bhrānteravakāśo 'sti, yena viruddhāvyabhicāri sambhavaḥ syāt
118 tatsambandhasvabhavamātrānubandhinī taddeśasannihitasvabhāvatā ||
svasambandhibhiryu pagapadabhisambaddhayate tat sarvagatamiti | sarvasmin deśe 'vasthitāḥ sarvadeśāvasthitāḥ | ta eva svasya ca sambandhinaḥ svasamtandhinaḥ | yadapi vastu sarvadeśāvasthitasvasambandhibhiyu gapadabhisambadhyate tat sarvagatameva dṛṣṭam | yathā ākāśamiti | ākāśaṃ hi sarvadeśāvasthitasvasambandhibhiryu gapadabhisambadhyate tacca sarvagatameveṣṭam | etadvacanenānvayo darśitaḥ |
sāmānyamapi sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhiryu gapadabhisambadhyate iti | sāmānyasya sambandhino hi vyaktiviśeṣāḥ sarveṣu vidyamānāḥ | taiśca sāmānyaṃ yugapadabhisambaddhayate | anena pakṣadharma uktaḥ
svabhāvahetulaṇatvaṃ prayogasya darśayitumāha- tatsambandhoti |
tasya sambandhitaḥ tatsambandhinaḥ | tatsambandhināṃ svabhāvamātramanubandhu śīlaṃ yasyā sā tatsambandhisvabhavamātrānubandhinī | teṣāṃ sambandhināṃ deśāstaddeśāḥ | tatdeśe sannihitastaddeśasannihitaḥ | taddeśannihitaḥ svabhāvo yasya sa taddeśasanni hitasvabhāvaḥ | tasya bhāvaḥ taddeśasannihitasvabhāvatā | sambandhideśe upasthitiriti śeṣa
tatra viruddhāvyabhicāryudāharaṇam- yaditi | yat sarvasmit deśe 'vasthitaiḥ svasambandhibhiryu gapadabhisambaddhayate iti sarvadeśāvasthitairabhisambadhyamānatvaṃ sāmānyasya anūdaya sarvagatatvaṃ vidhīyate | tena yugapadabhisambadhyamānatvaṃ sarvagatatve niyataṃ tena vyāptaṃ kathyate |
iha sāmānyaṃ kaṇādamaharṣiṇā niṣkriyaṃ dṛśyamekaṃ coktam | yugapacca sarvaiḥ svaiḥ sambandhibhiḥ samavāyena sambaddham | tatra pailukena kaṇādaśiṣyeṇa vyaktiṣu vyaktirahiteṣu ca deśeṣu sāmānyaṃ sthitaṃ sādhayituṃ pramāṇamidamupanyastam | yathā ākāśamiti | vyāpti pradarśanaviṣayo dṛṣṭāntaḥ | ākāśamapi hi sarvadeśāvasthitaivṛkṣādibhiḥ svasaṃyogibhiryugapadabhisambadhyamānaṃ sarvagataṃ ca | abhisambadhyate ca sarvadeśāvasthitaiḥ svasambandhibhiriti | hetoḥ pakṣadharmatvapradarśanam
asya svabhāvahetutvaṃ yojayitumāha- tatsambandhīti | teṣāṃ sarvadeśāvasthitānāṃ dravyāṇāṃ sambandhī sāmānyasya svabhāvaḥ sa eva tatsambandhisvabhāvamātram, tadanubadhnātīti tadanubandhinī |
kāsau? ityāha- tadde śasannihitasdebhāvatā | teṣāṃ sambandhināṃ deśaḥ taddeśaḥ | taddeśe sannihitaḥ svabhāvo yasya tat taddeśannihitasva-
119 na hi yo yatra nāsti sa taddśamātmanā vyāpnotīti svabhāvahetuprayoga iti |
120 dvitīyo 'pi prayogaḥ- yadupalabdhilakṣaprāptaṃ sannipalamyate na tat tannāsti | tadayathā- kvacidavidayamāno ghaṭaḥ | nopalabhyate copalabhilakṣaṇaprāptaṃ sāmānyaṃ vyaktyantarāleṣviti | ayamanupalambhah svabhāvaśca parasparaviruddhāsāthanāde katra saṃśayaṃ janayataḥ ||
sarvagatatvenava hi sambandhino vyāpyante ityetacca kasmāditi cet? āha- ya iti |
yaśca yatra nāsti tasya taddeśavyāpannaṃ kathaṃ śakyam? taddeśa iti | sa deśo yasya sa taddeśa iti yasmin deśe sa nāsti taddeśasambandhinaṃ sa na saknoti vyāpayitumīt śeṣaḥ | svabhāvahetuprayoga iti | sugamam
atha kāṇādaiḥ kaiścit sāmānyasya sarvagatatvamuktam, aparaiśca kāṇādaiḥ sāmābhāvam, tasya hi yeṣāṃ sambandhī svabhāvaḥ, tanniyamena teṣāṃ deśe sannihitaṃ bhavati | tatastatsambandhitvānubandhinī taddeśasannihitā sāmānyasya
nanu ca gavāṃ sambandhī svāmī, na ca godeśe sannihitasvabhāvaḥ, tat kathaṃ tatsambandhitvāt taddeśatvam? ityāha- na hīti | yo yatra deśe nāsti sa deśo yasya sa taddeśaḥ taṃ na vyāpnotītyātmanā svarūpeṇa | iha sāmānyasya tadvatāṃ ca samavāyalakṣaṇaḥ sambandhah, sa cābhinnadeśayoreva | tena yatra tay samavetaṃ tat tadātmīyena rūpeṇa kroḍīkurvat samavāyirūpa deśe svātmānaṃ niveśayati |
taddeśarūpaniveśanameva tatkroḍīkaraṇam | tatastatsamavāyaḥ |
tasmād yat tatra samavetaṃ tat tad dravyaṃ vyāpnuvadātmā taddeśe sannihitaṃ bhavati |
tadayamarthah- taddeśasthavastuvyāpanaṃ taddeśasattayā vyāptam | taddeśasattābhāve tadvayāpanābhāvāt vyāpanalakṣaṇaḥ samavāyasambandho na syāt | asti ca vyāpanam | atastaddeśe sannihitatvamiti yadayaṃ svabhāvahetuḥ
paiṭharaprayogaṃ darśayannāha- dvitīya'pīti | yadupalabdherlakṣaṇatāṃ viṣayatāṃ prāptaṃ dṛśyamityarthaḥ | etena dṛśyānupalabdhimanūdaya na tat tatrāsti ityasadvayavahāryatvaṃ vihitam | tato vyāpyadṛśyānupalabdhervyāpakamasadvayavahāryatvaṃ darśitam | tadayatheti kvacidasan ghaṭo dṛṣṭāntaḥ |
121 trirūpī heturuktaḥ | tāvatā nārthapratītiriti na pṛthagdṛṣṭānto nāma sādhanāvayavaḥ kaścit | tena nāsya lakṣaṇaṃ pṛthagucyate gatārthatvāt |
nyasya kevalāśrayasarvagatatvamevāṅgīkṛtam, tannayapradarśanārthamāha- dvitīya iti | tacca sugamam |
yadupalabdhīti | atrānupalabdheranvayaḥ kathitaḥ |
vyakterantarālāni vyaktyantarālāni vyaktyantarāṇi | teṣu upalabdhilakṣaṇa prāptaṃ sāmānyaṃ nopalabhyate | anena pakṣadharma uktaḥ | tadvādinā ca kevalāśrayasarvagatatvamuktam
avyavahitoktyānupalabdhyā sāmānyasya kevalāśrayasarvagatatvaṃ sādhyate | prākca svabhāvahetunā sarvasarvagatatvaṃ sādhitamiti dvābhyāṃ parasparaviruddhārthasādhanāt kiṃ vyaktyantarāleṣu sāmānyānupalabdheḥ kevalāśrayasarvagatatvameva sarvadeśāvasthitasvasambandhiṣu anubaddhatvāt sarvasarvagatatvameva veti anubhavādekasminneva sāmānye sandehī jāyate | evamiyatā parārthānumānaṃ tatsvarūpairdarśitam
nanun dṛṣṭāntalakṣaṇaṃ kasmānnoktamiti cet? tatrāha- trirūpa iti |
pūrva hetorlakṣaṇatrayaṃ yaduktaṃ tenaiva rūpatrayeṇa sādhyārthasiddhirbhavati | tena dṛṣṭānto nāma pṛthak sādhanāvayavo nāsti | tataśca tallakṣaṇaṃ pṛthagnoktam |
pakṣadharmatvaṃ darśayitumāha- nopalabhyate ceti | vyaktyantarālaṃ vyaktyantaraṃ ca vyaktiśūnyaṃ cākāśam | dṛśyamapi kasyāñcid vyaktī gosāmānyamaśvādiṣu vyaktyantareṣu vyaktiśūnye cākāśe nopalabhyate | tasmānna teṣvastīti gamyate |
ayamanupalambhaḥ pūrvoktaśca svabhāvaḥ parasya viruddhau yavathau tayoḥ sādhanāt tāvekasmin dharmiṇi saṃśayaṃ janayataḥ | na hyeko 'rthaḥ parasparaviruddhasvabhāvo bhavitumarhati | ekena cātra vyaktyantareṣu vyaktiśūnye cākāśe sattvam | apareṇa cānupalambhena asattvaṃ sādhyate | na caikasyaikasaikatra sattvamasattvaṃ ca yuktamḥ tayovirodhāt | tadāgamasiddhasya sāmānyasya sarvagatatvāsarvagatatvayoḥ sādhyayoreto viruddhāvyabhicāriṇī jātau | yataḥ sāmānyasyaikasya yugapat sarvadeśāvasthitairabhisambandhitvaṃ cābhyupagatam, dṛśyatvaṃ ca tataḥ sarvasambandhitvāt sarvagatatvam, dṛśyatvādantarālādanupalambhādasarvagatatvam | tataḥ śāstrakārreṇaiva viruddhavyaptatvamapaśyatā viruddhavyāptī dharmāvuktvā viruddhāvyabhicāryavakāśo datta iti | na ca vastunyasya sambahvaḥ
ityuktā hetvābhāsāḥ ||
nanu ca sādhanāvayavatvād yathā hetava uktāḥ, tatprasaṅgena ca hetvā-
122 hetoḥ sapakṣa eva sattvamasapakṣācca sarvato vyāvṛtto rūpamuktamabhedena | punarviśeṣeṇa kāryasvabhāvayoruktalakṣaṇayorjanmatanmātrānubandhī darśanīyāvuktau | tacca darśayatā- yatra dhūmastatrāgniḥ, asatyagnau na kvacid dhūmaḥ, yathā mahānasetarayoḥ | yatra kṛtakatvaṃ tatrānityatvam,
gatārthatvāditi hetvarthenaiva dṛṣṭāntārthasyāvagamāt
kathamiti cedāha- hetoriti |
prayogamātra etadeva hetorlakṣaṇam- sapakṣa eva sattvam ityevarūpam | tathā sarvasmād vipakṣād vyāvṛtiḥ ityevaṃrūpam ca |
viśeṣeṇa ca hetorlakṣaṇam- kāryahetorjanma pradarśanīyam ityuktam, svabhāvaheto stanmātrānubandhaḥ kathanīya ityuktam |
sāmānaylakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca darśayateti śeṣaḥ |
kāryahetorhi svakīyakṣaṇaṃ(viśeṣalakṣaṇaṃ) tathā sāmānaylakṣaṇaṃ ca yogyam | evaṃ ca darśayatā viśeṣeṇa kathayatā ityarthaḥ | tathāhi- atra sapakṣasattvaṃ pradarśayatā
bhāsāḥ, tathā sādhanāvayatvād dṛṣṭāntā vaktavyāḥ tatprasaṅgena ca dṛṣṭāntā bhāṣāḥ tat kathaṃ noktāḥ? ityāha- trirūpo heturuktaḥ, tat ki dṛṣṭāntaiḥ?
syādetat, tāvatā nārthapratītiḥ? ityāha- tāvatā ceti | uktalakṣaṇenaiva hetunā bhavati sādhyapratītiḥ, ataḥ sa eva gamakaḥ, tatastadvacanameva gamakam | na dṛṣṭānto nāma sādhanasyāvayavaḥ | yataścārya nāvayavaḥ, tena nāsya dṛṣṭāntasya lakṣaṇaṃ hetulakṣaṇāt pṛthagucyate |
kathaṃ tarhi hetorvyāptiniśrayaḥ, yadyadṛṣṭāntako heturiti ced? nocyate heturadṛṣṭāntaka eva, api tu na hetoḥ pṛthagdṛṣṭānto nāma | hetvantarbhūta eva dṛṣṭāntaḥ | ata evoktam- nāsya pṛthag lakṣaṇamucyate iti | na tvevamuktam nāsya lakṣaṇamucyate iti |
yadyevam, hetūpayogino 'pi lakṣaṇaṃ vaktavyameva? ityāha- gatārthatvāt | gato 'rthaḥ prayojanam, abhidheyaṃ vā yasya dṛṣṭāntalakṣaṇasya, tat tathā | tasya bhāvastatvam, tasmāt | dṛṣṭāntalakṣaṇaṃ hyucyate dṛṣṭāntapratītiryathā syāt | dṛṣṭāntaśca hetulakṣaṇādevāvasitaḥ, tato dṛṣṭāntalakṣaṇasya yat prayojanaṃ dṛṣṭāntapratītiḥ, tad gatam= niṣpannam | abhidheyaṃ va gatam= jñātaṃ dṛṣṭāntākhyam
kathaṃ gatārthatvam? ityāha- hetoḥ rūpamuktamabhedena | sāmānyena | sādhāraṇaṃ kārya svabhāva anupalambhanāmetallakṣaṇamityarthaḥ | kiṃ punastat?
anityatvābhāve kṛtakatvāsambhavaḥ, yathā ghaṭākāśayoriti darśanīyam |
na hyanyathā sapakṣa vipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre śakye darśayitum |
tatkāryatāniyamaḥ kāryaliṅgasya, svabhāvaliṅgasya ca svabhāvena
avaśyaṃ yathā mahānasaḥ ityabhidheyam | anyathā sapakṣasattvameva kathayitu na śakyate | tathaiva vyāvṛtti kathayatāpyavaśyaṃ yathā jalam ityābhidheyam | anyathā vyāvṛttireva noktā syāt |
anena svabhāvahetoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ ca yathā vaktavyaṃ tathā darśyate | iha yadi yathā ghaṭaḥ iti nocyate tadā sapakṣasattvameva kathayituṃ na śakyate | yadi yathā ākāśam iti nocyate, tadā vyāvṛttirapi kathayituṃ na śakyate | tanmātrānubandho 'pi tathaiva darśayituṃ na śakyam | tathāhi yadi yatra yatra kṛtakatvaṃ tatra tatrāvaśyaṃ nityatvam, yathā ghaṭe iti nirdiśyate, tadā tanmātrānubandha evokto bhavati | sapakṣa eva yat sattvam, vipakṣācca sarvasmād vyāvṛttiryā- rūpadvayametadabhedenoktam |
naca sāmānyamuktamapi śakyaṃ jñātum, atastadeva viśeṣaniṣṭhaṃ vaktavyam |
ataḥ punarapi viśeṣeṇa viśeṣavantau janmatanmātrānubandhau darśanīyāvaktau | kāryasya janma jñātavyamuktam | janmani hi jñāte kāryasya sapakṣe eva sattvam, vipakṣācca sarvasmād vyāvṛttirjñātā bhavati | svabhavasya tanmātrānubandho darśanīya uktaḥ | taditi sādhanam | tadeva tanmātram= sādhanamātram | tasyānubandhaḥ= anugamanam | sādhanamātrasya bhāve bhāvaḥ sādhyasya | tanmātrabhāvitvameva hi sādhyasya tādātmyam | sādhanasya yadā svabhāvo jñāto bhavati tadā svabhāvahetoḥ- sapakṣe eva sattvam, vipakṣācca sarvasmād vyāvṛttirjñātā bhavati |
tadevaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣātmakaṃ jñātavyam, nānaythā | tato viśeṣalaksāṇamuktam |
kimato yadi nāmaivam? ityāha- tacceti | tacca sāmānyalakṣaṇaṃ darśayitukāmena viśeṣalakṣaṇaṃ darśayatā eva darśanīyam- iti sambandhaḥ | yatra dhūmastatrāgniriti | kāryahetorvyāptidarśitā | vyāptiśca kāryakaraṇabhāvasādhanāt pramāṇānniścauyate | tato yathā mahānasa iti darśanīyam, asatyagnau na bhavatyeva dhūma iti vyatireko darśitaḥ | sa ca yathetarasminniti darśanīyaḥ | vahninivṛttirhi dhūmanivṛttau niyatā darśanīyā | sā ca mahānasāditaratreti darśanīyā |
vyāptiḥ | asmiścārthe darśite eva dṛṣṭānto bhavati | etāvanmātrarūpatvāt tasyeti ||
sapakṣatvaṃ darśayatā yadi yathā mahānasaḥ yathā ghaṭaḥ iti vā nocyate, tadā sapakṣasattvamevokta na syāt | yadi ca vipakṣāsattvaṃ darśayatā yathā jalam yathā ākāśam iti vā nicyate, tadā vyāvṛttireva noktā syāt |
evaṃ sāmānyalakṣaṇamuktvā aśakyatvamuktam | viśeṣalakṣaṇena aśakyatvakathanānantaramāha- tatkāryatetyādi |
tasya kārya tatkāryam, tasya bhāvastatkāryatā, tasyā niyamaḥ tatkāryatāniyamaḥ | kāraṇasattve kāryasyāpi sattvam ityeṣa niyama eva tatkāryatāniyamaḥ |
svarūpeṇa vyāptireva svabhāvena vyāptiḥ | tanmātrānubandha iti śeṣaḥ | tadubhayamapi dṛṣṭāntamanuktvā vaktuṃ na śakyate | yadā yathoktanyāyena kvacid dharmiṇi hetuḥ sāmānyalakṣaṇato viśeṣalakṣaṇataścocyate, tadā dṛṣṭānto 'pyukta eva |
tacca kasmāditi ced? āha- etāvadityādi |
yatra kṛtakatvaṃ tatra | nityatvamiti svabhāvahetorvyāptidarśitā | anityatvābhāve na bhavatyena kṛtakatvamiti vyatireko darśitaḥ | vyāptreśca sādhakai pramāṇaṃ sādharmyadṛṣṭānte darśanīyam | prasiddhavyāptikasya ca hetoḥ sādhyani vṛttau nivṛttirniyatā darśanīyā | tadavaśyaṃ yathā ghaṭe, yathā ākāśe ceti darśanīyam |
kasmādevam? ityāha- na hoti | yasmādanyathā sāmānya lakṣaṇarūpe sapakṣavipakṣayoḥ sadasattve yathoktaprakāre iti niyate- sapakṣe eva sattvam, vipakṣa'sattvameveti niyamo yathoktaprakāraḥ | te na śakye darśayitum | viśeṣalakṣaṇe hi darśite yathoktaprakāre sadasatve darśite bhavataḥ | na ca viśeṣalakṣaṇamanyathā śakyaṃ darśayitum |
tasya sādhyasya kāryadhūmaḥ, tasya bhāvastatkāryatā, saiva niyamo yatastatkāryatāyā dhūmo dahane niyataḥ | so 'yaṃ tatkāryatāniyamo viśeṣalakṣaṇarūpo 'nyathā darśayitumaśakyaḥ | svabhāvaliṅgasya ca svabhāvena sādhyena vyāpti viśeṣalakṣaṇarūpā na śakyā darśayitum | yasmāt kāryakāraṇabhāvastādātmyaṃ ca mahānase ghaṭe ca jḥātavyam, tasmād vyāptisādhanaṃ pramāṇaṃ darśayatā sādharmyadṛṣṭānto darśanīyaḥ vaidharmyadṛṣṭāntastu prasiddhe tatkāryatve kāraṇābhāve kāryābhāvapratipattyartham | tata eva nāvaśyaṃ vastu bhavati | kāraṇābhāve kāryābhāvo vastunyavstuni vā bavati | tato vastvavastu vā vaidharmya
123 etenaiva dṛṣṭāntadoṣā api nirastā bhavanti ||
124 yathā nityaḥ śabdo 'mūrtatvāt, karmavat paramāṇuvad ghaṭavaditi | ete dṛṣṭāntābhāsāḥ sādhyasādhanadharmobhayavikalāḥ |
tathāhi tasya rūpametāvanmātremeva | yatra sādhyena hetoranvayo dṛśyate, sa sādharmyadṛṣṭāntaḥ | yatra ca sādhyābhāve hetvabhāvo nirdiśyate sa vaidharmyadṛṣṭāntaḥ
yasmād yadā hetoḥ sāmānyaviśeṣalakṣaṇayonirdeśaḥ kriyate sa nirduṣṭhadṛṭānta ityucyate tasmād yatra tallakṣaṇayornirdeśo na sambhavati sa dṛṣṭāntābhāso bhavatītyuktaṃ bhavati
udāhārṇānyāha- yatheti | sādhya- sādhanadharmobhayavikalā iti | śabdo nityaḥ, amūrtatvat karmavat iti sādhaydharmavikalaḥ | paramāṇuvat iti sādhanadharmavikalaḥ | ghaṭavat ityubhayavikalaḥ
dṛṣṭānta iṣyate | tasmād dṛṣṭāntamantareṇa na hetoranvayo vyatireko vā śakyo darśayitum | ato heturūpākhyānādeva hetorvyāptisādhanasya pramāṇasya darśakaḥ sādharmyadṛṣṭāntaḥ |
prasiddhavyāptikasya sādhyābhave hetvabhāvapradarśanād vaidharmyadṛṣṭānta upādeya iti ca darśitaṃ bhavati |
asmiścārthe darśite eva dṛṣṭānto bhavati | yo 'yamartho vyāpti prasādhanapramāṇapradarśanaḥ kaścidupādeyo nivṛttipradarśanaśca- ityasminnarthe darśite darśito dṛṣṭānta ityāha | etābandhamātraṃ rūpaṃ yasya, tasya bhāvastattvam, tasmāditi | etāvadeva hi rūpaṃ dṛṣṭāntasya, yaduta vyāptisādhanapramāṇapradarśakatvaṃ nāma sādharmyadṛṣṭāntasya, prasiddhavyāptikasya ca sādhyanivṛtau sādhananivṛttipradarśakatvam- ityetad vaidharmyadṛṣṭāntasya | etacca hetūpākhyānādevākhyātamiti kiṃ dṛṣṭāntalakṣaṇena
etenaiva ca heturūpākhyānād dṛṣṭāntatvapradarśanena dṛṣṭāntadoṣā dṛṣṭāntabhāsāḥ kathitā bhavanti | tathā hi- pūrviktisiddhaye ya upādīyamāno 'pi dṛṣṭānto na samarthaḥ svakārya sādhayituṃ sa dṛṣṭāntadoṣa iti sāmarthyāduktaṃ bhavati
dṛṣṭāntābhāsānudāharati- yathā nityaḥ śabda iti | śabdasya nityatve sādhye amūrtatvāditi hetuḥ | sādharmyeṇa karmavat, paramāṇuvat, ghaṭavadityete dṛṣṭāntā upanyastāḥ | ete ca dṛṣṭāntadoṣāḥ | sādhyaṃ ca sādhanaṃ ca
125 tathā sandigdhasādhyadharmādayaśca | yathā- rāgādimānayaṃ vacanād rathyāpuruṣavat | maraṇadharmāya puruṣo rāgādimattvād rathyāpuruṣavat | asarvajño 'yaṃ (puruṣo) rāgādimattvād rathyāpuruṣavaditi |
126 tathānanvayo 'pradarśitānvayaśca | yathā- yo vaktā sa rāgādimān iṣṭapuruṣavat | anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvād ghaṭavaditi |
sandigdhaḥ sādhyadharmo 'sminniti vigrahaḥ | sādhyadharma ādiryeṣāṃ te tathoktāḥ |
udāharaṇānyāha- rāgādimāniti | ayaṃ sandigdhasādhyadharmaḥ | maraṇadharmeti | ayaṃ sandigdhasādhanadharmaḥ | asavajña iti | ayaṃ sandhigdhobhayadharmaḥ
ananvaya iti | yatrānvayo nāstyeva | apradarśitānvaya iti | yatrānvayo vidyamāno 'pi na pradarśitaḥ |
udāharaṇamāha- yatheti | tatrānvayo nāsti | tena tatra vacanarāgādayorvyāpyavyapakabhavaḥ kārya kāraṇabhāvo vā naiva vidyate |
anitya iti | ihānvayo vidyamāno 'pi na pradarśitaḥ
ubhayaṃ ceti ca tairvikalāḥ | 1 sādhyavikalaṃ karma tasyāniyatatvāt |
2 sādhanavikalaḥ paramāṇuḥ, mūrtatvāt paramāṇūnām | asarvagatādravyaparimāṇam =mūrtiḥ | asarvagataśca dravyarūpāśca paramāṇavaḥ | nityāstu vaiśeṣikairiṣyante | tato na sādhyavikalaḥ | 3 ghaṭastūbhayavikalaḥ, anityatvāt mūrtatvācca ghaṭasyeti
tathā sandigdhaḥ sādhyadharmo yasmin sa sandigdhasādhyadharmaḥ | sa ādiryeṣāṃ te tathoktaḥ | sandigdhasādhyadharmaḥ, sandigdhasādhanadharmaḥ, sandigdhibhayaḥ |
udāharaṇam- rāgādimaniti | rāgādimattvaṃ sādhyam | vacanāditi hetuḥ | rathyāpuruṣavaditi dṛṣṭānte rāgādimattavṃ sandigdham | maraṇe dharmo 'syeti maraṇadharmā, tasya bhāvo maraṇadharmatvaṃ sādhyam | ayaṃ puruṣa iti dharmī | rāgādimattvāditi hetuḥ | tadubhayamapi rathyāpuruṣe dṛṣṭānte sandigdham- asarvajñatvaṃ rāgādimatvaṃ ceti
tathānanvaya iti | yasmin dṛṣṭānte sādhyasādhanayorasambhavamātre dṛśyate, natu sādhyena vyāpto hetuḥ so 'nanvayaḥ | apradarśitānvayaśca yasmin dṛṣṭānte vidyamāno 'pyanvayo na pradarśito vaktrā, so 'pradarśitānvayaḥ |
ananvayamudāharati- yatheti | yo vakteti | vaktṛtvamanūdya sa rāgādimāniti rāgādimattvaṃ vihitam | tato vaktṛtvasya rāgādimattve pratiniyamaḥ |
127 tathā viparītānvayaḥ- yadanityaṃ tat kṛtakamiti ||
viparīteti | anvayo viparīto yasmin dṛṣṭānte iti vigrahaḥ |
udāharaṇamāha yadanityamiti | iha yat kṛtakaṃ tadanityam iryāmadheye yadanityaṃ tatkṛtakam iti viparītābhidhānam
tena vyāptiruktā | iṣṭapuruṣavaditi | iṣṭāgrahaṇena prativādhaypi saṃgṛhyate, vādyapi | tena vaktṛtvarāgādimattvayossattvamātremiṣṭe puruṣe siddham | vyaptistu na siddhā | tenānanvayo dṛṣṭānta iti |
anityaḥ śabda iti | anityatvaṃ sādhyam | kṛtakatvāditi hetuḥ | ghaṭavaditi dṛṣṭānte na pradarśito 'nvayaḥ |
iha yadyapi kṛtakatvena ghaṭasadṛśaḥ śabdaḥ, tathāpi nānityatvenāpi sadṛśaḥ pratyetu śakyate, atiprasaṅgāt | yadi tu kṛtakatvamanityasvabhavaṃ vijñātaṃ bhavati, evaṃ kṛtakatvādanityatvapratītiḥ syāt | tasmād yat kṛtakaṃ tadani tyam iti kṛtakatvamanityatve niyatamabhidhāya niyamasadhanāyānvayavākyārthapratipattiviṣayo dṛṣṭānta upādeyaḥ | sa ca pradarśitānvaya eva | anena tvanvayavākyamanuktvaiva dṛṣṭānta upāttaḥ | īddaśaśca sādharmyamāṭreṇaivopayogī, na ca sādharmyāt sādhyasiddhirato 'nvayārtho dṛṣṭāntastadarthaścānena nopāttaḥ | sādharmyārthaścopātto nirupayoga iti vaktṛdosādayaṃ dṛṣṭāntadoṣaḥ | vaktā hayatra paraḥpratipadayotavyaḥ | tato yadi nāma na duṣṭāṃ vastu, tathāpi vaktrā duṣṭāṃ darśitatamiti duṣṭameva
tathā viparīto 'nvayo yasmin dṛṣṭānte sa tathoktaḥ | tamevodāharati yadanitya tat kṛtakamiti | kṛtakatvamanityatvaniyataṃ dṛṣṭānte darśanīyam | evaṃ kṛtakatvādanityāvargatiḥ syāt | atra tvanityatvaṃ kṛtakatve niyata darśitam | kṛtakatvaṃ tvaniyatamevānityatve | tato yādṛśamiha kṛtakatvamaniyata manityatve darśitam, tādṛśānnāstyanityatvapratītiḥ | tathāhi- yadanityamityanityatvamanūdaya tat kṛtakamiti kṛtakatvaṃ vihitam | ato 'nityatvaṃ niyatamuktaṃ kṛtakatve, na tu kṛtakatvamanityatve | tato yathānityatvādaniyatāt prayatnānantarīyakatve na prayatnānantarīyakatvapratītiḥ, tadvat kṛtakatvādanityatvapratipattirna syāt, anityatve 'niyatatvāt kṛtakatvasya |
yadyapi ca kṛtakatvaṃ vastusthityānityatve niyatam, tathāpyaniyataṃ vaktra darśitam | ataḥ svayamaduṣṭamapi vaktṛdoṣād dṛṣṭam |
tasmād viparītānvayo 'pi vasturaparādhāt, na vastunaḥ | parārthānumāne ca vakturapi doṣaścintyate iti
128 sādharmyeṇa dṛṣṭāntadoṣāḥ ||
129 vaidharmyeṇāpi- paramāṇuvat karmavad ākaśavaditi sādhyādayavyatirekiṇaḥ ||
130 tathā sandigdhasādhyavyatirekādayaḥ | yathā asarvajñāḥ kapilādayo 'nāptā vā avidayamānasarvajñatāptatāliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsana
ete sarve sādharmyadṛṣṭāntābhāsāḥ
vaidharmyadṛṣṭāntābhāsā ucyante |
sādhyamādiryeṣāṃ tāni sādhyādīni, teṣāmavyatirekaḥ sādhyādyavyatirekaḥ | te ca yatra santi te sādhyādyavaytirekiṇah | tatra paramāṇuvaditi sādhyāvyatirekī | nityatvāt paramāṇūnāṃ sādhyādyavyatirekaḥ | karmavaditi sādhanāvyatirekī | amūrtatvāt karmaṇāṃ sādhanāvyatirekaḥ | ākaśavaditi ubhayāvyatirekī | ākāśasya cobhayāvyatirekaḥ
sandigdheti | sādhyasya vyatirekaḥ sandigdho yasminniti vigrahaḥ | sandigdhasādhyavyatireka ādiryeṣāmiti vigrahaḥ | udāharaṇānyāha- yatheti | pratijñādvayamupanyastam |
sādharmyeṇa nava dṛṣṭāntadoṣā uktāḥ
vaidharmyeṇāpi dṛṣṭāntadoṣān vaktumāha- vaidharmyeṇāpīni | nityatve śabdasya sādhye hetāvamūrtatve paramāṇuvaidharmye dṛṣṭāntaḥ sādhyāvyatirekī nityatvāt paramāṇūnām karma sādhanāvyatireki | amīṣrtatvāt karmaṇaḥ | ākāśamubhayāvyatireki nityatvād, amīṣrtatvācca | sādhyamādiryeṣāṃ tāni sādhyādīni sādhyasādhanobhayāni | teṣāmavyatireko nivṛtyabhaaḥ | sa yeṣāmasti te sādhyādayavyatirekiṇaḥ | te codāhutāḥ
aparānudāhartumāha- tatheti | sādhyasya vyatirekaḥ sadhyavyatirekaḥ | sandigdhaḥ sādhyavyatireko yasmin sa sandigdhasādhyavyatirekaḥ, sa ādiryeṣāṃ te tathoktāḥ |
sandigdasādhyavyatirekamudārhartumāha- yatheti | asarvajñā ityekaṃ sādhyam, anāptā akṣīṇadoṣā iti dvitīyam | kapilādaya iti dharmī | avidyamānasarvajñatetyādihetuḥ | āptatā ca tayorliṅgabhūtaḥ pramāṇatiśayo liṅgātmakaḥ pramāṇaviśeṣo 'vidayamānaḥ sarvajñatāptatāliṅgabhūtaḥ pramāṇātiśayo yasmin tathoktaṃ śāsanam | tādṛśaṃ śāsanaṃ teṣāṃ te tathoktāḥ teṣāṃ bhāvastattvam | tasmāt pramāṇātiśayo jyotirjñānopadeśa ihābhipretaḥ | yadi tvāditi | atra vaidharmyodaharaṇam- yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikamupadiṣṭavān | yathā ṛṣabhavardhamānādiriti | tatrāsarvajñatānāptatayoḥ sādhyadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ | 131 sandigdhasādhanavyatireko yathā- na trayīvidā rāmhaṇena grāhyavacanaḥ kaścid vivakṣitaḥ puruṣo rāgādimattvaditi | atra vaidharmyodāha-
sarvajñatva ca vītarāgatvaṃ sarvajñatvavītarāgatve, tayoliṅgabhūtaṃ pramāṇātiśayaśāsanamavidhyamānaṃ yeṣu te avidyamānasarvajñatvavītarāgatvaliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsanāḥ, teṣāṃ bhāvastattavam| tasmād avidyamānasarvajñatvavītarāgatvaliṅgabhūtapramāṇātiśayaśāsanatvāt | parīkṣyate ityuparitaḥ sambandhaḥ |
jyotirjñānam= nakṣatraviparīkṣaṇamiti hetuḥ | tacca sarvajñatva vītarāgatvaliṅgabhūtamṛṣabha- vardhamānādibhiranuśiṣṭām | tasmāt te sarvajñā vītarāgā veti niścetuṃ śakyata iti |
atra ṛṣabhamahāvīrādivaidharmyadṛṣṭānta ukta, teṣu ca asarvajñatvāvītarāgatvayorvyatirekaniścayo nāsti
sandigdhetyadi | tadarthastu gata eva | udāharaṇam- yatheti |
hi kapilādayaḥ sarvajñā āptā vā syuḥ, tadā jyotirjñānādikaṃ kasmānno padiṣṭāvantaḥ? na copadiṣṭāvantaḥ, tasmānna sarvajñā āptā vā |
atra pramāṇe | vaidharmyodāharaṇam- yaḥ sarvajña āpto vā sa jyotirjñānādikaṃ sarvajñatāptataliṅgabhūtamupadiṣṭāvān | yathā ṛṣabho vardhamānaśca tāvādī yasya sa ṛṣabhvardhamānādirdigambarāṇāṃ śāstā sarvajñaśca āptaśceti | tadiha vaidharmyodāharaṇam ṛṣabhāderasarvajñatvasyanāptatayāśca vyatireko vyāvṛttiḥ sandigdhā | yato jyotirjñānaṃ copadiśet, asarvajñaśca bhaved anāptā vā | ko 'tra virodhaḥ? naimittikametajjjñānaṃ vyabhicāri na sarvajñatvamanumāpayet
sandigdhaḥ sādhanavyatireko yasmin sa tathoktaḥ? tamudāharati- yatheti | ṛksāmayajūṣi trīṇi= trayī, tāṃ vettīti trayīvit | tena na grāhyaṃ vacanaṃ yasyeti sādhyam | vivakṣitaṃ iti | kapilādidharmī | rāgādisattvāditi hetuḥ |
atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam- sādhyābhāvaḥ sādhanābhāvena yatra vyāpto darśyate tad vaidharyodaharaṇam | grāhyaṃ vacanaṃ yeṣāṃ te grāhyavacanā iti sādhyanivṛttimanūdaya na te rāgādimanta iti sādhanābhavo vihitaḥ | gauramaraṇam- ye grāhyavacanā na te rāgādimantaḥ, tadayathā gautamādayo dharmaśāstrāṇāṃ praṇetāra iti | gautamādibhyo rāgādimattvasya sādhanadharmasya vyavṛttiḥ sandigdhā ||
132 sandigdhobhayavyatireko yatha- avītarāgāḥ kapilādayaḥ, aprigrahāgrahayogāditi | atra vaidharmyeṇodāharaṇam- yo vītarāgo na tasya parigrahāgrahaḥ, yatharṣabhāderiti | ṛṣabhāderavīratāgatvaparigrahāgrahayogayoḥ sādhyasādhanadharmayoḥ sandigdho vyatirekaḥ |
ṛgvedaḥ, yajurvedaḥ, sāmavedaśceti trayo vedāḥ | ta eva trayī śabdenocyante | trayī vettīti trayīvit | grāhyaṃ vacanamasyeti grāhyavacanaḥ | prāmāṇyavacana iti śeṣaḥ | tenatadukta bhavati- trayīvid yo brāmhaṇastadabhimatapuruṣavacanaṃ nityapramāṇaṃ nāstīti | atreti | tadarthastu gata eva | ye hi grāhyavacanā na te rāgādimantaḥ | tadyatheti | gautama vyāsamuniprabhṛttibhiryāni dharmaśāstrāṇi praṇītāniv tāni hi trayīvidāṃ prāmāṇyavacanāni |
tebhyo hi rāgādimattvasya vyavṛtteniścayo nāsti
sandigdha ubhayorvyatireko yasminniti samāsaḥ | udāharaṇam- yatheti |
praigrahaḥ= dravyasya svīkaraṇam | āgrahaḥ= svīkārādūrdhvamāsaktiḥ | parigrahaścāgrahaśceti praitgrahagrahau | tābhyāṃ yoga ityarthaḥ |
ādiryeṣāṃ te tathoktā manbādayo dharmaśāstrāṇi= smṛtayasteṣāṃ kartāraḥ | trayīvidā hi brāmhaṇena grāhyavacanā dharmaśāstrakṛto vītarāgāśca ta ītīha dharmī vyatirekaviṣayo gautamādaya iti | gautamādibhyo rāgādimattvasya sādhanasya nivṛttiḥ sandigdhā | yadyapi te grāhyavacanāstrayīvidā, tathapi ki sarāgā uta vītarāgāḥ? iti sandehaḥ
sandigdha ubhayorvyatireko yasmin sa tathoktaḥ | tamudāharati- tatheti | avītarāgā iti | rāgādimattvaṃ sādhyam | akapiladaya iti dharmī | parigraho labhyamānasya svīkārḥ prathamaḥ | svīkārādūrdhva yad gārdhya mātsarya sa āgrahaḥ | parigrahaśca āgrahaśca tabhyāṃ yogāt kapilādayo labhyamānaṃ svīkurvanti svīkṛtaṃ na muñcanti- iti te rāgādimanto gamyante | atra pramāṇe vaidharmyodāharaṇam- yatra sāhdyābhāva sādhanābhavo darśayitavyaḥ | yo vītarāga iti | sādhyābhāvamanūdaya na tasya parigrahāgrahāviti sādhanābhavo vihitaḥ | yatharṣabhāderiti dṛṣṭāntaḥ | etasmād ṛṣabhādedṛṣṭāntād avītarāgatvasya sādhyaparigrahāgrahayogasya ca sādhanasya nivṛttiḥ sandigdhā | ṛṣabhadīnāṃ hi pari
133 avyatireko yathā- avītarāgo 'yaṃ vaktṛtvāt | vaidharmyeṇodāharaṇam- yatrāvītarāgatvaṃ nāsti, na sa vaktā |yathā upalakhaṇḍa iti | yadayapyupalakhaṇḍādubhayaṃ vyāvṛtaṃ tathāpi sarvo vītarāgo na vakteti vyāptyā vyatirekāsiddheravyatirekaḥ ||
134 arpadarśitavyatireko yathā- anitya śabdaḥ, kṛtakatvādākāśavat iti vaidharmyeṇa ||
ṛṣabhādayo hi svalpamatramapi vyañjanaṃ na parigṛhṇanti | tasmāt tesāṃ parigraho nāsti | parigrahābhave cāgrahābhāvaḥ, tena ca vītarāgāḥ |
avītarāgo rāgādimānityarthaḥ | parigrahaśca manasā svīkaraṇam | āgrahaśca tṛṣṇā | te ca sarve mānasattvāt indriyagocarā na bhavanti | tasmāt ṛṣabhādibhyo vyāvṛttireveti niścetuṃ na śakyate
avyatireka iti | avidyamāno vyatireko 'sminniti vigrahah | yatheti | tadarthastu gata eva | vaidharmyeti | vaidharmye dṛṣṭānto 'yam |
yadyapi upalakhaṇḍasyācetanatvādrāgādimattvaṃ vaktṛtvaṃ vā naiva, tathāpi sarvo vītarāgo na vakteti vyāptirasiddhā | rāgavattvavaktṛtvayoḥ sambandhābhāvād rāgavattvavyāvṛtau vaktṛtvavinivṛttinaṃ bhavati | tasmādanna vastuno vyatireko nāsti
apradarśita iti | yatra vyatireko vartamāno 'pi nocyate |
grahāgrahayogo 'pi sandigdhaḥ vītarāgatvaṃ ca | yadi nāma tatsiddhānte vītarāgāśca niṣparigrahāśca paṭhayante, tathāpi sandeha eva
aparānapi trīnudāhartumāha- avyatireka it avidyamāno vyatireko yasmin so 'vyatirekaḥ | avītarāga iti | rāgādimatvaṃ sādhyam | vaktṛtvāditi hetuḥ | iti vyatirekamāha- yatrāvītarāgatvaṃ nāstīti | sādhyābhavānubādaḥ | tatra vakrṛtvamapi nāstīti sādhanābhāvavidhiḥ | tena sadhanābhavena sādhyābhāvo vyāpta uktaḥ | dṛṣṭānto yathopalakhaṇḍa iti | kathamayamavyatireko yāvatopalakhaṇḍād ubhayaṃ nivṛtam? kimataḥ? yadyapi upalakhaṇḍādubhayaṃ vyavṛttam- sarāgatvaṃ vītarāgatvaṃ ca tathāpi vyaptyā vyatireko yastasyasiddheḥ kāraṇādavyatireko 'yam |
kīdṛśī punarvyāptiḥ? ityaha- sarvo vītarāga iti | sādhyābhāvānuvādaḥ |
na vakteti sādhanābhavavidhiḥ | tena sādhyabhāvaḥ sadhanābhavaniyataḥ khyāpito bhavati | īdṛśī vyāptiḥ | tayā vyatireko na siddhaḥ | asya cārthasya prasiddhage dṛṣṭāntaḥ | tat svīkāryākaraṇād duṣṭaḥ
135 viparītavyatireko yathā- yadakṛtakaṃ tannityaṃ bhavatīti |
udāharaṇamāha- śabdo 'nitya iti |
kenacid vaidharmyadṛṣṭāntatvena śabdo 'nitya kṛtakatvāt, ākāśavat ityukta, tatra vyatireko vidyamāno 'pyanukta eva bhavati | tathāhi yadi ye ye ca apdārthā nityāḥ te sarva evākṛtakāḥ ityucyate, tadā vyatireko darśito bhavati | na tu dṛṣṭāntamātreṇa
apradarśito vyatireko yasmin sa tathoktaḥ | anityaḥ śabda iti | anityatvaṃ sādhkyam | kṛtakatvāditi het | ākaśavaditi vaidharmyeṇa dṛṣṭāntaḥ |
iha parāthānumāne parasmādarthaḥ pratipattavyaḥ | sa śuddho 'pi svato yadi pareṇāśuddhaḥ khyāpyate sa tāvad yathā prakāśitastathā na yuktaḥ | yathā yuktastathā na prakāśitaḥ | parkāśitaśca hetuḥ | ato vakturaparādhādapi parāthānumāne heturdṛṣṭānto vā duṣṭāḥ syādapi | na ca sādṛśyādasādṛśyādvā sādhyapratipattiḥ, apitu sādhyaniyatāddhetoḥ | ataḥ sādhyaniyato heturanvayavākyena, vyatirekavākyena vā vaktavyaḥ | anyathā gamako noktaḥ syāt | sa tathokto dṛṣṭāntena siddho darśayitavyaḥ | tasmād dṛṣṭānto nāmanvayavyatirekavākyārthapradarśanaḥ | na ceha vyatirekavākyaṃ prayuktam, ato vaidharmyadṛṣṭānta ihāsādṛśaymātreṇa sādhaka upanyastaḥ | na ca tathā sādhakaḥ | vyatirekaviṣayatvena sa sādhakaḥ na ca tathopanyasta iti ayamapradarśitavyatireko vakturaparādhād duṣṭāḥ
viparīto vyatireko yasmin vaidharmyadṛṣṭānte sa tathoktaḥ | tamudāharati- yathā yadakṛtakamityādi | iha anvayavyatirekābhyāṃ sādhyaniyato heturdaśayitavyaḥ, yadā ca sādhyaniyato heturdarhsayitavyaḥ, tadā vyatirekavākye sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato darśayitavyaḥ | evaṃ hi hetuḥ sādhyaniyato darśitaḥ syāt | yadi tu sādhyābhāvaḥ sādhanābhāve niyato nākhyāyate, sādhanasattāyāmapi sādhyābhvaḥ sambhāvyeta | tathā ca sādhanaṃ sādhyaniyataṃ na pratīyeta | tasmāt sādhyābhāvaḥ sādhyābhāve niyato vaktavyaḥ | viparītavyatireke ca sādhyābhāvaḥ sādhyābhāve niyata ucyate, na sādhyābhāvaḥ sādhanā bhāve | tathā hi- yadakṛtakamiti | sādhanābhāvamanūdaya | tannityamiti sādhyābhāvavidhiḥ |
tato 'yamarthaḥ- akṛtako nitya eva | tathā ca sati akṛtakatvaṃ nityatve sādhyābhāve niyatamuktam, na nityatvaṃ sādhanābhāve | tato na sādhyaniyataṃ
136 na hyebhirdṛṣṭāntābhāsairhetoḥ sāmānyalakṣaṇaṃ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatrāsattvameva niścayena śakyaṃ darśayituṃ viśeṣalakṣaṇaṃ vā | tadarthāpattyaiṣāṃ nirāso draṣṭavyaḥ ||
137 dūṣaṇā nyūnatādayuktiḥ ||
viparīto vyatireko 'sminniti vigrahaḥ | udāharaṇamāha- yatheti | iha yannityaṃ tadakṛtakam ityabhidheye tadviparītamuktam
taiśca dṛṣṭāntābhāsairhetoyacca sāmānyalakṣaṇaṃ tadapi viśeṣalakṣaṇaṃ tacca na śakyate darśayitum | tata eva te dṛṣṭāntābhāsā iti dṛṣṭāntābhāsāḥ |
yasmād dvividhamapi hetirlakṣaṇaṃ darśayituṃ na śakyate, tasmādarthāpattyā teṣāṃ nirāso draṣṭavyaḥ | iyatā samyagjñānaṃ tatsvarūpairvyākhyātam
idānī tatsahāyakābhidhānamanujñātumāha-
nyūnatā ādiryeṣāṃ te nyūnatādayaḥ | teṣāmuktinyūnatādyuktiḥ | tāśca pratyekaṃ dūṣaṇāḥ
atra ādi- ityukterasiddhaviruddhānaikāntikadoṣāṇāṃ parigrahaḥ | ucyate 'neti uktiḥ= vacanam| yena vacanena dosā uddhriyante tad dūṣaṇamiti | hetu vyatirekavākyamāha | tathā ca viparītavyatireko 'pi vakturaparādhād duṣṭaḥ
dṛṣṭāntadoṣānudāhṛtya duṣṭatvanibandhanatvaṃ darśayitumāha- na hayebhiriti | sādhyaniyatapradarśanāya hi dṛṣṭāntā vaktavyāḥ | ebhiśca hetoḥ sapakṣa eva sattvaṃ vipakṣe ca sarvatrāsattvameva yat sāmānyalakṣaṇaṃ tat niścayena na śakyaṃ darśayitum |
nanu ca sāmānyalakṣaṇaṃ viśeṣaniyatameva pratipattavyam, na svata eva? ityāha- viśeṣalakṣaṇaṃ vā | yadi viśeṣalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ śakyeta, syādeva sāmānyalakṣaṇapratipattiḥ | viśeṣalakṣaṇameva tu na śakyamebhiḥ pratipādayitum | tasmādarthāpattyā sāmarthyena eṣāṃ nirākaraṇaṃ draṣṭavyam | sādhyaniyatasādhanapratītaye upātāḥ | tadasamarthā duṣṭāḥ, svakāryākaraṇāditi asāmarthyam
iyatā sāhanamuktam ||
dūṣaṇaṃ vaktumāha- duṣaṇeti | dūṣaṇā kā draṣṭavyā? nyūnatādonāmuktiḥ |
ucyate 'nayetyuktiḥ= vacanam | nyūnatādervacanam
138 ye pūrva nyūnatādayaḥ sādhanadoṣā uktāsteṣāmudbhāvanaṃ dūṣaṇam tena pareṣṭārthasiddhipratibandhāt ||
139 dūṣaṇābhāsāstu jātayaḥ |
140 abhūtadoṣodbhāvanāni jātyuttarāṇīti ||
tacca kasmāditi cet? tatrāha- teneti |
yasmāttena vacanena pūrvapakṣiṇā sādhayitumiṣṭasyārthasya siddhiḥ pratibadhyate, tasmāt tad dūṣaṇam | tadetāni anudbhūtadūṣaṇāti
jātaya eva dūṣaṇābhāsā viditavyāḥ
kāśca punastā jātaya iti? āha- abhūteti |
na bhūto 'bhūtaḥ, abhūtā doṣā abhūtadoṣāḥ teṣāmudbhavanāni abhūtadoṣodbhāvanāni | yaiśca vacanaiḥ sādhanadoṣā abidhyamānā api udbhāvyante tāni jātayo veditavyāḥ |
samyagjñānanirūpaṇāvasare kathaṃ dūṣaṇa- tadābhāsānāmupadarśanamiti cet? ucyate, dūṣaṇānāṃ tayā dūṣaṇābhāsānāṃ ca nirūpaṇe samyagjñānamapi sasahāyaṃ nirūpitaṃ bhavatoti | tathā caitā hyatra dūṣaṇā iti tāsāṃ pariharo vidheyaḥ | yadā vā ete dūṣaṇābhāsāḥ, etebhyaḥ śaṅkābhāva eva veditavya ityabhidhīyate, tadā samyagjñānameva sarvathā nirūpitaṃ bhavati | tasmād yathoktadoṣaprasaṅgo nāsti
dūṣaṇaṃ vivarītumāha- ye pūrva nyūnatādayo 'siddhaviruddhānaikāntikā uktāḥ, teṣāmudbhāvakaṃ yad vacanaṃ tad dūṣaṇam |
nanu ca nyūnatādayo na viparyayasādhanāḥ, tat kathaṃ dūṣaṇam? ityāha- tena nyūnatādivacanena pareṣāmiṣṭaścāsāvarthaśca tasya siddhiḥ niścayaḥ, tasyāḥ pratibandhāt | nāvaśyaṃ viparyayasādhanādeva dūṣaṇaṃ viruddhavat, api tu parasyābhipretaniścayavibandhānniścayābhāvo bhavati niścayaviparyaya ityastyeva viparyayasiddhiriti
uktā dūṣaṇā ||
dūṣaṇābhāsā iti | dūṣaṇavadābhāsanta iti dūṣaṇābhāṣā | ke te? jātaya iti | jātiśabdaḥ sādṛśyavacanaḥ | uttarasadṛśāni jātyuttarāṇi | uttarasyāprayuktatvād uttarasadṛśāni jātyuttarāṇi
tadevottarasādṛśyamuttarasthānaprayuktatvena darśayitumāha- abhūteti | abhūtasya asatyasya doṣasya udbhavanāni | udbhāvyata etairityaudbhāvanāni = vacanāni | tāni jātyuttarāṇi | jātyā sādṛśyenottarāṇi jātyuttarāṇīti
Original text: Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā · Edition: Swami Dwarikadas Shastri: Nyāyabindu Prakaraṇa of Ācārya Dharmakīrti, with Commentary of Ārya Vinītadeva and Dharmottara. Varanasi 1994 (Bauddha Bhārati Series, 18). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0