Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (with commentary) · Chapter 1
{...} = akṣara unclear
prathamaḥ pratyakṣaparicchedaḥ
āryavinītadevakṛtiḥ
nyāyabinduvistaraṭīkā
(śiṣyahitā)
yasya kulaprabhāveṇa viśuddhanyāyavartmani |
siddhi prāhuḥparāṃ, tasmai pravāce munaye namaḥ ||
ācāryedharmottarakṛtā
nyāyabinduṭīkā
jayanti jātivyasanaprabandhaprasūtihetorjagato vijetuḥ |
rāgādayarateḥ sugatasya vāco manastamastānavamādadhānāḥ ||
ācāryadharmottarakṛtāyā nyāyabinduṭīkāyāḥ
ājñātakartuḥ ṭippaṇī
sarva eva hi viśiṣṭo janaḥ śāstrārambhe sveṣṭhadevatāstutiṃ kṛtavān | tathāyamapi āryadharmottaraḥ sadācārānuvṛttimātmanaḥ khyāpayan, sveṣṭadevatāstuteśca puṇyopacayam, tataśca śāstrasyābidhnena parisamāptiṃ vyākhyāyāḥ, śrotṛṇāṃ stutipuraḥsarayā pravṛttyā puṇyātiśayotpādanāt pārārthya cālocya buddhasya bhagavataḥ stutimārabdhavān- jayantītyādi | anena ślokena buddhasya bhagavata eva pūjā stotrataḥ, nānyepām nirdiṣṭaguṇodbhavāt |
stotramapi sva- parārthasampattyai sambhāvtīti pūrva svārthasampada bhagavatī darsahyati jayanti jātivyasanetyādinā sugataparyantenaḥ manastamastānabetyādinā parārthasampadam |
jayanti =jayaṃ kurvanti | vāca iti sambandhaḥ | kasya vācaḥ? ityāha- sugatasye ti | suśabdo 'tra śobhane, atiśaye, apunarāvṛtau ca vartateḥ anekārthatvāt nipātānām | tadavamayaṃḥ-śobhanaṃ gataḥ sugataḥ sucaritavat | atiśayena gataḥ sugataḥ suparipūrṇa
1 samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiriti tad vyutpādayate ||
[nyā] atha nyāyabinduḥ pratipadaṃ vibhajyate- samyagiti |
'samyagjñānapūrvikā sarvapruṣārthasiddhiriti tadvayutpādayate' iti prathamavākyenāsya prakaraṇasya sambandha-prayojana-abhiveyāni, tathā prayojanasya prayojanamapyupadiśyante | tathā hi sambandha prayojana abhidheyānāmabhāve prakaraṇaśāstrarmadaṃ prekṣāpūrva[dha] samyagjñānapūrviketyādinā asya prakaraṇasyābhidheya- prayojanamucyate |
[ṭi] ghaṭavat | apunarāvṛttyā gata sugataḥ, pradīpavat | kiviśiṣṭasya tasya? ityāha- rāgādayarāteriti | rāgaśaktirādau | sa ādiryeṣāṃ dveṣādīnāṃ te rāgādayo bhavanti kleśāḥ | teṣāmarātiḥ = śatruḥ | yato bhagavatā sarvakleśāḥ niḥśeṣa nirdagdhāḥ, yata eva rāgādayarātirbhagavān, ata eva jagatastraidhātukajīvalokasya vijetā | anena svārthasampat sopāyā darśitā |
kiṃviśiṣṭasya jagato vijetuḥ? ityāha- jātivyasanetyādi | vyasanam= anarthasajananam | jātau vyasanamiti "saptamī' (pā sū 2 1 40) iti yogavibhāgāt samāsaḥ | tatrābhilāṣa iti yāvat | 'devāhaṃ syām', 'manuṣyo 'haṃ syām' ityabhilāṣaḥ | yadvā- vividhamanekaprakāreṇāsyate ksipyate iti vyasanam | sāmānyana kamasādhanam | paścājjātiśabdasya viśeṣaṇasamāsaḥ- jātireva vyasanam | jātyā vyasanaṃ viśiṣyate | tena jātiśabdasya viśeṣaṇatvāt pūrvanipātaḥ | jātivyasanasya prabandhaḥ=pravāhaḥ, tasya prasūtiḥ= prasavaḥ, utpattiḥ | tasyā hetuḥ= kāraṇam, jagat tasya jagato vijeturiti | tatrāyaṃ samudāyārthaḥ- yasmāccobhanādinā gato bhagavān, ataeva rāgādayarātiḥ, yata eva nirdagdhakleśo 'to jagato vijeteti |
kiṃviśiṣṭā vāco jayanti? ityāha- manastama ityād | manasaḥ= vikalpavijñānasya | tṛṣṇā avidayā tama eva | tama iti kṛtvā na gamatayā tamo 'ndhakārī dhaṭādipratibandhaṃ karoti | tanorbhavastānavam | "igantācca laghupūrvāt" (pā sū 5 1 131) ityaṇ | manastamasi tānavam, ṣaṣṭhī- samāso vā vacana pramātho draṣṭavyaḥ | manastamastānavamādadhānāḥ=tanutvaṃ kurvāṇāḥ sakalajanasya śruticintābhāvanākrameṇa sugatasya vācaḥ sutra abhidharma vinayasvabhāvāḥ jayanti | jayaḥ punastāsā tīrthikaśāstrābhibhavalakṣaṇaḥ | yasmād bhagavatpravacane pramāṇaparicinna upāyo vimukti lakṣaṇaśca upāyo nirdiśyate, teṣāṃ cāgama upāyopeyayoḥ pramāṇarahitatvāt tato bhagavata eva vāco jayanti, nānyeṣāmiti bhagavataḥ stutiḥ |
samyagjñānetyādinā vinītadevavyākhyā dūṣayati | yato 'bhidheyasyaiva prayojanam, [nyā] gāmināmanumarta na syāt | tataśca kimiha vyākhyeyam?- ityāśaṅkānirāsārtham abhidheyamuktam phalābhāvaśaṅkānirākaraṇārtha prayojanamuktam | upāyābhāvaśaṅkānirākaraṇārtha sambandha uktaḥ | tena śrotrutsāhavivardhanārtha sambandhādikamuktamiti |
tatra tad vyutpādayate ityanena abhidheyaṃ prayojanaṃ ca sākṣādukte | sambandastu sāmarthyāt pratipādayate | etacca tatra sāmarthyam- samyagjñānapratipādanārtha prakaraṇārambhād arthād prakaraṇamupāya eveti darśitam anyathā yadi upāyo na syāt, kimarthamārabhyeta | tasmāt sambandho 'rthāt pratipādayate |
atra samyagjñānamityetadabhidheyam | samyagjñānavyutpattistu prayojanam | tacca vyutpattayātmakaṃ samyagjñānapratipādanamanena kriyata iti prakaraṇamidaṃ tasyārthasya sādhanaṃ bhavati | tena prakarana prayojanayoḥ sādhyasādhanalakṣaṇaḥ sambandhaḥ | tathā ca- etatprakaraṇaśravaṇāt | samyagjñānasvarūpamabhrāntatayā jñāyate | tena prakaraṇaṃ sādhanam, samyagjñāna parijñānaṃ ca upāyasādhyamiti sthitiḥ | sa ca sādhya sādhanalakṣaṇaḥ sambandhaḥ kāryakāraṇalakṣaṇa eva | tathā ca prakaraṇaṃ sādhanaṃ, phalaṃ ca sādhyamḥ prakāṇaṃ kāraṇam, phalaṃ ca kāryamiti | tasmāt samyagjñānaparijñānahetoretatprakaraṇārambha iti sthitiḥ ||
athaivaṃ sthite 'pi, yadi kaścit pṛcchati- ko 'rthaḥ samyagjñānabyutpādane? tadeva tāvanniṣprayojanamiti | etat kākadantāprīkṣākalpam |
mā bhūdupadeśaḥ, kimarthamayaṃ śrama iti? tasmādāha- samyagjñānapūrvikāṃ sarvapuruṣārthasiddhiriti | tena prayojanasya prayojanamuktam | tatrāyaṃ vākyārthaḥ- yasmāt sarvapuruṣārtha dvividhaṃ hi prakaraṇaśarīram- śabdaḥ arthaśca |
tatra śabdasya svābhidheyapratipādanameva prayojanam, nānyat | atastanna nirūpyate |
na samyagjñānavyutpatteḥ śāstraprayojanasya prayojanam | sarvapuruṣārthasiddhirbyutpatteḥ samyagjñānaparijñānasyaiva prayojanam | sarvapuruṣārthasiddhiḥ prayojanaṃ yena syāt prayojana prayojanam, tena ca prayojana prayojanamākhyātamiti dūṣitam sāmarthyāt |
atha kasmāt prakaraṇasyābhidheyaprayojanamityuktam, na punaḥ prakaraṇasya śarīra prayojanam? ityāha- dvividhaṃ hītyādi | yato dvividhaṃ prakaraṇasya śarīraṃ prakaraṇasya svabhāvaḥ | tasmāt abhidheyeti viśeṣaṇaṃ kṛtam |
nanu yathābhidheyasya prayojanaṃ cintyate, tathā śabdasyāpi kimiti na cintyate? ityāha- tatretyādi |
tatpratipattaya iti | abhidheyapratipattaye | sabdarbho racanāviśeṣaḥ | apiśabdādarthasambandho 'pi gṛhyate | [nyā] siddhau samyagjñānamāvaśyakam, tasmādanubaddhaṃ puruṣārthasiddhayā | tacca vyutpāddam | taddhi vyutpādanaṃ prakaraṇād bhavati | tena āvaśyakasamyagjñānavyutpattihetoḥ prakaraṇamidamārabdhamiti | eṣa samāsārthaḥ ||
avayavārthastu- samaygjñānapūrvikā iti | atra avisaṃvādakaṃ jñānaṃ asmyagjñānam | arthakriyāyāṃ yadavisaṃvādakaṃ tadabhrāntam, tadeva ca samyagjñānam | anyathā prakaraṇena yogācāranayanirāsaḥ syāt | iṣṭaśca prakaraṇārambhaḥ sautrāntikaḥ yogācārobhayanayānu abhidheyaṃ tu yadi nipprayojanaṃ syāt, tadā tatpratipattaye śabdasandarbho 'pi nārambhaṇīyaḥ syāt | yathā kākadantaprayojanābhāvāt na tatparīkṣā ārambhaṇīyā prekṣāvatā |
tasmādasya prakaraṇasyārambhaṇīyatvaṃ darśayatā abhidheyaprayojanamanenocyate | yasmāt samyagjñānapūrvikā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, tasmāt tatpratipattaye idamārabhayate- ityayamatra vākyārthaḥ |
atra ca prakaraṇābhidheyasya samaygjñānasya sarvapuruṣārthasiddhihetutvaṃ prayojanamuktam |
asmiṃmaścārtha ucyamāne sambandhaprayojanābhidheyāni uktāni bhavanti |
tathā hi- 'puruṣārthopayogi samyagjñānaṃ vyutpādayitavyamanena prakaraṇena' iti bruvatā samyagjñānamaraya śabdasandarbhasya abhidheyam, tadvayutpādanaṃ prayojanam, prakaraṇaṃ cedamupāyo vyutpādanasya- ityukta bhavati |
tasmādabhidheyabhāgaprayojanābhidhānasāmarthyāt sambandhādīni uktāni bhavanti | na tvidamekaṃ vākayaṃ sambandham, abhidheyaṃ, prayojanaṃ ca vaktuṃ sākṣāt samartham | ekaṃ tu vadat trayaṃ sākṣāt sāmarthyād darśayati |
parīkṣeti | parīkṣyate 'nayeti parīkṣā, śāstramucyate | aneneti | ādivākyena | yasmādityādinā samudāyārtha darśayati | atreti | ādivākye |
nanu ca yatrābhidheyaprayojanaṃ prekṣāvatāṃ pravṛttāvaṅga tathā samvandhādīnyapi, atastāni kimiti na kathyante? ityāha- asminniti | asminnabhidheyaprayojane kathite tānyapi sāmarthyāt kathitāni bhavantītyarhtaḥ | abhidheya eva bhāgaḥ= aṃśaḥ, sambandhādirāśeḥ | tasya prayojanaṃ kathayatītyarthaḥ | tad darśayati | abhidheyaprayojanameva sakṣād vācyatayā nirdiśyate, abhidheyādīni tu tadviśeṣaṇatayā | codakena pradhānavācyatayābhidheyādīnyapaśyatā coditam | sāmarthyāpātatayā parihṛtaṃ siddhāntavādinā |
na caikena vākyenārthatrayaṃ sākṣāchakyate darśayitumiti darśayati- na tvidamityādi |
ekaṃ tvittyādivākyaṃ prādhānyenaikaṃ vadadabhidheyavyutpattiprayojanasambandhārthatrayaṃ pratipadayati tatra tadityādinā | apoddhāreṇāvayavārtha darśayati tatretyādivākye | nanu ca taddhāavnārtham | tasmādubhayanayasaṃgrahādavisaṃvādaka jñānameva samyagjñānamiti bodhyam |
samyagjñānaṃ pūrva yasyāḥ sā samyagjñānapūrvikā | pūrvaśabdo 'yaṃ kāraṇaparaḥ | yasmāt kāraṇaṃ pūrva kāryasya, tasmāt tat pūrvamityucyate | samyagjñānakraṇiketi śeṣaḥ |
sarvapuruṣārthasiddhiriti | puruṣasyārthaḥ puruṣārthaḥ | arthaśabdena prayojanamukyate | puruṣaprayojanamiti śeṣaḥ | sarvaścāsau puruṣārthaśceti sarvapruṣārthaḥ | sarva iti sannikṛṣṭaviprakṛṣṭa laukika lokottara heyopādeyopekṣaṇīyāḥ | tatra samīpadeśavartī sannikṛṣṭaḥ | dūradeśavartī viprakṛṣṭaḥ | laukikaḥ saṃsāramadhyaparyāpannaḥ | lokottarastu duḥkhātītaḥ | heyaḥ aniṣṭaḥ, ahi kaṇṭaka viṣa śūlādilakṣaṇaḥ | upādeya iṣṭaḥ, strak candana vasanāśana tatra tad ityābhidheyam, vyutpādyate iti prayojanapadam | prayojane cātra vaktuḥ prakaraṇakaraṇavyāpārasya cintyate, śrotuśca śravaṇavyāpārasya |
tathā hi- sarve prekṣāvantaḥ pravṛttiprayojanamanviṣya pravartante | tataścācāryeṇa prakaraṇe kimartha kṛtam, śrotṛbhiśca kimartha śrūyate?- iti saṃśaye vyutpādanaṃ prayojanamabhidhauyate | samyagjñānaṃ vyutpadyamānānāmātmānaṃ vyutpādakaṃ kartu prakaraṇamidaṃ kṛtam | śiṣyaiścācāryaprayuktāmātmano vyutpattimiccadbhiḥ prakaraṇamidaṃ śrūyata iti prakaraṇakaraṇa śravaṇayo prayojanaṃ vyutpādanam |
sambandhapradarśanapadaṃ tu na bidyate | sāmarthyādeva tu sa pratipattavyaḥ |
vyutpattiḥ kriyata ityevaṃ yujyate vaktum kimiti atdvayutpādyate iti ṇicā nirdeśa iti | tatphalamāha- prayojanaṃ cātretyādi | atreti prakaraṇe | vakturiti śāstrakartu śrotuśca prakaraṇakaraṇaśravaṇavyāpārasya prayojanaṃ vintyate |
yasmād dvayorapi vaktṛśrotrostatra prakaraṇe prakaraṇakaraṇaśravaṇāsyo vyāpārau staḥ, kimiti punastayoḥ karaṇaśravaṇayoḥ prayojanaṃ cintyate? ityāha- tathā hītyādi | tata ācāryeṇetyādinā dvayorvyāpārasya prayojanaṃ darśayati | yasmādanena samyagjñānaṃ vyutpādayate ityatra vākye vyutpattikriyāniṣpattau karaṇaśravaṇakriyādvayakartavyatayā praviṣṭam | tacca vyutpattikaraṇa śāstrakārasyaiva nānyasyeti ṇicā nidarśitam | yasmāt samyagjñānaṃ vyutpādyamānān śiṣyān prerayati- vyutpāditaṃ samyagjñānaṃ vyutpadyadhvam iti | ātmānaṃ vyutpādakaṃ kartumārabdhaṃ prakaraṇam | tasmād vaktureva karaṇavyāpārasya prayojana vyutpādanam, na bhājanādīnām | yadyapi tairvinā vyutpādanaṃ na bavati, tathāpi na tāni vyutpādakāniḥ teṣāṃ śiṣyaviṣaye prerakatvābhāvāt | śiṣyaiścetyādi | yasmāchiṣyā ācāryaprayuktāṃ vyutpattimātmanaḥ sambandhinī kartumichanti yataste pracidyāḥ | tasmāt tat prakaraṇaṃ taiḥ śrūyate iti śravaṇasya prayojanaṃ vyutpādanam | etaccārthadvayaṃṇicā pratipāditam | anyathā asādhāraṇavyāpāro vakturvyutpattau na darśitaḥ syāt, śiṣyāṇāṃ śravaṇavyāpāraśca | yasmāt sarva eva prayojakaparatantro pāna śayyāsanalakṣaṇaḥ | iṣṭāniṣṭayoro viparītaḥ sa upekṣaṇauyaḥ | sarasyaitasya uruṣārthasya kāraṇaṃ samyagjñānam | tathāhi- pratyakṣādijñānena virdhārya śūla viṣa kaṇṭha kādikaṃ pariharati puṣpamālyādikamādatte, tadbhinnānanyāścopekṣate |
prekṣāvatā hi samyagjñānavyutpādanāya prakaraṇamidamārabdhavatā ayamevipāyo nānya iti darśita evopāyopeyabhāvaḥ prakaraṇaprayojanayoḥ sambandha iti |
nanu ca prakaraṇaśravaṇāt prāguktānyapi abhidheyādīni pramāṇābhāvāt prekṣāvadbhirna gṛhyante, tat kimetairārambhapradeśa uktaiḥ?
satyam aśrute prakaraṇe kathitānyapi na niścauyante | ukteṣu tvapramāṇakeṣvapi abhidheyādiṣu saṃśaya utpadyate, saṃśayācca pravartante | arthasaṃśayo 'pi hi pravṛtyaṅga prekṣāvatām | anarthasaṃśayo 'pi nivṛttyaṅgam | ataeva śāstrakāreṇava sambandhādīni yujyante vaktum |
bhavati, asatiṇici śiyyā aprayojyāḥ | ye cāprayojyāste svatantrāḥ | svatantrāṇāṃ cācāryaprayukta vyutpattimaniccatāṃ śravaṇābhāvāt kathaṃ śravaṇavyāpārasya prayojanaṃ cintyate?- iti syitam | nanu ca yathābhidheyavyutpādanaprayojanayorapoddhāreṇa pratipādakapadaṃ kathaṃ sambandhasyāpi kimīt na kathitam? ityāha- sambandhapradarśanapadaṃ tvityādi | ayameva prakaraṇaviśeṣo laghūpāyatayā vakṣyamāṇaya nītyopāyaḥ vyutpādanam= upeyam | upāyopeyasambandhaśca kāryakāraṇasambandha eva, sa ca pratīyata iti na padāntareṇa kathitaḥ | tathā coktam-
"śāstraṃ prayojanaṃ caiva sambandhasyāśrayādubhau |
taduktyantargatastena bhinno noktaḥ prayojanāt" iti |
evamādivākyenābhidheyaprayojanādau kathite sati prāmāṇikānāṃ prabṛttau tadasaṅgata emveti manyamānaścodayati- nanvityādinā | evaṃ manyate- yo hi prāmāṇikaḥ, sa pramāṇe pravartate | na cādivākye prayojanādinā kathitena śāstraśravaṇāt prāgvartate śāstram, ādivākyasyāprāmāṇyāt | aprāmāṇyaṃ cārthena sahāsambandhāccabdasya | etairiti | abhidheyādibhiḥ | ārambhapradeśoktairiti prakaraṇasyai kadeśoktaiḥ, ādāvuktai rityarthaḥ |
ukteṣvityādi | evaṃ manyate- yadyapyasyāpramāṇaṃ prayojanapratipādakamādivacanam, tathāpi śāstrādau pratipādanīyam arthasaṃśayajananārtham | yo hi samaygjñānārthī sa tathābhutaṃ śāstrakartu rādivākyaṃ śrutvātatra saṃśete, saṃśayācca pravartata iti tātparyam | ata eveti | yata evādivākye nārthasaṃśayaḥ, saṃśayācca pravṛtiḥ, ataeva śāstrakāreṇaiva sarvapuruṣārthasiddhiriti sarvapuruṣārthasādhakam | siddhiśabdenātra sādhakamucyate | tena sarvapuruṣārthasiddhau niścitameva samyagjñānaṃ kāraṇaṃ bhavatīti pradarśitam | itiśabdaḥ vyākhyātaṇāṃ hi vacana krīḍādyarthamanyathāpi sambhāvyate | śastrakṛtāṃ tu prakaraṇaprārambhe na viparītabhidheyādyabhidhāne prayojanamutpaśyāmaḥ, nāpi pravṛttim | atasteṣu saṃśayo yuktaḥ | anukteṣu tu pratipattṛbhirniṣprayojanamabhidheyaṃ sambhāvyetāsya prakaraṇasya, kākadantaparīkṣāyā iva | aśakyānuṣṭhānaṃ vā, jvaraharatakṣakacūḍāratnālaṅkāropadeśavat | anabhimataṃ vā prayojanamḥ mātṛvivāhakramopadeśavat, ato vā prakaraṇāllaghutara upāyaḥ prayojanasya, anupāya eva vā prakaraṇaṃ sambhāvyeta |
etāsu cānarthasambhāvanāsu ekasyāmapyanarthasambhavanāyām na prekṣāvantaḥ pravartante | abhidheyādiṣu tūkteṣvathasambhāvanā anarthasambhāvanāviruddhā utpadyate, tathā prekṣāvantaḥ pravartante | iti prekṣāvatāṃ pravṛttyaṅgamarthasambhāvanāṃ kartu sambandhādīnyabhidhīyanta iti sthitam |
yujyate vaktum, nākhyānakartreti | tena yaduktaṃ kenacid- 'vyākhyānakārā eva prayojanādīni pratipādayaisaynti' iti, tat pratyuktam |
utpaśyāma ityādinaitad darśayati- yadyapi pramāṇaṃ nāsti, mahatā prabandhena śāstrakaraṇāt sambhāvyata ityarthaḥ | nanu ca vādhakasādhakapramāṇābhāvāt samyagjñānavyutpattyarthī vināpi āvidacanena saṃśayānastatra pravartate- iti kimādivākyena tatroktena? ityāha- anukteṣvityādi | evaṃ manyate- yo hyamūḍhaḥ, taṃ prati na kartavyameva | yo hi kākadantaparīkṣādiśāstraṃ dṛṣṭvā prayojanādirahitam, atrāpyaprayojanā dīn sambhāvayannanartha saṃśete, anarthasaṃśayācca pravarttate, taṃ pratyetat kathanasya prayojanam | kathite ca vacane śāstrakāreṇa tadanurodhād vacanādarthasaṃśayo jāyate, tataḥ pravartata ityarthaḥ |
anarthasaṃśayo yaiḥ kāraṇairbhavati tannidarśayati- niṣprayojananityādinā | ato vā prakaraṇādanyasya prakaraṇasya laghutaropāyatāṃ sambhāvyāsya prakaraṇasyasāratayā anupāyatā syādityarthaḥ |
evaṃ samudāyena vākyasya tātparya vyākhyāyāvayavārtha darśayitumāha- avisaṃvādakamityādi | 'avisaṃvādakaṃ jñānaṃ samyagjñānaṃ' iti bruvatā ṭīkākṛtā arthāvabodhakaṃ jñānaṃ mīmāṃsakaparikalpitam, arthadarśanaṃ ca cārvākopakalpitam, athāpi viparītaṃ jñānaṃ kaiścit parikalpitaṃ samyaktvena, tannirastaṃ sarvam, eteṣāṃ samyagjñānalakṣaṇābhāvāt | yathā na ca tāni samyagjñānāni, tathā svayaṃ ṭīkāyāmapahastitāni |
tasmādityarthe | yattado nityasaṃbandhau | tena yasmāt sarvapuruṣārthasiddhau samyagjñānaṃ pūrvabhāvi, tasmādeva tad vyutpādyata ityukta bhavati |
avisaṃvādakaṃ jñānaṃ samyagjñānam |
loke ca pūrvamupadarśitamartha prāpayat saṃvādakamucyate | pradarśite cārthe pravartakatvameva prāpakam, nānyat | tathā hi- na jñānaṃ janayad artha prāpayati, api tvarthe puruṣaṃ pravartayat prāpayatyartham | pravartakatvamapi pravṛttiviṣayapradarśakatvameva | na hi puruṣaṃ haṭhāt pravartayituṃ śaknoti vijñānam |
ata eva cārthādhigatireva pramāṇaphalam | adhigate cārthe pravartitaḥ puruṣaḥ, prāpitaścarthaḥ | tathā ca sati arthādhigamāt samāptaḥ pramāṇavyāpāraḥ | ata eva ca anadhigataviṣayaṃ pramāṇam | yenaiva hi jñānena prathamamadhigato 'rthaḥ, tenaiva pravartita pruruṣaḥ, prāpitaścārthaḥ | tatreva ca arthe kimanyena jñānenādhikaṃ kāryam | ato 'dhigataviṣayamapramāṇam |
tatra yo 'rtho dṛṣṭatvena jñāttaḥ sa pratyakṣeṇa pravṛttiviṣayīkṛtaḥ | yasmād yasminnarthe pratyakṣasya sākṣātkāritvavyāpāro vikalpenānugamyate, tasya ekasminnevārthe trayāṇāṃ jñānātāṃ pradarśaka pravartaka prāpakabhedena prāmāṇyamiṣṭaṃ pareṇa, tannirākartu māha, pradarśite cārtha ityādi | pradarśite cārthe prathamena darśakena jñānena yad dvitīyaṃ jñānaṃ tatraivārthe puruṣasya pravarttakam, tṛtīyamapi tatraivarthe prāpakam, tato nādyādadhikaṃ prāpaṇayogyīkaraṇeneti tadeva pramāṇam | amumevārtha samarthayati tathā hī tyādinā | na janayan notpādayadarthamḥ svahetorevārthasyotpannatvāt | anena pravartakāt prāpakasyābhedo darśitaḥ | pravartakasyāpi pradarśakādabhedaṃ darśayitumāha-3 pravṛttītyādi | yat pradarśakamādāvutpannamarthe jñānaṃ tadeva pravṛttiviṣayaṃ karoti, pravṛttiviṣayayogyī karotītyarthaḥ, na tu dvitīyaṃ jñānam, ādayenaiva pravṛttiviṣayayogyīkṛtatvāt | apiśabdaḥ pūrvapekṣaḥ |
ata evetyādinā ācāryagranthe svamataṃ saṃvādayati | kuto 'yaṃ labhyate yadā prathamaṃ darśayatyeva, na pravartayati na prāpayati, dvitīyamapi pravarttayatyeva, na prāpayati | evaṃ satyanyat pradarśakapramāṇamḥ anyat pravartanādikaphalam? na caivam, tasmād yuktamuktam |
nanu ca yadyapyarthādhigatireva pramāṇaphalaṃ tathāpi yāvaduttare pravartaka-prāpakajñane na bhavataḥ, tatrārthe tāvanna pramāṇavyāpāraparisamāptirityāha- adhigata ityādi | evaṃ manyate- adhigate cārthe samāptaḥ pramāṇavyāpāra iti tayoḥ prāmāṇye karttavye 'nupayogitvam, ato 'pramāṇe te |
kathaṃ samāptaḥ pramāṇavyāpāraḥ ko vāsau? ityāha- ata eveti | svavyāpāraḥ svaviṣayaniścayajanakartva nāma | sa ca niścayaḥ prathamayā cārthādhigatyā kṛta iti samāpto tadvayutpādyata iti | atra taditi samyagjñānaṃ yojanīyam napusaṃkaliṅgena svarupanirdeśāt | natu avyavahitā sarvapuruṣārthasiddhiḥ, aprādhānyāt
Original text: Nyāyabinduprakaraṇa with Vinītadeva's Nyāyabinduvistaraṭīkā (Śiṣyahita) and Dharmottara's Nyāyabinduṭīkā · Edition: Swami Dwarikadas Shastri: Nyāyabindu Prakaraṇa of Ācārya Dharmakīrti, with Commentary of Ārya Vinītadeva and Dharmottara. Varanasi 1994 (Bauddha Bhārati Series, 18). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0