ન્યાયબિન્દુપ્રકરણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

ઇહ વ્યાખ્યેયઃ । તતઃ પ્રતિપાદકં શબ્દમવશ્યં વક્તવ્યં દર્શયન્ અનુમાનશબ્દેનોક્તવાનાચાર્ય ઇતિ પરમાર્થઃ

પરાર્થાનુમાનસ્ય પ્રકારભેદં દર્શયિતુકામ આહ- તદ્ દ્વિવિધમિતિ । તદિતિ પરાર્થનુમાનમ્ । દ્વૌ વિધૌ= પ્રકારૌ યસ્ય તદ્ દ્વિવિધમ્

કુતો દ્વિવિધમ્? ઇત્યાહ- પ્રયોગસ્ય શબ્દવ્યાપારસ્ય ભેદાત્ । પ્રયુક્તિઃ= પ્રયોગઃ, અર્થાભિધાનમ્ । શબ્દસ્યાર્થાભિધાનવ્યાપારભેદાદ્ દ્વિવિધમનુમાનમ્

તદેવાભિધાનવ્યાપારનિબન્ધનં દ્વૈવિધ્યં દર્શયિતુમાહ- સાધર્મ્યવત્ વૈધર્મ્યવચ્ચેતિ । સમાનો ધર્મો ઽસ્ય સો ઽયં સધર્મા, તસ્ય ભાવઃ સાધર્મ્યમ્ । વિસદૃશો ધર્મો ઽસ્ય વિધર્મા, વિધર્માણો ભાવો વૈધર્મ્યમ્ । દૃષ્ટાન્તધર્મિણા સહ સાધ્યધર્મિણઃ સાદૃશ્યં હેતુકૃતં સાધર્મ્યમુચ્યતે । અસાદૃશ્યં ચ હેતુકૃતં વૈધર્મ્યમુચ્યતે । તત્ર યસ્ય સાધનવાક્યસ્ય સાધર્મ્યમભિધેયં તત્ સાધર્મ્યવત્ । યથા યત્ કૃતકં તદનિત્યમ્, યથા ઘટઃ, તથા ચ કૃતકઃ શબ્દઃ ઇત્યત્ર કૃતકત્વકૃતં દૃષ્ટાન્ત સાધ્યધર્મિણોઃ સાદુશ્યભિધેયમ્ । યસ્ય તુ વૈધર્મ્યમભિધેયં તદ્ વૈધર્મ્યવત્ । યથા- યન્નિત્યં તદકૃતકં દૃષ્ટમ્, યથા આકાશમ્, શબ્દસ્તુ કૃતકઃ ઇતિ કૃતકત્વાકૃતકત્વકૃતં શબ્દાકાશયોઃ સાધ્ય દૃષ્ટાન્તધર્મોણોરસાદૃશ્યમિહાભિધેયમ્

6 નાનયોરર્થતઃ કશ્ચિદ્ ભેદઃ ॥
7 અન્યત્ર પ્રયોગભેદાત્ ॥
8 તત્ર સાધર્મ્યવત્પ્રયોગઃ- યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે સો ઽદ્વયવ હારવિષયઃ સિદ્ધઃ, યથાન્યો દૃષ્ટઃ કશ્ચિદ્ શશવિષાણાદિઃ । નોપલભ્યતે ચ ક્વચિત્ પ્રદેશવિશષે ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઘટઃ- ઇત્યનુપલબ્ધિપ્રયોગઃ ॥
યદિ સાધર્મ્યપ્રયોગો ઽન્વયવાન્, વૈધર્મ્યપ્રયોગશ્ચ વ્યતિરેકવાન્, તર્હિ અર્થતો ઽપિ ભેદઃ સ્યાત્, તત્ કસ્માત્ પ્રયોગભેદેન દ્વિવિધમિત્યુચ્યતે ઇતિ ચેત્? તત્રાહ નાનયોરિતિ ।
સાધર્મ્યવાનપિ ત્રિરૂપાપેક્ષઃ, વૈધર્મ્યવાનપિ ત્રિરૂપાપેક્ષઃ । તસ્માત્ સર્વત્ર ત્રિરૂપસત્ત્વાદર્થતો ભેદલેશો ઽપિ નાસ્તિ ।6 ॥
અન્યત્ર પ્રયોગભેદાદિતિ । ઇહ પ્રયોગસ્યૈવ ભેદઃ, ન તુ સર્વથાપિ । તથા હિ- પ્રથમે વસ્તુતો ઽન્વયાભિધાને ઽપિ વ્યતિરેકઃ સામર્થ્યાદવગમ્યતે । દ્વિતીયે ચ વસ્તુતો વ્યતિરેકા ભિધાને ઽપિ અન્વયો ઽર્થાજ્જ્ઞાયતે

તત્ર સાધર્મ્યવતઃ પ્રથમમુપન્યાસઃ । યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત સન્નોપલભ્યતે સો ઽસદ્વયય્દ્યનયોઃ પ્રયોગયોરભિધેયં ભિન્નમ્, કથં તર્હિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમભિન્નં પ્રકાશ્યમ્? ઇત્યાહ- નાનયોરર્થત ઇતિ । અર્થઃ પ્રયોજનમ્ । યત્ પ્રયોજનં પ્રકાશયિતવ્યં વસ્તુ ઉદ્દિશ્યાનુમાને પ્રયુજ્યતે, તતઃ પ્રયોજનાદનયોર્ન ભેદઃ કશ્ચિત્ । ત્રિરૂપં હિ લિઙ્ગ પ્રકાશયિતવ્યમ્ । તદુદ્દિશ્ય દ્વે અપ્યેતે પ્રયુજ્યેતે । દ્વાભ્યામપિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગ પ્રકાશ્યત એવ । તતઃ પ્રકાશયિતવ્યં પ્રયોજનમનયોરભિન્નમ્ । તથા ચ ન તતો ભેદઃ કશ્ચિત્

અભિધેયભેદો ઽપિ તર્હિ ન સ્યાત્? ઇત્યાહ- અન્યત્ર પ્રયોગભેદાદિતિ । પ્રયોગઃ અભિધાનમ્, વાચકત્વમ્ । વાચકત્વભેદાદન્યો ભેદઃ પ્રયોજનકૃતો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- અન્યદભિધેયમન્યત્ પ્રકાશ્યં પ્રયોજનમ્ । તત્રાભિધેયાપેક્ષયા વાચકત્વં ભેદ્યતે, પ્રકાશ્યં ત્વભિન્નમ્ । અન્વયે હિ કથિતે વક્ષ્યમાણેન ન્યાયેન વ્યતિરેકગતિર્ભવતિ । વ્યતિરેકે ચાન્વયગતિઃ । તતસ્ત્રિરૂપં લિઙ્ગં પ્રકાશ્યમભિન્નમ્ । ન ચ યત્રાભિધેયભેદઃ, તત્ર સામર્થ્યગમ્યો ઽપ્યર્થો ભિદ્યતે । યસ્માત્ પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુંક્તે પીનો દેવદત્તો રાત્રૌ ભુંક્તે ઇત્યનયોવક્યિયોરભિધેયભેદે ઽપિ ગમ્યમાનમેકમેવ, તદ્વદિહાભિધેયભેદે ઽપિ ગમય્માનં વસ્તુ એકમેવ

9 તથા સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ- યત્ સત્ તત્ સર્વમનિત્યમ્, યથા ઘટાદિરિતિ શુદ્ધસ્ય સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ ॥
વહારવિષયઃ સિદ્ધ ઇતિ । અત્રાનુપલબ્ધેરન્વય ઉક્તઃ । યથા દૃષ્ટઃ કશ્ચિત્ શશવિષાણાદિરિતિ । અસદ્વયવહારસ્ય વિષયો દૃષ્ટઃ । તસ્યોદાહરણમ્- શશવિષાણાદિઃ દૃષ્ટ ઇતિ સિદ્ધઃ । પરીક્ષિત ઇતિ શેષઃ । તેન દૃષ્ટાન્તકથનં નોપલભ્યતે ઇતિ અનેન પક્ષધર્મ ઉક્તઃ

સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગ ઇતિ । દ્વિતીયસ્ય હેતોઃ સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગ ઉપદર્શ્યતે યત્ તત્રેતિ । તયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવતોરનુમાનયોઃ સાધર્મ્યવત્ તાવદુદાહરન્નનુપલબ્ધિમાહ- યદિત્યાદિના । યદ્ દૃશ્યમ્ । સન્નોપલભ્યતે- ઇત્યનેન દૃશ્યાનુપલમ્ભો ઽનુદ્યતે । સો ઽસદ્વયવહારવીષયઃ સિદ્ધઃ । તદસદિતિ વ્યવહર્તવ્યમિત્યર્થઃ । અનેનાસદ્વયવહારયોગ્યત્વસ્ય વિધિઃ કૃતઃ । તતશ્ચાસ્દ્વયવહારયોગ્યત્વે દૃશ્યાનુપલમ્ભો નિયતઃ કથિતઃ । દૃશ્યમનુપલબ્ધમસદ્વયવહારયોગ્યમેવેત્યર્થઃ । સાધનસ્ય ચ સાધ્યે ઽર્થે નિયતત્વકથનં વ્યાપ્તિકથનમ્ । યથોક્તમ્- વ્યાપ્તિર્વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવ વ્યાપ્યસ્ય વા તત્રૈવ ભાવઃ ઇતિ । વ્યાપ્તિસાધનસ્ય પ્રમાણસ્ય વિષયો દૃષ્ટાન્તઃ । તમેવ દર્શયિતુમાહ- યથાન્ય ઇતિ । સાધ્યધર્મિણો ઽન્યો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યર્થઃ । દૃષ્ટ ઇતિ । પ્રમાણેન નિશ્ચિતઃ । શશવિસાણં હિ ન ચક્ષુષા વિષયીકૃતમ્ । અપિ તુ પ્રમાણેન દૃશ્યાનુપલમ્ભેનાસદ્વયવહારયોગ્યં વિજ્ઞાતમ્ । શશવિષાણમાદિર્યસ્ય અસદ્વયવહારવિષયસ્ય સ તથોક્તઃ । શશવિષાણાદૌ હિ દૃશ્યાનુપલમ્ભમાત્રનિમિત્તો ઽસદ્વયવહારઃ પ્રમાણેન સિદ્ધઃ । તત એવ પ્રમાણાદનેન વાક્યે નાભિધીયમાના વ્યાપ્તિર્જ્ઞાતવ્યા ।
સમ્પ્રતિ વ્યાપ્તિ કથયિત્વા દૃશ્યાનુપલમ્ભસ્ય પક્ષધર્મત્વં દર્શયિતુમાહ નોપલભ્યતે ચેતિ । પ્રદેશઃ= એકદેશઃ પૃથિવ્યાઃ । સ એવ વિશિષ્ય્તે ઽન્યસ્માદિતિ વિશેષ એકઃ । પ્રદેશવિશષ ઇતિ । એકસ્મિન્ પ્રદેશે । ક્વચિદિતિ । પ્રતિપત્તઃ પ્રત્યક્ષ એકો ઽપિ પ્રદેશઃ । સ એવાભાવવ્યવહારાધિકરણં યઃ પ્રતિપત્તઃ પ્રત્યક્ષઃ, નાન્યઃ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત ઇતિ । દૃશ્યઃ । યથા ચાસતો ઽપિ ઘટસ્ય સમારોપિતમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વં તથા વ્યાખ્યાતમ્

સ્વભાવહેતોઃ સાધર્મ્યવન્તં પ્રયોગં દર્શયિતુમાહ- તથેતિ । યથાનુપલબ્ધેઃ, તથા સ્વભાવહેતોઃ સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ । યત્ સદિતિ સત્ત્વમનૂદ્ય તત્ સર્વમનિત્યમિત્યનિત્યનિત્યત્વં વિધીયતે । સર્વગ્રહણં ચ નિયમાર્થમ્ ।
10 યદુત્પત્તિમત્ તદનિત્યમિતિ સ્વભાવભૂતધર્મભેદેન સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ ॥
11 યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમિત્યુપાધિભેદેન ॥
સત્ તત્ સર્વમનિત્યમ્, યથા ઘટાદિરિતિ । યદિતિ યોગ્યં વસ્તુમાત્રં સત્, તત્ સર્વમખિલમનિત્યમ્ । અનેન અન્વય એવોક્તઃ ।
શુદ્ધસ્ય સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગ ઇતિ । નિર્વિશેષણસ્ય સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગ ઇતિ શેષઃ

યદુતપ્ત્તિમત્ તદનિત્યમિતિ વચનં સ્વભાવહેતોદ્વિતીયસ્યાન્વયઃ ।
સ્વભાવભૂતધર્મભેદેન સ્વભાવસ્ય પ્રયોગ ઇતિ । આત્મભૂતધર્મસ્યૈવ ભેદં કૃત્વા સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ કૃતઃ । તથા હિ- ઉત્પત્તિર્વસ્તુનો હન્મલાભઃ । અભેદ એવ ઉત્પત્તિર્યસ્યાસ્તિ તદુત્પત્તિમદિતિ ભેદેનોક્તઃ

યત્ કૃતકં તદનિત્યમિતિ । અનેન સ્વભાવહેતોસ્તૃતીયસ્યાન્વય ઉક્તઃ । ઉપાધિ ભેદેનેતિ । અત્ર ઉપાધિઃ= વિશેષણમ્ । અનભિવ્યક્તવિશેષણઃ સ્વભાવહેતુપ્રયોગ ઇતિ શેષઃ

સર્વમનિત્યમ્ । ન કિઞ્ચિન્નાનિત્યમ્ । યત્ સત્ તદનિત્યમેવ । અનિત્યત્વાદન્યત્ર નિત્યત્વે સત્ત્વં નાસ્તીત્યેવં સત્ત્વમનિત્યત્વે સાધ્યે નિયતં ખ્યાપિતં ભવતિ । તથા ચ સતિ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનવાક્યમિદં । યથા ઘટાદિરિતિ । વ્યાપ્તિસાધકસ્ય પ્રમાણસ્ય વિષયકથનમેતત્ । શુદ્ધસ્યેતિ । નિર્વિશેષણસ્ય સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ

સવિશેષણં દર્શયિતુમાહ- યદુત્પત્તિમદિતિ । ઉત્પત્તિઃ સ્વરૂપલાભો યસ્યાસ્તિ તદ્ ઉત્પત્તિમત્ । ઉત્પત્તિમત્ત્વમનુદ્ય તદનિત્યમિત્યનિત્યત્વવિધિઃ । તથા ચ સતિ ઉત્પત્તિમત્ત્વમનિત્યત્વે નિયતમાખ્યાતમ્ ।
સ્વભાવં ભૂતઃ તદાત્મકો ધમઃ, તસ્ય ભેદેન । ભેદં હેતૂકૃત્ય પ્રયોગઃ । અનુત્પન્નેભ્યો હિ વ્યાવૃતિમાશ્રિત્યોત્પન્નો ભાવ ઇત્યુચ્યતે । સૈવ વ્યાવૃત્તિર્યદા વ્યાવૃત્ત્યન્તરનિરપેક્ષા વક્તુમિષય્તે, તદા વ્યતિરેકિણીવ નિર્દેશ્યતે- ભાવસ્ય ઉત્પત્તિરિતિ । તથા ચ વ્યતિરિક્તમેવોત્પત્ત્યા વિશિષ્ટ વસ્તુ ઉત્પત્તિમદુક્તમ્ । તેન સ્વભાવભૂતેન ધર્મેણ કલ્પિતભેદેન વિશિષ્ટઃ સ્વભાવઃ પ્રયુક્તો વિદિતવ્યઃ

યત્ કૃતકમિતિ । કૃતકત્વમનૂદ્યાનિત્યત્વં વિધીયતે- ઇતિ અનિત્યત્વે નિયતં કૃતકત્વમુક્તમ્ । અતો વ્યાપ્તિરનિત્યત્વેન કૃતકત્વસ્ય દર્શિતા । ઉપાધિભેદેન સ્વભાવસ્ય પ્રયોગ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । ઉપાધિર્વિશેષણમ્ । તસ્ય ભેદેન ભિન્નેનોપાધિના વિશિષ્ટઃ સ્વભાવઃ પ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
12 અપેક્ષિતપરવ્યાપારો હિ ભાવઃ સ્વભાવનિષ્પત્તૌ કૃતક ઇતિ ।
13 એવં પ્રયત્નાન્તરીયકપ્રત્યયભેદભેદિત્વાદયો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥
કથમનભિવ્યક્તવિશેષાણં ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- અપેક્ષિતપરવ્યાપારો હિ ભાવઃ સ્વભાવનિષ્પતૌ કૃતક ઇતિ । અપેક્ષિતઃ પરસ્ય વ્યાપારો યેનેતિ વિગ્રહઃ । યશ્ચ ભાવઃ સ્વભાનિષ્પત્તયે હેતૂનાં વ્યાપારમપેક્ષતે ઇતિ । યથા કૃતકમિત્યુક્તમ્, તસ્માત્ અનભિવ્યક્તવિશેષણં સ્વભાવહેત્વન્તરમેતત્

એવમિતિ । એતે ઽપિ ઉપાધિભેદાપેક્ષિતાઃ સ્વભાવહેત્વ એવ દ્રષ્ટવ્યાઃ । તથા હિ પ્રયત્ને= હેતુવ્યાપારે સતિ યસ્ય સિદ્ધિઃ સ પ્રયત્નાન્તરીયક ઇતિ । તેન અનિત્યં પ્રયત્નાન્તરોયકત્વાદ ઇત્યયનપિ અનભિવ્યક્તવિશેષણઃ સ્વભાવહેતુરેવ । પ્રત્યયસ્ય ભેદઃ પ્રત્યયભેદઃ । પ્રત્યયભેદેન ભેત્તું શીલ યસ્ય સ પ્રત્યયભેદભેદી, તસ્ય ભાવઃ પ્રત્યયભેદભેદિત્વમ્ । કારણભેદાનુકૂલરૂપવત્ત્વમિતિ શેષઃ ।
તથા હિ- સ્વલ્પકર્દમપિણ્ડાદ્ ઘટઃ ક્ષુદ્રો ભવતિ, મહતસ્તુ મહાન્ ભવ્વતિ । નિપુણૈહ કદાચિચ્ચુદ્ધ એવાર્થ ઉચ્યતે, કદાચિદવ્યતિરિક્તેન વિશેષણેન વિશિષ્ટઃ, કદાચિદ્ વ્યતિરિક્તેન । દેવદત્તઃ ઇતિ શુદ્ધઃ, લમ્બકર્ણઃ ઇતિ અભિન્નકર્ણદ્વયવિશિષ્ટઃ, ચિત્રગુરિતિ વ્યતિરિક્તચિત્રગવીવિશિષ્ટઃ । તદ્વત્ શુદ્ધમ્, ઉત્પત્તિમત્વમવ્યતિરિક્તવિશેષણમ્, કૃતકત્વં વ્યતિરિક્તવિશેષણમ્

નનુ ચ ચિત્રગુશબ્દે વ્યતિરિક્તસ્ય વિશેષણસ્ય વાચકશ્ચિત્રશબ્દો ગોશબ્દશ્વાસ્તિ, કૃતકશબ્દે તુ નિર્વિશેષણવાચિનઃ શબ્દસ્ય પ્રયોગો ઽસ્તિ? ઇત્યાશઙ્કયાહ- અપેક્ષિતેતિ । પરેષાં કારણાનાં વ્યાપારઃ સ્વભાવસ્ય નિષ્પત્તૌ નિષ્પત્યર્થમપેક્ષિતઃ પરવ્યાપારો યેન સ તથોક્તઃ । હીતિ યસ્માદર્થે । યસ્માદપેક્ષિતપરવ્યાપારઃ કૃતક ઉચ્યતે, તસ્માદ્ વ્યતિરિક્તેન વિશેષણેન વિશિષ્ટઃ સ્વભાવ ઉચ્યતે । યદ્યપિ વ્યતિરિક્તં વિશેષણપદં ન પ્રયુક્તમ્, તથાપિ કૃતશબ્દેનૈવ વ્યતિરિક્તં વિશેષણપદમન્તર્ભાવિતમ્ । અતએવ સંજ્ઞાપ્રકારો ઽયં કૃતકશબ્દઃ, યસ્માત્ સંજ્ઞાયામયં કન્ પ્રત્યયો વિહિતઃ । યત્ર ચ વિશેષણમન્તર્ભાવ્યતે, તત્ર વિશેષણાપ્દં ન પ્રયુજ્યતે ।
ક્વચિત્તુ પ્ર્તીયમાનં વિશેષણમ્, યથા કૃત ઇત્યુક્તે હેતુબિરિત્યેતત્ પ્રતીયતે । તત્ર ચ હેતુશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, કદાચિન્ન વા પ્રયુજ્યતે

પ્રયુજ્યમાનસ્વશબ્દશ્ચ યથા પ્રત્યયભેદભેદિશબ્દે પ્રત્યયભેદશબ્દઃ, યથા ચ કૃતશબ્દો ભિન્નવિશેસણસ્વભવાભિધાયો, એવં પ્રત્યયભેદભેદિત્વમાદિર્યેષાં
14 સન્નુત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા શબ્દ ઇતિ પક્ષધર્મોપદર્શનમ્ ॥
15 સર્વે એતે સાધનધર્માઃ યથાસ્વં પ્રમાણૈઃ સિદ્ધ સાધન ધર્મમાત્રાનુબન્ધે એવ સાધ્યધર્મે ઽવગન્તવ્યાઃ ॥
કુમ્ભકારવ્યાપારે સતિ શોભનો ભવતિ,અનિપુણકુમ્ભકારવાપારે ઽશોભનો ભવતિ । તસ્માદ્ અનિત્યં પ્રત્યયભેદભેદિત્વાદિત્યયમપિ અનભિવ્યક્તવિશેષણઃ સ્વભાવહેતુરેવ

પૂર્વ ત્રયાણાં સ્વભાવહેતૂનામન્વયમાત્રમુક્તમ્, ઇદાની તેન કારણેન પક્ષધર્મા ઉચ્યન્તે । સન્ શબ્દઃ, ઉત્પત્તિમાન્ શબ્દઃ, કૃતકઃ શબ્દ ઇતિ પ્રયોગભેદદર્શનાથં વા ઇતિ

તન્માત્રાનુબન્ધિનિ સાધ્યધર્મે સ્વભાવો હેતુઃ ઇતિ પૂર્વ સ્વભાવહેતુલક્ષણં યદભિહિતમ્, તત્પ્રયોગાર્થમાહ- સર્વે એતે સાધનધર્મા ઇતિ । પૂર્વ યેષાં ત્રિવિધાનાં સ્વભાવહેતૂનાં પક્ષધર્મા ઉક્તાઃ, તે યથાસ્વં પ્રમાણૈરિતિ । યસ્ય યદાત્મીયં પ્રમાણં તૈઃ સ્વપ્રમાણૈઃ ।
પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદીનાં તે ઽપિ સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગાઃ ભિન્નવિશેષણસ્વભાવાભિધાયિનો દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
પ્રત્યયાનામ્= કારણાનામ્, ભેદઃ= વિશેષઃ, તેન પ્રત્યયભેદેન ભેત્તું શીલં યસ્ય સ પ્રત્યયભેદો શબ્દઃ, તસ્ય ભાવઃ પ્રત્યયભેદભેદિત્વમ્ । તતઃ પ્રત્યયભેદભેદિત્વાચ્ચબ્દસ્ય કૃતત્વં સાધ્યતે । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાનિત્યત્વમ્ । તત્ર પ્રત્યયભેદશબ્દો વ્યતિરિક્તવિશેષણાભિધાયી પ્રત્યયભેદભેદિશબ્દે પ્રયુક્તઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકશબ્દે ચ પ્રયત્નશબ્દ ।
તદેવં ત્રિવિધઃ સ્વભવહેતુપ્રયોગો દર્શિતઃ- 1 શુદ્ધઃ, 2 અવ્યતિરિક્તવિશેષણઃ, 3 વ્યતિરિક્તવિશેષણશ્ચ । એવમર્થ ચૈતદાખ્યાતમ્- વાચકભેદાન્મા ભૂત્ કસ્યચિત્ સ્વભાવહેતાવપિ પ્રયુક્તે વ્યામોહ ઇતિ

અથ કિમેતે સ્વભાવહેતવઃ સિદ્ધસમ્બન્ધે સ્વભાવે સાધ્યે પ્રયોક્તવ્યાઃ? આહોસ્વિત્ અસિદ્ધસમ્બન્ધે? ઇત્ સર્ધયિતુમાહ- સર્વે એતે ઇતિ । ગમકત્વાત્ સાધનાનિ, પરાશ્રિતત્વાચ્ચ ધર્માઃ, સાધનધર્મા એવ સાધનધર્મમાત્રમ્ । મત્ર શબ્દેનાધિકસ્યાપેક્ષણીયસ્ય નિરાસઃ । તસ્યાનુબન્ધઃ= અનુગમનમ્, અન્વયઃ । સિદ્ધઃ સાધનકર્મમાત્રાનુબન્ધો યસ્ય સ તથોક્તઃ । કેન સિદ્ધઃ? ઇત્યાહ-
16 તસ્યૈવ તત્સ્વભાવત્વાત્ ॥
સિદ્ધસાધનદહ્ર્મમાત્રાનુબન્ધે એવ સાધ્યધર્મે ઽવગન્તવ્યા ઇતિ । સાધનધર્મસ્વરૂપમેવ સાધનધર્મમાત્રમ્ । સાધનધર્મમાત્રેણ અનુબન્ધઃ= સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધઃ । અનુબન્ધઃ= સમ્બન્ધઃ । અન્વય ઇતિ શેષ । સિદ્ધઃ સાધનધર્મામાત્રાનુબન્ધો યસ્ય સાધ્ય ધર્મસ્ય તસ્મિન્ ।
યથાસ્વં સાધ્યધર્મે સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધે સાધિતે એવ તે પક્ષધર્મા હેતુત્વેનાભિધેયા ઇતિ

કસ્માચ્ચ સાધ્યધર્મે સાધનદહ્ર્મમાત્રાનુબન્ધ ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- તસ્યૈવેતિ । તથાહિ- પરમાર્થતો ઽનિત્યસ્વભાવ એવ કૃતકઃ । અન્યશ્ચ કૃતકઃ, અન્યશ્ચ અનિત્ય ઇતિ તુ ન । કથમિતિ ચેત્? હેતુપ્રત્યયૈર્યત્ ક્રિયતે તદ્ વિનશ્યત્સ્વભાવમેવેતિ

યથાસ્વં પ્રમાણૈરિતિ । યસ્ય સાધ્યધર્મસ્ય યદાત્મીયં પ્રમાણં તેનૈવ પ્રમાણેન સિદ્ધ ઇત્યર્થઃ । સ્વભાવહેતૂનાં ચ બહુભેદદત્વાત્ સમ્બન્ધસાધનાન્યપિ પ્રમાણાનિ બહૂનીતિ પ્રમાણૈરિતિ બહુવચન નિર્દેશઃ । ગમયિતવ્યત્વાત્ સાધ્યઃ, પરાશ્રિતત્વાચ્ચ ધર્મઃ સાધ્યધર્મઃ ।
તદયં પરમાર્થઃ- ન હેતુઃ પ્રદીપવત્ યોગ્યતયા ગમકઃ, અપિતુ નાન્તરીયકતયા વિનિશ્ચિતઃ । સાધ્યાવિન્ભાવિત્વનિશ્ચયનમેવ હિ હેતોઃ સાધ્યપ્રતિપાદનવ્યાપારઃ, નાન્યઃ કશ્ચિત્ ।
પ્રથમં બાધકેન પ્રમાણેન સાધ્યપ્રતિબન્ધો નિશ્ચેતવ્યો હેતોઃ । પુનરનુમાનકાલે સાધનં સાધ્યનાન્તરીયકં સામાન્યેન સ્મર્તવ્યમ્ । કૃતકત્વં નામાનિત્યસ્વભાવમિતિ સામાન્યેન સ્મૃતમર્ય પુનર્વિશેષે યોજયતિ- ઇદમપિ કૃતકત્વં શબ્દે વર્તમાનમનિત્યસ્વભાવમેવેતિ ।
તત્ર સામાન્યસ્મરણં લિઙ્ગજ્ઞાનમ્ । વિશિષ્ટસ્ય તુ શબ્દગતકૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વસ્વભાવસ્ય સ્મરણમનુમાનજ્ઞાનમ્ । તથા ચ સત્યવિનાભાવિત્વજ્ઞાનમેવ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકતવં નામ । તેન નિશ્ચિતતન્માત્રાનુબન્ધે સાધ્યધર્મે સ્વભાવ હેતવઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ, નાન્યત્રેત્યુક્તમ્

યદ્યેવં સમ્બન્ધો નિશ્ચેતવ્યઃ સાશ્યસ્ય સાધનેન સહ, સાહનધર્મમાત્રાનુબન્ધસ્તુ સાધયસ્ય કસ્માન્નિશ્ચિતો મૃગ્યતે? ઇત્યાહ- તસ્યૈવેતિ । સિદ્ધ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધસ્ય । તત્સ્વભાવત્વાદિતિ । સાધનધર્મસ્વભાવત્વાત્ । યો હિ સાધ્યધર્મઃ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધવાન્ સ એવ તસ્ય સાધનધર્મસ્ય સ્વભાવઃ, નાન્યઃ

17 સ્વભાવસ્ય ચ હેતુત્વાત્ ॥
18 વસ્તુતસ્તયોસ્તાદાત્મ્યમ્ ॥
19 તન્નિષ્પત્તાવનિષ્પન્નસ્ય તત્સ્વભાવત્વાભાવાત્ ॥
સ્વભાવસ્યેતિ । અત્ર સાધ્યસ્ય સ્વભવ એવ હેતુરુક્તઃ, કથં સાધ્યાનનુબન્ધી સ્યાત્ તથા હિ તન્માત્રાનુબન્ધો સ્વભાવ એવેતિ

તચ્ચ કસ્માત્ ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- તન્નિષ્પત્તાવિતિ ।
યદિ સાધનધર્મસ્ય કૃતકત્વાદેઃ સિદ્ધૌ સાધ્યો ઽનિત્યત્વાદિનં સિદ્ધયતિ, તદા કૃતકત્વાનિત્યત્વે પરમાર્થત એકસ્વભાવે ન સ્યાતામ્

ભવતુ ઈદૃશ એવ સ્વભાવઃ, સ્વભાવ એવ તુ સાધ્યે કસ્માદ્ હેતુપ્રયોગઃ? સ્વભાવસ્ય ચ હેતુત્વાદિતિ । સ્વભાવ એવેહ હેતુઃ પ્રક્રાન્તઃ । તસ્માત્ સ એવ સાધ્યઃ કર્તવ્યોઃ યઃ સાધનસ્ય સ્વભાવઃ સ્યાત્ । સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધવાશ્ચ સ્વભાવઃ, નાન્યઃ

યદિ સાધ્યધર્મઃ સાધનસ્ય સ્વભવઃ સ્યાત્, પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશસ્તર્હિ હેતુઃ સ્યાત્? ઇત્યાહ- વસ્તુત ઇતિ । વસ્તુતઃ પરમાર્થતઃ સાધ્યસાધનયોસ્તાદાત્મ્યમ્ । સમારોપિતસ્તુ સાધ્યસાધનભેદઃ । સાધ્યસાધનભાવો હિ નિશ્ચયારૂઢે રૂપે । નિશ્ચયારૂઢં ચ રૂપં સમારોપિતેન ભેદેનેતરેતરવ્યાવૃત્તિકેન ભિન્નમિતિ અન્યત્ સાધનમ્, અન્યત્ સાધ્યમ્ । દૂરાદ્ધિ શાખાદિમાનર્થો વૃક્ષઃ ઇતિ નિશ્ચીયતે ન શિશપેતિ । અથ ચ સ એવ વૃક્ષઃ, સૈવ શિશપા । તસ્માદભિન્નમપિ વસ્તુ નિશ્ચયો ભિન્નમાદર્શયતિ વ્યાવૃતિભેદેન । તસ્માત્ નિશ્ચયરૂઢરૂપાપેક્ષયા અન્યત્ સાધનમ્, અન્યત્ સાધ્યમ્ । અતો ન પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશો હેતુઃ । વાસ્તવં ચ તાદાત્મ્યમિતિ

કસ્માત્ પુનઃ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધ્યેવ સાધ્યઃ સ્વભાવઃ, નાન્યઃ? ઇત્યાહ- તન્નિષપ્ત્તાવિતિ । યો હિ યત્રાનુબધ્નાતિ સ તન્નિષ્પત્તાવનિષ્પન્નઃ, તસ્ય તન્નિષ્પત્તાવનિષ્પન્નસ્ય સાધનસ્વભવત્વમયુક્તમ્ । યતો નિષ્પત્ત્યનિષપ્ત્તી ભવાભાવસ્વરૂપે । ભાવાભાવૌ ચ અપ્રસ્પરપરિહારેણ સ્થિતૌ । યદિ ચ પૂર્વ નિષ્પન્નસ્ય, અનિષ્પન્નસ્ય ચૈક્યં ભવેદૂ, એકસ્યૈવાર્થસ્ય ભાવાભાવો સ્યાતાં યુગપત્ । ન ચ વિરુદ્ધયોર્ભાવાભાવયોરૈક્યં યુજ્યતેઃ, વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાત્મક કત્વાદેકત્વાભવસ્ય ।
કિઞ્ચ, પશ્ચાદુત્પદયમાનં પૂર્વનિષ્પન્નાદ્ ભિન્નહેતુકમ્, હેતુભેદપૂર્વકશ્ચ
20 વ્યભિચારસમ્ભવાચ્ચ ॥
21 કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ- યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિઃ, યથા મહાનસાદૌ । અસ્તિ ચેહ ધૂમ ઇતિ ॥
22 ઇહાપિ સિદ્ધે એવ કાર્યકારણભાવે કારણે સાધ્યે કાર્યહેતુર્વક્તવ્યઃ ॥
યદિ કૃતત્વાપરિનિષ્પત્તાવુત્તરકાલે દણ્ડાદિકારણાન્તરેણાનિત્યત્વં ક્રિયતે, તદા વ્યભિચારઃ સ્યત્, દણ્ડાદેરપિ સ્વપ્રત્યયસપેક્ષતયોત્પન્નત્વાત્ । તદવશ્યમેવાનુત્પન્નસ્ય કસ્યાપિ વિનાશસ્યાપિ ન સમ્ભવ ઇતિ

કાર્યહેતોઃ પ્રયોગ ઇતિ । સાધ્ર્મ્યવદનુમાનસ્ય કાર્યહેતોઃ પ્રયોગ ઉપદર્શ્યતે । યત્ર ધુમસ્તત્રાગ્નિરિતિ । યત્રેતિ અસ્મિન્ પર્દેશે ધૂમસ્તત્ર સર્વત્રાગ્નિરિત્યન્વય ઇતિ । યથા મહાનસાદાવિતિ । અનેન દૃષ્ટાન્તો દર્શિતઃ । અસ્તિ ચ ઇહ ધૂમ ઇતિ । અભિમતદેશે ચ ધૂમો દૃશ્યત ઇતિ પક્ષધર્મો દર્શિતઃ

કાર્યહેતાવપિ પૂર્વ કાર્યકારણભાવઃ સાધનીયઃ અનન્તરં ચ કારણસાધનાર્થ કાર્યહેતુર્વક્તવ્યઃ । તથા હિ- સ્વરૂપેણ નિશ્ચિતમેવ લિઙ્ગ જ્ઞેયમ્, ન તુ અનિશ્ચિતમેવેતિ

કાર્યભેદઃ, તતો નિષ્પન્નાનિષ્પન્નયોવિરુદ્ધર્મસંસર્ગાત્મકો ભેદો ભેદહેતુશ્ચ કારણભેદ ઇતિ કુત એકત્વમ્ । તસ્માત્ સાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધ્યેવ સાધ્યઃ સ્વભાવઃ, નાન્યઃ

મા ભૂત્ પશ્ચાન્નિષ્પન્નઃ પૂર્વજસ્ય સ્વભાવઃ, સાધ્યસ્તુ કસ્માન્ન ભવતિ? ઇત્યાહ- વ્યભિચરેત્યાદિ ॥ પૂર્વજેન પશ્ચાન્નિષ્પન્નસ્ય વ્યભિચારઃ= પરિત્યાગો યસ્તસ્ય સમ્ભવાચ્ચ ન પૂર્વનિષ્પન્નસ્ય પશ્ચાન્નિષ્પન્નઃ સાધ્યઃ । તસ્માત્ સાધન ધર્મમાત્રાનુબન્ધ્યેવ સ્વભાવઃ । સ એવ ચ સાધ્યઃ । તથા ચ સિદ્ધસાધનધર્મ માત્રનુબન્ધ એવ સ્વભાવે સ્વભવહેતવઃ પ્રયોક્તવ્યા ઇતિ સ્થિતમ્

કાર્યહેતોઃ પ્રયોગ ઇતિ । સાધર્મ્યવાનિતિ પ્રકરણાદપેક્ષણીયમ્ । યત્ર ધૂમ ઇતિ ધૂમમનૂદ્ય તત્રાગ્નિરિતિ અગ્નેવિધિઃ । તથ ચ નિયમાર્થઃ પૂર્વવદવગન્તવ્યઃ । તદનેન કાર્યકારણભવનિમિત્તા વ્યાપ્તિદર્શિતા ।
વ્યાપ્તિસાધનપ્રમાણવિષયં દર્શયિતુમાહ- યથામહાનસાદાવિતિ । મહાનસાદૌ હિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યકારણભાવાત્માવિનાભાવો નિશ્ચિતઃ । અસ્તિ ચેહેતિ સાધ્યધર્મિણિ પક્ષધર્મોપસંહારઃ

ઇહાપીતિ । ન કેવલં સ્વભાવહેતી, ઇહાપિ કાર્યહેતૌ । સિદ્ધ એવેતિ । નિશ્ચિતે કાર્યકારણત્વે । કાર્યકારણભાવન્શ્ચયો હ્યવશ્યં કર્તવ્યઃ, યતો ન યોગ્યતયા હેતુર્ગમકો ઽપિતુ નાન્તરીકત્વાદિત્યુક્તમ્

23 વૈધર્મ્યવતઃ પ્રયોગઃ- યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્સાણપ્રાપ્તં તદુપલભ્યત એવ । યથા નીલાદિવિશેષઃ । ન ચૈવ મિહોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સત ઉપલબ્ધિઃ ર્ઘટસ્યેતિ અનુપલબ્ધિપ્રયોગઃ ॥
24 અસતિ અનિત્યત્વે, નાસ્તિ સત્ત્વમ્ ઉત્પત્તિમત્ત્વં કૃતકત્વં વા । સન્ ચ શબ્દ ઉત્પત્તિમાન્ કૃતકો વેતિ સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ ॥
વૈધર્મ્યત્યાદિ । યાનિ ચ વૈધર્મ્યવદનુમાનાનિ, તાનિ વક્તવ્યાનિ ।
યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં તદુપલભ્યત એવેતિ । સચ્ચ વસ્તુ કિમપ્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં યદિ સ્યાત્, તદા અવશ્યમુપલભ્યેત । એતેન વ્યતિરેક ઉક્તઃ । યથા નોલાદિવિશેષ ઇતિ । વૈધર્મદૃષ્ટાન્તઃ ।
ન ચૈવમિહોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ઘટસ્યોપલબ્ધિરિતિ । ઉપલબ્ધિરિત્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો યાદૃશો નીલાદિવિશેષ ઉપલભ્યતે, તાદૃશો ઘટ ઇહ નાસ્તિ । ઇહેતિ અનેનાભિમતઃ પ્રદેશ ઉક્તઃ । અનુપલબ્ધિપ્રયોગ ઇતિ । અયમનુપલબ્ધેર્વૈધર્મ્યવાન્

અસતિ અનિત્યત્વે નાસ્તિ સત્ત્વમુત્પત્તિમત્ત્વં વેતિ । અનેન ત્રયાણાં સ્વભાવહેતૂનાં વ્યતિરેક ઉપદિષ્ટઃ । સન્ ચ શબ્દ ઉત્પત્તિમાન્, કૃતકો વેતિ પક્ષધર્મા ઉક્તાઃ । સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગ ઇતિ । એતે ચ સ્વભાવહેતોર્વૈધર્મ્યવન્તઃ પ્રયોગા ઇતિ

સાધર્મ્યવાન્ સ્વભાવકાર્યાનુપલમ્ભાનાં પ્રયોગો દર્શિતઃ, વૈધર્મ્યવન્તં દર્શયિતુમાહ- વૈધર્મ્યવત ઇતિ । યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમિતિ । યત્ સદ્ દૃશ્યમિત્યસ્તિત્વાનુવાદઃ । તદુપલભ્યત ઇતિ ઉપલમ્ભવિધિઃ । તદનેન દૃશ્યસ્ય સત્ત્વં દર્શનવિષયત્વેન વ્યાપ્તં કથિતમ્, અસત્ત્વનિવૃતિશ્ચ । સત્ત્વમ્, અનુપલમ્ભનિવૃતિશ્ચ ઉપલમ્ભઃ । તેન સાધ્યનિવૃત્ત્યનુવાદેન સાધનનિવૃત્તિવિહિતા । તથા ચ સાધ્યનિવૃત્તિઃ સાધનનિવૃત્તિ નિયતત્વાત્ સાધનનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તા કથિતા । યદિ ચ ધર્મિણિ સાધયધર્મો ન ભવેદ્, હેતુરપિ ન ભવેત્ । હેત્વભાવેન સાધ્યાભાવસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ । અસ્તિ ચ હેતુઃ । અતો વ્યાપકસ્ય સાધનાભાવસ્યાભાવાદ્ વ્યાપ્યસ્ય સાધ્યાભાવસ્યાભાવ ઇતિ સાધ્યગતિર્ભવતિ । તતો વૈધર્મ્યપ્રયોગે સાધ્નાભાવે સાધ્યાભાવો નિયતો દર્શનીયઃ સર્વત્રેતિ ન્યાયઃ

સ્વભાવહેતોર્વૈધર્મ્યપ્રયોગમાહ- અસત્યનિત્યત્વ ઇતિ । ઇહાનિત્યત્વસ્ય સાધ્યસ્યાભાવો હેતોરભાવે નિયત ઉચ્યતે । તેન હેત્વભાવેન સાધ્યાભાવો
25 અસત્યગ્નૌ ન ભવત્યેવ ધૂમઃ । અત્ર ચાસ્તિ ધૂમ ઇતિ કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ ॥
26 સાધર્મ્યેણાપિ હિ પ્રયોગે ઽર્થાદ્ વૈધર્મ્યગતિરિતિ ॥
27 અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યેન હેતોરન્વયાભાવાત્ ॥
અસત્યગ્નૌ ન ભવત્યેવ ધૂમ ઇતિ । અનેન વ્યતિરેક ઉક્તઃ અત્ર ચ । અસ્તીતિ અનેન પક્ષધર્મ ઉક્તઃ । કાર્યહેતોઃ પ્રયોગ ઇતિ । કર્યહેતોર્વૈધર્મ્યવાન્, પ્રયોગ ઉપદર્શિત ઇતિ

સાધર્મ્યવદનુમાને ચાન્વયઃ, પક્ષધર્મી વ્યતિરેકશ્ચેતિ ત્રીણિ રૂપાણિ નાભિવ્યક્તાનિ, કથં પરાર્થાનુમાનં તિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમિતિ ચેત્? તત્રાહ- સાધર્મ્યેણેતિ । યસ્માત્ સામર્થ્યદ્વારેણ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ વૈધર્મ્યસ્ય પ્રતીતિઃ, તસ્માત્ યથોક્તપ્રસઙ્ગી નાસ્તીતિ

સામર્થ્ય ચ કીદૃશમીત્ ચેત્? આહ- અસતીતિ ।
યદિ વ્યતિરેકો ન સ્યાત્, તદા સાધ્યેન હેતોરન્વયો ઽપ્યસિધ એવ સ્યાદિતિ

વ્યાપ્ત ઉક્તસ્ત્રિષ્વપિ સ્વભાવહેતુષુ । સન્નુત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા શબ્દ ઇતિ । ત્રયાણામપિ પક્ષધર્મત્વકથનમ્ । ઇહ ચ સાધનાભાવસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવ ઉક્તઃ । તતો વ્યાપ્યો ઽપિ સાધ્યાભાવો નિવર્તત ઇતિ સાધ્યગતિ

કાર્યહેતોર્વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગમાહ- અસત્યગ્નાવિતિ । ઇહાપિ વહ્નયભાવો ધૂમાભાવેન વ્યાપ્ત ઉક્તઃ । અસ્તિ ચાત્ર ધૂમ ઇતિ । વ્યાપકસ્ય ધૂમાભાવસ્ય ભાવ ઉક્તઃ । તતો વ્યાપ્યસ્ય વહ્નયભાવસ્યાભાવે સાધ્યગતિઃ

નનુ ચ સાધર્મ્યવતિ વ્યતિરેકોનોક્તઃ, વૈધર્મ્યવતિ ચાન્વયઃ, તત્ કથમેતત્ ત્રિરૂપાલિઙ્ગાખ્યાનામ્? ઇત્યાહ- સાધર્મ્યૈણેતિ । સાધર્મ્યૈણાપ્યભિધેયેન યુક્તે પ્રયોગે ક્રિયમાણે અર્થાત્ સામર્થ્યાત્ વૈધર્મ્યસ્ય વ્યતિરેકસ્ય ગતિર્ભવતીતિ । હીતિ યસ્માત્ । તસ્માત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમેતત્ ।
યદિ નામ વ્યતિરેકો ઽન્વયવતા નોક્તઃ, તથાપિ અન્વયવાચકઃ સામર્થ્યા દેવાવસીયતે

કથમ્? અસતિ તસ્મિન્ વ્યતિરેકે બુદ્ધયા વ્યવસિતે સાધ્યેન હેતોરન્વયસ્ય બુદ્ધયાશ્યવસિતસ્યાભાવાત્ । સાધ્યે નિયતં સાધનમન્વયવાક્યાદવસ્યતા સાધ્યાભાવે સાધનં નાશઙ્કનીયમ્ । ઇતરથા સાધ્યનિયતમેવ ન પ્રતીતં સ્યાત્ । સાધ્યાભાવે ચ સાધનાભાવગતિર્વ્યતિરેકગતિઃ । અતઃ સાધ્યનિયતસ્ય સાધનસ્યાભિધાનસામર્થ્યાદન્વયવાક્યે ઽવસિતો વ્યતિરેકઃ

28 તથા વૈધર્મ્યેણાપ્યન્વયગતિઃ ॥
29 અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્યાસિદ્ધેઃ ॥
30 નહિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે ઽસત્યેકસ્ય નિવૃત્તાવપરસ્ય નિયમેન નિવૃત્તિઃ ॥
31 સ ચ દ્વિપ્રકારઃ સર્વસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણઃ, તદુત્પત્તિલક્ષણશ્ચેત્યુક્તમ ॥
વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ સામર્થ્યેનાન્વયપ્રતીતિર્ભવતીતિ

અથ તચ્ચ સાધર્મ્ય કીદૃશમિતિ ચેત્? આહ- અસતીતિ ।
યદિ સાધ્યેન હેતોરન્વયો ન સ્યાત્ તદા સાધ્યાભાવે ઽપિ હેતોરભાવઃ કથમ્ સ્યાત્

અન્વયાભાવે વ્યતિરેકો ઽસિદ્ધ ઇત્યેતત્ કસ્માદિતિ ચેત્? તત્રાહ- નહીત્યાદિ । યદિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધ આત્મા સ્વરૂપેણ પ્રતિબન્ધો ન સ્યાત્ તદા એકનિવૃત્તાવપિ અપરસ્ય નિવૃત્તિર્નિયમેન ન સ્યાત્ । યથા ક્વચિદશ્વાભાવે ગવામપ્યભાવો નેતિ

સચ સર્વસ્ય દ્વિપ્રકાર ઇતિ । સર્વસ્યૈવ પદાર્થસ્ય યઃ કો ઽપિ પ્રતિબન્ધો યોગ્યઃ સમુપલભ્યતે સ સર્વઃ પ્રકારદ્વય એવાન્તર્ભવતિ । તાદાત્મ્યલક્ષણસ્તદુત્પત્તિલક્ષણશ્ચેત્યુક્ત-
તથેતિ । યથા અન્વયવાક્યે, તથા અર્થાદેવ વૈધર્મ્યેણ પ્રયોગે ઽન્વયસ્યાભિધીયમાનસ્યાપિ ગતિઃ

કથમ્? અસતિ તસ્મિન્ અન્વયે બુદ્ધિગૃહીતે સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્યાસિદ્ધે રનવસાયાત્ । હેત્વભાવે સાધ્યાભાવં નિયતં વ્યતિરેકવાક્યાદવસ્યતા હેતુઃ સમ્ભવે સાધ્યાભાવો નાશઙ્કનીયઃ, ઇતરથા હેત્વભાવે નિયતો ન સ્યાત્ પ્રતીતઃ । હેતુમત્ત્વે ચ સાધ્યસત્ત્વગતિરન્વયગતિઃ । અતઃ સાધનાભાવનિયતસ્ય સાધ્યાભાવસ્યભિધાનસામર્થ્યાદ્ વ્યતિરેકવાક્યે ઽન્વયગતિઃ

યદિ નામાકાશાદૌ સાધ્યાભાવે સાધનાભાવઃ,તથાપિ કિમીત્ હેતુસમ્ભવે સાધ્યસમ્ભવઃ? ઇત્યાહ- નહીતિ । સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધો યસ્ત્સ્મિન્નસત્યેકસ્ય સાધ્યસ્ય નિવૃત્ત્યા નાપરસ્ય સાધનસ્ય નિયમેન યુક્તા નિયમવતી નિવૃત્તિઃ

સ ચ સ્વભાવપ્રતિબન્ધો દ્વિપ્રકારઃ સર્વસ્ય પ્રતિબદ્ધસ્ય । તાદાત્મ્યં લક્ષણં નિમિત્તં યસ્ય સ તથોક્તઃ । તદુત્પત્તિર્લક્ષણં નિમિત્તં તસ્ય સ તથોક્તઃ । યો યત્ર પ્રતિબદ્ધસ્તસ્ય સ પ્રતિબન્ધવિષયો ઽર્થઃ સ્વભાવઃ કારણં વાસ્યત્ અન્યસ્મિન્ પ્રસિદ્ધત્વાનુપપત્તેઃ । તસ્માદ્ દ્વિપ્રકારઃ સઃ ઇત્યુક્તમ્ । સ ચ સાધ્યે ઽર્થે લિઙ્ગસ્ય ઇત્યત્રાન્તરે ઽભિહિતઃ

32 તેન હિ નિવૃત્તિ કથયતા પ્રતિબન્ધો દર્શનીયઃ । યસ્માદ્ નિવૃત્તિવચનમાક્ષપ્તપ્રતિબન્ધોપદર્શનમેવ ભવતિ । યચ્ચ પ્રતિબન્ધોપદર્શનં તદેવાન્વયવચનમિયેકેનાપિ વાક્યેન અન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેન વા પ્રયુક્તેન સપક્ષાસપક્ષયોર્લિઙ્ગસ્ય સદસત્ત્વખ્યાપનં કૃતં ભવતીતિ નાવશ્યં વાક્યદ્વયપ્રયોગઃ ॥
મિતિ તસ્ય આત્મા તદાત્મા, તદાત્મનો ભાવસ્તાદાત્મ્યમ્, તાદાત્મ્યં લક્ષણં યઃ સ તાદાત્મ્યલક્ષણઃ । તસ્માદુત્પત્તિસ્તદુત્પત્તિઃ, તદુત્પત્તિર્લક્ષણં યસ્ય સ તદુત્પત્તિલક્ષણ ઇતિ વિગ્રહઃ । એતચ્ચ પૂર્વમુક્તમેવ

યસ્માત્ પ્રતિબન્ધે સતિ એકનિવૃત્ત્યા અપરનિવૃત્તિર્ભવતિ, અભાવે ન તેન હેતુના કસ્યચિદેકસ્ય નિવૃત્યા અપરનિવૃત્તિરમિધીયતે । એતેન નિવર્ત્ત્યનિવર્તકયોઃ પ્રતિબન્ધ ઉક્ત ઇતિ । નિવૃત્તિવચનેનૈવ પ્રૈબન્ધ આક્ષિપ્યત ઇતિ ।
યદયવમ્ સ્યાદેવ, તતશ્ચ કિમાયાતમ્? ઇતિ ચેદાહ- યદેવ પ્રતિબન્ધોપદર્શનં તદેવાન્વય ઇતિ । તસ્માદેકેનાપિ વાક્યેનાન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુકેન વા પ્રયુક્તેન સપક્ષાસપક્ષયોર્લિઙ્ગસ્ય સદસત્ત્વખ્યાપનં કૃત ભવતીતિ । યદયપિ અન્વયમુખેન
હિર્યસ્માદર્થે । યસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે નિવર્ત્યનિવર્તકભાવઃ, તેન સાધ્યસ્ય નિવૃત્તૌ સાધનસ્ય નિવૃત્તિ કથયતા પ્રતિબન્ધો નિવર્ત્ત્ય નિવર્તકયોર્દર્શનીયઃ । યદિ હિ સાધનં સાધ્યે પ્રતિબદ્ધમ્ ભવેત્, એવં સાધ્યનિવૃતૌ તન્નિયમેન નિવર્તેત । યતશ્ચ તસ્ય પ્રતિબન્ધો દર્શનીયઃ, તસ્માત્ સાધ્યનિવૃતૌ યત્ સાધન નિવૃત્તિવચનં તેનાક્ષિપ્તં પ્રતિબન્ધોપદર્શનમ્ । યચ્ચ તદાક્ષિપ્તં પ્રતિબન્ધોપદર્શન તદેવાન્વયવચનમ્ । પ્રતિબન્ધશ્ચેદવશ્યં દર્શયિતવ્યઃ, ન વક્તવ્યસ્તર્હિ અન્વયઃ । યસ્માત્ દૃષ્ટાન્તે પ્રમાણેન પ્રતિબન્ધો દર્શ્યમાન એવાન્વયઃ, નાપરઃ કશ્ચિત્, તસ્માત્ નિવર્ત્ય નિવર્તકયોઃ પ્રતિબન્ધો જ્ઞાતવ્યઃ । તથા ચ અન્વય એવ જ્ઞાતો ભવતિ । ઇતિશબ્દો હેતૌ । યસ્માદન્વયે ઽપિ વ્યતિરેકગતિઃ વ્યતિરેકે ચાન્વયગતિઃ, તસ્માદેકેનાપિ સપક્ષે ચાસપક્ષે ચ સત્ત્વાસત્ત્વયોઃ ખ્યાપનં કૃતમ્ ।
અન્વયો મુખમ્= ઉપાયો ઽભિધેયત્વાદ્ યસ્ય તદ્ અન્વયમુખં વાક્યમ્ । એવં વ્યતિરેકો મુખં યસ્યેતિ । ઇતિ હેતો । યસ્માદેકેનાપિ વાક્યેન દ્વયગતિઃ, તસ્માદ્ એકસ્મિન્ સાધનવાક્યે દ્વયોરન્વય વ્યતિરેકયોરવશ્યમેવ પ્રયોગૌ ન ન કર્તવ્યાઃ ॥
33 અનુપલબ્ધાવપિ યત્સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં તદુપલભ્યત એવેત્યુક્તે ઽનુપલભ્યમાનં તાદૃશમસદિતિ પ્રતીતેરન્વયદિસ્શિઃ ॥
34 દ્વયોરપ્યનયોઃ પ્રયોગયોર્નાવશ્યં પક્ષનિર્દેશઃ ॥
પ્રયોગઃ ક્રિયતે ચેદ્ વ્યતિરેકમુખેન કરણમપિ યુક્તમેવ, તથાપિ ઉક્તપ્રકારેણ સપક્ષાસપક્ષયોઃ સત્ત્વાસત્ત્વયોરભિધાનમેવ સત્ત્વાસત્ત્વપ્રદર્શનં ભવતીતિ ઉભયેનાપિ લિઙ્ગેન પ્રત્યેકં ક્રિયતે ।
ઇતિ નાવશ્યં વાક્યદ્વયપ્રયોગ ઇતિ । તસ્માદેકસ્મિન્નેવ પ્રયોગે સાધર્મ્યવતો વૈધર્મ્યવતશ્ચ વાક્યદ્વયસ્ય પ્રયોગો નાવશ્યં કાર્યઃ

એવં કાર્ય સ્વભાવહેત્વોરન્વય વ્યતિરેકયોઃ પરસ્પરાક્ષેપો ઽભિહિતઃ । તૃતીયહેતુનિર્દેશાર્થમાહ- અનુપલબ્ધાવપીતિ ।
કાર્ય સ્વભાવહેતુભ્યામનધિગતસ્યેતિ શેષહ્ । યદોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં યદિ સ્યાદ્, અવશ્યમુપલભ્યેત ઇતિ વ્યતિરેક ઉચ્યતે, તદોપલભ્દિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલમ્ભે સામર્થ્યાત્રાસ્તીતિ પ્રતીતિજયિતે । તસ્માદન્વયસિદ્ધિરાક્ષિપ્ત એવ । એવમન્વયાક્ષેપ ઉક્તઃ । અનુપલબ્ધૌ વ્યતિરેકાક્ષેપસ્તુ સ્વયં દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ

સાધર્મ્યવતિ વૈધર્મ્યવતિ ચાનુમાને ઉભયત્રાઇ પક્ષનિર્દેશો નાસ્તિ । એવં ચ પક્ષાનિર્ધેશાભાવ એવ કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- દ્વયોરપીતિ ।
અવશ્યમેવ પક્ષો નિદેહ્સ્યઃ ઇતિ યો નિયમઃ, સ તુ નાસ્તિ

અર્થગત્યર્થો હિ શબ્દપ્રયોગઃ । અર્થશ્ચેદવગતઃ કિ શબ્દપ્રયોગેણ । એકમેવાન્વયવાક્યં વ્યતિરેકવાક્યં વા પ્રયોક્તવ્યમ્

અનુપલબ્ધાવપિ વ્યતિરેકેણોક્તેનાન્વયગતિઃ । યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમિતિ । સાધ્યસ્ય અસદ્વયવહારયોગ્યત્વસ્ય નિવૃત્તિ દૃશ્યસત્ત્વરૂપામાહ । તદુપલભ્યત એવેતિ । અનુપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તિમુપલમ્ભરૂપામાહ । તદનેન સાધ્યનિવૃત્તિઃ સાધનનિવૃત્યા વ્યાપ્તા દર્શિતા । યદિ ચ સાધનસમ્ભવે ઽપિ સાધ્યનિવૃત્તિર્ભવેત્ ન સાધનાભાવેન વ્યાપ્તા ભવેત્ । અતો વ્યાપ્તિં પ્રતિપદ્યમાનેન સાધનસમ્ભવઃ સાધ્યસમ્ભવેન વ્યાપ્તઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । અત એવાહ- અનુપલભ્યમાનં તાદૃશમિતિ । દૃશયમ્ । અસદિતિ પ્રતીતેઃ સમ્પ્રત્યાત્ અન્વયસિદ્ધિરિતિ

યતશ્ચ સાધનં સાધ્યધર્મપ્રતિબદ્ધં તાદાત્મ્ય તદુત્પત્તિભ્યાં પ્રતિપત્તવ્યં દ્વયોરપિ પ્રયોગયોઃ, તસ્માત્ પક્ષો ઽવશ્યમેવ ન નિર્ધેશ્યઃ । યત્ સાધનં સાધ્યનિયતં પ્રતીતં તત એવ સાધ્યધર્મિણિ દૃષ્ટાત્ સાધ્યપ્રતીતિઃ । અતો ન કિઞ્ચિત્ સાધ્યનિર્દશનેતિ

35 યસ્માત્ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં તન્નોપલભ્યતે સો ઽસદ્વયવહારવિષયઃ । નોપલભ્યતે ચાત્રાપિ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઘટ ઇતિ સામર્થ્યાદેવ ઇહ ઘટો નાસ્તીતિ ભવતિ ॥
36 તથા વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ યઃ સદ્વયવહારવિષય ઉપલબ્ધિલક્સાણપ્રાપ્તઃ સ ઉપલભ્યત એવ । ન તથાત્ર તાદૃશો ઘટ ઉપલભ્યતે ઇત્યુક્તે સામર્થ્યાદેવ નેહ સદ્વયવહારવિષય ઇતિ ભવતિ ॥
ઉપલબ્ધિલક્ષણર્પાપ્તો યાવાન્નોપલભ્યતે સ સર્વો ઽસદ્વયવહારવિષય ઇતિ નિખિલપદાર્થોસંહારેણ અન્વયઃ કાર્ય ઇતિ । નિખિલપદાર્થોપસંહારેણાન્વયો યત્ર ચ પક્ષધર્મઃ ઇત્યેતયોનિર્દેશ તચ્ચ સાધ્યં તત્ર સામર્થ્યેન સિદ્ધયતીતિ પક્ષનિર્દેશસ્ય કિં પ્રઓજનમ્?

નિખિલપદાર્થોપસંહારેણ યો વ્યતિરેકનિર્દેશઃ પક્ષધર્મશ્ચેતિ તદુભયસામર્થ્યેન પ્રતિજ્ઞાપ્રતીતેનં પ્રતિજ્ઞાનિર્દેશઃ । અન્યથા યન્ન પ્રતીયતે તન્નિદિશ્યેત । યદા સામર્થ્યેન પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રતીતિર્જાયતે તદા પ્રતિજ્ઞાવચનશ્રવણે ઉપરોધેનાપિ ક આગ્રહી સ્યાત્ । એવં ચ યદા સામર્થ્યેન વિતર્કવિષયાર્થવિનિશ્ચયઃ, પક્ષધર્મવ્યાપ્તિનિર્દેશબલાચ્ચ પ્રતિજ્ઞાર્થાવગમસ્તત્ર પક્ષનિર્દેશેન કિમ્? એતચ્ચ વિનિશ્ચયવચનાભિધાને દ્રષ્ટવ્યમ્ । પ્રપઞ્ચા એનમેવાર્થમનુપલબ્ધિપ્રયોગે દર્શયતિ યસ્માદિતિ । સાધર્મ્યવતિ પ્રયોગે ઽપિ સામર્થ્યાદેવ નેહ પ્રદેશે ઘટઃ ઇતિ ભવતિ ।
કિ પુનસ્તત્સામર્થ્યમ્? ઇત્યાહ- યદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્નોપલભ્યતે ઇતિ અનુપલમ્ભાનુવાદઃ સો ઽસદ્વયવહારવિષય ઇતિ । અસદ્વયવહરયોગ્યત્વવિધિઃ ।તથા ચ સતિ દૃશ્યાનુપલમ્ભો ઽસદ્વયવહારયોગ્યત્વેન વ્યાપ્તો દર્શિતહ્ । નોપલભ્યતે ચ ઇત્યાદિના સાધ્યધર્મિણિ સત્ત્વં લિઙ્ગસ્ય દર્શિતમ્ । યદિ ચ સાધ્યધર્મસ્તત્ર સાધ્યધર્મિણિ ન ભવેત્, સાધનધર્મો ઽપિ ન ભવેત્ । સાધ્યનિયતત્વાત્ તસ્ય સાધનધર્મસ્યેતિ સામર્થ્યમ્

યથા સાધર્મ્યવત્પ્રયોગે તથા વૈધર્મ્યવત્પ્રયોગે ઽપિ નેહ સદ્વયવહારવિષયો ઽસ્તિ ઘટ ઇતિ ભવતિ ।
સામર્થ્ય દર્શયિતુમાહ- યઃ સદ્વયવહારવિષય ઇતિ । વિદયમાનઃ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત ઇતિ । દૃશ્ય ઇત્યેષા સાધ્યનિવૃત્તિઃ । સ ઉપલભ્યત એવેતિ । સાધ્યનિવૃત્તિરિતિ । અનેન ચ સાધ્યનિવૃતિઃ સાધનનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તા દર્શિતા । ન તથેતિ । યથાન્યો દૃશ્ય ઉપલભ્યતે ન તથાત્ર પ્રદેશે તાદૃશ ઇતિ । દૃશ્યો ઘટઃ । ઉપલભ્યતે ઇતિ । અનેન સાધ્યનિવૃત્તેર્વ્યાપિકા નિવૃત્તિરસતી સાધ્યધર્મિણિ દર્શિતા । યદિ ચ સાધ્યધર્મઃ સાધ્યધર્મિણિ ન સ્યાત્ સાધન
37 કીદૃશા પુનઃ પક્ષ ઇતિ નિર્દેશ્યઃ ॥
38 સ્વરૂપેણૈવ સ્વયમિષ્ટો ઽનિરાકૃતો નિર્દેશ્યઃ પક્ષ ઇતિ ॥
39 સ્વરૂપેણેતિ સાધ્યત્વેનેષ્ટ ઇતિ ॥
40 સ્વરૂપેણૈવેતિ સાધ્યત્વેનૈવેષ્ટો ન સાધનત્વેનાપિ ॥
ભિધાનાર્થે પક્ષનિર્દેશે ચ દોષઃ કો ઽપિ નાસ્તિ । અત એવ નિયમો નેત્યુક્તમ્ । યદિ પુનઃ સર્વથા પક્ષનિર્દેશપ્રતિષેધ એવાભિર્પેતઃ સ્યાત્, તર્હિ વચનમેતદવશ્યં નોપદિશ્યેત ઇત્યુક્તં ભવતીતિ

યદિ વિનિશ્ચયવચનાભિધાને ચ પક્ષનિર્દેશ ઇતિ ઉચ્યતે, યત્ર પ્રપઞ્ચાભિધાનં તત્ર નિર્દેશઃ, તર્હિ કીદૃગ્લક્ષણવિશિષ્ટઃ પક્ષત્વેનાભિધેય ઇતિ ચેદ્? આહ- કીદૃશ ઇતિ ।
યશ્ચાર્થો વાદયભિમતેન વિષયીકૃતઃ સાધ્યરૂપેણૈવ નિર્દિશ્યતે, તથા પ્રત્યક્ષાદિના ચ ન નિરાક્રિયતે તાદૃશો ઽર્થઃ પક્ષ ઇતિ અભિધેયઃ । એવ સમાસાર્થઃ

અવયવાર્થસ્તુ- સ્વરૂપેણેતિ ।
સાધ્યરૂપેણ વિના અન્યરૂપેણ ન યુજ્યતે ઇતિ સ્વરૂપેણોક્તમેવ સાધ્યત્વેનાવગન્તવ્યમિતિ

અનયોક્ત્યા કેવલસાધ્યરૂપેણ નિર્દેશ્યસ્યૈવ પક્ષત્વેનાભિધાનમ્ । અન્યરૂપેણ નિર્દેશ્યસ્ય તુ નેતિ

ધર્મો ઽપિ ન ભવેત્ । અસ્તિ ચ સાધનધર્મ ઇતિ સામર્થ્યમ્ । અતઃ સામર્થ્યાત્ નાસ્ત્યત્ર ઘટ ઇતિ પ્રતીતેન પક્ષનિર્દેશઃ । એવં કાર્ય સ્વભાવહેત્વોરપિ સમર્થ્યાત્ સમ્પ્રત્યય ઇતિ ન પક્ષનિર્દેશઃ

કીદૃશઃ પુનરર્થઃ પક્ષ ઇતિ । અનેન શબ્દેન નિર્દેશ્યો વક્તવ્યઃ?: ઇતિ

આપ-સ્વરૂપેણૈવેતિ । સાધ્યત્વેનૈવ । સ્વયમિતિ વાદિના । ઇષ્ટ ઇતિ । નોક્ત એવ, અપિ ત્વિષ્ટો ઽપીત્યર્થઃ । એવમ્ભૂતઃ સન્ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ અનિરાકૃતો યો ઽર્થઃ સ પક્ષ ઇત્યુચ્યતે ।
અથ યદિ પક્ષો ન નિર્દેશ્યઃ, કથમનિર્દેશ્યસ્ય લક્ષણમુક્તમ્? ન સાધનવાક્યાવયવત્વાદસ્ય લક્ષણમુક્તમ્, અપિ ત્વસાધ્યે કેચિત્ સાધ્યમ્, સાધ્યં ચા સાધ્યમિતિ । કેચિત્ પ્રતિપન્નાઃ, તત્સાધ્યાસાધ્યપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થ પક્ષલક્ષણમુક્તમ્

સ્વરૂપેણેષ્ટ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્- સ્વરૂપેણેતિ । સાધ્યત્વેનેષ્ટ ઇતિ । પક્ષસ્ય સાધ્યત્વાન્નાપરમસ્તિ રૂપમ્ । અતઃ સ્વરૂપં સાધ્યત્વમિતિ

એવશબ્દં વિવરીતુમાહ- સ્વરૂપેણૈવેતિ । નનુ ચૈવશબ્દઃ કેવલ એવ
41 યથા શબ્દસ્યાનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં હેતુઃ, શબ્દે ઽસિદ્ધત્વાત્ સાધ્યં ભવતીતિ ન પુઅન્રત્ર સાધ્યત્વેનૈવેષ્ટમ્, સાધનત્વેનાપ્યભિધાનાત્ ॥
42 સ્વયમિતિ વાદિના ॥
43 યસ્તદા સાધનમાહ ॥
સાધ્યરૂપાન્યરૂપવિશિષ્ટસ્ય નિર્દેશઃ કીદૃશઃ? ઇતિ ચેદાહ-યથેતિ ।
યઃ શબ્દઃ સો ઽનિત્યઃ ઇત્યુચ્યમાને તચ્ચ ચાક્ષુષત્વં શબ્દે ઽસિદ્ધમિતિ સાધ્યં ભવતિ । તસ્માત્ સ્વરૂપેણૈવેતિ નિર્દેશાભાવે ચાક્ષુષત્ત્વનિર્દેશસ્યાપિ પક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યદિ તસ્મિન્ સાધ્યરૂપમસ્ત્યેવ, કસ્માન્ન પક્ષ ઇતિ ચેદ્? આહ- અત્રેતિ ।
ચાક્ષુષત્વે સાધ્યરૂપતા અસ્ત્યેવ । તથાપિ હેતુત્વેન નિર્દેશાન્ન કેવલં સાધ્યસ્વરૂપત્વમેવ । સાધનરૂપતાપ્યસ્તિ । તસ્માત્ સાધ્યત્વે ઽપિ અતિરિક્તસાધનરૂપસત્ત્વાદધિકવચનસ્ય પક્ષત્વં નિરસ્તમ્

સાધનં કથયતા સ્વયં નિર્દેશ્યો યો ઽર્થઃ સ એવ પક્ષઃ, શાસ્ત્રકારેણ નિર્દેશ્યસ્તુ નેતિ શેષઃ

પ્રત્યવમ્રષ્ટવ્યઃ, તત્ કિમર્થ સ્વરૂપશબ્દેન સહ પ્રત્યવમુષ્ટઃ? ઉચ્યતેઃ એવશબ્દો નિપાતો દયોતકઃ । પદાન્તરાભિહિતસ્યર્થસ્ય વિશેષ દયોતયતિ- ઇતિ પદાન્તરેણ વિશેષ્યવાચિના સહ નિર્દિષ્ટઃ । ન સાધનત્વેનાપીતિ । યત્ સાધનત્વેન નિર્ધિષ્ટં તત્ સાધનત્વેનેષ્ટમ્ । અસિદ્ધત્વાચ્ચ સાધ્યત્વેનાપીષ્ટમ્ । તસ્ય નિવૃત્ત્યર્થમ્ એવશબ્દઃ

તદુદાહરતિ- યથેતિ । શબ્દયાનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં હેતુઃ શબ્દે ઽસિદ્ધત્વાત્ સાધ્યમ્ ઇત્યનેન સાધ્યત્વેનેષ્ટિમાહ । તદ્ ઇતિ ચક્ષુષત્વમ્ । ઇહેતિ શબ્દે । સાધ્યત્વેનૈવેષ્ટમિતિ । સાધ્યત્વેનેષ્ટિનિયમાભાવમાહ । સાધનત્વેનાભિધાનાદિતિ । યતઃ સાધનત્વેનાભિહિતમ્, અતઃ સાધનત્વેનાપીષ્ટમ્, ન સાધ્યત્વેનૈવેતિ

સ્વયમિત્યનેન સ્વયં શબ્દં વ્યાખ્યેયમુપક્ષિપ્ય તસ્યાર્થમાહ- સ્વયમિતિ । સ્વયંશબ્દો નિપાતઃ આત્મનઃ ઇતિ ષષ્ઠયન્તસ્ય આત્મના ઇતિ ચ તૃતીયાન્તસ્યાર્થે વર્તતે । તદિહ સ્વાત્મશબ્દસ્યાર્થે વૃત્તઃ સ્વયં શબ્દઃ । આત્મ શબ્દશ્ચ સમ્બન્ધિશબ્દઃ । વાદી ચ પ્રત્યાસન્નઃ । તતો યસ્ય વાદિન આત્મા તૃતીયાર્થ યુક્તઃ, સ એવ તૃતીયાર્થયુક્તો નિર્દિષ્ટો વાદિનેતિ । ન તુ સ્વયંશબ્દસ્ય વાદિના ઇત્યેષ પર્યાયઃ

કઃ પુનરસૌ વાદી? ઇત્યાહ- યસ્તદેતિ । વાદકાલે, સાધનમાહ । અનેક
44 એતેન યદયપિ ક્વચિત્ શાસ્ત્રે સ્થિતઃ સાધનમહ, તચ્ચાસ્ત્રકારેણ તસ્મિન્ ધર્મિણ્યનેકધર્માભ્યુપગમે ઽપીતિ યસ્તદા તેન વાદિના ધર્મઃ સ્વયં સાધયિતુમિષ્ટઃ સ એવ સાધ્યો નેતર ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥
45 ઇષ્ટ ઇતિ યત્રાર્થે વિવાદેન સાધનમુપન્યસ્તં તસ્ય સિદ્ધિમિચ્ચતા સો ઽનુક્તો પિ વચનેન સાધ્યો ભવતિ ॥
તેનેતિ વાદિના નિર્દેશ્ય એવ પક્ષ ઉચ્યતે

કશ્ચિત્ ક્વચિત્ શાસ્ત્રે સ્થિતઃ પક્ષે કૃતનિશ્ચય એવ । અસ્તુ તાદૃશો નિશ્ચયઃ, તથાપિ યદિ શાસ્ત્રાદુદ્ધૃત્ય પ્રમાણિક્રિયતે ઇતિ શેષઃ ।
વાદી યસ્મિન્ શાસ્ત્રે સાધનં કથયતિ તચ્ચાસ્ત્રકારેણ વિતર્કવિષયધર્મિણિ યદિ બહવો ધર્મા અઙ્ગીક્રિયન્તે, તથાપિ ચ । વાદિનૈવ યો ધર્મ સાધયિતુમિષ્ટઃ સ એવ સાધ્યઃ । શાસ્ત્રકારેરોષ્ટસ્તુ ન યસ્માદ્ વાદિના નિર્દેશ્યસ્ય પક્ષત્વમઙ્ગીક્રિયતે તસ્માદ્ વાદિના શાસ્ત્રાઙ્ગીકારદ્વારેણોપકારકો યો ધર્મઃ પરિષ્કર્તુમિષ્યતે સ એવ સાધ્યઃ, શાસ્ત્રકારેણાઙ્ગીકૃતસ્તુ ન- ઇત્યનેન વચનેનોક્તં ભવતિ

વાદિસમ્ભવે ઽપિ સ્વયં શબ્દવાચ્યસ્ય, વાદિનો વિશેષણમેતત્ । યદયવમ્, વાદિનઃ ઇષ્ટઃ સાધ્યઃ ઇત્યુક્તમ્, એતેન ચ કિમુક્તેન? અનેન તદા વાદકાલે તેન વાદિના સ્વયં યો ધર્મઃ સાધયિતુમિષ્ટઃ, સ એવ સાધ્યઃ, નેતરો ધર્મઃ- ઇત્યુક્તં ભવતિ । વાદિનો ઽનિષ્ટધર્મસાધ્યત્વનિવર્તનમસ્ય વચનસ્ય ફલમિતિ યાવત્

અથ કસ્મિન્ સતિ અન્યધર્મસાધ્યત્વસ્ય સમ્ભવઃ, યન્નિવૃત્તયર્થ તદ્ વક્તવ્યમ્? ઇત્યાહ- તચ્ચાસ્ત્રકારેણેતિ । યચ્ચાસ્ત્રં તેન વાદિનાભ્યુપગતં તચ્ચાસ્ત્રકારેણ તસ્મિન્ સાધ્યધર્મિણિ અનેકસ્ય ધર્મસ્યાભ્યુપગમે સતિ અન્યધર્મસાધ્યત્વસમ્ભવઃ । તથા હિ- શાસ્ત્રં યેનાભ્યુપગતં તત્સિદ્ધો ધર્મઃ સર્વ એવ તેન સાધ્ય ઇત્યસ્તિ વિપ્રતિપત્તિઃ, અનેનાપાસ્યતે । અનેકધર્માભ્યુપગમે ઽપિ સતિ સ એવ સાધ્યો યો વાદિના ઇષ્ટઃ, નાન્ય ઇતિ ।
નનુ ચ શાસ્ત્રાનપેક્ષં વસ્તુવલપ્રવૃતં લિઙ્ગમ્, અતો ઽનપેક્ષણીયત્વાન્ન શાસ્ત્ર સ્થિત્વા વાદઃ કર્તવ્યઃ? સત્યમ્ઃ આહોપુરુષિકયા તુ યદયપિ ક્વચિચ્ચાસ્ત્રે સ્થિત ઇતિ કિઞ્ચિચ્ચાસ્ત્રમભ્યુપગતઃ સાધનમાહ, તથાપિ ય એવ તસ્યેષ્ટઃ સ એવ સાધ્યઃ ઇતિ જ્ઞાપનાયેદમુક્તમ્

ઇષ્ટશબ્દમુક્ષિપ્ય વ્યાચષ્ટે- ઇષ્ટ ઇતિ । યત્રાર્થ આત્મનિ વિરુદ્ધો
46 તદધિકરણત્વાદ્ વિવાદસ્યેતિ ॥
47 યથા પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદયઃ સઙ્ઘાતત્વાત્ શયનાસનાદયઙ્ગવદિતિ ।
અત્ર આત્માર્થા ઇત્યનુક્તે ઽપિ આત્માર્થતૈવ સાધ્યં ભવતીતિ । તેન નોક્તમાત્રમેવ સાધ્યમિત્યુક્તં ભવતિ ॥
ઇષ્ટશબ્દાર્થ આખ્યાયતે । યસ્મિન્ વસ્તુનિ વિવાદ ઉત્પન્નઃ, વિવાદાધિકરણં તદ્ વસ્તુ સાધયિતુમિચ્ચતા સાધ્યત્વેનોપન્યસ્તો ઽર્થ એવેષ્ટ ઇતિ ।
યદિ વિતર્કવિષયાર્થો ઽસો વચનેન નાભિધીયતે, તથાપિ સ એવ સાધ્યો ભવતિ

તચ્ચ કસ્માદ્ ઇતિ ચેદ્? આહ- તદધિકરણત્વાદિતિ ।
તત એવ યસ્માદ્ વિવાદઃ કથમસૌ વિવાદ એવ સાધ્યો ન સ્યાત્

યચ્ચ વિવાદાધિકરણં તદ્ વચનેનાનુક્તમપિ સાધ્યમેવેષ્યત ઇતિ કથમ્ ઇતિ ચેદ્? તથાહ- યથેતિ ।
વાદઃ પ્રક્રાન્તઃ- નાસ્તિ આત્મા ઇત્યાત્મપ્રતિષેધવાદઃ આત્મસત્તાવાદવિરુદ્ધઃ, વિધિપ્રતિષેધયોર્વિરોધાત્ । તેન વિવાદેન હેતુના સાધનમુપન્યસ્તન્, તસ્યાત્માર્થસ્ય સિદ્ધિ નિશ્ચયમ્ ઇચ્ચતા વાદિના સો ઽર્થઃ સાધ્ય ઇત્યુક્તં ભવતિ- ઇષ્ટશબ્દેન । યત્ તદ્ ઇત્યુક્ત ભવતિ ઇતિ ગ્રહણમન્તે તદિહાપેક્ષ્ય વાક્યં સમાપયિતવ્યમ્ ।
યદ્યપિ પરાર્થાનુમાને ઉક્ત એવ સાધ્યો યુક્તઃ, અનુક્તો ઽપિ તુ વચનેન સાધ્યઃ, સામર્થ્યોક્તત્વાત્ તસ્ય

કુત એતદ્? ઇત્યાહ- તદિતિ । સો ઽર્થઃ અધિકરણમ્= આશ્રયો યસ્ય સ તદધિકરણો વિવાદઃ, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્, તસ્માદિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યસ્માદ્ વિવાદં નિરાકર્તુમિચ્ચતા વાદિના સાધનમુપન્યસ્તમ્, તસ્માદ્ યદ્ અધિકરણં વિવાદસ્ય તદેવ સાધ્યમ્ । યતો વિરુદ્ધં વાદમપનેતું સાધનમુક્પન્યસ્તં તચ્ચેત્ ન સાધ્યમ્, કિમિદાનીં જાતિનિયતં કિઞ્ચિત્ સાધ્યં સ્યાદિતિ

અનુક્તમપિ પરાર્થાનુમાને સાધ્યમિષ્ટમ્, તદુદાહરતિ- પરાર્થા ઇતિ । ચક્ષુરાદિર્યેષાં શ્રોત્રાદીનાં તે ચક્ષુરાદય ઇતિ ધર્મી । પરસ્માયિમે પરાર્થા ઇતિ સાધ્યં પારાર્થ્યમ્ । સઙ્ઘાતત્વાદિતિ હેતુઃ । વ્યાપ્તિવિષયપ્રદર્શનં ચ શયનાસદાદ્યઙ્ગવદિતિ । શયનમ્ આસનં ચ તે આદૌ યસ્ય તચ્ચયનાસનાદિ પુરુષોપભોગાઙ્ગં સઙ્ઘાતરૂપમ્ । તદ્વદત્ર પ્રમાણે યદપ્યાત્માર્થાશ્ચક્ષુરાદય ઇત્યાત્માર્થતા નોક્તા । અનુક્તાવપ્યાત્માર્થતા સાધ્યા ।
48 અનિરાકૃત ઇતિ- એતલ્લક્ષણયોગે ઽપિ યઃ સાધયિતુમિષ્ટો ઽપ્યર્થઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રતીતિસ્વચનૈર્નિરાક્રિયતે, ન સ પક્ષ ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ॥
49 તત્ર પ્રત્યક્ષનિરાકૃતો યથા- અશ્રાવણઃ શબ્દઃ ઇતિ ॥
યથા શયનાસનાદીન્યઙ્ગાનિ સઙ્ઘાતરૂપત્વાત્ પરાર્થાનિ દૃષ્ટાનિ, તથા ચક્ષુરાદયો ઽપિ સઙ્ઘાતરૂપત્વાત્ પરાર્થા એવેતિ પ્રયોગાર્થઃ

અસ્મિન્ પ્રયોગે યદયપિ ચક્ષુરાદય આત્માર્થા ઇતિ નોક્તમ્, તથાપિ આત્માર્થતૈવ સાધ્યતે । અન્યથા પરાર્થત્વમાત્રે સાધ્યે સિદ્ધસાધનં સ્યાત્ । આત્મનિ (આત્માર્થતાયામ્) વિપ્રતિપત્ત્યા સાધ્યત્વેન ઉપસ્થાપ્યતે । તસ્માત્ તદેવ સાધ્યં ભવતિ ।
યસ્માદેવમનુયુક્તમપીષ્ટત્વેન વિષયીકરણાત્ સાધ્યત્વેનૈવષ્ટમ્, તસ્માત્ કેવલમુક્તમેવ ન સાધ્યં ભવતિ । કથમિતિ ચેત્? યસ્માદિષ્ટત્વેન વિષયીકૃતમપિ સાધ્યમેવ

તથા હિ સાઙ્ખયનોક્તમ્- અસ્તિ આત્મા, તદ્વિરુદ્ધં બૌદ્ધેનોક્તમ્- નાસ્ત્યાત્મા ઇતિ, તતઃ સાઙ્ખયેન સ્વવાદવિરુદ્ધં બૌદ્ધવાદં હેતૂકૃત્ય વિરુદ્ધવાદનિરાકરણાય સ્વવાદપ્રતિષ્ઠાપનાય ચ સાધનમુપન્યસ્તમ્ । અતો ઽનુક્તાવપ્યાત્માર્થતા સાધ્યા, તદશિકરણત્વાદ્ વિવાદસ્ય । શયનાસનાદિષુ હિ પુરુષોપભોગાઙ્ગેષુ આત્માર્થત્વેનાવ્વયો ન પ્રસિદ્ધઃ । સઙ્ઘાતત્વસ્ય પારાર્થ્યમાત્રેણ તુ સિદ્ધઃ । તતઃ પરાર્થા ઇત્યુક્તમ્ ।
ચક્ષુરાદય ઇતિ । અત્રાદિગ્રહણાદ્ વિજ્ઞાનમપિ પરાર્થ સાધયિતુમિષ્ટમ્ । વિજ્ઞાનાચ્ચ પરઆત્મૈવ સ્યાત્ ।
પરસ્યાર્થકારિ વિજ્ઞાનં સેત્સ્યતીતિ સામર્થ્યાત્ આત્માર્થત્વં સિધ્યતિ ચક્ષુરાદીનામ્- ઇતિ મત્વા પરાર્થગ્રહણં કૃતમ્ । તેન ઇષ્ટસાધ્યત્વવચનેન નોક્તમાત્રમ્, અપિ તુ પ્રતિવાદિનો વિવાદાસ્પદત્વાદ્ વાદિનઃ સાધયિતુમિષ્ટમ્ ઉક્તમનુક્તં વા પ્રકરણગમ્યં સાધ્યમ્- ઇત્યુક્તં ભવતિ

અનિરાકૃત ઇતિ । વ્યાખ્યેયમ્ । એતદિતિ । અનન્તરપ્રક્રાન્તં યત્ પક્ષલક્ષણમુક્તમ્- સાધ્યત્વેનેષ્ટઃ ઇત્યાદિ, એતલ્લક્ષણેન યોગે ઽપ્યર્થો ન પક્ષ ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ પ્રતિપાદનાય અનિરાકૃતગ્રહણં કૃતમ્ ।
કીદૃશો ઽર્થો ન પક્ષઃ સાધયિતુમિષ્ટો ઽપિ? ઇત્યાહ- યઃ સાધયિતુમિષ્ટો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષં ચ અનુમાનં ચ પ્રતીનિશ્ચ સ્વવચનં ચ- એતૈર્નિરાક્રિયતે વિપરીતઃ સાધ્યતે, ન સ પક્ષ ઇતિ

તત્રેતિ । તેષુ ચતુર્ષુ પ્રત્યક્ષાદિનિરાકૃતેષુ પ્રત્યક્ષનિરાકૃતઃ કીદૃશઃ? યથિતિ । યથાયં નિરાકૃતસ્તથાન્યે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યા ઇતિ યથાશબ્દસ્યાર્થઃ ।
50 અનુમાનનિરાકૃતો યથા- નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ॥
51 પ્રતીતિનિરાકૃતો યથા- અચન્દ્રઃ શશી ઇતિ ॥
યથોક્તલક્ષણયુક્તો ઽપ્યર્થો યદિ સાધનદશાયાં પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રસિદ્ધિસ્વવચનૈર્નિરાક્રિયતે, તદા સો ઽર્થઃ પક્ષો ન ભવતીતિ પ્રદર્શનાર્થમનિરાકૃત ઇત્યુક્તમ્

અત્ર શ્રવણમ્= આકર્ણનમ્ । કર્ણવિજ્ઞાનમિતિ શેષઃ । શ્રાવણપ્રતીર્તિર્વા । શ્રવણેન ગ્રાહ્યઃ શ્રાવણઃ । ન શ્રાવણઃ અશ્રાવણઃ । કર્ણવિજ્ઞાનેન અપ્રતીત ઇતિ શેષઃ । તથા ચાત્ર શબ્દો ધર્મી । અશ્રાવણત્વૈ સાધ્યધર્મઃ । અશ્રાવણઃ શબ્દઃ ઇતિ પર્તિજ્ઞા તુ પ્રત્યક્ષેણ નિરાક્રિયતે। તથા હિ- કર્ણવિજ્ઞાનસ્ય શબ્દપ્રકાશકત્વં પ્રાણીભિઃ સર્વૈઃ સ્વયમવગમ્યતે । તેન શબ્દે શ્રાવણત્વસ્ય સ્વકીયજ્ઞાનેન પ્રતીતેરશ્રાવણત્વં નિરાક્રિયતે

અત્ર- ઘટસ્ય નિત્યત્વં પ્રતિજ્ઞાતં કૃતાદ્યનુમાનેન નિરાક્રિયતે । તથા હિ કૃતકમનિત્યં દૃષ્ટમ્, ઘટો ઽપિ કૃતક ઇતિ, તેન કુતો નિત્યત્વમ્

યદિ કેનચિત્ શશી ન ચન્દ્રશબ્દભિધેયઃ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ક્રિયતે, સ તુ શશી ચન્દ્રશબ્દાભિધેય એવ ઇતિ પ્રસિદ્ધયા નિરાક્રિયતે । અપિ ચ સર્વેષ્વર્થેષુ સર્વસ્ય શબ્દસ્ય વાચ્યતયાપિ નિરાક્રિયતે । શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્ય સઙ્કેતસૂચિતત્વાત્ । યથા ઘટસ્થાપિ ચન્દ્રશબ્દાભિધાનયોગ્યતા

શ્રવણેન ગ્રાહયઃ શ્રાવણઃ, ન શ્રાવણો ઽશ્રાવણઃ । શ્રોત્રેણ ન ગ્રાહ્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થેઃ । શ્રોત્રાગ્રાહ્યત્વં શબ્દસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધેન શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વેન બાધ્યતે

અનુમાનનિરાકૃતો યથા- નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । શબ્દસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં નિત્યત્વમ્ અનિત્યત્વેનાનુમાનસિદ્ધેન નિરાક્રિયતે

પ્રતીત્યા નિરાકૃતઃ અચન્દ્ર ઇતિ ચન્દ્રશબ્દવાચ્યો ન ભવતિ । શશીતિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થઃ । અયં ચ પ્રતીત્યા નિરાકૃતઃ । પ્રતીતો ઽર્થ ઉચ્યતે વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયઃ । પ્રતીતિઃ = પ્રતીતત્વમ્, વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વમેચ્યતે । તેન વિકલ્પજ્ઞાનેન પ્રતીતિરૂપેણ શશિનશ્ચન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વં સિદ્ધમેવ । તથાહિ-
યદ્વિકલ્પવિજ્ઞાનગ્રાહ્યં તત્ શબ્દાકારસંસર્ગયોગ્યમ્ । યચ્ચબ્દાકારસંસર્ગયોગ્યં તત્ સાઙ્કેતિકેન શબ્દેન વક્તું શક્યમ્ । અતઃ પ્રતીતિરૂપેણ વિકલ્પવિજ્ઞાનવિષયત્વેન સિદ્ધં ચન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વમ્, અચન્દ્રત્વસ્ય બાધકમ્ । સ્વભાવહેતુશ્ચ પ્રતીતિઃ । યસ્માદ્ વિકલ્પવિષયત્વમાત્રાનુબન્ધની સાઙ્કેતિકશબ્દવાચ્યતા, તતઃ સ્વભાવહેતુસિદ્ધં ચન્દ્રશબ્દવાચ્યત્વમ્ અવાચ્યત્વસ્ય બાધકં દ્રષ્ટવ્યમ્

52 સ્વવચનનિરાકૃતો યથા- નાનુમાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ ॥
કેનચિદ્ અનુમાનં પ્રમાણં ન ભવતિ ઇત્યુચ્યમાને તત્ સ્વવચનેન વિરુદ્ધમ્ । અનુમાનં પ્રમાણમેવ યદિ ન સ્યાત્, એતત્ વચનમપિ ન વક્તવ્યમ્ । તથા હિ વાક્યમપિ અનુમાનન્તભૂર્તમેવ । અનુમાનં ચ યદિ પ્રમાણં ન સ્યાત્ વાક્યં તાવત્ કુતઃ પ્રમાણમ્ । તદ્ વાક્યમપ્રમાણં ચેત્, કસ્માદુચ્યતે ઇતિ સ્વવચનેન વિરુદ્ધમ્

સ્વવચનં પ્રતિજ્ઞાર્થસ્યાત્મૌયો વાચકઃ શબ્દઃ, તેન નિરાકૃતઃ પ્રતિજ્ઞાર્થો ન સાધ્યઃ । યથા નાનુમાનં પ્રમાણમિતિ । અત્ર અનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યનિષેધઃ પર્તિજ્ઞાર્થઃ । સ નાનુમાનં પ્રમાણમ્ ઇત્યનેન સ્વવાચકેન વાક્યેન બાધ્યતે । વાક્યં હિ એતત્ પ્રયુજ્યમાનં વક્તુઃ શાબ્દપ્રત્યયસ્ય સદર્થત્વમિષ્ટં સૂચયતિ । તથા હિ- મદ્વાક્યાદ્ યો ઽર્થસમ્પ્રત્યયસ્તવોત્પદ્યતે સો ઽસત્યાર્થઃ ઇતિ દર્શયન્ વાક્યમેવ નોચ્ચારયેદ્ વક્તા, વચનાર્થશ્ચેદસત્યઃ પરેણ જ્ઞાતવ્યઃ, વવનમપાર્થકમ્ । યો ઽપિ હિ સર્વ મિથ્યા બ્રવીમિ ઇતિ વક્તિ, સો ઽપ્યસ્ય વાક્યસ્ય સત્યાર્થત્વમાદર્શયન્નેવ વાક્યમુચ્ચારયતિ । યદિ એતદ્ વાક્યં સત્યાર્થત્વમાદર્શિતમ્, એવં વાક્યાન્તરાણ્યાત્માયાન્યસત્યાર્થાનિ દર્શિતાનિ ભવન્તિ । એતદેવ તુ યદ્યસત્યાર્થમ્, અન્યાન્યસત્યાર્થાનિ ન દર્શતાનિ ભવન્તિ । તતશ્ચ ન કિઞ્ચિદુચ્ચારણસ્ય ફલમિતિ નોચ્ચારયેત્ । તસ્માદ્ વાક્યપ્રભવવાક્યાર્થાલમ્બનં વિજ્ઞાનં સત્યાર્થ દર્શયન્નેવ્ વક્તા વાક્યમુચ્ચારયતિ । તથા ચ સતિ વાહ્યવસ્તુનાન્તરીયકં શબ્દં દર્શયતા શબ્દજં વિજ્ઞાનં સત્યાર્થ દર્શયિતવ્યમ્ । તતો બાહ્યાર્થકાર્યાચ્ચબ્દાદુત્પન્નં વિજ્ઞાનં સત્યાર્થમાદર્શયતા કાર્યલિઙ્ગજમનુમાનં પ્રમાણં શાબ્દં દર્શિતં ભવતિ ।
તસ્માત્ નાનુમાનં પ્રમાણમ્ ઇતિ બ્રુવતા શાબ્દસ્ય પ્રત્યયસ્યાસત્રાર્થો ગ્રાહ્ય ઉક્તઃ । અસદર્થત્વમેવ હ્યપ્રામાણ્યમુચ્યતે, નાન્યત્ । શબ્દોચ્ચારણસામર્થ્યાચ્ચ અથાવિનાભાવી સ્વશબ્દો દર્શિતઃ । તથા ચ સન્નર્થો દર્શિતઃ । તતઃ કલ્પિતાદર્શકાર્યાચ્ચચબ્દાચ્ચાબ્દપ્રત્યયાર્થસ્યાનુમિતં સત્ત્વં પ્રતિજ્ઞાયમાનમસત્ત્વં પ્રતિબધ્નાતિ ।
તદેવં સ્વવચ્નાનુમિતેન સત્ત્વેનાસત્ત્વં બાધ્યમાનં સ્વવચનેન બાધિતમુક્તમિત્યયમત્રાર્થઃ । અન્યે ત્વાહુઃ- અભિપ્રાયકાર્યાચ્ચબ્દાજ્જાતં જ્ઞાનમભિપ્રાયાલમ્બનમ્ । સદર્થમિચ્ચતઃ શબ્દપ્રયોગઃ । તેનાપ્રામાણ્યં પ્રતિજ્ઞાતં બાધ્યતે ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ઃ યત ઇહ પ્રતીતેઃ સ્વભાવહેતુત્વમ્, સ્વવચનસ્ય ચ કાર્ય
53 ઇતિ ચત્વારા પક્ષાભાસા નિરાકૃતા ભ્વન્તીતિ ॥
54 એવં સિદ્ધસ્ય, અસિદ્ધસ્યાપિ સાધનત્વેનાભિમતસ્ય, તદા સ્વયં વાદિના સાધયિતુમનિષ્ટસ્ય, ઉક્તમાત્રસ્ય, નિરાકૃતસ્ય ચ વિપર્યયેણ સાધ્ય ઇતિ । તેનૈવ સ્વરૂપેણ વાદિન ઇષ્ટો ઽનિરાકૃતઃ પક્ષ ઇતિ પક્ષલક્ષણમન વદયં દર્શિતં ભવતિ ॥
અત્રાગમવિરુદ્ધ સ્વવચનવિરુદ્ધે ઽન્તભૂત ઇતિ સર્વે પક્ષાભાસાશ્ચત્વાર ઇત્યુક્તમ્ । કિઞ્ચ- આગમસ્ય વસ્તુબલપ્રવૃત્તે ઽનુમાને ઽનાશ્રયણીયતયાવિરોધાદપિ ઉક્તમ્ । ઇતિ ઇતિ । ઉક્તપ્રકારેણ

અત્ર વિપરીતમ્ ઇતિ પ્રત્યેકં યોજનીયમ્ । એતેન સિદ્ધસ્ય વિપરીતમ્ અસિદ્ધસ્યાપિ વિપરીતમ્, સાધનત્વેનાભિમતસ્ય વિપરીતમ્, તદા વાદિના સ્વયં સાધયિતુમનિષ્ટસ્ય વિપરીતમ્, ઉક્તમાત્રસ્ય વિપરીતમ્, નિરાકૃતમાત્રસ્ય ચ વિપરીતં પક્ષત્વેન દ્રષ્ટવ્યમિત્યયમર્થ ઉક્તો ભવતિ । તથા ચ વૈપરીત્યમુખેન પક્ષલક્ષણકથનમેતત્ ।
હેતુત્વં કલ્પિતમિષ્ટમ્, ન વાસ્તવમ્ । અભિપ્રાકાર્યત્વં ચ વાસ્તવમેવ શબ્દસ્ય તતસ્તદિહ ન ગૃહ્યતે ।
કિઞ્ચિ- યથા અનુમાનમિચન્, વહ્નયવ્યભિચારિત્વં ધૂમસ્ય પ્રત્યેતિ, તથા શબ્દસ્યાપ્યભિપ્રાયાવ્યભિચારિત્વં ન પ્રત્યેષ્યતિ । બાહ્યવસ્તુપ્રત્યાયનાય ચ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે । તત્ર શબ્દસ્યાભિપ્રાયાવિનાભાવિત્વાભ્યુપગમપૂર્વકઃ શબ્દપ્રયોગઃ । અપિ ચ, ન સ્વાભિપ્રાયનિવેદનાય શબ્દ ઉચ્ચાર્યતે, અપિ તુ બાહ્યસત્ત્વપ્રતિપાદનાય । તસ્માદ્ બાહ્યવસ્ત્વવિનાભાવિત્વાભ્યુપગમપૂર્વકઃ શબ્દપ્રત્યોગઃ । તતઃ પૂર્વકમેવ વ્યાખ્યાતમનવદ્યમ્

એવં ચ સતિ અનિરાકૃતગ્રહણેન અનન્તરોક્તાશ્ચત્વારઃ પક્ષવદવભાસન્ત ઇતિ પક્ષાભાસા નિરસ્તા ભવન્તિ

સમ્પ્રતિ પક્ષલક્ષણપદાનિ યેષાં વ્યવચ્ચેદકાનિ તેષાં વ્યવચ્ચેદેન યાદૃશઃ પક્ષાર્થો લભ્યતે, તં દર્શયિતું વ્યવચ્ચેદયાન સંક્ષિપ્ય દર્શયતિ- એવમિતિ । અનન્તરોક્તક્રમેણ । સિદ્ધસ્ય વિપર્યયેણ વિપરીત્વેન હેતુના સાધ્યો દ્રષ્ટવ્યઃ । યસ્માદર્થાત્ સિદ્ધો ઽર્થો વિપરીતઃ સ સાધ્ય ઇત્યર્થઃ । સિદ્ધશ્ચ વિપરીતો ઽસિદ્ધસ્ય । યસ્માદસિદ્ધઃ સાધ્યઃ । અસિદ્ધો ઽપિ ન સર્વઃ, અપિ તુ સાધનત્વેનોક્તસ્યાસિદ્ધસ્યાપિ વિપર્યયેણ । સ્વયં વાદિના સાધયિતુમનિષ્ટસ્ય અસિદ્ધસ્ય વિપર્યયેણ । તથા ઉક્તમાત્રસ્ય અસિદ્ધસ્યાપિ વિપર્યયેણ । તથા નિરાકૃતસ્યાસિદ્ધસ્યાપિ વિપર્યયેણ સાધ્યઃ ।
55 ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થાનુમાનમિત્યુક્તમ્ । તત્ર ત્રયાણાં રૂપાણામેકસ્યાપિ રૂપસ્યાનુક્તૌ સાધનાભાસઃ ॥
56 ઉક્તાવપ્યસિદ્ધૌ સન્દેહે વા પ્રતિપાદયપ્રતિપાદકયોઃ ॥
તેનૈવ રૂપેણેતિ । સાધ્યત્વેનૈવેતિ શેષઃ । વાદિના ઇષ્ટ ઇતિ । શાસ્ત્રકારસ્પેષ્ટો નિરસ્તઃ । ઇષ્ટ ઇતિ ઉક્તમાત્રેમેવ નેતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ । અનિરાકૃત ઇતિ અપરિહારણીય ઇતિ શેષઃ । પક્ષ ઇતિ । સાધ્ય ઇતિ શેષઃ । ઇતિ પક્ષલક્ષણમનવદયં દર્શિતં ભવતીતિ । એવ પક્ષસ્ય લક્ષણં દોષરહિતમભિતમિતિ ।
તદેવં યથાર્થલક્ષણકમનુમાનં કૃતવ્યાખ્યાનમ્

અનુમાનભાસાભિધાનાનુજ્ઞાર્થમાહ- ઉક્તમિતિ ।
ઉક્ત્વા હેત્વાભાસાસસ્ય સમ્બન્ધ ઉચ્યતે । તદા ન્યૂનમિતિ સાધનદોષો ભવતિ

ત્રયાણાં રૂપાણાં યોગ્યમેકમપિ યદયુક્તમૈ વાદિપ્રતિવાદિનોરસિદ્ધં સન્દિગ્ધં વા સ્યત્, તદાપિ સાધનાભાસઃ, સ્યાત્ । તદેવં સાધનાભાસયોગો દર્શિતઃ

યશ્ચાયં પઞ્ચભિર્વ્યવ્ચ્ચેદયૈ રહિતો ઽર્થોસિદ્ધો ઽસાધનં વાદિનઃ સ્વયં સાધયિતુમિષ્ટ ઉક્તો ઽનુક્તો વા પ્રમાણૈરનિરાકૃતઃ સાધ્યઃ, સ એવાસો સ્વરૂપેણૈવ સ્વયમિષ્ટો ઽનિરાકૃત એતૈઃ પદૈરુક્ત ઇત્યર્થઃ । યશ્ચાયં સાધય્ઃ સ પક્ષ ઇતિ ઉચ્યતે । ઇતિશબ્દ એવમર્થે । એવં પક્ષલક્ષણમનવદયમિતિ । અવિદ્યમાનમવદયમ્= દોષો યસ્ય તદ્ અનવદયમ્ । દર્શિતં કથિતમ્

ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરિસમાપય્ય, પ્રસઙ્ગાગતં ચ પક્ષલક્ષણમભિધાય હેત્વાભાસાન્ વક્તુકામસ્તેષાં પ્રસ્તાવં રચયતિ- ત્રિરૂપેત્યાદિના ।
એતદુક્તં ભવતિ- ત્રિરૂપલિઙ્ગં વક્તુકામેન સ્ફુટં તદ્ વક્તવ્યમ્ । એવં ચ તત્ સ્ફુટમુક્તં ભવતિ યદિ તચ્ચ, તત્પ્રતિરૂપકં ચોચ્યતે । હેયજ્ઞાને હિ તદ્વિવિક્તમુપાદેયં સુજ્ઞાતં ભવતીતિ । ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થમૌમાનમ્ ઇતિ પ્રાગુક્તમ્ ।
તત્રેતિ । તસ્મિન્ સતિ । ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાને પરાર્થાનુમાને સતીત્યર્થઃ । ત્રયાણાં રૂપાણાં મધ્યે એકસ્યાપ્યનુક્તૌ । અપિશબ્દાદ્ દ્વયોરપિ । સાધનસ્ય આભાસઃ સદૃશં સાધનસ્ય, ન સાધનમિત્યર્થઃ । ત્રયાણાં રૂપાણાં ન્યૂનતા નામ સાધનદોષઃ

ન કેવલમનુક્તાવુક્તાવપ્યસિદ્ધૌ સન્દેહે વા । કસ્ય? ઇત્યાહ- પ્રતિપાવયસ્ય પ્રતિવાદિનઃ પ્રતિપાદકસ્ય ચ વાદિનો હેત્વાભાસઃ

57 એકસ્ય સ્વરૂપસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધસ્યાસિદ્ધૌ સન્દેહે વાસિદ્ધો હેત્વાભાસઃ ॥
58 યથા- અનિત્યઃ શબ્દઃ ઇતિ સાધ્યે ચાક્ષુષત્વમુભયાસિદ્ધમ્ ॥
59 ચેતનાસ્તરવઃ ઇતિ સાધ્યે સર્વત્વગપહરણે મરણં પ્રતિવાદયસિદ્ધમ્ । વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુનિરોધલક્ષણસ્ય મરણસ્યાનેનાભ્યુપગમાત્ । તસ્ય ચ તરુષ્વસમ્ભવાત્ ॥
વિશેષકથનાર્થમાહ- એકસ્યેતિ ।
ધર્મિણા સમ્બન્ધો ધર્મિસમ્બન્ધઃ । પક્ષધર્મ ઇત્યર્થહ્ । તસ્યાસિદ્ધૌ સન્દેહે ચાસિદ્ધો નામ હેત્વાભાસો ભવતિ

દૃષ્ટાન્તનિર્દેશર્થમાહ- યથેતિ ॥
શબ્દસ્ય ચાક્ષુષત્વં હિ વાદિ- પ્રતિવાદિનોરુભયોરપ્યનનુમતમ્

યદિ દિગમ્બરૈરુક્તમ્-વૃક્ષાઃ ચેતનાઃ સર્વત્વગપહરણૈ મરણાત્ ઇતિ બૌદ્ધૈઃ પ્રયોગતે, તર્હિ વૃક્ષાણાં સર્વત્વગપહરણે મરણં બૌદ્ધાનામસિદ્ધમ્ । કસ્માદસિદ્ધમિતિ ચેદ્? આહ- વિજ્ઞાનેત્યાદિ ।
અથ કસ્યૈકસ્ય રૂપસ્યાસિદ્ધૌ સન્દેહે વા કિસંજ્ઞકો હેત્વભાસઃ?
ઇત્યાહ- એકસ્ય રૂપસ્યેતિ । ધર્મિણા સહ સમ્બન્ધઃ ધર્મિસમ્બન્ધઃ । ધર્મિણિ સત્ત્વં હેતોઃ તસ્ય અસિદ્ધૌ સન્દેહે વા અસિદ્ધસંજ્ઞકો હેત્વાભાસઃ । અસિદ્ધત્વાદેવ ચ ધર્મિણ્યપ્રતિપત્તિહેતુઃ । ન સાધ્યસ્ય, ન વિરુદ્ધસ્ય, ન સંશયસ્ય હેતુઃ, અપિ ત્વપ્રતિપત્તિહેતુઃ । ન કસ્યચિદતઃ પ્રતિપત્તિરિતિ કૃત્વા । અયં ચાર્થો ઽસિદ્ધસંજ્ઞાકરણાદેવ પ્રતિપત્તવ્યઃ

ઉદાહરણમાહ-યથેત્યાદિ । અનિત્યઃ શબ્દ ઇત્યનિત્યત્વવિશિષ્ટે શબ્દે સાવ્યે ચાક્ષુષત્વં ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં શબ્દે દ્વયોરપિ વાદિપ્રતિવાદિનોર સિદ્ધમ્

ચેતનાસ્તરવ ઇતિ । તરૂણાં ચૈતન્યે સાધ્યે । સર્વા ત્વક્ સર્વત્વક્ તસ્યા અપહરણે સતિ મરણં દિગમ્બરૈરૂપન્યસ્તં પ્રતિવાદિનો બૌદ્ધસ્ય અસિદ્ધમ્ ।
કસ્માદસિદ્ધ? ઇત્યાહ- વિજ્ઞાનમિત્યાદિ । વિજ્ઞાનં ચેન્દ્રિયં ચાયુશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ તત્ર વિજ્ઞાનં ચક્ષુરાદિજનિતમ્ । રૂપાદિવિજ્ઞાનોત્પત્ત્યા યદનુમિતં કાર્યાન્તર્ભૂતં ચક્ષુર્ગોલકાદિસ્થિતં રૂપં તદ્ ઇન્દ્રિયમ્ । આયુરિતિ લોકે પ્રાણા ઉચ્યતે । ન ચાગમસિદ્ધિરિહ યુજ્યતે વક્તુમ્ । અતઃ પ્રાણસ્વભાવમાયુરિહ । તેષાં નિરોધો નિવૃત્તિઃ । સ લક્ષણં તત્ત્વં યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ઃ તથાભૂતસ્ય મરણસ્યાનેન બૌદ્ધેન પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ ।
60 અચેતનાઃ સુખાદયઃ ઇતિ સાધ્યે ઉત્પત્તિમત્ત્વમનિત્યત્વં વા સાઙ્ખયસ્ય સ્વયં વાદિનો ઽસિદ્ધમ્ ॥
વિજ્ઞાનં ચ ઇન્દ્રિયાણિ ચ આયુશ્ચેતિ વિગ્રહઃ । તેષાં વિરોધો વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુ નિરોધઃ । સ એવ લક્ષણં યસ્ય મરણસ્ય તદ્ વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુનિરોધલક્ષણં મરણમ્ । બૌદ્ધાનાં તુ તથાવિધં મરણમનુમતમ્ । ન તુ શોષમાત્રમ્ । તાદૃશં હિ મરણં વૃક્ષેષુ ન સમ્ભવતીતિ

યદા સાઙ્ખ્યૈરુક્તમ્- સુખાદયો ઽચેતનાઃ, ઉત્પત્તિમત્ત્વાદનિત્યત્વાત્ ઇતિ બૌદ્ધૈઃ પ્રમીયતે, તદા સુખાદિષૂત્પત્તિરનિત્યત્વં વા સાઙ્ખયાનાં સ્વયમેવાસિદ્ધમ્ઃ તસ્ય હિ કિમપિ નોત્પદ્યતે, કિમપિ વા ન વિનશ્યતિ

યદિ નામૈવમ્, તથાપિ કથમસિદ્ધમ્? ઇત્યાહ- તસ્ય ચ વિજ્ઞાનાદિનિરોધાત્મકસ્ય તરુષ્વસમ્ભવાત્ । સત્તાપૂર્વકો નિરોધઃ । તતશ્ચ યો વિજ્ઞાનનિરોધં તરુષ્વિચ્ચેત્, સ કથં વિજ્ઞાનં નેચ્ચેત્ । તસ્માદ્ વિજ્ઞાનાનિષ્ટેર્નિરોધો ઽપિ નેષ્ટસ્તરુષુ ।
નનુ ચ શોષો ઽપિ મરણમુચ્યતે, સ ચ તરુષુ સિદ્ધઃ? સત્યમ્ઃ કેવલં વિજ્ઞાનસત્તયા વ્યાપ્તં યત્ મરણં તદિહ હેતુઃ । વિજ્ઞાનનિરોધશ્ચ તત્સત્તયા વ્યાપ્તઃ, ન શોષમાત્રમ્ । તતો યન્મરણં હેતુસ્તત્ તરુષ્વસિદ્ધમ્ । યત્તુ સિદ્ધં શોષાત્મકં તદહેતુઃ ।
દિગમ્બરસ્તુ સાધ્યેન વ્યાપ્તવ્યાપ્તં વા મરણમવિવિચ્ય મરણમાત્રં હેતુમાહ । તદસ્ય વાદિનો હેતુભૂતં મરણં ન જ્ઞાતમ્ । અજ્ઞાનાત્ સિદ્ધં શોષરૂપમ્, શોષરૂપસ્ય મરણસ્ય તરુષુ દર્શનાત્ પ્રતિવાદિનસ્તુ જ્ઞાતમ્, અતો ઽસિદ્ધમ્ । યદા તુ વાદિનો ઽપિ જ્ઞાતમ્, તદા વાદિનો ઽપ્યસિદ્ધં સ્યાદિતિ ન્યાયઃ

અચેતનાઃ સુખાદય ઇતિ । સુખમાદિર્યેષાં દુઃખાદીનાં તે સુખાદયઃ । તેષામચૈતન્યે સાધ્યે ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્, અનિત્યત્વં વા લિઙ્ગમુપન્યસ્તમ્ । ય ઉત્પત્તિમન્તો ઽનિત્યા વા તે ન ચેતનાઃ, યથા રૂપાદયઃ । તથા ચ- ઉત્પત્તિ મન્તો ઽનિત્યા વા સુખાદયઃ તસ્માદચેતનાઃ । ચૈતન્યં તુ પુરુષસ્ય સ્વરૂપમ્ । અત્ર ચોત્પત્તિમત્ત્વમનિત્યત્વં વા પર્યાયેણ હેતુઃ ન યુગપત્ । તચ્ચ દ્વયમપિ સાંખ્યસ્ય વાદિનો ન સિદ્ધમ્ । પરાર્થો હિ હેતૂપન્યાસઃ । તેન યઃ પરસ્ય સિદ્ધઃ સ હેતુર્વક્તવ્યઃ । પરસ્ય ચાસત ઉત્પતિમત્ત્વમ્, સતશ્ચ નિરન્વયો વિનાશો ઽનિત્યત્વં સિદ્ધમ્ । તાદૃશં સાંખ્યસ્યાસિદ્ધમ્ । ઇહાપિ અનિત્યત્વોત્પત્તિ-
61 તથા સ્વયં તદાશ્રયણસ્ય વા સન્દેહે ઽસિદ્ધિઃ ॥
62 યથા વાષ્પાદિભાવેન સન્દિહ્યમાનો ભૂતસઙ્ઘાતો ઽગ્નિસિદ્ધાવુપદિશ્યમાનઃ સન્દિગ્ધાસિદ્ધઃ ॥
63 યથા- ઇહ નિકુઞ્જે મયૂરઃ,કેકાયિતાદિતિ ॥
યદા હેતોરાત્મનસ્તદધિકરણસ્ય વાસ્ અન્દેહઃ, તદા અસિદ્ધએત્વાભાસો ભવતિ

તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
વાષ્પ આદિર્યસ્ય સ વાષ્પાદિઃ, તેષાં ભાવો વાષ્પાદિભાવઃ । વાષ્પાદિસ્વરૂપમિતિ શેષ । ભૂતાનાં સઙ્ઘાતો ભૂઅસઙ્ઘાતઃ । અગ્નિસિદ્ધૌ હેતુઃ ક્રિયતે ચેદ્? અસૌ વાષ્પો વા ધૂલિર્વા કુહેલિકા વા? ઇતિ વાષ્પાદિભાવેન સન્દિહ્યમાનઃ અસિદ્ધહેત્વાભાસો ભવતિ

તદાશ્રય- સન્દેહનિર્દેશાર્થમાહ- યથેતિ ॥
મયૂરધ્વનિપ્રવાહઃ= કેકાયિતમિતિ । નિકુઞ્ચઃ= પર્વતપ્રદેશવિશેષઃ । યદિ કેનચિત્ ઇહ નિકુઞ્જે મયુરો ઽસ્તિ, કેકાયિતાદુ ઇતિ પ્રમીયતે, તદા મયૂરધ્વનિસ્તત્ર તદભિમતાનિકુઞ્જે સન્દિગ્ધ એવ

મત્ત્વસાધનાજ્ઞાનાદ્ વાદિનો ઽસિદ્ધમ્ । યદિ ત્વનિત્યત્વોત્પત્તિમત્ત્વયોઃ પ્રામાણ્યં વાદિના જ્ઞાતં સ્યાત્, તદા વાદિનો ઽપિ સિદ્ધં સ્યાત્ । તતઃ પ્રમાણાપ્રૈજ્ઞાનાદિદં વાદિનો ઽસિદ્ધમ્

સન્દિગ્ધાસિદ્ધં દર્શયિતુમાહ- તથેતિ । સ્વયમિતિ હેતોરાત્મનઃ સન્દેહે ઽસિદ્ધહ્ । તદાશ્રયણસ્ય વેતિ । તસ્ય હેતોરાશ્રયણમ્ । આશ્રીયતે ઽસ્મિન્ હેતુરિત્યાશ્રયણમ્, હેતોર્વ્યતિરિક્ત આશ્રયભૂતઃ સધ્યધર્મી કથ્યતે । તત્ર હિ હેતુર્વર્તમાનો ગમકત્વેનાશ્રીયતે તસ્યશ્રયણસ્ય સન્દેહે સન્દિગ્ધઃ

આત્મના સન્દિહ્યમાનમુદાહર્તુમાહ- યથેતિ । વાષ્પ આદિર્યસ્ય સ વાષ્પાદિઃ, તદ્ભાવેન વાષ્પાદિત્વેન સન્દિહ્યમાનો ભૂતસઙ્ઘાત ઇતિ । ભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં સંઘાતઃ સમૂહઃ । અગ્નિસિદ્ધૌ અગ્નિસિદ્ધયર્થમુપાદીયમાનો ઽસિદ્ધઃ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યદા ધૂમો ઽપિ વાષ્પાદિત્વેન સન્દિગ્ધો ભવતિ, તદાસિદ્ધઃ, ગમકરૂપાનિશ્ચયાત્ । ધુમતયા નિશ્ચિતો વહ્નિજન્યત્વાદ્ ગમકઃ । યદાતુ સન્દિગ્ધઃ, તદા ન ગમકઃ- ઇત્યસિદ્ધતાખ્યો દોષઃ

આશ્રયણાસિદ્ધમુદાહરતિ- યથેતિ । ઇહ નિકુઞ્જ ઇતિ ધર્મી । પર્વતો પરિભાગેન તિર્યઙ્નિર્ગતેન પ્રચ્ચાદિતો ભૂભાગો નિકુઞ્જઃ । મયૂર ઇતિ સાધ્યમ્ । કેકાયિતાદિતિ હેતુઃ । કેકાયિતમ્= મયૂરધ્વનિ ।63 ॥
64 તદાપાતદેશવિભ્રમે ॥
65 ધમ્યંસિદ્ધાવપ્યસિદ્ધઃ- યથા સર્વગત આત્મા ઇતિ સધ્યે સર્વત્રો પલભ્યમાનગુણત્વમ્ ॥
કથં સન્દિગ્ધ ઇતિ ચેત્? આહ- તદેતિ ।
મયૂરધ્વન્યાપાતદેશઃ સન્દિગ્ધ એવ । સ હિ મયૂરધ્વનિઃ કસ્માન્નિકુઞ્જપ્રદેશાન્નિઃ સરતીત્યત્ર સંશય એવ । 64 ॥
સર્વગતઃ નિખિલવ્યાપી । વિભુરિતિ શેષઃ । સર્વત્રોપલભમાના ગુણા યસ્યેતિ વિગ્રહઃ । તસ્ય ભાવઃ સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વમ્ । કશ્ચિત્ સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વેન સર્વગતત્વમાત્મનઃ સાધયતિ । તત્રાશ્રયસિદ્ધો હેતુઃ । તથાહિ- સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વં યસ્ય ધર્મ ઉક્તઃ સ આત્મૈવ નાસ્તિ ।
અયં તુ પરસંવાદઃ । સુખાદય આત્મગુણા ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ । તે ચ સર્વદેશસ્ય એવ દેવદત્ત ઉપલભ્યન્તે । ક્રિયાભાવાદાત્મનિ ગમનાગમને ન સ્તઃ । યસ્માત્તસ્ય ગુણાઃ સર્વત્રોપલભ્યન્તે, તસ્માત્ નૂનમાત્મા સર્વત્ર સ્થિત ઇતિ

કથમયમાશ્રયણાસિદ્ધઃ? ઇત્યાહ તદાપાત ઇતિ । તસ્ય કેકાયિતસ્ય આપાત આગમનમ્, તસ્ય દેશઃ સ ઉચ્યતે યસ્માદ્ દેશાદાગચ્ચતિ કેકાયિતમ્ । તસ્ય વિભ્રમે વ્યામોહે સત્યયમાશ્રયણાસિદ્ધઃ । નિરન્તરેષુ બહુષુ નિકુઞ્જેષુ સત્સુ યદા કેકાયિતાપાતનિકુઞ્જે વિભ્રમઃ- કિમસ્માન્નિકુઞ્જાત્ કેકાયિતમાગતમ્? આહોસ્વિદ્ અન્યસ્માદિતિ? તદાયમાશ્રયણાસિદ્ધ ઇતિ

ધર્મ્મિણ્ઽસિધાવપ્યસિદ્ધત્વમુદાહરતિ- યથેતિ । સર્વસ્મિન્ ગતઃ સ્થિતઃ સર્વગતઃ । વ્યાપીતિ યાવત્ । વ્યાપિત્વ આત્મનઃ સાધ્યે સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વ લિઙ્ગમ્ । સર્વત્ર દેશે ઉપલભ્યમાનાઃ સુખદુઃખેચ્ચારાગદ્વેષાદયો ગુણા યસ્યાત્મનસ્તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ । ન ગુણા ગુણિનમન્તરેણ વર્તન્તે, ગુણાનાં ગુણિનિ સમવાયાત્ । નિષ્ક્રિયશ્ચાત્મા । તતશ્ચ યદિ વ્યાપી ન ભવેત્, કથં દર્ક્ષિણાપથે ઉપલબ્ધઃ દુખાદયો મધ્યદેશે ઉપલભ્યેરન્ તસ્માત્ સર્વગત આત્મા ।
તદિહ બૌદ્ધસ્ય આત્મૈવ ન સિદ્ધઃ, કિમુત સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વં સિધ્યેત્ તસ્ય ઇત્યસિદ્ધૌ હેત્વાભાસઃ પૂર્વમાશ્રયણસન્દેહેન ધર્મિણિ સન્દેહ ઉક્તઃ । સમ્પ્રતિ ત્વસિદ્ધો ધર્મ્યુક્ત ઇત્યનયોર્વિશેષઃ ।
તદેવમેકસ્ય રૂપસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધસ્યાસિદ્ધાવસિદ્ધો હેત્વાભાસઃ

66 તથૈકસ્ય રૂપસ્યાસપક્ષે સત્વસ્યાસિદ્ધાવનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ ॥
67 યથા શબ્દસ્યાનિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેયત્વાદિકો ધર્મઃ સપક્ષવિપક્ષયોઃ સર્વત્રૈકદેશે વા વર્તમાનઃ ॥
વ્યતિરેકાસિદ્ધૌ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસો પ્રષ્ટવ્યહ્

દૃષ્ટાન્તનિર્દેશાર્થમાહ- યથેતિ ॥
નિત્યત્વમાદિર્યસ્ય ધર્મસ્ય સ નિત્ય્ત્વાદિકઃ । તથા પ્રમેયત્વમાદિર્યસ્ય સ પ્રમેયત્વાદિકઃ । શબ્દો ઽનિત્યઃ પ્રમેયત્વાત્ ઇતિ સાધ્યે પ્રમેયત્વં સપક્ષવિપક્ષયોઃ સર્વત્રાસ્તિ । શબ્દો ન પ્રયત્નાન્તરીયકઃ અનિત્યત્વાત્ ઇતિ સાધ્યે, અનિત્યત્યત્વં સપક્ષસ્ય એકદેશે વિપક્ષસ્ય ચ સર્વત્રૈવાસ્તિ । શબ્દઃ પ્રયત્નાન્તરીયકઃ, અનિત્યત્વાત્ ઇતિ
તથા અપરસ્યૈકસ્ય રૂપસ્ય અસપક્ષે ઽસત્ત્વાખ્યસ્યાસિદ્ધાવનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ ॥
એકો ઽન્ત એકાન્તઃ= નિશ્ચયઃ, સ પ્રયોજનમસ્યેતિ ઐકાન્તિકઃ, નૈકાન્તિકો ઽનૈકાન્તિકઃ । યસ્માન્ન સાધ્યસ્ય ન વિપર્યયસ્ય નિશ્ચયઃ, અપિ તુ તદ્વિપરીતઃ સંશયઃ । સાધ્યેતરયોઃ સંશયેહેતુરનકાન્તિક ઉક્તઃ

તમુદાહરતિ- યથેત્યાદિના । અનિત્યત્વમાદિર્યસ્યામી અનિત્યત્વાદિકો ધર્મઃ । આદિ શબ્દાદપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં નિત્યત્વં ચ પરિગૃહ્યતે । પ્રમેયત્વમાદિર્યસ્ય સ પ્રમેયત્વાદિકઃ । આદિ શબ્દાદનિત્યત્વમ્, પુનરનિત્યત્વમ્, અમૂર્તત્વં ચ ગૃહ્યતે । શબ્દસ્ય ધર્મિણો ઽનિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેત્વાદિકો ધર્મો ઽનૈકાન્તિકઃ । ચતુર્ણામપિ હિ વિપક્ષે ઽસત્ત્વમસિદ્ધમ્ ।
તથા હિ- અનિત્યઃ શબ્દઃ, પ્રમેયત્વાત્, ઘટવત્ આકાશવત્- ઇતિ પ્રમેયત્વં સપક્ષવિપક્ષવ્યપિ ।
અપ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દઃ, અનિત્યવાદ વિદ્યુદાકાશવદ્ ઘટવચ્ચ ઇત્યનિત્યત્વં સપક્ષૈકદેશવૃત્તિ વિદ્યુદાદાવસ્તિ, નાકાશાદૌઃ વિપક્ષવ્યાપિ પ્રયત્નાનતરીયકે સર્વત્ર ભાવાત્ ।
અનિત્યત્વાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દઃ ઘટવત્, વિદ્યુદાકાશવચ્ચ ઇત્યનિત્યત્વં વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિ । વિદ્યુદાદાવસ્તિ, નાકાશાદૌઃ, સપક્ષવ્યાપિ સર્વત્ર પ્રયત્નાન્તરીયકે ભાવાત્ ।
નિત્યઃ શબ્દઃ અમૂર્તત્વાદ્, આકાશપરમાણુવત્, કર્મઘટવચ્ચં- ઇત્યમૂર્તત્વમુભયૈકદેશવૃત્તિ, ઉભયોરેકદેશે આકાશે કર્મણિ ચ વર્તતેઃ પરમાણૌ તુ
68 તથા અસ્યૈવ રૂપસ્ય સન્દેહે ઽપ્યનૈકાન્તિક એવ ।
69 યથા અસર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગાદિમાન્ વેતિ સાધ્યે વક્તૃત્વાદિકો ધર્મઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવાવૃત્તિકઃ ॥
સાધ્યે, અનિત્યત્વં ઉપક્ષસ્ય સર્વત્ર વિપક્ષસ્ય ચૈકદેશે ઽસ્તિ । શબ્દો નિત્યઃ, અસ્પર્શાત્ ઇતિ સાધ્યે, સ્પર્શાભાવઃ સપક્ષવિપક્ષયોરુભયોકદેશે ઽસ્તિ । એતેન સાધારણાનૈકાન્તિકશ્ચતુર્વિધ ઉક્તઃ

વિપક્ષે ઽસત્ત્વમેવ યદા સન્દિગ્ધસ્તદાપિ અનૈકાન્તિક એવ

દૃષ્ટાન્તનિદર્શનાર્થમાહ- યથેતિ ।
કેનચિદ્ વિવક્ષિતઃ- કશ્ચિત્ પુરુષો ન સર્વજ્ઞો વક્તૃત્વાત્ તથા રાગાદિમાન્ વા વક્તૃત્વાદેવ ઇતિ ઉચ્યમાને તસ્ય વક્તૃત્વાદિધર્મો ઽનૈકાન્તિક એવ ।
સ ચાનૈકાન્તિકઃ કિન્નામક ઇતિ ચેત્? આહ- સન્દિગ્ધેત્યાદિ । વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા અસ્યેતિ સ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ । સન્દિગ્ધવ્યતિરેક ઇતિ શેષઃ । સર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ વક્તા ન દૃશ્યતે ઇતિ અદર્શને ઽપિ વ્યતિરેક સિદ્ધિર્ન ભવતિ

સપક્ષૈકદેશે ઘટાદૌ ચ વિપક્ષૈકદેશે ન વર્તતેઃ, મૂર્તત્વાદ્ ઘટપરમાણુપ્રભતીનામ્ ।
નિત્યાસ્તુ પરમાણવો વૈશેષિકૈરભ્યુપગમ્યન્તે । તતઃ સપક્ષાન્તર્ગતાઃ ।
અસ્ય ચતુર્વિધસ્ય પક્ષધર્મસ્યસત્ત્વમસિદ્ધં વિપક્ષે । તતો ઽનૈકાન્તિ કતા

યથા ચાસ્ય રૂપસ્યાસિદ્ધવનૈકાન્તિકઃ, તથા અસ્યૈવ વિપક્ષે ઽસત્ત્વાખ્યસ્ય રૂપસ્ય સન્દેહે ઽનૈકાન્તિકઃ

તમુદાહરતિ- યથેતિ । અસર્વજ્ઞ ઇતિ । અસર્વજ્ઞત્વં સાધ્યમ્ । કશ્ચિદ્ વિવક્ષિત ઇતિ । વક્તુરભિપ્રેતઃ । પુરુષો ધર્મી । રાગ આદિર્યસ્ય દ્વેષાદેઃ સ રાગાદિઃ, સ યસ્યાસ્તિ સ રાગાદિમાન્ ઇતિ દ્વિતીયં સાધ્યમ્ । વા ગ્રહણં રાગાદિમત્ત્વસ્ય પૃથક્સાધ્યત્વખ્યાપનાર્થમ્ । તતો ઽસર્વજ્ઞત્વે રાગાદિમત્ત્વે વા સાધ્યે પ્રકૃતે વક્તૃત્વમ્= વચનશક્તિઃ, તદાદિર્યસ્યોન્મેષનિમેષાદેઃ સ વક્તૃત્વાદિકો ધર્મો ઽનૈકાન્તિકઃ ।
સન્દિગ્ધાવિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિર્યસ્ય સ તથોક્તઃ । અસર્વજ્ઞત્વે સાધ્યે સર્વજ્ઞત્વં વિપક્ષઃ । તત્ર વચનાદેઃ સત્ત્વમસત્ત્વં વા સન્દિગ્ધમ્ । અતો ન જ્ઞાયતેકિ વક્તા સર્વજ્ઞઃ? ઉત અસર્વજ્ઞઃ?- ઇત્યનૈકાન્તિકં વક્તૃત્વમ્

70 સર્વજ્ઞો વક્તા નોપલભ્યતે ઇત્યેવમ્પ્રકારસ્યાનુ પલમ્ભસ્યાદૃશ્યાત્મવિષયત્વેન સન્દેહહેતુત્વાત્ । તતો ઽસર્વજ્ઞવિપર્યયાદ્વક્તૃત્વાદેર્વ્યાવૃતિઃ સન્દિગ્ધા ।
71 વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોવિરોધાભાવાચ્ચ યઃ સર્વજ્ઞઃસ વક્તા ન ભવતીત્ય દર્શને ઽપિ વ્યતિરેકો ન સિદ્ધયતિ, સન્દેહાત્ ॥
કથમયમનૈકાન્તિક ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- એવમિતિ ।
સર્વજ્ઞસ વક્તુર્દર્શને ઽપિ, અદૃશ્યાત્મવિષયેયમનુપલબ્ધિરિતિ અદૃશ્યાત્મવિષયત્વાત્ સન્દેહેતુરેવ ભવતિ । વ્યતિરેકસિદ્ધિ નાભિધત્તે ।
અદૃશ્યવિષયાનુપલમ્ભઃ સંશયસ્યૈવ હેતુરિતિ અસર્વજ્ઞપર્યયાત્ સર્વજ્ઞાત્ વક્તૃત્વલક્ષણહેતોર્નિવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધૈવ

અનુપલબ્ધિરદૃશ્યાત્મવિષયત્વાદ્ વ્યતિરેકં મા સાધયતુ, સ્વભાવવિરોધોપલબ્ધ્યા સિદ્ધિઃ, સ્યાદિતિ ચેત્? તત્રાહ- વક્તૃત્વેતિ ।
વક્તૃત્વ- સર્વજ્ઞયોસ્તુ વિરોધો નાસ્તિ । તસ્માત્- સર્વજ્ઞસ્ય વક્તુરદર્શને ઽપિ વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોવિરોધાભાવાદ્ વક્તૃત્વસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદ્ વ્યાવૃત્તિરિતિ ન સિધ્યતિ સન્દેહસત્ત્વાત્

નનુ ચ સર્વજ્ઞો વક્તા નોપલભ્યતે, તત્ કથં વચનં સર્વજ્ઞે સન્દિગ્ધમ્? અત એવ સર્વજ્ઞો વક્તા નોપલભ્યતે ઇત્યેવમ્પ્રકારસ્ય એવઞ્જાતીયસ્ય અનુપલમ્ભસ્ય સન્દેહહેતુત્વાત્ । કુતઃ? ઇત્યાહ- અદૃશ્ય આત્ભા વિષયો યસ્ય તસ્ય ભાવો ઽદૃશ્યાત્મવિષયત્વમ્ । તેન સન્દેહહેતુત્વમ્ । યતો ઽદૃશ્યવિષયો ઽનુપલમ્ભઃ સન્દેહહેતુઃ ન નિશ્ચયહેતુઃ, તતો ઽસર્વજ્ઞવિપક્ષાત્ સર્વજ્ઞાદ્ વક્તૃત્વાદેર્વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા

નાનુપલમ્ભાત્ સર્વજ્ઞે વક્તૃત્વમસદ્ બ્રૂમઃ, અપિતુ સર્વજ્ઞત્વેન સહ વક્તૃત્વસ્ય વિરોધાત્ । એતન્ન । સર્વજ્ઞત્વવક્તૃત્વયોર્વિરોધો નાસ્તિ । વિરોધાભાવાચ્ચ કારણાત્ વ્યતિરેકો ન સિધ્યતિ- ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વ્યાપ્તિમન્તં વ્યતિરેકં દર્શયતિ- યઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ । સધ્યાભાવરૂપં સર્વજ્ઞત્વમનૂદ્ય સ વક્તા ન ભવતિ ઇતિ સાધનસ્ય વક્તૃત્વસ્યાભાવો વિધીયતે । તેન સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવે નિયતત્વાત્ સાધનાભાવેન વ્યાપ્ત ઉક્ત ઇતિ । વ્યાપ્તિમાનીદૃશો વ્યતિરેકો વિરોધે સતિ વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોઃ સિધ્યેત્ । ન ચાસ્તિ વિરોધઃ, તસ્માન્ન સિધ્યતિ । કુતઃ? ઇત્યહ- સન્દેહાદ્ । યતો વિરોધહ્બાવઃ, તસ્માત્ સન્દેહઃ । સન્દેહાદ્ વ્યતિરેકાસિદ્ધિઃ

72 દ્વિવિધો હિ પદાર્થાનાં વિરોધઃ ॥
73 અવિકલકારણસ્ય ભવતો ઽન્યભાવે ઽભવાદ્ વિરોધગતિઃ ॥
કથં તયોર્વિરોધાભાવ ઇતિ ચેત્? તત્રાહ= દ્વિવિધ ઇતિ ।
યત્ર યઃ કો ઽપિ વિરોધ ઉપલભ્યતે સ સર્વ એવ પ્રકારદ્વયે ઽન્તર્ભવતિ । એકો વાસ્તવવિરોધઃ, દ્વિતીયો લાક્ષણિકવિરોધઃ

વાસ્તવવિરોધકથનાર્થમાહ- અવિકલેતિ ।
યદા ભાવસ્ય કારણસમૂહાનામવૈકલ્યે કારણનિવર્ત્યસ્યાભિર્ભાવઃ । અન્યભાવપરિનિષ્પત્તૌ ચ નિવૃત્તિસ્તદા વિરોધપ્રતીતિઃ

કથં વિરોધાભાવઃ? દ્વિવિધ ઇતિ । હીતિ । યસ્માદ્ દ્વિવિધ એવ વિરોધઃ, નાન્યઃ, તસ્માન્ન વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોવિરોધઃ

કઃ પુનરસૌ દ્વિવિધો વિરોધઃ? ઇત્યાહ- અવિકલકારણસ્યેતિ । અવિકલાનિ સમગ્રાણિ કારણાનિ યસ્ય સ તથોક્તઃ । યસ્ય કારણવૈકલ્યાદભાવઃ, ન તસ્ય કેનચિદપિ વિરોધગતિઃ । તદર્થમવિકલકારણમ્ ।
નનુ ચ યસ્યાપિ કારણસાકલ્પમ્, તસ્યાપિ નિવૃત્તિરશક્યા કેનચિદપિ કર્તુમ્, તત્ કુતો વિરોધગતિઃ? એવં તર્હિ અવિકલકરણસ્યાપિ યત્કૃતાત્ કારણવૈકલ્યાદભાવસ્તેન વિરોધગતિઃ ।
તથા ચ સતિ, યો યસ્ય વિરુદ્ધઃ સ તસ્ય કિઞ્ચિત્કર । એવ તથાહિ- શીતસ્પર્શસ્ય જનકો ભૂત્વા શીતસ્પર્શાન્તરજનનશક્તિ પ્રતિબધ્નન્ શીતસ્પર્શસ્ય નિવર્તકો વિરુદ્ધઃ । તસ્માદ્ધેતુવૈકલ્યકારી વિરુદ્ધો જનક એવ નિવત્વસ્ય । સહાનવસ્થાનવિરોધશ્ચાયમ્ । તતો વિરુદ્ધયોરેકસ્મિન્નપિ ક્ષણે સહાવસ્થાનં પરિહૃતવ્યમ્ । દૂરસ્થયોર્વિરોધાભાવાચ્ચ નિકટસ્તહ્યોરેવ નિવર્ત્યનિવર્તકભાવઃ ।
તસ્માદ્ યો યસ્ય નિવર્તકઃ સ તં યદિ પરં તૃતીયક્ષણે નિવર્તયતિ, પ્રથમે ક્ષણે સન્નિપતન્નસમર્થવસ્થાધનયોગ્યો ભવતિ, દ્વિતીયે વિરુદ્ધમસમર્થ કરોતિ, તૃતીયે ત્વસમર્થે નિવૃત્તે તદ્દેશમાક્રામતિ ।
તત્રાલોકો ગતિધર્મા ક્રમેણ જલતરઙ્ગન્યાયેન દેશમાક્રામન્ યદાન્ધકારનિરન્તરમાલોકક્ષણં જનયતિ, તદાલોકસમીપવર્તિનમન્ધકારમસમર્થ જનય્તિ । તતો ઽસામર્થ્ય તસ્ય યસ્ય સમીપવર્ત્ત્યાલોકઃ । અસમર્થે નિવૃત્તે તદ્દેશે જાયત આલોક ઇત્યેવં ક્રમેણાલોકેનાન્ધકારો ઽપનેયઃ । તથોષ્ણઃ સ્પર્શેન શીતસ્પર્શો નિવર્તનીયઃ ।
યદા ત્વાલોકસ્તત્રૈવાન્ધકારદેશે જન્યતે, તદા યતઃ ક્ષણાદન્ધકારદેશસ્યા લોકસ્ય જનકઃ ક્ષણ ઉતપ્દયતે, તત એવાન્ધકારો ઽન્ધકારાન્તરજનનાસમર્થ
74 શીતોષ્ણસ્પર્શવત્ ॥
75 પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયા વા ભાવાભાવવત્ ॥
યથા શીતોષ્ણસ્પર્શયોઃ શીતસ્યાવિકલકારણસ્ય સતો યદા ઉષ્ણત્વાપરિનિષ્પત્તિસ્તદ શીતત્વનિવૃત્તિઃ । તયોશ્ચ લોકે વિરોધપ્રતીતિઃ

પરસ્પરપરિહારેણ સ્થિતં લક્ષણં યેષાં તાનિ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષાણાનિ, તેષાં ભાવઃ પરસ્પરિહારશિતલક્ષણતા, તયા વિરોધઃ । યથા ભાવાભાવયોઃ ભાવો ઽભાવપરિહારેણ વ્યવસ્થિતઃ, અભાવશ્ચ ભવપ્રિહારેણ વ્યવસ્થિતઃ

ઉત્પન્નઃ । તતો ઽસમર્થવસ્થાજનકત્વમેવ નિવર્તકત્વમ્ । અતશ્ચ યસ્મિન્ ક્ષણે જનકઃ, તતસ્તૃતીયે ક્ષણે નિવૃત્તો વિરુદ્ધો યદિ શીઘ્રં નિવર્તતે ।
જન્યજનકભાવાચ્ચ સન્તાનયોવિરોધઃ, ન ક્ષણયોઃ । યદ્યપિ ચ ન સન્તાનો નામ વસ્તુ, તથાપિ સન્તાનિનો વસ્તુભૂતાઃ । તતો ઽયં પરમાર્થઃ ન ક્ષણયોવિરોધઃ, અપિતુ બહૂનાં ક્ષણાનામ્ । યતઃ સત્સુ દહનક્ષણેષુ પ્રવૃત્તા અપિ શીતક્ષણા નિવૃત્તિધર્માણો ભવન્તીતિ સન્તાનયોર્નિવર્ત્યનિવર્તકત્વનિમિત્તે ચ વિરોધે સ્થિતે સર્વેષાં પરમાણૂનાં સત્યપ્યેકદેશાવસ્થાનાભાવે ન વિરોધઃ, ઇતરેતરસન્તાનાનિવર્તનાત્ તેષામ્ । ગતિધર્મા ચાલોકો યાં દિશમાક્રામતિ, તદ્દિગ્વર્તિનો વિરોધિસનાનાન્ નિવર્તયતિ । તતો ઽપવરકૈકદેશસ્થા પ્રદીપપ્રભાન્ધકારનિકટવર્તિન્યપિ નાન્ધકારં નિવર્તયતિઃ અન્ધકારાક્રાન્તાયાં દિશ્યાલોકક્ષણાન્તરજનનાસામર્થ્યત્ । કારણસામર્થ્યહેતુત્વકૃતં સન્તાનનિષ્ઠમેવ વિરોધં દર્શયતા ભવતા ઇતિ કૃતમ્ । ભવતઃ પ્રબન્ધેન પ્રવર્તમાનસ્ય શીતસ્પર્શસન્તાનસ્યાભાવો ઽન્યસ્યોષ્ણસન્તાનસ્ય ભાવે સતીતિ ।
યે ત્વાહુઃ- ન વિરોધો વાસ્તવઃ ઇતિ, ત ઇદં તક્તવ્યાઃ- યથા ન નિષ્પન્ને કાર્યે કશ્ચિજ્જન્ય જનકભાવો નામ દ્વિષ્ઠો ઽસ્તિ, કારણપૂર્વિકા તુ કાર્યવૃત્તિઃ । અતો વાસ્તવ એવ । તદ્વન્ન નિવૃત્તે વસ્તુનિ કશ્ચિદ્ દ્વિષ્ઠો નામ વિરોધો ઽસ્તિ । દહનનિમિત્તં તુ શીતસ્પર્શસ્ય ક્ષણાન્તરજનનાસામર્થ્યમ્ । અતો વિરોધો ઽપિ વાસ્તવ એવ ।

ઉદાહરણભાહ- શીતેતિ । શીતશ્ચોષ્ણશ્ચ તાવેવ શીતસ્પર્શૌ, તયોરિવ । શીતોષ્ણસ્પર્શયોર્હિ પૂર્વવદ્ વિરોધો યોજનીયઃ

દ્વિતીયમપિ વિરોધં દર્શયિતુમાહ- પરસ્પરેત્યાદિ । પરસ્પરસ્ય પરિહારઃ= પરિત્યાગઃ, તેન સ્થિતં લક્ષણમ્= રૂપં યયોઃવ્ તદ્ભાવઃ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતા, તયા ।
76 સ ચ દ્વિવિધો ઽપિ વિરોધો વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોર્ન સમ્ભવતિ ॥
સ ચોભયવિધો ઽપિ વિરોધો વક્તૃસર્વજ્ઞયોર્ન સમ્ભવતિ । વક્તૃત્વસ્ય હિ ઇહ યસ્મિન્ પરિચ્ચિદ્યમાને યદ્ વ્યવચ્ચિદ્યતે, તત્ પરિચ્ચિદ્યમાનમવિચ્ચદ્યમાનપરિહારેણ સ્થિતરૂપં દ્રષ્ટવ્યમ્ । નીલે ચ પરિચ્ચેદ્યમાને તાદ્રૂપ્યપ્રચ્યુતિરવચ્ચિદ્યતે, તદવ્યવચ્ચેદે નીલાપરિચ્ચેદપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ વસ્તુનો ભાવાભાવૌ પરસ્પરપરિહારેણ સ્થિતરૂપૌ । નીલાત્તુ યદન્યદ્રૂપં તન્નીલાભાવા વ્યભિચારિ । નીલસ્ય દૃશ્યસ્ય પીતાદાવુપલભ્યમાને ઽનુપલમ્ભાદભાવનિશ્ચયાત્ । યથા ચ નીલં સ્વભાવં પરિહરતિ, તદ્વદ્ અભાવાવ્યભિચારિ પીતાદિકમપીતિ । તથા ચ ભાવાભવયોઃ સાક્ષાદ્ વિરોધઃ, વસ્તુનોસ્ત્વન્યોન્યા ભાવાવ્યભિચારિત્વાદ્ વિરોધઃ ।
કસ્ય ચાન્યત્રાભાવાવસાયઃ? યો નિયતાકારો ઽર્થઃ, તસ્ય । ન ત્વનિયતાકારઃ । ક્ષણિકત્વાદિવત્ । ક્ષણિકત્વં હિ સર્વેષાં નીલાદીનાં સ્વરૂપાત્મકમ્ । અતો ન નિયતાકારમ્ યતઃ ક્ષણિકત્વપરિહારેણ ન કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે ।
યદ્યવમ્, અભાવો ઽપિ ન નિયતાકારઃ । કથમનિયતાકારો નામ? યાવતા વસ્તુરૂપવિવિક્તાકારઃ કલ્પિતો ઽભાવઃ । તતો દૃસ્ટં કલ્પિતં વા નિયતં રૂપમન્યત્રાસદિત્યવસીયતે, નાનિયતમ્ । એવં નિત્યત્વપિશાચાદિરપિ નિયતાકારઃ કલ્પિતો દ્રષ્ટવ્યઃ । એકાત્મત્વવિરોધસ્ચાયમ્ । યયોર્હિ પરસ્પરપરિહારેણાવસ્થાનં તયોરેકત્વાભાવઃ ।
અત એવ લાક્ષણિકો ઽયં વિરોધ ઉચ્યતે । લક્ષણં રૂપમ્, વસ્તૂનાં પ્રયોજનમસ્યેતિ કૃત્વા । વિરોધેન હ્યનેન વસ્તુત્વં વિભક્તં વ્યવસ્થાપ્યતે । અત એવ દૃશ્યમાને રૂપે યન્નિષિધ્યતે, તદ્ દૃશ્યમેવાભ્યુપગમ્ય નિષિધ્યતે । તથા હિ- અભાવો ઽપિ પિશાચો ઽપિ યદા પીતે નિષેદ્ભૂમિષ્યતે, તદા દૃશ્યાત્મતય નિષેધ્ય ઇતિ દૃશ્યત્વમભ્યુપગમ્ય દૃશ્યાનુપલબ્ધેરેવ નિષેધઃ । તથા ચ સતિ રૂપે પરિચ્ચિદ્યમાન એકસ્મિસ્તદભાવો દૃશ્યો વ્યવચ્ચિદ્યતે । યચ્ચ તદભાવવન્નિ યતાકારં રૂપમ્, તદપિ દૃશ્યં વ્યવચ્ચિદ્યતે । તતઃ દ્વપ્રચ્યુતિવત્ પ્રચ્યુતિમન્તો ઽપિ વ્યવચ્ચિન્ના ઇતિ યે પરસ્પરપરિહારસ્થિતરૂપાઃ સર્વે તે ઽનેન નિષિદ્ધકત્વાદિતિ । સત્યપિ ચાસ્મિન્ વિરોધે સહાવસ્થાનં સ્યાદપિ ।
તતો ભિન્નવ્યાપારો વિરોધૌ । એકેન વિરોધેન શીતોષ્ણસ્પર્શયોરેકત્વં વાર્યતે । અન્યેન સહાવસ્થાનમ્, ભિન્નવિષાયૌ ચ । સકલે વસ્તુન્યવસ્તુનિ ચ પરસ્પરપરિહારવિરોધઃ । વસ્તુન્યેવ કતિપયે સહાનવસ્થાનવિરોધઃ । તસ્માદ્ ભિન્નવ્યાપરો । ભિન્નવિષયૌ ચ । તતો નાનયોરન્યોન્યાન્તર્ભાવ ઇતિ

સ ચાયં દ્વિવિધો ઽપિ વિરોધો વક્તૃત્વં ચ સર્વજ્ઞત્વં ચ તયોર્ન સમ્ભવતિ ।
77 ન ચાવિરુદ્ધવિધેરનુપલબ્ધાવપ્યભાવગતિઃ ॥
78 રાગાદીનાં વચનાદેશ્ચ કાર્યકારણભાવસિદ્ધેઃ ॥
79 અર્થાન્તરસ્ય ચાકારણસ્ય નિવૃત્તૌ ન વચનાદેનિર્વૃત્તિઃ ॥
અવિકલકારણસ્ય સતઃ સર્વજ્ઞત્વપરિનિષ્પત્તાવપિ નિવૃત્તિનં ઇષ્ટા । વક્તૃત્વપરિહારેણાપિ સર્વજ્ઞત્વસ્ય ન વ્યવસ્થિતિઃ, નાપિ વા સર્વજ્ઞત્વપરિહારેણ વક્તૃત્વસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ

વિરોધાભાવે ચ અવિરુદ્ધવદ્વક્તૃત્વં સર્વજ્ઞત્વાવવિપર્યયેણોપલભ્યત ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- નચેતિ ।
યત્ર વિરુદ્ધત્વેન નાભિધાનં તત્ર વસ્તુનોરનુપલબ્ધાવપિ નાભાવનિશ્ચયઃ સમ્ભવતિ । અસર્વજ્ઞત્વે સાધ્યે વક્તૃત્વસ્ય વ્યતિરેકસ્તથૈવ સન્દિગ્ધઃ

રાગાદિમત્ત્વેન નિર્દેશે ઽપિ વ્યતિરેકસન્દેહકથનાર્થમાહ- રાગાદીનામિતિ ।
રાગાદિર્વચનસ્ય હેતુરિત્યેતદસિદ્ધમ્

અસ્તુ રાગાદિવચનયોઃ કાર્યકારણભાવો ઽસિદ્ધઃ, તતઃ કિમિતિ ચેત્? આહ-
ન હ્યવિકલકારણસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્ય વક્તૃત્વભાવાદભાવગતિઃ । સર્વજ્ઞત્વં હ્યદૃશ્યમ્ । અદૃષ્ટસ્ય ચાભાવો નાવસીયતેઃ, તતો નાનેન વિરોધગતિર્ભવતિ ।
ન ચ વક્તૃત્વપરિહારેણ સર્વજ્ઞત્વમવસ્થિતમ્ । કાષ્ઠાદયો હિ વક્તૃત્વપરિહૃતાઃ, તેષામપિ સર્વજ્ઞત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ સર્વજ્ઞત્વપરિહારેણ વક્તૃત્વમ્ઃ કાષ્ઠાદીનામપિ વક્તૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તત એવાવિરોધાદ્ વક્તૃત્વવિધેર્ન સર્વજ્ઞત્વનિષેધઃ

સ્યાદેતત્- યદિ નાસ્ત્યેવ વિરોધો ઘટપટયોરિવ, સ્યાદપિ તયોઃ સહાવસ્થિતિદર્શનમ્ । સહાવસ્થિત્યદર્શનાત્તુ વિરોધગતિઃ, વિરોધાચ્ચાભાવગતિઃ? ઇયાશઙ્કયાહ- ન ચાવિરુદ્ધવિધેરિતિ । અનુપલબ્ધાવપિ નાયં વિરુદ્ધવિધિઃ । યદયપિ સહાવસ્થાનાનુપલમ્ભસ્તથાપિ ન તયોવિરોધઃ । યસ્માન્ન સહાનુપલમ્ભમાત્રાદ્ વિરોધઃ, અપિ તુ દ્વયોરુપલભ્યમાનયોનિવર્ત્યનિવર્તકભાવાવસાયાત્ । તસ્માદનુપલબ્ધાવપિ ન વક્તૃત્વવિધેવિરુદ્ધવિધિઃ । અતો ઽસ્માન્નાન્યસ્યાભાવગતિઃ

તથા ન વક્તૃત્વાદ્ રાગાદિમત્ત્વગતિઃ । યતો યદિ વચનાદિ રાગાદીનાં કાર્ય સ્યાદ્, વચનાદેઃ રાગાદિગતિઃ સ્યાત્ । રાગાદિનિવૃત્તો વચનાદિનિવૃત્તિઃ સ્યાત્, ન ચ કાર્યમ્ । કુતઃ? રાગાદીનાં વચનાદેશ્ચ કાર્યકારણભાવસાસિદ્ધેઃ । કારણાન્ન કાર્યમ્ । અતો ઽસ્માન્ન ગતિઃ

મા ભૂદ્ રાગાદિકાર્યમ્, વચનં સહચારિ તુ ભવતિ । તતો રાગાદૌ
80 ઇતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽનૈકાન્તિકો વચનાદિઃ ॥
81 દ્વયો રૂપયોર્વિપર્યસિદ્ધૌ વિરુદ્ધઃ ॥
82 કયોર્દ્વયોઃ?
83 સપક્ષે સત્ત્વસ્ય, અસપક્ષે વાસત્ત્વસ્ય । યથા કૃતકત્વં પ્રયત્નાનન્તરોયકત્વં ચ નિત્યત્વે સાધ્યે વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ ॥
અર્થાન્તરસ્યેતિ । અર્થાન્તરમ્ રાગાદિકમ્ । અકારણસ્ય તસ્ય નિવૃત્તૌ કથં વચનાદેર્નિવૃત્તિઃ સ્યાત્?

તથાહિ યસ્માદ્ વક્તૃત્વસર્વજ્ઞત્વયોઃ કો ઽપિ વિરોધો નાસ્તિ । રાગાદિવચનયોર્વા ન કાર્યકારણભાવઃ । તત્માત્ અસર્વજ્ઞનિવૃત્ત્યા રાગાદિનિવૃત્ત્યા વા વચનનિવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા । તસ્માત્, સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો નામાનૈકાન્તિકઃ

યદિ દ્વયો રૂપયોર્વિપર્યયસિદ્ધિસ્તદા વિરુદ્ધહેત્વાભાસઃ સ્યાત્

કયોર્દ્વયો રૂપયોર્વિપર્યપ્રતીતૌ વિરુદ્ધહેત્વાભાસ ઉચ્યતે?

અન્વય વ્યતિરેકાવિતિ શેષઃ । એવં વિરુદ્ધસ્ય સામાન્યં લક્ષણમુક્તમ્ ।
વિશેષેણ કથનાર્થમાહ- કૃતકત્વમિત્યાદિ ।
સહચારિણિ નિવૃત્તે નિવર્તતે વચનમ્? ઇત્યાશઙ્કયાહ- અર્થાન્તરસ્ય ચાકરણસ્ય નિવૃતૌ સહચારિત્વદર્શનમાત્રેણ નાન્યસ્ય વચનાદેનિવૃત્તિઃ । અતો વક્તૃત્વં ભવેદ્ રાગાદિવિરહશ્ચ

ઇતિશબ્દસ્તસ્માદર્થે । તસ્માદસર્વજ્ઞત્વવિપર્યયાદ્ વિપક્ષાત્ સર્વજ્ઞત્વાદ્ રાગાદિમત્ત્વવિપર્યયાદરાગાદિમત્ત્વાત્ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકો વચનાદે । અતો ઽનૈકાન્તિકો વચનાદિઃ

એવમેકૈકરૂપાદિસિદ્ધિસન્દેહે હેતુદોષાન્ આખ્યાય, દ્વયોર્દ્વયો રૂપયોરસિદ્ધિસન્દેહે હેતુદોષાન્ વક્તુકામ આહ- દ્વયોર્દ્વયોરિતિ । દ્વયો રૂપયોવિપર્યયસિદ્ધૌ સત્યાં વિરુદ્ધહ્

ત્રીણિ ચ રૂપાણિ સન્તિ, તતો વિશેષજ્ઞાપનાર્થમાહ- કયોદ્વયોરિતિ

વિશિષ્ટે રૂપે દર્શયતિ- સપક્ષે સત્ત્વસ્ય, અસપક્ષે ચાસત્ત્વસ્ય । વિઅપ્ર્યયસિદ્ધાવિતિ સમ્બન્ધઃ । કૃતકત્વમિતિ સ્વભાવહેતુઃ । પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં હિ કાર્યહેતુઃ । પ્રયત્નાન્તરીયકશબ્દેન હિ પ્રયત્નાનન્તરં જન્મજ્ઞાનં ચ પ્રયત્નાનન્તરીયકમુચ્યતે । જન્મ= જાયમાનસ્ય સ્વભાવઃ । જ્ઞાનમ્ = જ્ઞેયસ્ય કાર્યમ્ । તદિહ પ્રયત્નાનન્તરં જ્ઞાનં ગૃહ્યતે । તેન કાર્યહેતુઃ ।
84 અનયોઃ સપક્ષે ઽસત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચ સત્ત્વમિતિ વિપર્યસિદ્ધિઃ ॥
85 એતૌ ચ સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધૌ ।
86 નનુ ચ તૃટ્યો ઽપીષ્ટ્
87 યથા પરાર્થાચક્ષુ રાદયઃ સંઘાતત્વાચ્ચયનાસનાદ્યઙ્ગવદિતિ ॥
યદિ કૃતકત્વેન પ્રયત્નાન્તરીયક્ત્વેન વા નિત્યત્વં સાધ્યતે, તર્હિ વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ સ્યાત્

કથમિહ વિપર્યયાસિદ્ધિરિતિ ચેદ્? આહ- અનયોરિતિ ।
વિત્યત્વે સાધ્યે સપક્ષ આકાશાદિઃ, તત્ર કૃતકત્વપ્રયત્નાન્તરીકત્વયોરુભયોરેવાસમ્ભવઃ । વિપક્ષશ્ચાનિત્યા ઘટાદિઃ । તત્ર તયોરુભયોરેવ સત્ત્વમ્, તથા ચ તયોવિપર્યયસિદ્ધિઃ

યસ્માદ્ દ્વયો રૂપયોર્વિપર્યયસિદ્ધિઃ, તસ્માત્ સાધ્યવિર્યયસિદ્દ્ધિઃ । સાધ્યવિપર્યયસાધનાચ્ચ વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ

ઇષ્ટસય્ વિઘાતઃ ક્રિયતે ઽનેનેતિ ઇષ્ટવિઘાતકૃત્ । તૃતીયો હિ વિરુદ્ધઃ શાસ્ત્રકારૈરુક્તઃ

દૃષ્ટાન્તકથનમ્- અય્થેતિ । તસ્યાર્થસ્તુ વ્યાખ્યાત એવ

એતૌ હેતૂ નિત્યત્વે સાધ્યે હેત્વાભાસૌ

કસ્માત્ પુનરેતૌ વિરુદ્ધૌ? ઇત્યાહ- અનયોરિતિ । સપક્ષે હિ નિત્યે કૃતકત્વપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વયોરસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમ્ । અનિત્યે વિપક્ષે એવ સત્ત્વં નિશ્ચિતમિતિ વિપર્યયસિદ્ધિઃ

કસ્માત્ પુનર્વિપર્યસિદ્ધવપ્યેતૌ વિરુદ્ધૌ? ઇત્યાહ- એતૌ ચ સાધ્યસ્ય નિત્યત્વસ્ય વિપર્યયમ્ અનિત્યત્વં સાધય્તઃ । તતઃ સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધૌ

યદિ સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધવેતો, ઉક્તં ચ પરાર્થાનુમાને સાધ્યમ્, ન ત્વનુક્તમ્, ઇષ્ટં ચાનુક્તમ્, અતો ઽન્ય ઇષ્ટવિઘાતકૃદાભ્યામિતિ દર્શન્નાહ- નનૌ ચ તૃતીયો ઽપિ વિરુદ્ધ ઉક્તઃ । ઉક્તવિપર્યયસાધનૌ દ્વૌ । તૃતીયો ઽયમિષ્ટસ્ય શબ્દેનાનુપાત્તસ્ય વિઘાતં કરોતિ વિપર્યયસાધનાદિતિ ઇષ્ટવિઘાતકૃત્

તમુદાહરતિ- યથેતિ । ચક્ષુરાદય ઇતિ ધર્મી । પરો ઽર્થઃ પ્રયોજનં પરાર્થઃ પ્રયોજકઃ સંસ્કાર્ય ઉપકર્તવ્યો યેષાં તે પરાર્થા ઇતિ સાધ્યમ્ । સઙ્ઘાતત્વાત્ સઞ્ચિતરૂપત્વાદિતિ હેતુઃ । ચક્ષુરાદયો હિ પરમાણુસઞ્ચિતિરૂપાઃ । તતઃ સઙ્ઘાતરૂપા ઉચ્યન્તે । શયનમ્, આસનં ચાદિર્યસ્ય તત્ શયનાસનાદિ । તદેવ અઙ્ગમ્ પુરુષોપભોગાઙ્ગત્વત્ । અયં વ્યાપ્તિપ્રદર્શનવિષયો દૃષ્ટાન્તઃ । અત્ર હિ
88 તદિષ્ટાસંહતપારાર્થ્યવિપર્યસાધનાદ્ વિરુદ્ધઃ ॥
89 સ ઇહ કસ્માન્નોક્તઃ?
90 અનયોરેવાન્તર્ભાવાત્ ॥
91 ન હ્યમાભ્યાં સાધ્યવિપર્યયસાધનત્વેન ભિદ્યતે ॥
વિરુદ્ધશ્ચાર્ય કથમિતિ ચેદ્? આહ- તદિષ્ટેતિ । પરેભ્યો ઽયમિતિ પરાર્થઃ, તસ્ય ભાવઃ પારાર્થ્યમ્ । અસંહૃતસ્ય પારાર્થ્યમિતિ અસંહૃતપારાર્થ્યમ્ । ઇષ્ટં ચ તસ્ય તદ્ અસંહૃતપારાર્થ્ય ચેતિ વિગ્રહઃ, તદ્વિપર્યયઃ અસંહૃતપારાર્થ્યવિષયઃ । તસ્ય સાધન ઇત્યર્થઃ । તસ્માત્ તદિષ્ટાસહૃતપારાર્યવિપર્યયસાધનાદસૌ વિરુદ્ધ એવ દ્રષ્ટવ્યઃ

શાસ્ત્રકારેણાનુમતસ્તથા વિરુદ્ધલક્ષણયુક્તો ઽપીતિ ભાવઃ

યચ્ચ વિરુદ્ધદ્વયમુક્તં તયોરેવાન્તર્ભાવેણ પૃથ્ગ્નાભિધાનમ્

અન્તર્ભાવસ્યૈવ પ્રદર્શનાર્થમાહ- ન હીતિ ।
કૃતકત્વપ્રયત્નાન્તરીયકવલક્ષણં હેતુનિત્યત્વે સાધ્યે સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધ ઇત્યુક્તમ્ । અયમપિ સાધ્યવિપર્યયસાધનાત્ તાભ્યાં સમાન એવ વિરુદ્ધહ્

પારાર્થ્યેનં સંહતત્વં વ્યાપ્તમ્ । યતઃ શયનાસનાદયઃ સઙ્ઘાતરૂપાઃ પુરુષસ્ય ભોગિનો ભવન્તિ ઉપકારકા ઇતિ પરાર્થા ઉચ્યન્તે

કથમયમિષ્ટવિઘાતકૃત્? ઇત્યાહ- તદિષ્ટાસંહૃતપારાર્થ્યવિપર્યયસાધનાદિતિ । અસંહૃતે વિષયે પારાર્થ્યમસંહૃતપારાર્થ્યમ્ । તસ્ય સાઙ્ખયસ્ય વાદિનઃ ઇષ્ટમસંહૃતપારાર્થ્ય તદિષ્ટાસંહૃતપારાર્થ્યમ્ । તસ્ય વિપર્યયઃ સંહૃતપારાર્થ્ય નામ । તસ્ય સાધનાદ્ વિરુદ્ધહ્ ।
આત્મા અસ્તિ ઇતિ બ્રુવાણઃ સાઙ્ખ્યઃ કુત એતદ્ ઇતિ પર્યનુયુક્તો બૌદ્ધેન, ઇદમાત્મનઃ સઙ્ખ્યે પ્રમાણમાહ । તસ્માદ્ અસંહૃતસ્યાત્મનઃ ઉપકારકત્વં સાધ્યં ચક્ષુરાદીનામ્ । અયં તુ હેતુર્વિપર્યયવ્યાપ્તઃ । યસ્માદ્ યો યસ્યોપકારકઃ સ તસ્ય જનકઃ । જન્યમાનશ્ચ યુગપત્ ક્રમેણ વા ભવતિ સંહૃતઃ, તસ્માત્ પરાર્થાશ્ચક્ષુરાદયઃ સંહૃતપરાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્

અયં ચ વિરુદ્ધ આચાર્યદિઙ્નાગેનોક્તઃ, સ કસ્માદ્ વાત્તિકકારેણ સતા ત્વયા નોક્તઃ

ઇતર આહ- અનયોરેવ સાધ્યવિપર્યયસાધનયોરન્તર્ભાવાત્

નનુ ચ ઉક્તવિપર્યયં ન સાધયતિ, તત્ કથમુક્તવિપર્યસધનયોરેવાન્તભવ્તિઃ? ઇત્યાહ- ન હ્યમિતિ । હીતિ યસ્માદર્થે । યસ્માદ્ અયમ્ ઇષ્ટવિઘાતકૃદ્ આભ્યાં હેતુભ્યાં સાધ્યવિપર્યસ્ય સાધનત્વેન ન ભિદ્યતે । યથા તો સાધ્યવિપર્યયસધની, તથાયમપીતિ । ઉક્તવિપર્યયં તુ સાધયતુ વા મા વા, કિમુક્તવિપર્યયસાધનેન તસ્માદનયોરેઘાન્તર્ભાવઃ

92 ન હીષ્ટોક્તયોઃ સાધ્યત્વેન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ ॥
93 દ્વયો રૂપયોરેકસ્યાસિદ્ધાવપરસ્ય ચ સન્દેહે ઽનૈકાન્તિકઃ ॥
94 યથા વીતરાગઃ કશ્ચિત્ સર્વજ્ઞો વા વક્તૃત્વાદિતિ । વ્યતિરેકો ઽત્રાસિદ્ધઃ । સન્દિગ્ધો ઽન્વયઃ ॥
95 સર્વજ્ઞવીતરાગયોર્વિપ્રકર્ષાદ્ વચનાદેસ્તત્ર સત્ત્વમસત્ત્વં વ સંદિગ્ધમ્ ॥
પૂર્વં શબ્દેનોક્તસ્યૈવ સાધ્યસ્ય વિપર્યયસિદ્ધિઃ । તત્ર ચ નેષ્ટાર્થવિપર્યયસિદ્ધિઃ । તસ્માત્ કથમયં તાભ્યાં સમાન ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- ન હીતિ ।
યચ્ચેષ્ટં યચ્ચોક્તં તદ્દ્વયોઃ સાધ્યત્વે વિશેષઃ કો ઽપિ નાસ્તીત્યેતદુક્તમેવ

અન્વયવ્યતિરેકયોરેવૈકસ્યાસિદ્ધૌ અપરસ્ય ચ સન્દેહે હેતોરનૈકાન્તિકત્વમ્

દૃષ્ટાન્તકથનમ્- યથેતિ । તસ્યાથં ઉક્ત એવ ।
અત્રેતિ । અસ્મિન્ પ્રયોગે । વ્યતિરેકો નાસ્તિ । અન્વયસ્તુ સન્દિગ્ધઃ । તથા હિ સર્વજ્ઞત્વે સાધ્યે અસર્વજ્ઞો વિપક્ષઃ । અસર્વજ્ઞેભ્યશ્ચ વચનં ચ વ્યાવૃત્તમ્

અન્વયસન્દેહકથનાર્થમાહ- સર્વજ્ઞેતિ ।
યસ્માત્ સર્વજ્ઞત્વં વીતરાગત્વં ચેન્દ્રિયસ્યાવિષયસ્યૈવ, તસ્માત્ તયોઃ કુત્રાપિ વચનમસ્તિ નાસ્તિ વેતિ સન્દિગ્ધમેવ । તથહિ- દૃષ્ટાન્તત્વેન યઃ પુરુષ ઉક્તઃ સ કિ સર્વજ્ઞ સન્ વક્તા, કિમુત અસર્વજ્ઞઃ સન્ વક્તા? ઇત્યત્ર નિશ્ચયો નાસ્તિ

નનુ ચ ઉક્તમેવ સાધ્યમ્, તત્ કથં સાધ્યવિપર્યયસાધનેત્વેનાભેદઃ? ઇત્યાહ- ન હીતિ । યસ્માદિષ્ટોક્તયોઃ પરસ્પરસ્માત્ સાધ્યત્વેન ન કશ્ચિદ્ વિશેષો ભેદ ઇતિ । તસ્માદનયોરેવ અન્તર્ભાવ ઇત્યુપસંહાર ।
પ્રતિવાદિનો હિ યજ્જિજ્ઞાસિતં તત્ પ્રકરણાપન્નમ્ । યચ્ચ પ્રકરણાપન્નં તત્ સાધનેચ્ચયા વિષયીકૃતે સાધ્યમિષ્ટમુક્તમ્, અનુક્તં વા, ન તૂક્તમાત્રેમેવ સાધ્યમ્ । તેનાવિશેષ ઇતિ

દ્વયો રૂપયોર્વિપર્યયસિદ્ધૌ વિરુદ્ધઃ ઉક્તઃ । તયોસ્તુ દ્વયોર્મધ્યે । એકસ્યાસિદ્ધૌ, અપરસ્ય ચ સંદેહે ચાનૈકાન્તિકઃ

કીદૃશો ઽસૌ? ઇત્યાહ- યથેતિ । વિગતો રાગો યસ્ય સ વીતરાગ ઇત્યકં સાધ્યમ્ । સર્વજ્ઞો વેતિ દ્વિતીયમ્ । વક્તૃત્વાદિતિ હેતુઃ । વ્યતિરેકો ઽત્રાસિદ્ધૈતિ । સ્વાત્મન્યેવ સરાગે ચ અસર્વજ્ઞે ચ વિપક્ષે વક્તૃત્વં દૃષ્ટમ્ । અતો ઽસિદ્ધોવ્યતિરેકઃ સન્દિગ્ધો ઽન્વયઃ

કુતઃ? ઇત્યાહ- સપક્ષભૂતયોઃ સર્વજ્ઞવીતરાગયોઃ । વિપ્રકર્ષાદિતિ અતીન્દ્રિયત્વાદ્ । વચનાદેરતીન્દ્રિયગમ્યસ્યાપિ તત્ર અતીન્દ્રિયયોઃ સર્વજ્ઞવીતરાગયોઃ સત્ત્વમસત્ત્વં વ સન્દિગ્ધમ્ । તતશ્ચ ન જ્ઞાયતે કિં વક્તૃત્વાત્ સર્વજ્ઞઃ? ઉત ન- ઇત્યનૈકાન્તિક ઇતિ

96 અનયોરેવ દ્વયો રૂપયોઃ સન્દેહે ઽનિકાન્તિકઃ ॥
97 યથા સાત્મકં જીવચ્ચરીરં પ્રાણાદિમત્ત્વાદિતિ ॥
98 ન હિ સાત્મકનિરાત્મકાભ્યામન્યો રાશિરસ્તિ યત્રાયં પ્રાણાદિર્વર્તેત ॥
યદ્યન્વયો વ્યતિરેકશ્ચ દ્વાવેવ સન્દિગ્ધૌ, તદાપિ અનૈકાન્તિકહેત્વાભાસઃ

દૃષ્ટાન્તકથનાર્થયાહ- યથેતિ । પ્રાણ આદિર્યસ્ય સ પ્રાણાદિઃ । પ્રાણશબ્દેન ઉન્મેષનિમેષપ્રસારણસઙ્કોચાદીનાં પરિગ્રહઃ । સાત્મકમિતિ । આત્મનો ભોગાયતનભૂતમ્ । જીવચ્ચરીરમિતિ । અનેન મૃતશરીરસ્ય નિરાસઃ

તત્ર ચ વ્યતિરેકસન્દેહકથનાર્થમાહ- નહીતિ ।
દ્વિવિધો હિ રાશિઃ- સાત્મકઃ, નિરાત્મકશ્ચ । તત્રાન્તર્ભૂતો ઽપરો નાસ્તિ ।
પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય વસ્તુધર્મત્વે તચ્ચ સાત્મકનિરાત્મકાભ્યાં નિવૃતમ્

સમ્પ્રતિ દ્વયોરેવ સન્દેહે ઽનૈકાન્તિકં વક્તુમાહ- અનયોરેવ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ । સન્દેહાત્ સંશયહેતુઃ

ઉદાહરણમ્- યથેતિ । સહ આત્મના વર્તતે સાત્મકમિતિ સાધ્યમ્ । શરીરમિતિ ધર્મી । જીવદ્ગ્રહણં ધર્મિવેશેષણમ્ । મૃતે હ્યાત્માનં નેચ્ચતિ ।
પ્રાણાઃ= શ્વાસાદય આદિર્યસ્યોન્મેષનિમેષાદેઃ પ્રાણિધર્મસ્ય સ પ્રાણાદિઃ, સ યસ્યાસ્તિ તત્ પ્રાણાદિમત્ જીવચ્ચરીરમ્, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્, તસ્માદિત્યેષ હેતુઃ

અયમસાધારણઃ સંશહેતુરુપપાદયિતવ્યઃ । પક્ષધર્મસ્ય ચ દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં સંશયહેતુત્વમ્ । સંશયવિષયૌ યાવાકારૌ, તાભ્યાં સર્વસ્ય વસ્તુનહ્ સંગ્રહાત્ । તયોશ્ચ વ્યાપકયોરાકારયોરકત્રાપિ વૃત્ત્યનિશ્ચયાત્ । યાભ્યાં હ્યાકારાભ્યાં સર્વ વસ્તુ ન સંગૃહ્યતે તયોરાકારયોર્ન સંશયહ્ । પ્રકારાન્તરસમ્ભવે હિ પક્ષધર્મો ધર્મિણમવિયુક્તં દ્વયોરેકેન ધર્મેણ દર્શયિતું ન શક્નુયાત્, અતો ન સંશયહેતુઃ સ્યાત્ । દ્વયોર્ધર્મયોરનિયતં ભાવં દર્શયન્ સંશયહેતુઃ । દ્વયોસ્ત્વનિયતમપિ ભાવં દર્શયિતુમશક્તો ઽપ્રતિપત્તિહેતુઃ । નિયતં તુ ભાવં દર્શયન્ સમ્યગ્ હેતુવિરુદ્ધો વા સ્યાત્ । તસ્માદ્ યભ્યાં સર્વ વસ્તુ સંગૃહ્યતે, તયોઃ સંશયહેતુઃ, યદિ યતોરેકત્રાપિ સદ્ભાવનિશ્ચયો ન સ્યાત્ । સદ્ભાવનિશ્ચયે તુ યદ્યેકત્ર નિયતસત્તાનિશ્ચયો હેતુરિવુદ્ધો વા સ્યાત્ । અનિયતસત્તાનિશ્ચયે તુ સાધારણાનૈકાન્તિકઃ, સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યવૃત્તિકઃ, સંદિગ્ધાન્વયો ઽસિદ્ધવ્યતિરેકો વા સ્યાત્ । એકત્રાપિ તુ વૃત્ત્યનિશ્ચયાદસાધારણાનૈકાન્તિકો ભવતિ । તતો ઽસાધારણાનૈકાન્તિકસ્યાનૈકાન્તિકત્વે હેતુદ્વયં દર્શ-
99 આત્મનો વૃત્તિવ્યવચ્ચેદાભ્યાં સર્વસંગ્રહાત્ ॥
100 નાપ્યનયોરેકત્ર વૃત્તિનિશ્ચયઃ ॥
101 સાત્મકત્વેનાનાત્મકત્વેન વા પ્રસિદ્ધે પ્રમાણાદેરસિદ્ધેઃ ॥
તિષ્ઠત્વન્યત્ર કુત્રાપિ, કથં તૃતીયરાશ્યસમ્ભવ ઇતિ ચેદ્? આહ- આત્મન ઇતિ । વૃતિશ્ચ વ્યવચેદશ્ચ વૃત્તિવ્યવચ્ચેદૌ । વૃત્તિઃ= સદ્ભાવઃ । વ્યવચ્ચેદઃ= અભાવઃ । આત્મનો વૃત્તિવ્યવચ્ચેદૌ આત્મવૃત્તિવ્યવચ્ચેદૌ । તાભ્યાં હિ સકલવસ્તુસંગ્રહઃ । તથા હિ- યસ્મિન્ આત્મનો વૃત્તિસ્તત્ સાત્મકમ્ । તત્રાનન્તભૂતમન્યત્ સર્વ નિરાત્મકમ્ । તસ્માત્ કુતસ્તૃતીયરશિસમ્ભવઃ । એવં હિ પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સાત્મકનિરાત્મકાભ્યાં વ્યતિરેકો ઽસિદ્ધઃ

યદ્યપિ તાભ્યાં વ્યતિરેકો ઽસિદ્ધઃ તથાપિ તત્રાન્વય એવાસ્ત્વિતિ ચેદ્? તત્રાહ-નાપીતિ । પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સાત્મકે નિરાત્મકે વા સત્ત્વમિતિ નિશ્ચયો ન શક્યતે કર્તુમ્

તચ્ચ કસ્માદિતિ ચેદ્? આહ- સાત્મકત્વેનેતિ ।
સાત્મકત્વેન નિશ્ચેતિ વસ્તુનિ, નિરાત્મકત્વેન વા નિશ્ચિતે વસ્તુનિ પ્રાણાદિમત્ત્વમદૃષ્ટમ્, તસ્માત્ કુતો વૃત્તિનિશ્ચયઃ?

યિતુમાહ- ન હીતિ । સહાત્મના વર્તતે સાત્મકઃ । નિષ્ક્રાન્તઃ આત્મા યસ્માત્ સ નિરાત્મકઃ । તાભ્યાં યસ્માન્નાન્યો રાશિઅર્સ્તિ । કિમ્ભૂતઃ? યત્રાયં વસ્તુધર્મઃ પ્રાણાદિર્વર્તેતઃ । તસ્માયયં યતોર્ભવતિ સંશયહેતુઃ

કસ્માદન્યરાશ્યભાવઃ? ઇત્યાહ- આત્મનો વૃત્તિઃ= સદ્ભાવઃ, વ્યવચ્ચેદઃ= અભાવઃ, તાભ્યાં સવસ્ય વસ્તુનઃ સંગ્રહાત્ ક્રોડીકરણાત્ । યત્ર હ્યાત્મા અસ્તિ તત્ સાત્સકમ્, અન્યન્નિરાત્મકમ્ । તતો નાન્યો રશિરસ્તોતિ સંશયહેતુત્વકારણમ્

પ્રકારાભ્યાં સર્વવસ્તુસંગ્રહં પ્રતિપાદ્ય દ્વિતીયમાહ- નાપ્યનયોઃ સાત્મકાનાત્મકયોર્મધ્ય એકત્ર સાત્મકે ઽસાત્મકે વા વૃત્તે સદ્ભાવસ્ય નિશ્ચયો ઽસ્તિ । દ્વાવપિ રાશી ત્યક્ત્વા ન વર્તતે પ્રાણાદિઃ વસ્તુધર્મત્વાત્ । તતશ્ચાનયોરેવ વર્તતે ઇત્યેતાવદેવ જ્ઞાતમ્ । વિશેષે તુ વૃત્તિનિશ્ચયો નાસ્તીત્યમર્થઃ

તદાહ- સાત્મકત્વેનાનાત્મકત્વેન વા વિશેષેણ યુક્તે પ્રસિદ્ધે નિશ્ચિતે વસ્તુનિ પ્રાણાદેર્ધર્મસ્ય સર્વવસ્તુવ્યાપિનોઃ પ્રકારયોરેકત્ર નિયતસદ્ભાવસ્ય અસિદ્ધે રનૈકાન્તિકઃ, અનિશ્ચિતત્વાત્ ।
તદેવમસાધારણસ્ય ધર્મસ્યાનૈકાન્તિકત્વે કારણદ્વયમભિહિતમ્

102 તસ્માજ્જીવચ્ચરીરસમ્બન્ધી ઘ્રાણાદિઃ સાત્મકાદનાત્મકાચ્ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તત્વેનાસિધેસ્તાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યતે ॥
103 ન તત્રાન્વેતિ ॥
104 એકાત્મન્યપ્યસિદ્ધેઃ ॥
105 નાપિ સાત્મકાદનાત્મકાચ્ચ તસ્યાન્વયવ્યતિરેકયોરભાવનિશ્ચયઃ ॥
ઉપસંહારે પક્ષધર્મો નિર્દિશ્યતે । જીવચ્ચરીરેણ સમ્બન્ધ ઇતિ વિગ્રહઃ । સ યસ્યાસ્તિ સ જીવશરીરસમ્બન્ધી । પક્ષધર્મ ઇતિ શેષઃ । અનેનોપસંહારેણ વ્યતિરેકાભાવો દર્શિતઃ

અનેનોપસંહારેણાન્વયાભાવો દર્શિતઃ

એવં ચાન્વયવ્યતિરેકયોર્દ્વયોઃ સત્ત્વમસિદ્ધમ્

નનુ તયોસ્તત્રાભાવનિશ્ચય એવ સ્યાદિતિ ચેત્? તત્રાહ- નાપીતિ ।
યથા સાત્મકે ઽન્વયવ્યતિરેકયોઃ સત્ત્વમનિશ્ચિયમ્, તથૈવાસત્ત્વમપિ અનિશ્ચિતમ્ ।
એવમેવ નિરાત્મકસ્યાપિ વક્તવ્યમ્

પક્ષધર્મશ્ચ ભવન્ સર્વઃ સાધારણો ઽસાધારણો વા ભવત્યનૈકાન્તિકઃ । તસ્માદુપસંહારવ્યાજેન પક્ષધર્મત્વં દર્શયતિ- તસ્માદિત્યાદિના । જીવચ્ચરીરસ્ય સંબન્ધી પક્ષધર્મ ઇત્યર્થઃ । યસ્માત્ તયોરેકત્રાપિ ન નિવૃત્તિનિશ્ચયઃ તસ્માત્ તાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યતે ।
વસ્તુધર્મે હિ સર્વવસ્તુવ્યાપિનોઃ પ્રકારયોરેકત્રનિયતસદ્ભાવો નિશ્ચિતઃ પ્રકારાન્તરાન્નિવર્તેત । અત એવાહ- સાત્મકાદનાત્મકત્વાચ્ચ સર્વસ્માદ્ વસ્તુનો વ્યવૃત્તત્વેનાસિદ્ધરિતિ । પ્રાણાદિસ્તાવત્ કુતશ્ચિત્ ઘટાદેર્નિવૃત્ત એવ । તત એતાવદવસાતું શક્યમ્- સાત્મકાદનાત્મકાદ્ વા કિયતો નિવૃત્તઃ । સર્વસ્માત્ તુ નિવૃત્તો નાવસીયતે । તતો ન કુતશ્ચિદ્ વ્યતિરેકઃ

યદયેવમ્, અન્વયો ઽસ્તુ તયોર્નિશ્ચિતઃ? ઇત્યાહ- ન તત્ર સાત્મકે ઽનાત્મકે વાર્થે ઽન્વેતિ અન્વયવાન્ પ્રાણાદિઃ

કુતઃ? ઇત્યાહ- એકાત્મન્યપીતિ । એકાત્મનિ સાત્મકે ઽનાત્મકે વાસિદ્ધેઃ કારણાત્ । વસ્તુધર્મતયા તયોર્દ્વયોરેકત્ર વા વર્તત ઇત્યવસિતઃ પ્રાણાદિઃ । ન તુ સાત્મક એવ નિરાત્મક એવ વા વર્તત ઇતિ કુતો ઽન્વયનિશ્ચયઃ

નનુ ચ પ્રતિવાદિનો ન કિઞ્ચિત્ સાત્મકમસ્તિ, તતો ઽસ્ય હેતોર્ન સાત્મકે ઽન્વયો ન વ્યતિરેક ઇત્યન્વયવ્યતિરેકયોરભવનિશ્ચયઃ સાત્મકે, ન તુ સદ્ભાવ-
106 એકાભાવનિશ્ચયસ્યપરભાવનિશ્ચયનાન્તરીયકત્વાત્ ॥
107 અન્વય વ્યતિરેકયોરન્યોન્યવ્યવચ્ચેદરૂપત્વાત્, તત એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહાદનૈકાન્તિકઃ ॥
સત્ત્વનિશ્ચયાભાવે ઽપિ અસત્ત્વનિશ્ચયઃ કથં ન સ્યાદિતિ ચેત્? તત્રાહ- અન્વય ઇતિ ।
અન્યોન્યવચ્ચેદરૂપેણ તૌ સ્થિતાવિત્યુચ્યતે, તતશ્ચ કિમિતિ ચેત્? આહ- એકેતિ ।
યદિ તયોઃ પરસ્પરાભાવરૂપેણ સ્થિતિસ્તદા યત્રાન્વયાભાવનિશ્ચયસ્તત્ર વ્યતિરેકસત્ત્વનિશ્ચયો ઽવશ્યમ્ભવી । તથા વ્યતિરેકાભવનિશ્ચયે ઽપિ અન્વતસત્ત્વનિશ્ચયો ઽવશ્યમ્ભાવી । એવં યત્ર પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સત્ત્વંનેતિ નિશ્ચયસ્તત્રાભાવનિશ્ચયઃ । યત્ર ચ તદસત્ત્વં નેતિ નિશ્ચયસ્તત્ર ભાવનિશ્ચયઃ । યસ્માદેવમન્વયવ્યતિરેકયોરેકસ્યાભાવ- નિશ્ચય એવ, અપરસ્ય સત્ત્વનિશ્ચયો ઽવશ્યમ્ભાવી, તસ્માત્ સાત્મક- નિરાત્મકયોઃ પ્રાણાદિમત્ત્વાભાવનિશ્ચયો ઽપિ નાસ્ત્યેવ

સત્ત્વનિશ્ચયાભાવે ઽપિ અસત્ત્વનિશ્ચયઃ કથં ન સ્યાદિતિ ચેત્? તત્રા- અન્વયેતિ । અન્વયવ્યતિરેકો હિ પરસ્પરાભાઅરૂપેણાવસ્થિતૌ । તથા હિ યત્રાન્વયાભાવસ્તત્ર વ્યતિરેકસત્ત્વમ્, યત્ર વા વ્યતિરેકાભાવસ્તત્રાન્વયસત્ત્વમ્ ।
સંશયઃ? ઇત્યાશઙ્કયાહ- નાપીતિ । નાપિ સાત્મકાદ્ વસ્તુનઃ તસ્ય પ્રાણાદેરન્વયવ્યતિરેકયોરભાવનિશ્ચયઃ । નાપિ ચ નિરાત્મકાત્ । સાત્મકાદનાત્મકાદિતિ ચ પઞ્ચમી વ્યતિરેકશબ્દાપેક્ષયા દ્રષ્ટવ્યા

કથમન્વયવ્યતિરેકયોર્નાભાવનિશ્ચયઃ? ઇત્યાહ- એકેતિ । એકસ્ય અન્વયસ્ય વ્યતિરેકસ્ય વા યો ઽભાવનિશ્ચયઃ સો ઽપરસ્ય દ્વિતીયસ્ય ભાવનિશ્ચયનાન્તરીયકઃ ભાવનિશ્ચયસ્યાવ્યભિવારી, તસ્ય ભાવસ્તત્વં તસ્માત્ । યત એકાભાવનિશ્ચયો ઽપરભાવનિશ્ચયનાન્તરીયકઃ, તસ્માન્ન દ્વયોરેકત્રાભાવનિશ્ચયઃ

કસ્માત્ પુનરેકસ્યાભાવનિશ્ચયો ઽપરસદ્ભાવનિશ્ચયાવ્યભિચારી? ઇત્યાહ- અન્વયવ્યતિરેકયોરન્યોન્યવ્યવચેદરૂપત્વાદિતિ । અન્યોન્યયસ્ય વ્યવચ્ચેદઃ અભાવઃ, સ એવ રૂપં યયોસ્તયોર્ભાવસ્તત્ત્વમ્, તસ્માત્ કારણાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકૌ ભાવાભાવૌ । ભવાભાવૌ ચ પરસ્પરવ્યવચ્ચેદરૂપૌ । યસ્ય વ્યવચ્ચેદેન યત્ પરિચ્ચેદયતે તત્ તત્પરિહારેણ વ્યવસ્થિતમ્ । સ્વભાવવ્યવચ્ચેદેન ચ ભાવઃ પરિચ્ચેદયતે ।
તસ્માત્ સ્વભાવવ્યવચ્ચેદેન ભવો વ્યવસ્થિતઃ । અભાવો હિ નીરૂપો યાદૃશો વિકલ્પેન દર્શિતઃ । નીરૂપતાં ચ વ્યવચ્ચ્દય રૂપમાકારવત્
108 સાધ્યેતરયોરતો નિશ્ચયાભાવત્ ॥
109 એવમેષાં ત્રયાણાં રૂપાણામેકૈકસ્ય દ્વયોર્દ્વયોર્વા રૂપયોરસિદ્ધૌ સન્દેહે વા યથાયોગમસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાસ્ત્રયો હેત્વાભાસાઃ ॥
તસ્માદન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહાદસૌ અનૈકાન્તિક એવ

અન્વય વ્યતિરેકયોઃ સન્દેહે સત્યપિ કસ્માદનૈકાન્તિકત્વમેવ સ્યાદિતિ ચેત્?
તત્રાહ- સાધ્યેત્યાદિ । યસ્માત્ સાધ્ય સાધ્યવિપક્ષયોઃ પ્રાણાદિમત્ત્વનિશ્ચયો નાસ્તિ, તસ્માદનૈકાન્તિકઃ

એવમિતિ । ઉક્તપ્રકારેણ । ત્રયાણાં રૂપાણમિતિ । પક્ષધર્મઃ, અન્વયઃ, વ્યતિરેકશ્ચેતિ । એકૈકસ્ય દ્વયોર્દ્વયોર્વા રૂપયોરસિદ્ધૌ સન્દેહે ચેતિ । ક્વચિદેકસ્ય રૂપસ્યા-
પરિચ્ચિદયતે । તથા ચ સત્યન્વયાભાવો વ્યતિરેકઃ, વ્યતિરેકાભાવશ્ચાન્વયઃ ।
તતો ઽન્વયાભાવે નિશ્ચિતે વ્યતિરેકો નિશ્ચિતો ભવતિ । વ્યતિરેકાભાવે ચ નિશ્ચિતે ઽન્વયો નિશ્ચિતો ભવતિ । તસ્માદ્ યદિ નામ સાત્મકમવસ્તુ, નિરાત્મકં ચ વસ્તુઃ તથાપિ તયોર્ન પ્રાણાદેરન્વયવ્યતિરેકયોરભાવનિશ્ચયઃ । એકત્ર વસ્તુનિ એકસ્ય વસ્તુનો યુગપદ્ ભાવાભવવિરોધાત્ તયોરભાવનિશ્ચયાયોગાત્ ।
ન ચ પ્રતિવાદયનુરોધાત્ સાત્મકાનાત્મકે વસ્તુની સદસતી, કિન્તુ પ્રમાણાનુરોધાત્ । ઇત્યુભે સન્દિગ્ધે । તતસ્તયોઃ પ્રાણાદિમત્ત્વસ્ય સદસત્ત્વસંશયઃ ॥
યત એવ ક્વચિદન્વયવ્યતિરેકયોર્ન ભાવનિશ્ચયઃ, નાપ્યભાવનિશ્ચયઃ, તત એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહઃ ।
યદિ તુ ક્વચિદપ્યન્વયવ્યતિરેકયોરેકસ્યાપ્યભાવનિશ્ચયઃ સ્યાત્, સ એવ દ્વિતીયસ્ય । ભાવનિશ્ચય ઇત્યન્વયવ્યતિરેકસન્દેહ એવ ન સ્યાત્ । યતશ્ચ ન ક્વચિદ્ ભાવાભાવનિશ્ચયઃ, તત એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સન્દેહઃ । સન્દેહાચ્ચાતૈકાન્તિકઃ

કસ્માદનૈકાન્તિકઃ? ઇત્યાહ- સાધ્યેતિ । સાધ્યસ્ય ઇતરસ્ય ચ વિરુદ્ધસ્ય, અતઃ સન્દિગ્ધાન્વયવ્યતિરેકાન્નિશ્ચયાભાવાત્ । સપક્ષવિપક્સયોર્હિ સદસત્ત્વસન્દેહે ન સાધ્યસ્ય ન વિરુદ્ધસ્ય સિદ્ધિઃ । ન ચ સાત્મકાનાત્મકાભ્યાં પરઃ પ્રકારઃ સમ્ભવતિ । તતઃ પ્રાણાદિમત્ત્વાદ્ ધર્મિણી જીવચ્ચરીરે સંશય આત્મભાવાભાવયોઃ- ઇત્યનૈકાન્તિકઃ પ્રાણાદિરિતિ

ત્રયાણાં રૂપાણામસિદ્ધૌ સન્દેહે ચ હેતુદોષાનુપપાદ્યોપસંહરન્નાહ- એવ-
110 વિરુદ્ધવ્યભિચાર્યપિ સંશયહેતુરુક્તઃ । સ ઇહ કસ્માન્નોક્તઃ?
111 અનુમાનવિષયે ઽસમ્ભવાત્ ॥
112 ન હિ સમ્ભવો ઽસ્તિ કાર્યસ્વભાવયોરુક્તલક્ષણયોરનુપલમ્ભસ્ય ચ વિરુદ્ધતાયઃ ॥
સિદ્ધિઃ સન્દેહો વા, ક્વચિતુ દ્વયો રૂપયોઃ । યથાયોગમિતિ પ્રયોગાનુરૂપમ્ । અમિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાસ્ત્રયો હેત્વાભાસા ઇતિ । અસિદ્ધશ્ચ વિરુદ્ધશ્ચ અનૈકાન્તિકશ્ચેતિ વિગ્રહઃ

વિરુદ્ધેનાવ્યભિચારો વિરુદ્ધાવ્યભિચારઃ । સો ઽત્રસ્તીતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી । યદા- વિરુદ્ધશ્ચસૌ ન વ્યભિચરિતું શીલં ચાસ્યેતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી । સ ચ શાસ્ત્રકારેણાનૈકાન્તિક ઉક્તઃ । સ ઇહેતિ । સ્વયં ન નિર્દિષ્ટ ઇત્યર્થઃ

તચ્ચ કસ્માદિતિ ચેત્? આહ- અનુમાન ઇતિ ।
તથા હિ- વસ્તુવલપ્રવૃત્તે તસ્યાસમ્ભવઃ

કથમસમ્ભવ ઇતિ ચેત્? આહ- ન હીતિ ।
કારણસત્ત્વે કાર્યસત્ત્વમેવ કાર્યહેતોર્લક્ષણમ્ । તન્માત્રાનુબન્ધિહેતુત્વમેવ સ્વભાવ મિતિ અનન્તરોક્તેન ક્રમેણ । એષાં મધ્ય એકૈકં રૂપં યદા અસિદ્ધં સન્દિગ્ધં વા ભવતિ, દ્વે દ્વૌ વાસિદ્ધે સન્દિગ્ધે વા ભવતઃ, તદાસિદ્ધશ્ચ વિરુદ્ધશ્ચ અનૈકાન્તિકશ્ચ તે હેત્વાભાસાઃ । યથાયોગમિતિ । યસ્યાસિદ્ધૌ સન્દેહે વા યો હેત્વાભાસો યુજ્યતે સ તસ્યાસિદ્ધેઃ સન્દેહાચ્ચ વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ યસ્ય યસ્ય યેન યેન યોગો યથાયોગમિતિ ॥ । 109 ॥
નનુ ચ આચાર્યેણ વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યપિ સમ્શયહેતુરુક્તઃ । હેત્વન્તરસાધિતસ્ય વિરુદ્ધં યત્ તન્ન વ્યભિચરતીતિ વિરુદ્ધાભિચારી । યદિ વા વિરુદ્ધશ્ચાસૌ સાધનાન્તરસિદ્ધસ્ય ધર્મસ્ય વિરુદ્ધસાધનાત્, અવ્યભિચારી ચ સ્વસાધ્યવ્યભિચારાદ્ વિરુદ્ધવ્યભિચારી?

સત્યમ્, ઉક્ત આચર્યેણ, મયા તુ નોક્તઃ । કસ્માત્? ઇત્યાહ- અનુમાનેતિ । અનુમાનસ્ય વિષયઃ પ્રમાણસિદ્ધં ત્રૈરૂપ્યમ્ । યતો હિ અનુમાનસમ્ભવઃ, સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ । પ્રમાણસિદ્ધાચ્ચ ત્રૈરૂપ્યાદનુમાનસમ્ભવઃ । તસ્માત્ તદેવાનુમાનવિષયઃ । તસ્મિન્ પ્રક્રાન્તે ન વિરુદ્ધાવ્યભિચારિસમ્ભવઃ । પ્રમાણસિદ્ધે હિ ત્રૈરૂપ્યે પ્રસ્તુતે સ એવ હેત્વાભાસઃ સમ્ભવતિ યસ્ય પ્રમાણસિદ્ધં રૂપમ્ । ન ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણઃ પ્રમાણસિદ્ધમસ્તિ રૂપમ્ । અતો ન સમ્ભવઃ । તતો ઽસમ્ભવાન્નોક્તઃ

કસ્માદસમ્ભવઃ? ઇત્યાહ- નહીતિ । યસ્માન્ન સમ્ભવો ઽસ્તિ વિરુદ્ધતાયાઃ । કાર્ય ચ સ્વભાવશ્ચ તયોરુક્તલક્સાણયોરિતિ ।
113 ન ચાન્યો ઽન્યભિચારી ।
114 તસ્માદવસ્તુદર્શનબલપ્રવૃત્તમાગમાશ્રયમનુમાનમાશ્રિત્ય તદર્થવિચારેષુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સાધનદોષ ઉક્તઃ ॥
હેતોર્લક્ષણમ્ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરનુપલબ્ધેર્લક્ષણમ્ । વિરુદ્ધશ્ર્ચોક્તલક્ષણવિશિષ્ટેષુ ન સમ્ભવતિ । તથા હિ શિશપયા વૃક્ષસંસિદ્ધૌ વિજાતીયવૃક્ષસાધનં યથોક્તલક્ષણસ્ય દ્વિતીયસ્યસમ્ભવઃ

યદ્યુક્તલક્ષણેષુ ત્રિષુ અસમ્ભવઃ, અસ્તુ તર્હિ અપરત્ર સમ્ભવ ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- ન ચેતિ । ત્રિષુ હેતુષુ અનન્તભૂતમવ્યભિચારિહેત્વન્તરં નાસ્તિ યસ્મિન્ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિસમ્ભવઃ

કસ્માત્ત્રિષુ અસમ્ભવ ઇતિ ચેદ્? આહ- તસ્માદિતિ ।
યત્ર અતિબદ્ધેન પ્રમાણેન ન નિર્ણયસ્તદ્ અવસ્તુદર્શનબલપ્રવૃત્તમિતિ । આગમાશ્રયમનુમાનમશ્રિત્યેતિ । આગમ આશ્રયો ઽસ્યેતિ આગમાશ્રયમ્ । યત્ર આગમદ્વારેણ ધર્મિપક્ષધર્માદિકમુપસ્થાપ્યતે તદ્ આગમાશ્રયમનુમાનમિતિ । તદર્થવિચારેષ્વિતિ ।
કાર્યસ્ય કારણાજ્જન્મલક્ષણં તત્ત્વમ્ । સ્વભાવસ્ય ચ સાધ્યવ્યાપ્તત્વં તત્ત્વમ્ । યત્ કાર્ય યશ્ચ સ્વભાવઃ, સ કથમાત્મકારણં વ્યાપકં ચ સ્વભાવં પરિત્યજ્ય ભવેદ્, યેન વિરુદ્ધહ્ સ્યાત્ । અનુપલમ્ભસ્ય ચ ઉક્તલક્ષણસ્યેતિ । દૃશ્યાનુપલમ્ભત્વં ચાનુપલમ્ભલક્ષણમ્ । તસ્યાપિ વસ્ત્વભાવાવ્યભિચારિત્વાન્ન વિરુદ્ધત્વસમ્ભવઃ

સ્યાદેતત્, એતેભ્યો ઽન્યો ભવિષ્યતિ? ઇત્યાહ- ન ચાન્ય એતેભ્યો ઽવ્યભિચારી ત્રિભ્યઃ । અત એવૈષ્વેવ હેતુત્વમ્

ક્વ તર્હ્યાચાર્યદિઙ્નગેનાયં હેતુદોષ ઉક્તઃ? ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ । યસ્માદ્ વસ્તુબલપ્રવૃત્તે ઽનુમાને ન સમ્ભવતિ તસ્માદ્ આગમાશ્રયાનુમાનમાશ્રિત્ય વિરુદ્ધાવ્યભિચાયુક્તઃ । આગમસિદ્ધં હિ યસ્યાનુમાનસ્ય લિઙ્ગત્રૈરૂપ્યં તસ્યાગમ આશ્રયઃ ।
નનુ ચાગમસિદ્ધમપિ ત્રૈરૂપ્યં પ્રમાણસિદ્ધઃ? ઇત્યાહ- અવસ્તુદર્શનબલપ્રવૃત્તમિતિ । અવસ્તુનો દર્શનં વિકલ્પમાત્રમ્, તસ્ય બલં સામર્થ્યમ્, તતઃ પ્રવૃત્તમ્ અપ્રમાણાદ્ વિકલ્પમાત્રાદ્ વ્યવસ્થિતં ત્રૈરૂપ્યમાગમસિદ્ધમનુમાનસ્ય, ન તુ પ્રમાણાત્ ।
તત્ તહર્યનુમાનમાગમસિદ્ધત્રૈરૂપ્યં ક્વાધિકૃતમ્? ઇત્યાહ- તદર્થેતિ । તસ્ય આગમસ્ય યો ઽર્થો ઽતીન્દ્રિયઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામવિષયીકૃતઃ સામાન્યા
115 શાસ્ત્રકારાણામર્થેષુ ભ્રાન્ત્યા વિપરીતસ્વભાવોપસંહાઅર્સમ્ભવાત્ ॥
116 ન હ્યસ્ય સમ્ભવો યથાવસ્થિતવસ્તુસ્થિતિષ્વાત્મકાર્યાનુપલમ્ભેષુ ॥
117 તત્રોદાહરણમ્- યત્ સર્વદેશસ્થિતઃ સ્વસમ્બન્ધિભિયુગપદભિસમ્બધ્યતે તત્ સર્વગતમ્ યથાકાશમ્ । અભિસમ્બધ્યતે ચ સર્વદેશાવસ્થિતઃ સ્વસમ્બન્ધિભિયુ ગપત્ સામાન્યમિતિ ॥
આગમાર્થવિચારેષુ । વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સાધનદોષ ઉક્ત ઇતિ । સુગમમ્

યદ્યયમયોગ્ય એવ, તર્હિ આગમાશ્રયાનુમાને ઽપિ તસ્ય કથં સમ્ભવ ઇતિ ચેદ્? આહ- શાસ્ત્રેતિ ।
સર્વૈશ્ચ શાસ્ત્રકારૈસ્તદ્દર્શનાનુત્પન્ના અપિ કેચન અર્થાઃ સ્વભાવવિપર્યયેણાભિહિતા બવન્તિ । તતસ્તયા વિરુદ્ધાવ્યભિચારી ભવતિ

યદિ તસ્યાગમપ્રતિબદ્ધાનુમાને સત્ત્વમેવેષ્યતે, તર્હિ વસ્તુબલેન પ્રવૃત્તિરપિ કસ્માન્નેષ્યતે ઇતિ ચેત્। તત્રાહ- ન હીતિ ।
યથા વસ્તુનો ઽવસ્થિતિસ્તથૈવ સ્થિતિર્યેષાં તે યથાવસ્થિતવસ્તુસ્થિતયઃ । સ્થિતિઃ= વ્યવસ્થા । આત્મા ચ કાર્ય ચાનુપલમ્ભશ્ચેતિ વિગ્રહઃ । આત્મા સ્વભાવો નામ । યથા સદર્થે વસ્તુવ્યવસ્થા, તથા સ્વભાવ- કાર્ય અનુપલમ્ભહેતવસ્તે વ્યાવ્સ્થિતા તેષુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણઃ કુતઃ સમ્ભવઃ

તત્રોદાહાર્ણમિતિ । આગમાશ્રિતપ્રમાણોપદર્શનમ્ । યત્ સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ દિસ્તસ્ય વિચારેષુ પ્રક્રાન્તેષુ આગમાશ્રયમનુમાનં સમ્ભવતિ । તદાશ્રયો વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યુક્ત આચાર્યેણોતિ

કસ્માત્ પુનરાગમાશ્રયે ઽપ્યનુમાને સમ્ભવઃ? ઇત્યાહ- શાસ્ત્રકારાણામીત્ । શાસ્ત્રકૃતામ્ । વિપરીતસ્ય વસ્તુવિરુદ્ધસ્ય સ્વભાવસ ઉપસંહારો ઢૌકનમર્થેષુ, તસ્ય સમ્ભવાદ્ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિસમ્ભવઃ । ભ્રાન્ત્યેતિ । વિપર્યાસેન । વિપર્યસ્તા હિ શાસ્ત્રકારાઃ સન્તમસન્તં સ્વભાવમારોપયન્તીતિ

યદિ શાસ્ત્રકૃતો ઽપિ ભ્રાન્તાઃ, પુનરન્યેષ્વપિ પુરુષેષુ ક આશ્વાસઃ? ઇત્યાહ- ન હીતિ । ન હેતુષુ કલ્પનયા હેતુત્વવ્યવસ્થા, અપિ તુ વસ્તુસ્થિત્યા । તતો યથાવસ્થિતવસ્તુસ્થિતિષ્વાત્મકાર્યાનુપલમ્ભેષ્વસ્ય સમ્ભવો નાસ્તિ ।
અવસ્થિતં પરમાર્થસદ્વસ્તુ તદનતિક્રાન્તા યથાવસ્થિતા વસ્તુસ્થિતિઃ= વ્યવસ્થા યેષાં તે યથાવસ્થિદવસ્તુસ્થિતયઃ । તે હિ યથા વસ્તુ સ્થિતં તથા સ્થિતાઃ, ન કલ્પનયા । તતસ્તેષુ ન ભ્રાન્તેરવકાશો ઽસ્તિ, યેન વિરુદ્ધાવ્યભિચારિ સમ્ભવઃ સ્યાત્

118 તત્સમ્બન્ધસ્વભવમાત્રાનુબન્ધિની તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતા ॥
સ્વસમ્બન્ધિભિર્યુ પગપદભિસમ્બદ્ધયતે તત્ સર્વગતમિતિ । સર્વસ્મિન્ દેશે ઽવસ્થિતાઃ સર્વદેશાવસ્થિતાઃ । ત એવ સ્વસ્ય ચ સમ્બન્ધિનઃ સ્વસમ્તન્ધિનઃ । યદપિ વસ્તુ સર્વદેશાવસ્થિતસ્વસમ્બન્ધિભિયુ ગપદભિસમ્બધ્યતે તત્ સર્વગતમેવ દૃષ્ટમ્ । યથા આકાશમિતિ । આકાશં હિ સર્વદેશાવસ્થિતસ્વસમ્બન્ધિભિર્યુ ગપદભિસમ્બધ્યતે તચ્ચ સર્વગતમેવેષ્ટમ્ । એતદ્વચનેનાન્વયો દર્શિતઃ ।
સામાન્યમપિ સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્યુ ગપદભિસમ્બધ્યતે ઇતિ । સામાન્યસ્ય સમ્બન્ધિનો હિ વ્યક્તિવિશેષાઃ સર્વેષુ વિદ્યમાનાઃ । તૈશ્ચ સામાન્યં યુગપદભિસમ્બદ્ધયતે । અનેન પક્ષધર્મ ઉક્તઃ

સ્વભાવહેતુલણત્વં પ્રયોગસ્ય દર્શયિતુમાહ- તત્સમ્બન્ધોતિ ।
તસ્ય સમ્બન્ધિતઃ તત્સમ્બન્ધિનઃ । તત્સમ્બન્ધિનાં સ્વભાવમાત્રમનુબન્ધુ શીલં યસ્યા સા તત્સમ્બન્ધિસ્વભવમાત્રાનુબન્ધિની । તેષાં સમ્બન્ધિનાં દેશાસ્તદ્દેશાઃ । તત્દેશે સન્નિહિતસ્તદ્દેશસન્નિહિતઃ । તદ્દેશન્નિહિતઃ સ્વભાવો યસ્ય સ તદ્દેશસન્નિ હિતસ્વભાવઃ । તસ્ય ભાવઃ તદ્દેશસન્નિહિતસ્વભાવતા । સમ્બન્ધિદેશે ઉપસ્થિતિરિતિ શેષ

તત્ર વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યુદાહરણમ્- યદિતિ । યત્ સર્વસ્મિત્ દેશે ઽવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિર્યુ ગપદભિસમ્બદ્ધયતે ઇતિ સર્વદેશાવસ્થિતૈરભિસમ્બધ્યમાનત્વં સામાન્યસ્ય અનૂદય સર્વગતત્વં વિધીયતે । તેન યુગપદભિસમ્બધ્યમાનત્વં સર્વગતત્વે નિયતં તેન વ્યાપ્તં કથ્યતે ।
ઇહ સામાન્યં કણાદમહર્ષિણા નિષ્ક્રિયં દૃશ્યમેકં ચોક્તમ્ । યુગપચ્ચ સર્વૈઃ સ્વૈઃ સમ્બન્ધિભિઃ સમવાયેન સમ્બદ્ધમ્ । તત્ર પૈલુકેન કણાદશિષ્યેણ વ્યક્તિષુ વ્યક્તિરહિતેષુ ચ દેશેષુ સામાન્યં સ્થિતં સાધયિતું પ્રમાણમિદમુપન્યસ્તમ્ । યથા આકાશમિતિ । વ્યાપ્તિ પ્રદર્શનવિષયો દૃષ્ટાન્તઃ । આકાશમપિ હિ સર્વદેશાવસ્થિતૈવૃક્ષાદિભિઃ સ્વસંયોગિભિર્યુગપદભિસમ્બધ્યમાનં સર્વગતં ચ । અભિસમ્બધ્યતે ચ સર્વદેશાવસ્થિતૈઃ સ્વસમ્બન્ધિભિરિતિ । હેતોઃ પક્ષધર્મત્વપ્રદર્શનમ્

અસ્ય સ્વભાવહેતુત્વં યોજયિતુમાહ- તત્સમ્બન્ધીતિ । તેષાં સર્વદેશાવસ્થિતાનાં દ્રવ્યાણાં સમ્બન્ધી સામાન્યસ્ય સ્વભાવઃ સ એવ તત્સમ્બન્ધિસ્વભાવમાત્રમ્, તદનુબધ્નાતીતિ તદનુબન્ધિની ।
કાસૌ? ઇત્યાહ- તદ્દે શસન્નિહિતસ્દેભાવતા । તેષાં સમ્બન્ધિનાં દેશઃ તદ્દેશઃ । તદ્દેશે સન્નિહિતઃ સ્વભાવો યસ્ય તત્ તદ્દેશન્નિહિતસ્વ-
119 ન હિ યો યત્ર નાસ્તિ સ તદ્દ્શમાત્મના વ્યાપ્નોતીતિ સ્વભાવહેતુપ્રયોગ ઇતિ ।
120 દ્વિતીયો ઽપિ પ્રયોગઃ- યદુપલબ્ધિલક્ષપ્રાપ્તં સન્નિપલમ્યતે ન તત્ તન્નાસ્તિ । તદયથા- ક્વચિદવિદયમાનો ઘટઃ । નોપલભ્યતે ચોપલભિલક્ષણપ્રાપ્તં સામાન્યં વ્યક્ત્યન્તરાલેષ્વિતિ । અયમનુપલમ્ભહ્ સ્વભાવશ્ચ પરસ્પરવિરુદ્ધાસાથનાદે કત્ર સંશયં જનયતઃ ॥
સર્વગતત્વેનવ હિ સમ્બન્ધિનો વ્યાપ્યન્તે ઇત્યેતચ્ચ કસ્માદિતિ ચેત્? આહ- ય ઇતિ ।
યશ્ચ યત્ર નાસ્તિ તસ્ય તદ્દેશવ્યાપન્નં કથં શક્યમ્? તદ્દેશ ઇતિ । સ દેશો યસ્ય સ તદ્દેશ ઇતિ યસ્મિન્ દેશે સ નાસ્તિ તદ્દેશસમ્બન્ધિનં સ ન સક્નોતિ વ્યાપયિતુમીત્ શેષઃ । સ્વભાવહેતુપ્રયોગ ઇતિ । સુગમમ્

અથ કાણાદૈઃ કૈશ્ચિત્ સામાન્યસ્ય સર્વગતત્વમુક્તમ્, અપરૈશ્ચ કાણાદૈઃ સામાભાવમ્, તસ્ય હિ યેષાં સમ્બન્ધી સ્વભાવઃ, તન્નિયમેન તેષાં દેશે સન્નિહિતં ભવતિ । તતસ્તત્સમ્બન્ધિત્વાનુબન્ધિની તદ્દેશસન્નિહિતા સામાન્યસ્ય

નનુ ચ ગવાં સમ્બન્ધી સ્વામી, ન ચ ગોદેશે સન્નિહિતસ્વભાવઃ, તત્ કથં તત્સમ્બન્ધિત્વાત્ તદ્દેશત્વમ્? ઇત્યાહ- ન હીતિ । યો યત્ર દેશે નાસ્તિ સ દેશો યસ્ય સ તદ્દેશઃ તં ન વ્યાપ્નોતીત્યાત્મના સ્વરૂપેણ । ઇહ સામાન્યસ્ય તદ્વતાં ચ સમવાયલક્ષણઃ સમ્બન્ધહ્, સ ચાભિન્નદેશયોરેવ । તેન યત્ર તય્ સમવેતં તત્ તદાત્મીયેન રૂપેણ ક્રોડીકુર્વત્ સમવાયિરૂપ દેશે સ્વાત્માનં નિવેશયતિ ।
તદ્દેશરૂપનિવેશનમેવ તત્ક્રોડીકરણમ્ । તતસ્તત્સમવાયઃ ।
તસ્માદ્ યત્ તત્ર સમવેતં તત્ તદ્ દ્રવ્યં વ્યાપ્નુવદાત્મા તદ્દેશે સન્નિહિતં ભવતિ ।
તદયમર્થહ્- તદ્દેશસ્થવસ્તુવ્યાપનં તદ્દેશસત્તયા વ્યાપ્તમ્ । તદ્દેશસત્તાભાવે તદ્વયાપનાભાવાત્ વ્યાપનલક્ષણઃ સમવાયસમ્બન્ધો ન સ્યાત્ । અસ્તિ ચ વ્યાપનમ્ । અતસ્તદ્દેશે સન્નિહિતત્વમિતિ યદયં સ્વભાવહેતુઃ

પૈઠરપ્રયોગં દર્શયન્નાહ- દ્વિતીયઽપીતિ । યદુપલબ્ધેર્લક્ષણતાં વિષયતાં પ્રાપ્તં દૃશ્યમિત્યર્થઃ । એતેન દૃશ્યાનુપલબ્ધિમનૂદય ન તત્ તત્રાસ્તિ ઇત્યસદ્વયવહાર્યત્વં વિહિતમ્ । તતો વ્યાપ્યદૃશ્યાનુપલબ્ધેર્વ્યાપકમસદ્વયવહાર્યત્વં દર્શિતમ્ । તદયથેતિ ક્વચિદસન્ ઘટો દૃષ્ટાન્તઃ ।
121 ત્રિરૂપી હેતુરુક્તઃ । તાવતા નાર્થપ્રતીતિરિતિ ન પૃથગ્દૃષ્ટાન્તો નામ સાધનાવયવઃ કશ્ચિત્ । તેન નાસ્ય લક્ષણં પૃથગુચ્યતે ગતાર્થત્વાત્ ।
ન્યસ્ય કેવલાશ્રયસર્વગતત્વમેવાઙ્ગીકૃતમ્, તન્નયપ્રદર્શનાર્થમાહ- દ્વિતીય ઇતિ । તચ્ચ સુગમમ્ ।
યદુપલબ્ધીતિ । અત્રાનુપલબ્ધેરન્વયઃ કથિતઃ ।
વ્યક્તેરન્તરાલાનિ વ્યક્ત્યન્તરાલાનિ વ્યક્ત્યન્તરાણિ । તેષુ ઉપલબ્ધિલક્ષણ પ્રાપ્તં સામાન્યં નોપલભ્યતે । અનેન પક્ષધર્મ ઉક્તઃ । તદ્વાદિના ચ કેવલાશ્રયસર્વગતત્વમુક્તમ્

અવ્યવહિતોક્ત્યાનુપલબ્ધ્યા સામાન્યસ્ય કેવલાશ્રયસર્વગતત્વં સાધ્યતે । પ્રાક્ચ સ્વભાવહેતુના સર્વસર્વગતત્વં સાધિતમિતિ દ્વાભ્યાં પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થસાધનાત્ કિં વ્યક્ત્યન્તરાલેષુ સામાન્યાનુપલબ્ધેઃ કેવલાશ્રયસર્વગતત્વમેવ સર્વદેશાવસ્થિતસ્વસમ્બન્ધિષુ અનુબદ્ધત્વાત્ સર્વસર્વગતત્વમેવ વેતિ અનુભવાદેકસ્મિન્નેવ સામાન્યે સન્દેહી જાયતે । એવમિયતા પરાર્થાનુમાનં તત્સ્વરૂપૈર્દર્શિતમ્

નનુન્ દૃષ્ટાન્તલક્ષણં કસ્માન્નોક્તમિતિ ચેત્? તત્રાહ- ત્રિરૂપ ઇતિ ।
પૂર્વ હેતોર્લક્ષણત્રયં યદુક્તં તેનૈવ રૂપત્રયેણ સાધ્યાર્થસિદ્ધિર્ભવતિ । તેન દૃષ્ટાન્તો નામ પૃથક્ સાધનાવયવો નાસ્તિ । તતશ્ચ તલ્લક્ષણં પૃથગ્નોક્તમ્ ।
પક્ષધર્મત્વં દર્શયિતુમાહ- નોપલભ્યતે ચેતિ । વ્યક્ત્યન્તરાલં વ્યક્ત્યન્તરં ચ વ્યક્તિશૂન્યં ચાકાશમ્ । દૃશ્યમપિ કસ્યાઞ્ચિદ્ વ્યક્તી ગોસામાન્યમશ્વાદિષુ વ્યક્ત્યન્તરેષુ વ્યક્તિશૂન્યે ચાકાશે નોપલભ્યતે । તસ્માન્ન તેષ્વસ્તીતિ ગમ્યતે ।
અયમનુપલમ્ભઃ પૂર્વોક્તશ્ચ સ્વભાવઃ પરસ્ય વિરુદ્ધૌ યવથૌ તયોઃ સાધનાત્ તાવેકસ્મિન્ ધર્મિણિ સંશયં જનયતઃ । ન હ્યેકો ઽર્થઃ પરસ્પરવિરુદ્ધસ્વભાવો ભવિતુમર્હતિ । એકેન ચાત્ર વ્યક્ત્યન્તરેષુ વ્યક્તિશૂન્યે ચાકાશે સત્ત્વમ્ । અપરેણ ચાનુપલમ્ભેન અસત્ત્વં સાધ્યતે । ન ચૈકસ્યૈકસૈકત્ર સત્ત્વમસત્ત્વં ચ યુક્તમ્ઃ તયોવિરોધાત્ । તદાગમસિદ્ધસ્ય સામાન્યસ્ય સર્વગતત્વાસર્વગતત્વયોઃ સાધ્યયોરેતો વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણી જાતૌ । યતઃ સામાન્યસ્યૈકસ્ય યુગપત્ સર્વદેશાવસ્થિતૈરભિસમ્બન્ધિત્વં ચાભ્યુપગતમ્, દૃશ્યત્વં ચ તતઃ સર્વસમ્બન્ધિત્વાત્ સર્વગતત્વમ્, દૃશ્યત્વાદન્તરાલાદનુપલમ્ભાદસર્વગતત્વમ્ । તતઃ શાસ્ત્રકાર્રેણૈવ વિરુદ્ધવ્યપ્તત્વમપશ્યતા વિરુદ્ધવ્યાપ્તી ધર્માવુક્ત્વા વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્યવકાશો દત્ત ઇતિ । ન ચ વસ્તુન્યસ્ય સમ્બહ્વઃ

ઇત્યુક્તા હેત્વાભાસાઃ ॥
નનુ ચ સાધનાવયવત્વાદ્ યથા હેતવ ઉક્તાઃ, તત્પ્રસઙ્ગેન ચ હેત્વા-
122 હેતોઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વમસપક્ષાચ્ચ સર્વતો વ્યાવૃત્તો રૂપમુક્તમભેદેન । પુનર્વિશેષેણ કાર્યસ્વભાવયોરુક્તલક્ષણયોર્જન્મતન્માત્રાનુબન્ધી દર્શનીયાવુક્તૌ । તચ્ચ દર્શયતા- યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિઃ, અસત્યગ્નૌ ન ક્વચિદ્ ધૂમઃ, યથા મહાનસેતરયોઃ । યત્ર કૃતકત્વં તત્રાનિત્યત્વમ્,
ગતાર્થત્વાદિતિ હેત્વર્થેનૈવ દૃષ્ટાન્તાર્થસ્યાવગમાત્

કથમિતિ ચેદાહ- હેતોરિતિ ।
પ્રયોગમાત્ર એતદેવ હેતોર્લક્ષણમ્- સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ ઇત્યેવરૂપમ્ । તથા સર્વસ્માદ્ વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃતિઃ ઇત્યેવંરૂપમ્ ચ ।
વિશેષેણ ચ હેતોર્લક્ષણમ્- કાર્યહેતોર્જન્મ પ્રદર્શનીયમ્ ઇત્યુક્તમ્, સ્વભાવહેતો સ્તન્માત્રાનુબન્ધઃ કથનીય ઇત્યુક્તમ્ ।
સામાનય્લક્ષણં વિશેષલક્ષણં ચ દર્શયતેતિ શેષઃ ।
કાર્યહેતોર્હિ સ્વકીયક્ષણં(વિશેષલક્ષણં) તથા સામાનય્લક્ષણં ચ યોગ્યમ્ । એવં ચ દર્શયતા વિશેષેણ કથયતા ઇત્યર્થઃ । તથાહિ- અત્ર સપક્ષસત્ત્વં પ્રદર્શયતા
ભાસાઃ, તથા સાધનાવયત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તા વક્તવ્યાઃ તત્પ્રસઙ્ગેન ચ દૃષ્ટાન્તા ભાષાઃ તત્ કથં નોક્તાઃ? ઇત્યાહ- ત્રિરૂપો હેતુરુક્તઃ, તત્ કિ દૃષ્ટાન્તૈઃ?
સ્યાદેતત્, તાવતા નાર્થપ્રતીતિઃ? ઇત્યાહ- તાવતા ચેતિ । ઉક્તલક્ષણેનૈવ હેતુના ભવતિ સાધ્યપ્રતીતિઃ, અતઃ સ એવ ગમકઃ, તતસ્તદ્વચનમેવ ગમકમ્ । ન દૃષ્ટાન્તો નામ સાધનસ્યાવયવઃ । યતશ્ચાર્ય નાવયવઃ, તેન નાસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય લક્ષણં હેતુલક્ષણાત્ પૃથગુચ્યતે ।
કથં તર્હિ હેતોર્વ્યાપ્તિનિશ્રયઃ, યદ્યદૃષ્ટાન્તકો હેતુરિતિ ચેદ્? નોચ્યતે હેતુરદૃષ્ટાન્તક એવ, અપિ તુ ન હેતોઃ પૃથગ્દૃષ્ટાન્તો નામ । હેત્વન્તર્ભૂત એવ દૃષ્ટાન્તઃ । અત એવોક્તમ્- નાસ્ય પૃથગ્ લક્ષણમુચ્યતે ઇતિ । ન ત્વેવમુક્તમ્ નાસ્ય લક્ષણમુચ્યતે ઇતિ ।
યદ્યેવમ્, હેતૂપયોગિનો ઽપિ લક્ષણં વક્તવ્યમેવ? ઇત્યાહ- ગતાર્થત્વાત્ । ગતો ઽર્થઃ પ્રયોજનમ્, અભિધેયં વા યસ્ય દૃષ્ટાન્તલક્ષણસ્ય, તત્ તથા । તસ્ય ભાવસ્તત્વમ્, તસ્માત્ । દૃષ્ટાન્તલક્ષણં હ્યુચ્યતે દૃષ્ટાન્તપ્રતીતિર્યથા સ્યાત્ । દૃષ્ટાન્તશ્ચ હેતુલક્ષણાદેવાવસિતઃ, તતો દૃષ્ટાન્તલક્ષણસ્ય યત્ પ્રયોજનં દૃષ્ટાન્તપ્રતીતિઃ, તદ્ ગતમ્= નિષ્પન્નમ્ । અભિધેયં વ ગતમ્= જ્ઞાતં દૃષ્ટાન્તાખ્યમ્

કથં ગતાર્થત્વમ્? ઇત્યાહ- હેતોઃ રૂપમુક્તમભેદેન । સામાન્યેન । સાધારણં કાર્ય સ્વભાવ અનુપલમ્ભનામેતલ્લક્ષણમિત્યર્થઃ । કિં પુનસ્તત્?
અનિત્યત્વાભાવે કૃતકત્વાસમ્ભવઃ, યથા ઘટાકાશયોરિતિ દર્શનીયમ્ ।
ન હ્યન્યથા સપક્ષ વિપક્ષયોઃ સદસત્ત્વે યથોક્તપ્રકારે શક્યે દર્શયિતુમ્ ।
તત્કાર્યતાનિયમઃ કાર્યલિઙ્ગસ્ય, સ્વભાવલિઙ્ગસ્ય ચ સ્વભાવેન
અવશ્યં યથા મહાનસઃ ઇત્યભિધેયમ્ । અન્યથા સપક્ષસત્ત્વમેવ કથયિતુ ન શક્યતે । તથૈવ વ્યાવૃત્તિ કથયતાપ્યવશ્યં યથા જલમ્ ઇત્યાભિધેયમ્ । અન્યથા વ્યાવૃત્તિરેવ નોક્તા સ્યાત્ ।
અનેન સ્વભાવહેતોઃ સામાન્યલક્ષણં વિશેષલક્ષણં ચ યથા વક્તવ્યં તથા દર્શ્યતે । ઇહ યદિ યથા ઘટઃ ઇતિ નોચ્યતે તદા સપક્ષસત્ત્વમેવ કથયિતું ન શક્યતે । યદિ યથા આકાશમ્ ઇતિ નોચ્યતે, તદા વ્યાવૃત્તિરપિ કથયિતું ન શક્યતે । તન્માત્રાનુબન્ધો ઽપિ તથૈવ દર્શયિતું ન શક્યમ્ । તથાહિ યદિ યત્ર યત્ર કૃતકત્વં તત્ર તત્રાવશ્યં નિત્યત્વમ્, યથા ઘટે ઇતિ નિર્દિશ્યતે, તદા તન્માત્રાનુબન્ધ એવોક્તો ભવતિ । સપક્ષ એવ યત્ સત્ત્વમ્, વિપક્ષાચ્ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિર્યા- રૂપદ્વયમેતદભેદેનોક્તમ્ ।
નચ સામાન્યમુક્તમપિ શક્યં જ્ઞાતુમ્, અતસ્તદેવ વિશેષનિષ્ઠં વક્તવ્યમ્ ।
અતઃ પુનરપિ વિશેષેણ વિશેષવન્તૌ જન્મતન્માત્રાનુબન્ધૌ દર્શનીયાવક્તૌ । કાર્યસ્ય જન્મ જ્ઞાતવ્યમુક્તમ્ । જન્મનિ હિ જ્ઞાતે કાર્યસ્ય સપક્ષે એવ સત્ત્વમ્, વિપક્ષાચ્ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિર્જ્ઞાતા ભવતિ । સ્વભવસ્ય તન્માત્રાનુબન્ધો દર્શનીય ઉક્તઃ । તદિતિ સાધનમ્ । તદેવ તન્માત્રમ્= સાધનમાત્રમ્ । તસ્યાનુબન્ધઃ= અનુગમનમ્ । સાધનમાત્રસ્ય ભાવે ભાવઃ સાધ્યસ્ય । તન્માત્રભાવિત્વમેવ હિ સાધ્યસ્ય તાદાત્મ્યમ્ । સાધનસ્ય યદા સ્વભાવો જ્ઞાતો ભવતિ તદા સ્વભાવહેતોઃ- સપક્ષે એવ સત્ત્વમ્, વિપક્ષાચ્ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિર્જ્ઞાતા ભવતિ ।
તદેવં સામાન્યલક્ષણં વિશેષાત્મકં જ્ઞાતવ્યમ્, નાનય્થા । તતો વિશેષલક્સાણમુક્તમ્ ।
કિમતો યદિ નામૈવમ્? ઇત્યાહ- તચ્ચેતિ । તચ્ચ સામાન્યલક્ષણં દર્શયિતુકામેન વિશેષલક્ષણં દર્શયતા એવ દર્શનીયમ્- ઇતિ સમ્બન્ધઃ । યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિ । કાર્યહેતોર્વ્યાપ્તિદર્શિતા । વ્યાપ્તિશ્ચ કાર્યકરણભાવસાધનાત્ પ્રમાણાન્નિશ્ચૌયતે । તતો યથા મહાનસ ઇતિ દર્શનીયમ્, અસત્યગ્નૌ ન ભવત્યેવ ધૂમ ઇતિ વ્યતિરેકો દર્શિતઃ । સ ચ યથેતરસ્મિન્નિતિ દર્શનીયઃ । વહ્નિનિવૃત્તિર્હિ ધૂમનિવૃત્તૌ નિયતા દર્શનીયા । સા ચ મહાનસાદિતરત્રેતિ દર્શનીયા ।
વ્યાપ્તિઃ । અસ્મિશ્ચાર્થે દર્શિતે એવ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ । એતાવન્માત્રરૂપત્વાત્ તસ્યેતિ ॥
સપક્ષત્વં દર્શયતા યદિ યથા મહાનસઃ યથા ઘટઃ ઇતિ વા નોચ્યતે, તદા સપક્ષસત્ત્વમેવોક્ત ન સ્યાત્ । યદિ ચ વિપક્ષાસત્ત્વં દર્શયતા યથા જલમ્ યથા આકાશમ્ ઇતિ વા નિચ્યતે, તદા વ્યાવૃત્તિરેવ નોક્તા સ્યાત્ ।
એવં સામાન્યલક્ષણમુક્ત્વા અશક્યત્વમુક્તમ્ । વિશેષલક્ષણેન અશક્યત્વકથનાનન્તરમાહ- તત્કાર્યતેત્યાદિ ।
તસ્ય કાર્ય તત્કાર્યમ્, તસ્ય ભાવસ્તત્કાર્યતા, તસ્યા નિયમઃ તત્કાર્યતાનિયમઃ । કારણસત્ત્વે કાર્યસ્યાપિ સત્ત્વમ્ ઇત્યેષ નિયમ એવ તત્કાર્યતાનિયમઃ ।
સ્વરૂપેણ વ્યાપ્તિરેવ સ્વભાવેન વ્યાપ્તિઃ । તન્માત્રાનુબન્ધ ઇતિ શેષઃ । તદુભયમપિ દૃષ્ટાન્તમનુક્ત્વા વક્તું ન શક્યતે । યદા યથોક્તન્યાયેન ક્વચિદ્ ધર્મિણિ હેતુઃ સામાન્યલક્ષણતો વિશેષલક્ષણતશ્ચોચ્યતે, તદા દૃષ્ટાન્તો ઽપ્યુક્ત એવ ।
તચ્ચ કસ્માદિતિ ચેદ્? આહ- એતાવદિત્યાદિ ।
યત્ર કૃતકત્વં તત્ર । નિત્યત્વમિતિ સ્વભાવહેતોર્વ્યાપ્તિદર્શિતા । અનિત્યત્વાભાવે ન ભવત્યેન કૃતકત્વમિતિ વ્યતિરેકો દર્શિતઃ । વ્યાપ્ત્રેશ્ચ સાધકૈ પ્રમાણં સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે દર્શનીયમ્ । પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકસ્ય ચ હેતોઃ સાધ્યનિ વૃત્તૌ નિવૃત્તિર્નિયતા દર્શનીયા । તદવશ્યં યથા ઘટે, યથા આકાશે ચેતિ દર્શનીયમ્ ।
કસ્માદેવમ્? ઇત્યાહ- ન હોતિ । યસ્માદન્યથા સામાન્ય લક્ષણરૂપે સપક્ષવિપક્ષયોઃ સદસત્ત્વે યથોક્તપ્રકારે ઇતિ નિયતે- સપક્ષે એવ સત્ત્વમ્, વિપક્ષઽસત્ત્વમેવેતિ નિયમો યથોક્તપ્રકારઃ । તે ન શક્યે દર્શયિતુમ્ । વિશેષલક્ષણે હિ દર્શિતે યથોક્તપ્રકારે સદસત્વે દર્શિતે ભવતઃ । ન ચ વિશેષલક્ષણમન્યથા શક્યં દર્શયિતુમ્ ।
તસ્ય સાધ્યસ્ય કાર્યધૂમઃ, તસ્ય ભાવસ્તત્કાર્યતા, સૈવ નિયમો યતસ્તત્કાર્યતાયા ધૂમો દહને નિયતઃ । સો ઽયં તત્કાર્યતાનિયમો વિશેષલક્ષણરૂપો ઽન્યથા દર્શયિતુમશક્યઃ । સ્વભાવલિઙ્ગસ્ય ચ સ્વભાવેન સાધ્યેન વ્યાપ્તિ વિશેષલક્ષણરૂપા ન શક્યા દર્શયિતુમ્ । યસ્માત્ કાર્યકારણભાવસ્તાદાત્મ્યં ચ મહાનસે ઘટે ચ જ્ઃઆતવ્યમ્, તસ્માદ્ વ્યાપ્તિસાધનં પ્રમાણં દર્શયતા સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તો દર્શનીયઃ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્તુ પ્રસિદ્ધે તત્કાર્યત્વે કારણાભાવે કાર્યાભાવપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ । તત એવ નાવશ્યં વસ્તુ ભવતિ । કારણાભાવે કાર્યાભાવો વસ્તુન્યવ્સ્તુનિ વા બવતિ । તતો વસ્ત્વવસ્તુ વા વૈધર્મ્ય
123 એતેનૈવ દૃષ્ટાન્તદોષા અપિ નિરસ્તા ભવન્તિ ॥
124 યથા નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાત્, કર્મવત્ પરમાણુવદ્ ઘટવદિતિ । એતે દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ સાધ્યસાધનધર્મોભયવિકલાઃ ।
તથાહિ તસ્ય રૂપમેતાવન્માત્રેમેવ । યત્ર સાધ્યેન હેતોરન્વયો દૃશ્યતે, સ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । યત્ર ચ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવો નિર્દિશ્યતે સ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ

યસ્માદ્ યદા હેતોઃ સામાન્યવિશેષલક્ષણયોનિર્દેશઃ ક્રિયતે સ નિર્દુષ્ઠદૃટાન્ત ઇત્યુચ્યતે તસ્માદ્ યત્ર તલ્લક્ષણયોર્નિર્દેશો ન સમ્ભવતિ સ દૃષ્ટાન્તાભાસો ભવતીત્યુક્તં ભવતિ

ઉદાહાર્ણાન્યાહ- યથેતિ । સાધ્ય- સાધનધર્મોભયવિકલા ઇતિ । શબ્દો નિત્યઃ, અમૂર્તત્વત્ કર્મવત્ ઇતિ સાધય્ધર્મવિકલઃ । પરમાણુવત્ ઇતિ સાધનધર્મવિકલઃ । ઘટવત્ ઇત્યુભયવિકલઃ

દૃષ્ટાન્ત ઇષ્યતે । તસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તમન્તરેણ ન હેતોરન્વયો વ્યતિરેકો વા શક્યો દર્શયિતુમ્ । અતો હેતુરૂપાખ્યાનાદેવ હેતોર્વ્યાપ્તિસાધનસ્ય પ્રમાણસ્ય દર્શકઃ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકસ્ય સાધ્યાભવે હેત્વભાવપ્રદર્શનાદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉપાદેય ઇતિ ચ દર્શિતં ભવતિ ।
અસ્મિશ્ચાર્થે દર્શિતે એવ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ । યો ઽયમર્થો વ્યાપ્તિ પ્રસાધનપ્રમાણપ્રદર્શનઃ કશ્ચિદુપાદેયો નિવૃત્તિપ્રદર્શનશ્ચ- ઇત્યસ્મિન્નર્થે દર્શિતે દર્શિતો દૃષ્ટાન્ત ઇત્યાહ । એતાબન્ધમાત્રં રૂપં યસ્ય, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્, તસ્માદિતિ । એતાવદેવ હિ રૂપં દૃષ્ટાન્તસ્ય, યદુત વ્યાપ્તિસાધનપ્રમાણપ્રદર્શકત્વં નામ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય, પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકસ્ય ચ સાધ્યનિવૃતૌ સાધનનિવૃત્તિપ્રદર્શકત્વમ્- ઇત્યેતદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય । એતચ્ચ હેતૂપાખ્યાનાદેવાખ્યાતમિતિ કિં દૃષ્ટાન્તલક્ષણેન

એતેનૈવ ચ હેતુરૂપાખ્યાનાદ્ દૃષ્ટાન્તત્વપ્રદર્શનેન દૃષ્ટાન્તદોષા દૃષ્ટાન્તભાસાઃ કથિતા ભવન્તિ । તથા હિ- પૂર્વિક્તિસિદ્ધયે ય ઉપાદીયમાનો ઽપિ દૃષ્ટાન્તો ન સમર્થઃ સ્વકાર્ય સાધયિતું સ દૃષ્ટાન્તદોષ ઇતિ સામર્થ્યાદુક્તં ભવતિ

દૃષ્ટાન્તાભાસાનુદાહરતિ- યથા નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । શબ્દસ્ય નિત્યત્વે સાધ્યે અમૂર્તત્વાદિતિ હેતુઃ । સાધર્મ્યેણ કર્મવત્, પરમાણુવત્, ઘટવદિત્યેતે દૃષ્ટાન્તા ઉપન્યસ્તાઃ । એતે ચ દૃષ્ટાન્તદોષાઃ । સાધ્યં ચ સાધનં ચ
125 તથા સન્દિગ્ધસાધ્યધર્માદયશ્ચ । યથા- રાગાદિમાનયં વચનાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । મરણધર્માય પુરુષો રાગાદિમત્ત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । અસર્વજ્ઞો ઽયં (પુરુષો) રાગાદિમત્ત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવદિતિ ।
126 તથાનન્વયો ઽપ્રદર્શિતાન્વયશ્ચ । યથા- યો વક્તા સ રાગાદિમાન્ ઇષ્ટપુરુષવત્ । અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદિતિ ।
સન્દિગ્ધઃ સાધ્યધર્મો ઽસ્મિન્નિતિ વિગ્રહઃ । સાધ્યધર્મ આદિર્યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
ઉદાહરણાન્યાહ- રાગાદિમાનિતિ । અયં સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મઃ । મરણધર્મેતિ । અયં સન્દિગ્ધસાધનધર્મઃ । અસવજ્ઞ ઇતિ । અયં સન્ધિગ્ધોભયધર્મઃ

અનન્વય ઇતિ । યત્રાન્વયો નાસ્ત્યેવ । અપ્રદર્શિતાન્વય ઇતિ । યત્રાન્વયો વિદ્યમાનો ઽપિ ન પ્રદર્શિતઃ ।
ઉદાહરણમાહ- યથેતિ । તત્રાન્વયો નાસ્તિ । તેન તત્ર વચનરાગાદયોર્વ્યાપ્યવ્યપકભવઃ કાર્ય કારણભાવો વા નૈવ વિદ્યતે ।
અનિત્ય ઇતિ । ઇહાન્વયો વિદ્યમાનો ઽપિ ન પ્રદર્શિતઃ

ઉભયં ચેતિ ચ તૈર્વિકલાઃ । 1 સાધ્યવિકલં કર્મ તસ્યાનિયતત્વાત્ ।
2 સાધનવિકલઃ પરમાણુઃ, મૂર્તત્વાત્ પરમાણૂનામ્ । અસર્વગતાદ્રવ્યપરિમાણમ્ =મૂર્તિઃ । અસર્વગતશ્ચ દ્રવ્યરૂપાશ્ચ પરમાણવઃ । નિત્યાસ્તુ વૈશેષિકૈરિષ્યન્તે । તતો ન સાધ્યવિકલઃ । 3 ઘટસ્તૂભયવિકલઃ, અનિત્યત્વાત્ મૂર્તત્વાચ્ચ ઘટસ્યેતિ

તથા સન્દિગ્ધઃ સાધ્યધર્મો યસ્મિન્ સ સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મઃ । સ આદિર્યેષાં તે તથોક્તઃ । સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મઃ, સન્દિગ્ધસાધનધર્મઃ, સન્દિગ્ધિભયઃ ।
ઉદાહરણમ્- રાગાદિમનિતિ । રાગાદિમત્ત્વં સાધ્યમ્ । વચનાદિતિ હેતુઃ । રથ્યાપુરુષવદિતિ દૃષ્ટાન્તે રાગાદિમત્તવ્ં સન્દિગ્ધમ્ । મરણે ધર્મો ઽસ્યેતિ મરણધર્મા, તસ્ય ભાવો મરણધર્મત્વં સાધ્યમ્ । અયં પુરુષ ઇતિ ધર્મી । રાગાદિમત્ત્વાદિતિ હેતુઃ । તદુભયમપિ રથ્યાપુરુષે દૃષ્ટાન્તે સન્દિગ્ધમ્- અસર્વજ્ઞત્વં રાગાદિમત્વં ચેતિ

તથાનન્વય ઇતિ । યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યસાધનયોરસમ્ભવમાત્રે દૃશ્યતે, નતુ સાધ્યેન વ્યાપ્તો હેતુઃ સો ઽનન્વયઃ । અપ્રદર્શિતાન્વયશ્ચ યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે વિદ્યમાનો ઽપ્યન્વયો ન પ્રદર્શિતો વક્ત્રા, સો ઽપ્રદર્શિતાન્વયઃ ।
અનન્વયમુદાહરતિ- યથેતિ । યો વક્તેતિ । વક્તૃત્વમનૂદ્ય સ રાગાદિમાનિતિ રાગાદિમત્ત્વં વિહિતમ્ । તતો વક્તૃત્વસ્ય રાગાદિમત્ત્વે પ્રતિનિયમઃ ।
127 તથા વિપરીતાન્વયઃ- યદનિત્યં તત્ કૃતકમિતિ ॥
વિપરીતેતિ । અન્વયો વિપરીતો યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે ઇતિ વિગ્રહઃ ।
ઉદાહરણમાહ યદનિત્યમિતિ । ઇહ યત્ કૃતકં તદનિત્યમ્ ઇર્યામધેયે યદનિત્યં તત્કૃતકમ્ ઇતિ વિપરીતાભિધાનમ્

તેન વ્યાપ્તિરુક્તા । ઇષ્ટપુરુષવદિતિ । ઇષ્ટાગ્રહણેન પ્રતિવાધય્પિ સંગૃહ્યતે, વાદ્યપિ । તેન વક્તૃત્વરાગાદિમત્ત્વયોસ્સત્ત્વમાત્રેમિષ્ટે પુરુષે સિદ્ધમ્ । વ્યપ્તિસ્તુ ન સિદ્ધા । તેનાનન્વયો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । અનિત્યત્વં સાધ્યમ્ । કૃતકત્વાદિતિ હેતુઃ । ઘટવદિતિ દૃષ્ટાન્તે ન પ્રદર્શિતો ઽન્વયઃ ।
ઇહ યદ્યપિ કૃતકત્વેન ઘટસદૃશઃ શબ્દઃ, તથાપિ નાનિત્યત્વેનાપિ સદૃશઃ પ્રત્યેતુ શક્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ તુ કૃતકત્વમનિત્યસ્વભવં વિજ્ઞાતં ભવતિ, એવં કૃતકત્વાદનિત્યત્વપ્રતીતિઃ સ્યાત્ । તસ્માદ્ યત્ કૃતકં તદનિ ત્યમ્ ઇતિ કૃતકત્વમનિત્યત્વે નિયતમભિધાય નિયમસધનાયાન્વયવાક્યાર્થપ્રતિપત્તિવિષયો દૃષ્ટાન્ત ઉપાદેયઃ । સ ચ પ્રદર્શિતાન્વય એવ । અનેન ત્વન્વયવાક્યમનુક્ત્વૈવ દૃષ્ટાન્ત ઉપાત્તઃ । ઈદ્દશશ્ચ સાધર્મ્યમાટ્રેણૈવોપયોગી, ન ચ સાધર્મ્યાત્ સાધ્યસિદ્ધિરતો ઽન્વયાર્થો દૃષ્ટાન્તસ્તદર્થશ્ચાનેન નોપાત્તઃ । સાધર્મ્યાર્થશ્ચોપાત્તો નિરુપયોગ ઇતિ વક્તૃદોસાદયં દૃષ્ટાન્તદોષઃ । વક્તા હયત્ર પરઃપ્રતિપદયોતવ્યઃ । તતો યદિ નામ ન દુષ્ટાં વસ્તુ, તથાપિ વક્ત્રા દુષ્ટાં દર્શિતતમિતિ દુષ્ટમેવ

તથા વિપરીતો ઽન્વયો યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે સ તથોક્તઃ । તમેવોદાહરતિ યદનિત્ય તત્ કૃતકમિતિ । કૃતકત્વમનિત્યત્વનિયતં દૃષ્ટાન્તે દર્શનીયમ્ । એવં કૃતકત્વાદનિત્યાવર્ગતિઃ સ્યાત્ । અત્ર ત્વનિત્યત્વં કૃતકત્વે નિયત દર્શિતમ્ । કૃતકત્વં ત્વનિયતમેવાનિત્યત્વે । તતો યાદૃશમિહ કૃતકત્વમનિયત મનિત્યત્વે દર્શિતમ્, તાદૃશાન્નાસ્ત્યનિત્યત્વપ્રતીતિઃ । તથાહિ- યદનિત્યમિત્યનિત્યત્વમનૂદય તત્ કૃતકમિતિ કૃતકત્વં વિહિતમ્ । અતો ઽનિત્યત્વં નિયતમુક્તં કૃતકત્વે, ન તુ કૃતકત્વમનિત્યત્વે । તતો યથાનિત્યત્વાદનિયતાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વે ન પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વપ્રતીતિઃ, તદ્વત્ કૃતકત્વાદનિત્યત્વપ્રતિપત્તિર્ન સ્યાત્, અનિત્યત્વે ઽનિયતત્વાત્ કૃતકત્વસ્ય ।
યદ્યપિ ચ કૃતકત્વં વસ્તુસ્થિત્યાનિત્યત્વે નિયતમ્, તથાપ્યનિયતં વક્ત્ર દર્શિતમ્ । અતઃ સ્વયમદુષ્ટમપિ વક્તૃદોષાદ્ દૃષ્ટમ્ ।
તસ્માદ્ વિપરીતાન્વયો ઽપિ વસ્તુરપરાધાત્, ન વસ્તુનઃ । પરાર્થાનુમાને ચ વક્તુરપિ દોષશ્ચિન્ત્યતે ઇતિ

128 સાધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તદોષાઃ ॥
129 વૈધર્મ્યેણાપિ- પરમાણુવત્ કર્મવદ્ આકશવદિતિ સાધ્યાદયવ્યતિરેકિણઃ ॥
130 તથા સન્દિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકાદયઃ । યથા અસર્વજ્ઞાઃ કપિલાદયો ઽનાપ્તા વા અવિદયમાનસર્વજ્ઞતાપ્તતાલિઙ્ગભૂતપ્રમાણાતિશયશાસન
એતે સર્વે સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાભાસાઃ

વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તાભાસા ઉચ્યન્તે ।
સાધ્યમાદિર્યેષાં તાનિ સાધ્યાદીનિ, તેષામવ્યતિરેકઃ સાધ્યાદ્યવ્યતિરેકઃ । તે ચ યત્ર સન્તિ તે સાધ્યાદ્યવય્તિરેકિણહ્ । તત્ર પરમાણુવદિતિ સાધ્યાવ્યતિરેકી । નિત્યત્વાત્ પરમાણૂનાં સાધ્યાદ્યવ્યતિરેકઃ । કર્મવદિતિ સાધનાવ્યતિરેકી । અમૂર્તત્વાત્ કર્મણાં સાધનાવ્યતિરેકઃ । આકશવદિતિ ઉભયાવ્યતિરેકી । આકાશસ્ય ચોભયાવ્યતિરેકઃ

સન્દિગ્ધેતિ । સાધ્યસ્ય વ્યતિરેકઃ સન્દિગ્ધો યસ્મિન્નિતિ વિગ્રહઃ । સન્દિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેક આદિર્યેષામિતિ વિગ્રહઃ । ઉદાહરણાન્યાહ- યથેતિ । પ્રતિજ્ઞાદ્વયમુપન્યસ્તમ્ ।
સાધર્મ્યેણ નવ દૃષ્ટાન્તદોષા ઉક્તાઃ

વૈધર્મ્યેણાપિ દૃષ્ટાન્તદોષાન્ વક્તુમાહ- વૈધર્મ્યેણાપીનિ । નિત્યત્વે શબ્દસ્ય સાધ્યે હેતાવમૂર્તત્વે પરમાણુવૈધર્મ્યે દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યાવ્યતિરેકી નિત્યત્વાત્ પરમાણૂનામ્ કર્મ સાધનાવ્યતિરેકિ । અમીષ્ર્તત્વાત્ કર્મણઃ । આકાશમુભયાવ્યતિરેકિ નિત્યત્વાદ્, અમીષ્ર્તત્વાચ્ચ । સાધ્યમાદિર્યેષાં તાનિ સાધ્યાદીનિ સાધ્યસાધનોભયાનિ । તેષામવ્યતિરેકો નિવૃત્યભઅઃ । સ યેષામસ્તિ તે સાધ્યાદયવ્યતિરેકિણઃ । તે ચોદાહુતાઃ

અપરાનુદાહર્તુમાહ- તથેતિ । સાધ્યસ્ય વ્યતિરેકઃ સધ્યવ્યતિરેકઃ । સન્દિગ્ધઃ સાધ્યવ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ સન્દિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકઃ, સ આદિર્યેષાં તે તથોક્તાઃ ।
સન્દિગ્દસાધ્યવ્યતિરેકમુદાર્હર્તુમાહ- યથેતિ । અસર્વજ્ઞા ઇત્યેકં સાધ્યમ્, અનાપ્તા અક્ષીણદોષા ઇતિ દ્વિતીયમ્ । કપિલાદય ઇતિ ધર્મી । અવિદ્યમાનસર્વજ્ઞતેત્યાદિહેતુઃ । આપ્તતા ચ તયોર્લિઙ્ગભૂતઃ પ્રમાણતિશયો લિઙ્ગાત્મકઃ પ્રમાણવિશેષો ઽવિદયમાનઃ સર્વજ્ઞતાપ્તતાલિઙ્ગભૂતઃ પ્રમાણાતિશયો યસ્મિન્ તથોક્તં શાસનમ્ । તાદૃશં શાસનં તેષાં તે તથોક્તાઃ તેષાં ભાવસ્તત્ત્વમ્ । તસ્માત્ પ્રમાણાતિશયો જ્યોતિર્જ્ઞાનોપદેશ ઇહાભિપ્રેતઃ । યદિ ત્વાદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદહરણમ્- યઃ સર્વજ્ઞ આપ્તો વા સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકમુપદિષ્ટવાન્ । યથા ઋષભવર્ધમાનાદિરિતિ । તત્રાસર્વજ્ઞતાનાપ્તતયોઃ સાધ્યધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ । 131 સન્દિગ્ધસાધનવ્યતિરેકો યથા- ન ત્રયીવિદા રામ્હણેન ગ્રાહ્યવચનઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગાદિમત્ત્વદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહ-
સર્વજ્ઞત્વ ચ વીતરાગત્વં સર્વજ્ઞત્વવીતરાગત્વે, તયોલિઙ્ગભૂતં પ્રમાણાતિશયશાસનમવિધ્યમાનં યેષુ તે અવિદ્યમાનસર્વજ્ઞત્વવીતરાગત્વલિઙ્ગભૂતપ્રમાણાતિશયશાસનાઃ, તેષાં ભાવસ્તત્તવમ્। તસ્માદ્ અવિદ્યમાનસર્વજ્ઞત્વવીતરાગત્વલિઙ્ગભૂતપ્રમાણાતિશયશાસનત્વાત્ । પરીક્ષ્યતે ઇત્યુપરિતઃ સમ્બન્ધઃ ।
જ્યોતિર્જ્ઞાનમ્= નક્ષત્રવિપરીક્ષણમિતિ હેતુઃ । તચ્ચ સર્વજ્ઞત્વ વીતરાગત્વલિઙ્ગભૂતમૃષભ- વર્ધમાનાદિભિરનુશિષ્ટામ્ । તસ્માત્ તે સર્વજ્ઞા વીતરાગા વેતિ નિશ્ચેતું શક્યત ઇતિ ।
અત્ર ઋષભમહાવીરાદિવૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઉક્ત, તેષુ ચ અસર્વજ્ઞત્વાવીતરાગત્વયોર્વ્યતિરેકનિશ્ચયો નાસ્તિ

સન્દિગ્ધેત્યદિ । તદર્થસ્તુ ગત એવ । ઉદાહરણમ્- યથેતિ ।
હિ કપિલાદયઃ સર્વજ્ઞા આપ્તા વા સ્યુઃ, તદા જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકં કસ્માન્નો પદિષ્ટાવન્તઃ? ન ચોપદિષ્ટાવન્તઃ, તસ્માન્ન સર્વજ્ઞા આપ્તા વા ।
અત્ર પ્રમાણે । વૈધર્મ્યોદાહરણમ્- યઃ સર્વજ્ઞ આપ્તો વા સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકં સર્વજ્ઞતાપ્તતલિઙ્ગભૂતમુપદિષ્ટાવાન્ । યથા ઋષભો વર્ધમાનશ્ચ તાવાદી યસ્ય સ ઋષભ્વર્ધમાનાદિર્દિગમ્બરાણાં શાસ્તા સર્વજ્ઞશ્ચ આપ્તશ્ચેતિ । તદિહ વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ ઋષભાદેરસર્વજ્ઞત્વસ્યનાપ્તતયાશ્ચ વ્યતિરેકો વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા । યતો જ્યોતિર્જ્ઞાનં ચોપદિશેત્, અસર્વજ્ઞશ્ચ ભવેદ્ અનાપ્તા વા । કો ઽત્ર વિરોધઃ? નૈમિત્તિકમેતજ્જ્જ્ઞાનં વ્યભિચારિ ન સર્વજ્ઞત્વમનુમાપયેત્

સન્દિગ્ધઃ સાધનવ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ? તમુદાહરતિ- યથેતિ । ઋક્સામયજૂષિ ત્રીણિ= ત્રયી, તાં વેત્તીતિ ત્રયીવિત્ । તેન ન ગ્રાહ્યં વચનં યસ્યેતિ સાધ્યમ્ । વિવક્ષિતં ઇતિ । કપિલાદિધર્મી । રાગાદિસત્ત્વાદિતિ હેતુઃ ।
અત્ર પ્રમાણે વૈધર્મ્યોદાહરણમ્- સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવેન યત્ર વ્યાપ્તો દર્શ્યતે તદ્ વૈધર્યોદહરણમ્ । ગ્રાહ્યં વચનં યેષાં તે ગ્રાહ્યવચના ઇતિ સાધ્યનિવૃત્તિમનૂદય ન તે રાગાદિમન્ત ઇતિ સાધનાભવો વિહિતઃ । ગૌરમરણમ્- યે ગ્રાહ્યવચના ન તે રાગાદિમન્તઃ, તદયથા ગૌતમાદયો ધર્મશાસ્ત્રાણાં પ્રણેતાર ઇતિ । ગૌતમાદિભ્યો રાગાદિમત્ત્વસ્ય સાધનધર્મસ્ય વ્યવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા ॥
132 સન્દિગ્ધોભયવ્યતિરેકો યથ- અવીતરાગાઃ કપિલાદયઃ, અપ્રિગ્રહાગ્રહયોગાદિતિ । અત્ર વૈધર્મ્યેણોદાહરણમ્- યો વીતરાગો ન તસ્ય પરિગ્રહાગ્રહઃ, યથર્ષભાદેરિતિ । ઋષભાદેરવીરતાગત્વપરિગ્રહાગ્રહયોગયોઃ સાધ્યસાધનધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ ।
ઋગ્વેદઃ, યજુર્વેદઃ, સામવેદશ્ચેતિ ત્રયો વેદાઃ । ત એવ ત્રયી શબ્દેનોચ્યન્તે । ત્રયી વેત્તીતિ ત્રયીવિત્ । ગ્રાહ્યં વચનમસ્યેતિ ગ્રાહ્યવચનઃ । પ્રામાણ્યવચન ઇતિ શેષઃ । તેનતદુક્ત ભવતિ- ત્રયીવિદ્ યો બ્રામ્હણસ્તદભિમતપુરુષવચનં નિત્યપ્રમાણં નાસ્તીતિ । અત્રેતિ । તદર્થસ્તુ ગત એવ । યે હિ ગ્રાહ્યવચના ન તે રાગાદિમન્તઃ । તદ્યથેતિ । ગૌતમ વ્યાસમુનિપ્રભૃત્તિભિર્યાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ પ્રણીતાનિવ્ તાનિ હિ ત્રયીવિદાં પ્રામાણ્યવચનાનિ ।
તેભ્યો હિ રાગાદિમત્ત્વસ્ય વ્યવૃત્તેનિશ્ચયો નાસ્તિ

સન્દિગ્ધ ઉભયોર્વ્યતિરેકો યસ્મિન્નિતિ સમાસઃ । ઉદાહરણમ્- યથેતિ ।
પ્રૈગ્રહઃ= દ્રવ્યસ્ય સ્વીકરણમ્ । આગ્રહઃ= સ્વીકારાદૂર્ધ્વમાસક્તિઃ । પરિગ્રહશ્ચાગ્રહશ્ચેતિ પ્રૈત્ગ્રહગ્રહૌ । તાભ્યાં યોગ ઇત્યર્થઃ ।
આદિર્યેષાં તે તથોક્તા મન્બાદયો ધર્મશાસ્ત્રાણિ= સ્મૃતયસ્તેષાં કર્તારઃ । ત્રયીવિદા હિ બ્રામ્હણેન ગ્રાહ્યવચના ધર્મશાસ્ત્રકૃતો વીતરાગાશ્ચ ત ઈતીહ ધર્મી વ્યતિરેકવિષયો ગૌતમાદય ઇતિ । ગૌતમાદિભ્યો રાગાદિમત્ત્વસ્ય સાધનસ્ય નિવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા । યદ્યપિ તે ગ્રાહ્યવચનાસ્ત્રયીવિદા, તથપિ કિ સરાગા ઉત વીતરાગાઃ? ઇતિ સન્દેહઃ

સન્દિગ્ધ ઉભયોર્વ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ । તમુદાહરતિ- તથેતિ । અવીતરાગા ઇતિ । રાગાદિમત્ત્વં સાધ્યમ્ । અકપિલદય ઇતિ ધર્મી । પરિગ્રહો લભ્યમાનસ્ય સ્વીકાર્ઃ પ્રથમઃ । સ્વીકારાદૂર્ધ્વ યદ્ ગાર્ધ્ય માત્સર્ય સ આગ્રહઃ । પરિગ્રહશ્ચ આગ્રહશ્ચ તભ્યાં યોગાત્ કપિલાદયો લભ્યમાનં સ્વીકુર્વન્તિ સ્વીકૃતં ન મુઞ્ચન્તિ- ઇતિ તે રાગાદિમન્તો ગમ્યન્તે । અત્ર પ્રમાણે વૈધર્મ્યોદાહરણમ્- યત્ર સાહ્દ્યાભાવ સાધનાભવો દર્શયિતવ્યઃ । યો વીતરાગ ઇતિ । સાધ્યાભાવમનૂદય ન તસ્ય પરિગ્રહાગ્રહાવિતિ સાધનાભવો વિહિતઃ । યથર્ષભાદેરિતિ દૃષ્ટાન્તઃ । એતસ્માદ્ ઋષભાદેદૃષ્ટાન્તાદ્ અવીતરાગત્વસ્ય સાધ્યપરિગ્રહાગ્રહયોગસ્ય ચ સાધનસ્ય નિવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા । ઋષભદીનાં હિ પરિ
133 અવ્યતિરેકો યથા- અવીતરાગો ઽયં વક્તૃત્વાત્ । વૈધર્મ્યેણોદાહરણમ્- યત્રાવીતરાગત્વં નાસ્તિ, ન સ વક્તા ।યથા ઉપલખણ્ડ ઇતિ । યદયપ્યુપલખણ્ડાદુભયં વ્યાવૃતં તથાપિ સર્વો વીતરાગો ન વક્તેતિ વ્યાપ્ત્યા વ્યતિરેકાસિદ્ધેરવ્યતિરેકઃ ॥
134 અર્પદર્શિતવ્યતિરેકો યથા- અનિત્ય શબ્દઃ, કૃતકત્વાદાકાશવત્ ઇતિ વૈધર્મ્યેણ ॥
ઋષભાદયો હિ સ્વલ્પમત્રમપિ વ્યઞ્જનં ન પરિગૃહ્ણન્તિ । તસ્માત્ તેસાં પરિગ્રહો નાસ્તિ । પરિગ્રહાભવે ચાગ્રહાભાવઃ, તેન ચ વીતરાગાઃ ।
અવીતરાગો રાગાદિમાનિત્યર્થઃ । પરિગ્રહશ્ચ મનસા સ્વીકરણમ્ । આગ્રહશ્ચ તૃષ્ણા । તે ચ સર્વે માનસત્ત્વાત્ ઇન્દ્રિયગોચરા ન ભવન્તિ । તસ્માત્ ઋષભાદિભ્યો વ્યાવૃત્તિરેવેતિ નિશ્ચેતું ન શક્યતે

અવ્યતિરેક ઇતિ । અવિદ્યમાનો વ્યતિરેકો ઽસ્મિન્નિતિ વિગ્રહહ્ । યથેતિ । તદર્થસ્તુ ગત એવ । વૈધર્મ્યેતિ । વૈધર્મ્યે દૃષ્ટાન્તો ઽયમ્ ।
યદ્યપિ ઉપલખણ્ડસ્યાચેતનત્વાદ્રાગાદિમત્ત્વં વક્તૃત્વં વા નૈવ, તથાપિ સર્વો વીતરાગો ન વક્તેતિ વ્યાપ્તિરસિદ્ધા । રાગવત્ત્વવક્તૃત્વયોઃ સમ્બન્ધાભાવાદ્ રાગવત્ત્વવ્યાવૃતૌ વક્તૃત્વવિનિવૃત્તિનં ભવતિ । તસ્માદન્ન વસ્તુનો વ્યતિરેકો નાસ્તિ

અપ્રદર્શિત ઇતિ । યત્ર વ્યતિરેકો વર્તમાનો ઽપિ નોચ્યતે ।
ગ્રહાગ્રહયોગો ઽપિ સન્દિગ્ધઃ વીતરાગત્વં ચ । યદિ નામ તત્સિદ્ધાન્તે વીતરાગાશ્ચ નિષ્પરિગ્રહાશ્ચ પઠયન્તે, તથાપિ સન્દેહ એવ

અપરાનપિ ત્રીનુદાહર્તુમાહ- અવ્યતિરેક ઇત્ અવિદ્યમાનો વ્યતિરેકો યસ્મિન્ સો ઽવ્યતિરેકઃ । અવીતરાગ ઇતિ । રાગાદિમત્વં સાધ્યમ્ । વક્તૃત્વાદિતિ હેતુઃ । ઇતિ વ્યતિરેકમાહ- યત્રાવીતરાગત્વં નાસ્તીતિ । સાધ્યાભવાનુબાદઃ । તત્ર વક્રૃત્વમપિ નાસ્તીતિ સાધનાભાવવિધિઃ । તેન સધનાભવેન સાધ્યાભાવો વ્યાપ્ત ઉક્તઃ । દૃષ્ટાન્તો યથોપલખણ્ડ ઇતિ । કથમયમવ્યતિરેકો યાવતોપલખણ્ડાદ્ ઉભયં નિવૃતમ્? કિમતઃ? યદ્યપિ ઉપલખણ્ડાદુભયં વ્યવૃત્તમ્- સરાગત્વં વીતરાગત્વં ચ તથાપિ વ્યપ્ત્યા વ્યતિરેકો યસ્તસ્યસિદ્ધેઃ કારણાદવ્યતિરેકો ઽયમ્ ।
કીદૃશી પુનર્વ્યાપ્તિઃ? ઇત્યહ- સર્વો વીતરાગ ઇતિ । સાધ્યાભાવાનુવાદઃ ।
ન વક્તેતિ સાધનાભવવિધિઃ । તેન સાધ્યભાવઃ સધનાભવનિયતઃ ખ્યાપિતો ભવતિ । ઈદૃશી વ્યાપ્તિઃ । તયા વ્યતિરેકો ન સિદ્ધઃ । અસ્ય ચાર્થસ્ય પ્રસિદ્ધગે દૃષ્ટાન્તઃ । તત્ સ્વીકાર્યાકરણાદ્ દુષ્ટઃ

135 વિપરીતવ્યતિરેકો યથા- યદકૃતકં તન્નિત્યં ભવતીતિ ।
ઉદાહરણમાહ- શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ ।
કેનચિદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તત્વેન શબ્દો ઽનિત્ય કૃતકત્વાત્, આકાશવત્ ઇત્યુક્ત, તત્ર વ્યતિરેકો વિદ્યમાનો ઽપ્યનુક્ત એવ ભવતિ । તથાહિ યદિ યે યે ચ અપ્દાર્થા નિત્યાઃ તે સર્વ એવાકૃતકાઃ ઇત્યુચ્યતે, તદા વ્યતિરેકો દર્શિતો ભવતિ । ન તુ દૃષ્ટાન્તમાત્રેણ

અપ્રદર્શિતો વ્યતિરેકો યસ્મિન્ સ તથોક્તઃ । અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ । અનિત્યત્વં સાધ્ક્યમ્ । કૃતકત્વાદિતિ હેત્ । આકશવદિતિ વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્તઃ ।
ઇહ પરાથાનુમાને પરસ્માદર્થઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । સ શુદ્ધો ઽપિ સ્વતો યદિ પરેણાશુદ્ધઃ ખ્યાપ્યતે સ તાવદ્ યથા પ્રકાશિતસ્તથા ન યુક્તઃ । યથા યુક્તસ્તથા ન પ્રકાશિતઃ । પર્કાશિતશ્ચ હેતુઃ । અતો વક્તુરપરાધાદપિ પરાથાનુમાને હેતુર્દૃષ્ટાન્તો વા દુષ્ટાઃ સ્યાદપિ । ન ચ સાદૃશ્યાદસાદૃશ્યાદ્વા સાધ્યપ્રતિપત્તિઃ, અપિતુ સાધ્યનિયતાદ્ધેતોઃ । અતઃ સાધ્યનિયતો હેતુરન્વયવાક્યેન, વ્યતિરેકવાક્યેન વા વક્તવ્યઃ । અન્યથા ગમકો નોક્તઃ સ્યાત્ । સ તથોક્તો દૃષ્ટાન્તેન સિદ્ધો દર્શયિતવ્યઃ । તસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તો નામન્વયવ્યતિરેકવાક્યાર્થપ્રદર્શનઃ । ન ચેહ વ્યતિરેકવાક્યં પ્રયુક્તમ્, અતો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્ત ઇહાસાદૃશય્માત્રેણ સાધક ઉપન્યસ્તઃ । ન ચ તથા સાધકઃ । વ્યતિરેકવિષયત્વેન સ સાધકઃ ન ચ તથોપન્યસ્ત ઇતિ અયમપ્રદર્શિતવ્યતિરેકો વક્તુરપરાધાદ્ દુષ્ટાઃ

વિપરીતો વ્યતિરેકો યસ્મિન્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે સ તથોક્તઃ । તમુદાહરતિ- યથા યદકૃતકમિત્યાદિ । ઇહ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સાધ્યનિયતો હેતુર્દશયિતવ્યઃ, યદા ચ સાધ્યનિયતો હેતુર્દર્હ્સયિતવ્યઃ, તદા વ્યતિરેકવાક્યે સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવે નિયતો દર્શયિતવ્યઃ । એવં હિ હેતુઃ સાધ્યનિયતો દર્શિતઃ સ્યાત્ । યદિ તુ સાધ્યાભાવઃ સાધનાભાવે નિયતો નાખ્યાયતે, સાધનસત્તાયામપિ સાધ્યાભ્વઃ સમ્ભાવ્યેત । તથા ચ સાધનં સાધ્યનિયતં ન પ્રતીયેત । તસ્માત્ સાધ્યાભાવઃ સાધ્યાભાવે નિયતો વક્તવ્યઃ । વિપરીતવ્યતિરેકે ચ સાધ્યાભાવઃ સાધ્યાભાવે નિયત ઉચ્યતે, ન સાધ્યાભાવઃ સાધના ભાવે । તથા હિ- યદકૃતકમિતિ । સાધનાભાવમનૂદય । તન્નિત્યમિતિ સાધ્યાભાવવિધિઃ ।
તતો ઽયમર્થઃ- અકૃતકો નિત્ય એવ । તથા ચ સતિ અકૃતકત્વં નિત્યત્વે સાધ્યાભાવે નિયતમુક્તમ્, ન નિત્યત્વં સાધનાભાવે । તતો ન સાધ્યનિયતં
136 ન હ્યેભિર્દૃષ્ટાન્તાભાસૈર્હેતોઃ સામાન્યલક્ષણં સપક્ષ એવ સત્ત્વં વિપક્ષે ચ સર્વત્રાસત્ત્વમેવ નિશ્ચયેન શક્યં દર્શયિતું વિશેષલક્ષણં વા । તદર્થાપત્ત્યૈષાં નિરાસો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
137 દૂષણા ન્યૂનતાદયુક્તિઃ ॥
વિપરીતો વ્યતિરેકો ઽસ્મિન્નિતિ વિગ્રહઃ । ઉદાહરણમાહ- યથેતિ । ઇહ યન્નિત્યં તદકૃતકમ્ ઇત્યભિધેયે તદ્વિપરીતમુક્તમ્

તૈશ્ચ દૃષ્ટાન્તાભાસૈર્હેતોયચ્ચ સામાન્યલક્ષણં તદપિ વિશેષલક્ષણં તચ્ચ ન શક્યતે દર્શયિતુમ્ । તત એવ તે દૃષ્ટાન્તાભાસા ઇતિ દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ ।
યસ્માદ્ દ્વિવિધમપિ હેતિર્લક્ષણં દર્શયિતું ન શક્યતે, તસ્માદર્થાપત્ત્યા તેષાં નિરાસો દ્રષ્ટવ્યઃ । ઇયતા સમ્યગ્જ્ઞાનં તત્સ્વરૂપૈર્વ્યાખ્યાતમ્

ઇદાની તત્સહાયકાભિધાનમનુજ્ઞાતુમાહ-
ન્યૂનતા આદિર્યેષાં તે ન્યૂનતાદયઃ । તેષામુક્તિન્યૂનતાદ્યુક્તિઃ । તાશ્ચ પ્રત્યેકં દૂષણાઃ

અત્ર આદિ- ઇત્યુક્તેરસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકદોષાણાં પરિગ્રહઃ । ઉચ્યતે ઽનેતિ ઉક્તિઃ= વચનમ્। યેન વચનેન દોસા ઉદ્ધ્રિયન્તે તદ્ દૂષણમિતિ । હેતુ વ્યતિરેકવાક્યમાહ । તથા ચ વિપરીતવ્યતિરેકો ઽપિ વક્તુરપરાધાદ્ દુષ્ટઃ

દૃષ્ટાન્તદોષાનુદાહૃત્ય દુષ્ટત્વનિબન્ધનત્વં દર્શયિતુમાહ- ન હયેભિરિતિ । સાધ્યનિયતપ્રદર્શનાય હિ દૃષ્ટાન્તા વક્તવ્યાઃ । એભિશ્ચ હેતોઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વં વિપક્ષે ચ સર્વત્રાસત્ત્વમેવ યત્ સામાન્યલક્ષણં તત્ નિશ્ચયેન ન શક્યં દર્શયિતુમ્ ।
નનુ ચ સામાન્યલક્ષણં વિશેષનિયતમેવ પ્રતિપત્તવ્યમ્, ન સ્વત એવ? ઇત્યાહ- વિશેષલક્ષણં વા । યદિ વિશેષલક્ષણં પ્રતિપાદયિતું શક્યેત, સ્યાદેવ સામાન્યલક્ષણપ્રતિપત્તિઃ । વિશેષલક્ષણમેવ તુ ન શક્યમેભિઃ પ્રતિપાદયિતુમ્ । તસ્માદર્થાપત્ત્યા સામર્થ્યેન એષાં નિરાકરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સાધ્યનિયતસાધનપ્રતીતયે ઉપાતાઃ । તદસમર્થા દુષ્ટાઃ, સ્વકાર્યાકરણાદિતિ અસામર્થ્યમ્

ઇયતા સાહનમુક્તમ્ ॥
દૂષણં વક્તુમાહ- દુષણેતિ । દૂષણા કા દ્રષ્ટવ્યા? ન્યૂનતાદોનામુક્તિઃ ।
ઉચ્યતે ઽનયેત્યુક્તિઃ= વચનમ્ । ન્યૂનતાદેર્વચનમ્

138 યે પૂર્વ ન્યૂનતાદયઃ સાધનદોષા ઉક્તાસ્તેષામુદ્ભાવનં દૂષણમ્ તેન પરેષ્ટાર્થસિદ્ધિપ્રતિબન્ધાત્ ॥
139 દૂષણાભાસાસ્તુ જાતયઃ ।
140 અભૂતદોષોદ્ભાવનાનિ જાત્યુત્તરાણીતિ ॥
તચ્ચ કસ્માદિતિ ચેત્? તત્રાહ- તેનેતિ ।
યસ્માત્તેન વચનેન પૂર્વપક્ષિણા સાધયિતુમિષ્ટસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ પ્રતિબધ્યતે, તસ્માત્ તદ્ દૂષણમ્ । તદેતાનિ અનુદ્ભૂતદૂષણાતિ

જાતય એવ દૂષણાભાસા વિદિતવ્યાઃ

કાશ્ચ પુનસ્તા જાતય ઇતિ? આહ- અભૂતેતિ ।
ન ભૂતો ઽભૂતઃ, અભૂતા દોષા અભૂતદોષાઃ તેષામુદ્ભવનાનિ અભૂતદોષોદ્ભાવનાનિ । યૈશ્ચ વચનૈઃ સાધનદોષા અબિધ્યમાના અપિ ઉદ્ભાવ્યન્તે તાનિ જાતયો વેદિતવ્યાઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનનિરૂપણાવસરે કથં દૂષણ- તદાભાસાનામુપદર્શનમિતિ ચેત્? ઉચ્યતે, દૂષણાનાં તયા દૂષણાભાસાનાં ચ નિરૂપણે સમ્યગ્જ્ઞાનમપિ સસહાયં નિરૂપિતં ભવતોતિ । તથા ચૈતા હ્યત્ર દૂષણા ઇતિ તાસાં પરિહરો વિધેયઃ । યદા વા એતે દૂષણાભાસાઃ, એતેભ્યઃ શઙ્કાભાવ એવ વેદિતવ્ય ઇત્યભિધીયતે, તદા સમ્યગ્જ્ઞાનમેવ સર્વથા નિરૂપિતં ભવતિ । તસ્માદ્ યથોક્તદોષપ્રસઙ્ગો નાસ્તિ

દૂષણં વિવરીતુમાહ- યે પૂર્વ ન્યૂનતાદયો ઽસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા ઉક્તાઃ, તેષામુદ્ભાવકં યદ્ વચનં તદ્ દૂષણમ્ ।
નનુ ચ ન્યૂનતાદયો ન વિપર્યયસાધનાઃ, તત્ કથં દૂષણમ્? ઇત્યાહ- તેન ન્યૂનતાદિવચનેન પરેષામિષ્ટશ્ચાસાવર્થશ્ચ તસ્ય સિદ્ધિઃ નિશ્ચયઃ, તસ્યાઃ પ્રતિબન્ધાત્ । નાવશ્યં વિપર્યયસાધનાદેવ દૂષણં વિરુદ્ધવત્, અપિ તુ પરસ્યાભિપ્રેતનિશ્ચયવિબન્ધાન્નિશ્ચયાભાવો ભવતિ નિશ્ચયવિપર્યય ઇત્યસ્ત્યેવ વિપર્યયસિદ્ધિરિતિ

ઉક્તા દૂષણા ॥
દૂષણાભાસા ઇતિ । દૂષણવદાભાસન્ત ઇતિ દૂષણાભાષા । કે તે? જાતય ઇતિ । જાતિશબ્દઃ સાદૃશ્યવચનઃ । ઉત્તરસદૃશાનિ જાત્યુત્તરાણિ । ઉત્તરસ્યાપ્રયુક્તત્વાદ્ ઉત્તરસદૃશાનિ જાત્યુત્તરાણિ

તદેવોત્તરસાદૃશ્યમુત્તરસ્થાનપ્રયુક્તત્વેન દર્શયિતુમાહ- અભૂતેતિ । અભૂતસ્ય અસત્યસ્ય દોષસ્ય ઉદ્ભવનાનિ । ઉદ્ભાવ્યત એતૈરિત્યૌદ્ભાવનાનિ = વચનાનિ । તાનિ જાત્યુત્તરાણિ । જાત્યા સાદૃશ્યેનોત્તરાણિ જાત્યુત્તરાણીતિ