ન્યાયબિન્દુપ્રકરણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

{...} = અક્ષર ઉન્ચ્લેઅર્
પ્રથમઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ
આર્યવિનીતદેવકૃતિઃ
ન્યાયબિન્દુવિસ્તરટીકા
(શિષ્યહિતા)
યસ્ય કુલપ્રભાવેણ વિશુદ્ધન્યાયવર્ત્મનિ ।
સિદ્ધિ પ્રાહુઃપરાં, તસ્મૈ પ્રવાચે મુનયે નમઃ ॥
આચાર્યેધર્મોત્તરકૃતા
ન્યાયબિન્દુટીકા
જયન્તિ જાતિવ્યસનપ્રબન્ધપ્રસૂતિહેતોર્જગતો વિજેતુઃ ।
રાગાદયરતેઃ સુગતસ્ય વાચો મનસ્તમસ્તાનવમાદધાનાઃ ॥
આચાર્યધર્મોત્તરકૃતાયા ન્યાયબિન્દુટીકાયાઃ
આજ્ઞાતકર્તુઃ ટિપ્પણી
સર્વ એવ હિ વિશિષ્ટો જનઃ શાસ્ત્રારમ્ભે સ્વેષ્ઠદેવતાસ્તુતિં કૃતવાન્ । તથાયમપિ આર્યધર્મોત્તરઃ સદાચારાનુવૃત્તિમાત્મનઃ ખ્યાપયન્, સ્વેષ્ટદેવતાસ્તુતેશ્ચ પુણ્યોપચયમ્, તતશ્ચ શાસ્ત્રસ્યાબિધ્નેન પરિસમાપ્તિં વ્યાખ્યાયાઃ, શ્રોતૃણાં સ્તુતિપુરઃસરયા પ્રવૃત્ત્યા પુણ્યાતિશયોત્પાદનાત્ પારાર્થ્ય ચાલોચ્ય બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ સ્તુતિમારબ્ધવાન્- જયન્તીત્યાદિ । અનેન શ્લોકેન બુદ્ધસ્ય ભગવત એવ પૂજા સ્તોત્રતઃ, નાન્યેપામ્ નિર્દિષ્ટગુણોદ્ભવાત્ ।
સ્તોત્રમપિ સ્વ- પરાર્થસમ્પત્ત્યૈ સમ્ભાવ્તીતિ પૂર્વ સ્વાર્થસમ્પદ ભગવતી દર્સહ્યતિ જયન્તિ જાતિવ્યસનેત્યાદિના સુગતપર્યન્તેનઃ મનસ્તમસ્તાનબેત્યાદિના પરાર્થસમ્પદમ્ ।
જયન્તિ =જયં કુર્વન્તિ । વાચ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । કસ્ય વાચઃ? ઇત્યાહ- સુગતસ્યે તિ । સુશબ્દો ઽત્ર શોભને, અતિશયે, અપુનરાવૃતૌ ચ વર્તતેઃ અનેકાર્થત્વાત્ નિપાતાનામ્ । તદવમયંઃ-શોભનં ગતઃ સુગતઃ સુચરિતવત્ । અતિશયેન ગતઃ સુગતઃ સુપરિપૂર્ણ
1 સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ તદ્ વ્યુત્પાદયતે ॥
[ન્યા] અથ ન્યાયબિન્દુઃ પ્રતિપદં વિભજ્યતે- સમ્યગિતિ ।
ઽસમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપ્રુષાર્થસિદ્ધિરિતિ તદ્વયુત્પાદયતેઽ ઇતિ પ્રથમવાક્યેનાસ્ય પ્રકરણસ્ય સમ્બન્ધ-પ્રયોજન-અભિવેયાનિ, તથા પ્રયોજનસ્ય પ્રયોજનમપ્યુપદિશ્યન્તે । તથા હિ સમ્બન્ધ પ્રયોજન અભિધેયાનામભાવે પ્રકરણશાસ્ત્રર્મદં પ્રેક્ષાપૂર્વ[ધ] સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકેત્યાદિના અસ્ય પ્રકરણસ્યાભિધેય- પ્રયોજનમુચ્યતે ।
[ટિ] ઘટવત્ । અપુનરાવૃત્ત્યા ગત સુગતઃ, પ્રદીપવત્ । કિવિશિષ્ટસ્ય તસ્ય? ઇત્યાહ- રાગાદયરાતેરિતિ । રાગશક્તિરાદૌ । સ આદિર્યેષાં દ્વેષાદીનાં તે રાગાદયો ભવન્તિ ક્લેશાઃ । તેષામરાતિઃ = શત્રુઃ । યતો ભગવતા સર્વક્લેશાઃ નિઃશેષ નિર્દગ્ધાઃ, યત એવ રાગાદયરાતિર્ભગવાન્, અત એવ જગતસ્ત્રૈધાતુકજીવલોકસ્ય વિજેતા । અનેન સ્વાર્થસમ્પત્ સોપાયા દર્શિતા ।
કિંવિશિષ્ટસ્ય જગતો વિજેતુઃ? ઇત્યાહ- જાતિવ્યસનેત્યાદિ । વ્યસનમ્= અનર્થસજનનમ્ । જાતૌ વ્યસનમિતિ "સપ્તમીઽ (પા સૂ 2 1 40) ઇતિ યોગવિભાગાત્ સમાસઃ । તત્રાભિલાષ ઇતિ યાવત્ । ઽદેવાહં સ્યામ્ઽ, ઽમનુષ્યો ઽહં સ્યામ્ઽ ઇત્યભિલાષઃ । યદ્વા- વિવિધમનેકપ્રકારેણાસ્યતે ક્સિપ્યતે ઇતિ વ્યસનમ્ । સામાન્યન કમસાધનમ્ । પશ્ચાજ્જાતિશબ્દસ્ય વિશેષણસમાસઃ- જાતિરેવ વ્યસનમ્ । જાત્યા વ્યસનં વિશિષ્યતે । તેન જાતિશબ્દસ્ય વિશેષણત્વાત્ પૂર્વનિપાતઃ । જાતિવ્યસનસ્ય પ્રબન્ધઃ=પ્રવાહઃ, તસ્ય પ્રસૂતિઃ= પ્રસવઃ, ઉત્પત્તિઃ । તસ્યા હેતુઃ= કારણમ્, જગત્ તસ્ય જગતો વિજેતુરિતિ । તત્રાયં સમુદાયાર્થઃ- યસ્માચ્ચોભનાદિના ગતો ભગવાન્, અતએવ રાગાદયરાતિઃ, યત એવ નિર્દગ્ધક્લેશો ઽતો જગતો વિજેતેતિ ।
કિંવિશિષ્ટા વાચો જયન્તિ? ઇત્યાહ- મનસ્તમ ઇત્યાદ્ । મનસઃ= વિકલ્પવિજ્ઞાનસ્ય । તૃષ્ણા અવિદયા તમ એવ । તમ ઇતિ કૃત્વા ન ગમતયા તમો ઽન્ધકારી ધટાદિપ્રતિબન્ધં કરોતિ । તનોર્ભવસ્તાનવમ્ । "ઇગન્તાચ્ચ લઘુપૂર્વાત્" (પા સૂ 5 1 131) ઇત્યણ્ । મનસ્તમસિ તાનવમ્, ષષ્ઠી- સમાસો વા વચન પ્રમાથો દ્રષ્ટવ્યઃ । મનસ્તમસ્તાનવમાદધાનાઃ=તનુત્વં કુર્વાણાઃ સકલજનસ્ય શ્રુતિચિન્તાભાવનાક્રમેણ સુગતસ્ય વાચઃ સુત્ર અભિધર્મ વિનયસ્વભાવાઃ જયન્તિ । જયઃ પુનસ્તાસા તીર્થિકશાસ્ત્રાભિભવલક્ષણઃ । યસ્માદ્ ભગવત્પ્રવચને પ્રમાણપરિચિન્ન ઉપાયો વિમુક્તિ લક્ષણશ્ચ ઉપાયો નિર્દિશ્યતે, તેષાં ચાગમ ઉપાયોપેયયોઃ પ્રમાણરહિતત્વાત્ તતો ભગવત એવ વાચો જયન્તિ, નાન્યેષામિતિ ભગવતઃ સ્તુતિઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનેત્યાદિના વિનીતદેવવ્યાખ્યા દૂષયતિ । યતો ઽભિધેયસ્યૈવ પ્રયોજનમ્, [ન્યા] ગામિનામનુમર્ત ન સ્યાત્ । તતશ્ચ કિમિહ વ્યાખ્યેયમ્?- ઇત્યાશઙ્કાનિરાસાર્થમ્ અભિધેયમુક્તમ્ ફલાભાવશઙ્કાનિરાકરણાર્થ પ્રયોજનમુક્તમ્ । ઉપાયાભાવશઙ્કાનિરાકરણાર્થ સમ્બન્ધ ઉક્તઃ । તેન શ્રોત્રુત્સાહવિવર્ધનાર્થ સમ્બન્ધાદિકમુક્તમિતિ ।
તત્ર તદ્ વ્યુત્પાદયતે ઇત્યનેન અભિધેયં પ્રયોજનં ચ સાક્ષાદુક્તે । સમ્બન્દસ્તુ સામર્થ્યાત્ પ્રતિપાદયતે । એતચ્ચ તત્ર સામર્થ્યમ્- સમ્યગ્જ્ઞાનપ્રતિપાદનાર્થ પ્રકરણારમ્ભાદ્ અર્થાદ્ પ્રકરણમુપાય એવેતિ દર્શિતમ્ અન્યથા યદિ ઉપાયો ન સ્યાત્, કિમર્થમારભ્યેત । તસ્માત્ સમ્બન્ધો ઽર્થાત્ પ્રતિપાદયતે ।
અત્ર સમ્યગ્જ્ઞાનમિત્યેતદભિધેયમ્ । સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તિસ્તુ પ્રયોજનમ્ । તચ્ચ વ્યુત્પત્તયાત્મકં સમ્યગ્જ્ઞાનપ્રતિપાદનમનેન ક્રિયત ઇતિ પ્રકરણમિદં તસ્યાર્થસ્ય સાધનં ભવતિ । તેન પ્રકરન પ્રયોજનયોઃ સાધ્યસાધનલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ । તથા ચ- એતત્પ્રકરણશ્રવણાત્ । સમ્યગ્જ્ઞાનસ્વરૂપમભ્રાન્તતયા જ્ઞાયતે । તેન પ્રકરણં સાધનમ્, સમ્યગ્જ્ઞાન પરિજ્ઞાનં ચ ઉપાયસાધ્યમિતિ સ્થિતિઃ । સ ચ સાધ્ય સાધનલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ કાર્યકારણલક્ષણ એવ । તથા ચ પ્રકરણં સાધનં, ફલં ચ સાધ્યમ્ઃ પ્રકાણં કારણમ્, ફલં ચ કાર્યમિતિ । તસ્માત્ સમ્યગ્જ્ઞાનપરિજ્ઞાનહેતોરેતત્પ્રકરણારમ્ભ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
અથૈવં સ્થિતે ઽપિ, યદિ કશ્ચિત્ પૃચ્છતિ- કો ઽર્થઃ સમ્યગ્જ્ઞાનબ્યુત્પાદને? તદેવ તાવન્નિષ્પ્રયોજનમિતિ । એતત્ કાકદન્તાપ્રીક્ષાકલ્પમ્ ।
મા ભૂદુપદેશઃ, કિમર્થમયં શ્રમ ઇતિ? તસ્માદાહ- સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકાં સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ । તેન પ્રયોજનસ્ય પ્રયોજનમુક્તમ્ । તત્રાયં વાક્યાર્થઃ- યસ્માત્ સર્વપુરુષાર્થ દ્વિવિધં હિ પ્રકરણશરીરમ્- શબ્દઃ અર્થશ્ચ ।
તત્ર શબ્દસ્ય સ્વાભિધેયપ્રતિપાદનમેવ પ્રયોજનમ્, નાન્યત્ । અતસ્તન્ન નિરૂપ્યતે ।
ન સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તેઃ શાસ્ત્રપ્રયોજનસ્ય પ્રયોજનમ્ । સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિર્બ્યુત્પત્તેઃ સમ્યગ્જ્ઞાનપરિજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રયોજનમ્ । સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ પ્રયોજનં યેન સ્યાત્ પ્રયોજન પ્રયોજનમ્, તેન ચ પ્રયોજન પ્રયોજનમાખ્યાતમિતિ દૂષિતમ્ સામર્થ્યાત્ ।
અથ કસ્માત્ પ્રકરણસ્યાભિધેયપ્રયોજનમિત્યુક્તમ્, ન પુનઃ પ્રકરણસ્ય શરીર પ્રયોજનમ્? ઇત્યાહ- દ્વિવિધં હીત્યાદિ । યતો દ્વિવિધં પ્રકરણસ્ય શરીરં પ્રકરણસ્ય સ્વભાવઃ । તસ્માત્ અભિધેયેતિ વિશેષણં કૃતમ્ ।
નનુ યથાભિધેયસ્ય પ્રયોજનં ચિન્ત્યતે, તથા શબ્દસ્યાપિ કિમિતિ ન ચિન્ત્યતે? ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ ।

તત્પ્રતિપત્તય ઇતિ । અભિધેયપ્રતિપત્તયે । સબ્દર્ભો રચનાવિશેષઃ । અપિશબ્દાદર્થસમ્બન્ધો ઽપિ ગૃહ્યતે । [ન્યા] સિદ્ધૌ સમ્યગ્જ્ઞાનમાવશ્યકમ્, તસ્માદનુબદ્ધં પુરુષાર્થસિદ્ધયા । તચ્ચ વ્યુત્પાદ્દમ્ । તદ્ધિ વ્યુત્પાદનં પ્રકરણાદ્ ભવતિ । તેન આવશ્યકસમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્તિહેતોઃ પ્રકરણમિદમારબ્ધમિતિ । એષ સમાસાર્થઃ ॥
અવયવાર્થસ્તુ- સમય્ગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા ઇતિ । અત્ર અવિસંવાદકં જ્ઞાનં અસ્મ્યગ્જ્ઞાનમ્ । અર્થક્રિયાયાં યદવિસંવાદકં તદભ્રાન્તમ્, તદેવ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । અન્યથા પ્રકરણેન યોગાચારનયનિરાસઃ સ્યાત્ । ઇષ્ટશ્ચ પ્રકરણારમ્ભઃ સૌત્રાન્તિકઃ યોગાચારોભયનયાનુ અભિધેયં તુ યદિ નિપ્પ્રયોજનં સ્યાત્, તદા તત્પ્રતિપત્તયે શબ્દસન્દર્ભો ઽપિ નારમ્ભણીયઃ સ્યાત્ । યથા કાકદન્તપ્રયોજનાભાવાત્ ન તત્પરીક્ષા આરમ્ભણીયા પ્રેક્ષાવતા ।
તસ્માદસ્ય પ્રકરણસ્યારમ્ભણીયત્વં દર્શયતા અભિધેયપ્રયોજનમનેનોચ્યતે । યસ્માત્ સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, તસ્માત્ તત્પ્રતિપત્તયે ઇદમારભયતે- ઇત્યયમત્ર વાક્યાર્થઃ ।
અત્ર ચ પ્રકરણાભિધેયસ્ય સમય્ગ્જ્ઞાનસ્ય સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિહેતુત્વં પ્રયોજનમુક્તમ્ ।
અસ્મિંમશ્ચાર્થ ઉચ્યમાને સમ્બન્ધપ્રયોજનાભિધેયાનિ ઉક્તાનિ ભવન્તિ ।
તથા હિ- ઽપુરુષાર્થોપયોગિ સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પાદયિતવ્યમનેન પ્રકરણેનઽ ઇતિ બ્રુવતા સમ્યગ્જ્ઞાનમરય શબ્દસન્દર્ભસ્ય અભિધેયમ્, તદ્વયુત્પાદનં પ્રયોજનમ્, પ્રકરણં ચેદમુપાયો વ્યુત્પાદનસ્ય- ઇત્યુક્ત ભવતિ ।
તસ્માદભિધેયભાગપ્રયોજનાભિધાનસામર્થ્યાત્ સમ્બન્ધાદીનિ ઉક્તાનિ ભવન્તિ । ન ત્વિદમેકં વાકયં સમ્બન્ધમ્, અભિધેયં, પ્રયોજનં ચ વક્તું સાક્ષાત્ સમર્થમ્ । એકં તુ વદત્ ત્રયં સાક્ષાત્ સામર્થ્યાદ્ દર્શયતિ ।
પરીક્ષેતિ । પરીક્ષ્યતે ઽનયેતિ પરીક્ષા, શાસ્ત્રમુચ્યતે । અનેનેતિ । આદિવાક્યેન । યસ્માદિત્યાદિના સમુદાયાર્થ દર્શયતિ । અત્રેતિ । આદિવાક્યે ।
નનુ ચ યત્રાભિધેયપ્રયોજનં પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તાવઙ્ગ તથા સમ્વન્ધાદીન્યપિ, અતસ્તાનિ કિમિતિ ન કથ્યન્તે? ઇત્યાહ- અસ્મિન્નિતિ । અસ્મિન્નભિધેયપ્રયોજને કથિતે તાન્યપિ સામર્થ્યાત્ કથિતાનિ ભવન્તીત્યર્હ્તઃ । અભિધેય એવ ભાગઃ= અંશઃ, સમ્બન્ધાદિરાશેઃ । તસ્ય પ્રયોજનં કથયતીત્યર્થઃ । તદ્ દર્શયતિ । અભિધેયપ્રયોજનમેવ સક્ષાદ્ વાચ્યતયા નિર્દિશ્યતે, અભિધેયાદીનિ તુ તદ્વિશેષણતયા । ચોદકેન પ્રધાનવાચ્યતયાભિધેયાદીન્યપશ્યતા ચોદિતમ્ । સામર્થ્યાપાતતયા પરિહૃતં સિદ્ધાન્તવાદિના ।
ન ચૈકેન વાક્યેનાર્થત્રયં સાક્ષાછક્યતે દર્શયિતુમિતિ દર્શયતિ- ન ત્વિદમિત્યાદિ ।
એકં ત્વિત્ત્યાદિવાક્યં પ્રાધાન્યેનૈકં વદદભિધેયવ્યુત્પત્તિપ્રયોજનસમ્બન્ધાર્થત્રયં પ્રતિપદયતિ તત્ર તદિત્યાદિના । અપોદ્ધારેણાવયવાર્થ દર્શયતિ તત્રેત્યાદિવાક્યે । નનુ ચ તદ્ધાઅવ્નાર્થમ્ । તસ્માદુભયનયસંગ્રહાદવિસંવાદક જ્ઞાનમેવ સમ્યગ્જ્ઞાનમિતિ બોધ્યમ્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનં પૂર્વ યસ્યાઃ સા સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા । પૂર્વશબ્દો ઽયં કારણપરઃ । યસ્માત્ કારણં પૂર્વ કાર્યસ્ય, તસ્માત્ તત્ પૂર્વમિત્યુચ્યતે । સમ્યગ્જ્ઞાનક્રણિકેતિ શેષઃ ।
સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ । પુરુષસ્યાર્થઃ પુરુષાર્થઃ । અર્થશબ્દેન પ્રયોજનમુક્યતે । પુરુષપ્રયોજનમિતિ શેષઃ । સર્વશ્ચાસૌ પુરુષાર્થશ્ચેતિ સર્વપ્રુષાર્થઃ । સર્વ ઇતિ સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટ લૌકિક લોકોત્તર હેયોપાદેયોપેક્ષણીયાઃ । તત્ર સમીપદેશવર્તી સન્નિકૃષ્ટઃ । દૂરદેશવર્તી વિપ્રકૃષ્ટઃ । લૌકિકઃ સંસારમધ્યપર્યાપન્નઃ । લોકોત્તરસ્તુ દુઃખાતીતઃ । હેયઃ અનિષ્ટઃ, અહિ કણ્ટક વિષ શૂલાદિલક્ષણઃ । ઉપાદેય ઇષ્ટઃ, સ્ત્રક્ ચન્દન વસનાશન તત્ર તદ્ ઇત્યાભિધેયમ્, વ્યુત્પાદ્યતે ઇતિ પ્રયોજનપદમ્ । પ્રયોજને ચાત્ર વક્તુઃ પ્રકરણકરણવ્યાપારસ્ય ચિન્ત્યતે, શ્રોતુશ્ચ શ્રવણવ્યાપારસ્ય ।
તથા હિ- સર્વે પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવૃત્તિપ્રયોજનમન્વિષ્ય પ્રવર્તન્તે । તતશ્ચાચાર્યેણ પ્રકરણે કિમર્થ કૃતમ્, શ્રોતૃભિશ્ચ કિમર્થ શ્રૂયતે?- ઇતિ સંશયે વ્યુત્પાદનં પ્રયોજનમભિધૌયતે । સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પદ્યમાનાનામાત્માનં વ્યુત્પાદકં કર્તુ પ્રકરણમિદં કૃતમ્ । શિષ્યૈશ્ચાચાર્યપ્રયુક્તામાત્મનો વ્યુત્પત્તિમિચ્ચદ્ભિઃ પ્રકરણમિદં શ્રૂયત ઇતિ પ્રકરણકરણ શ્રવણયો પ્રયોજનં વ્યુત્પાદનમ્ ।
સમ્બન્ધપ્રદર્શનપદં તુ ન બિદ્યતે । સામર્થ્યાદેવ તુ સ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
વ્યુત્પત્તિઃ ક્રિયત ઇત્યેવં યુજ્યતે વક્તુમ્ કિમિતિ અત્દ્વયુત્પાદ્યતે ઇતિ ણિચા નિર્દેશ ઇતિ । તત્ફલમાહ- પ્રયોજનં ચાત્રેત્યાદિ । અત્રેતિ પ્રકરણે । વક્તુરિતિ શાસ્ત્રકર્તુ શ્રોતુશ્ચ પ્રકરણકરણશ્રવણવ્યાપારસ્ય પ્રયોજનં વિન્ત્યતે ।
યસ્માદ્ દ્વયોરપિ વક્તૃશ્રોત્રોસ્તત્ર પ્રકરણે પ્રકરણકરણશ્રવણાસ્યો વ્યાપારૌ સ્તઃ, કિમિતિ પુનસ્તયોઃ કરણશ્રવણયોઃ પ્રયોજનં ચિન્ત્યતે? ઇત્યાહ- તથા હીત્યાદિ । તત આચાર્યેણેત્યાદિના દ્વયોર્વ્યાપારસ્ય પ્રયોજનં દર્શયતિ । યસ્માદનેન સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પાદયતે ઇત્યત્ર વાક્યે વ્યુત્પત્તિક્રિયાનિષ્પત્તૌ કરણશ્રવણક્રિયાદ્વયકર્તવ્યતયા પ્રવિષ્ટમ્ । તચ્ચ વ્યુત્પત્તિકરણ શાસ્ત્રકારસ્યૈવ નાન્યસ્યેતિ ણિચા નિદર્શિતમ્ । યસ્માત્ સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પાદ્યમાનાન્ શિષ્યાન્ પ્રેરયતિ- વ્યુત્પાદિતં સમ્યગ્જ્ઞાનં વ્યુત્પદ્યધ્વમ્ ઇતિ । આત્માનં વ્યુત્પાદકં કર્તુમારબ્ધં પ્રકરણમ્ । તસ્માદ્ વક્તુરેવ કરણવ્યાપારસ્ય પ્રયોજન વ્યુત્પાદનમ્, ન ભાજનાદીનામ્ । યદ્યપિ તૈર્વિના વ્યુત્પાદનં ન બવતિ, તથાપિ ન તાનિ વ્યુત્પાદકાનિઃ તેષાં શિષ્યવિષયે પ્રેરકત્વાભાવાત્ । શિષ્યૈશ્ચેત્યાદિ । યસ્માછિષ્યા આચાર્યપ્રયુક્તાં વ્યુત્પત્તિમાત્મનઃ સમ્બન્ધિની કર્તુમિછન્તિ યતસ્તે પ્રચિદ્યાઃ । તસ્માત્ તત્ પ્રકરણં તૈઃ શ્રૂયતે ઇતિ શ્રવણસ્ય પ્રયોજનં વ્યુત્પાદનમ્ । એતચ્ચાર્થદ્વયંણિચા પ્રતિપાદિતમ્ । અન્યથા અસાધારણવ્યાપારો વક્તુર્વ્યુત્પત્તૌ ન દર્શિતઃ સ્યાત્, શિષ્યાણાં શ્રવણવ્યાપારશ્ચ । યસ્માત્ સર્વ એવ પ્રયોજકપરતન્ત્રો પાન શય્યાસનલક્ષણઃ । ઇષ્ટાનિષ્ટયોરો વિપરીતઃ સ ઉપેક્ષણૌયઃ । સરસ્યૈતસ્ય ઉરુષાર્થસ્ય કારણં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । તથાહિ- પ્રત્યક્ષાદિજ્ઞાનેન વિર્ધાર્ય શૂલ વિષ કણ્ઠ કાદિકં પરિહરતિ પુષ્પમાલ્યાદિકમાદત્તે, તદ્ભિન્નાનન્યાશ્ચોપેક્ષતે ।
પ્રેક્ષાવતા હિ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પાદનાય પ્રકરણમિદમારબ્ધવતા અયમેવિપાયો નાન્ય ઇતિ દર્શિત એવોપાયોપેયભાવઃ પ્રકરણપ્રયોજનયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ ।
નનુ ચ પ્રકરણશ્રવણાત્ પ્રાગુક્તાન્યપિ અભિધેયાદીનિ પ્રમાણાભાવાત્ પ્રેક્ષાવદ્ભિર્ન ગૃહ્યન્તે, તત્ કિમેતૈરારમ્ભપ્રદેશ ઉક્તૈઃ?
સત્યમ્ અશ્રુતે પ્રકરણે કથિતાન્યપિ ન નિશ્ચૌયન્તે । ઉક્તેષુ ત્વપ્રમાણકેષ્વપિ અભિધેયાદિષુ સંશય ઉત્પદ્યતે, સંશયાચ્ચ પ્રવર્તન્તે । અર્થસંશયો ઽપિ હિ પ્રવૃત્યઙ્ગ પ્રેક્ષાવતામ્ । અનર્થસંશયો ઽપિ નિવૃત્ત્યઙ્ગમ્ । અતએવ શાસ્ત્રકારેણવ સમ્બન્ધાદીનિ યુજ્યન્તે વક્તુમ્ ।

ભવતિ, અસતિણિચિ શિય્યા અપ્રયોજ્યાઃ । યે ચાપ્રયોજ્યાસ્તે સ્વતન્ત્રાઃ । સ્વતન્ત્રાણાં ચાચાર્યપ્રયુક્ત વ્યુત્પત્તિમનિચ્ચતાં શ્રવણાભાવાત્ કથં શ્રવણવ્યાપારસ્ય પ્રયોજનં ચિન્ત્યતે?- ઇતિ સ્યિતમ્ । નનુ ચ યથાભિધેયવ્યુત્પાદનપ્રયોજનયોરપોદ્ધારેણ પ્રતિપાદકપદં કથં સમ્બન્ધસ્યાપિ કિમીત્ ન કથિતમ્? ઇત્યાહ- સમ્બન્ધપ્રદર્શનપદં ત્વિત્યાદિ । અયમેવ પ્રકરણવિશેષો લઘૂપાયતયા વક્ષ્યમાણય નીત્યોપાયઃ વ્યુત્પાદનમ્= ઉપેયમ્ । ઉપાયોપેયસમ્બન્ધશ્ચ કાર્યકારણસમ્બન્ધ એવ, સ ચ પ્રતીયત ઇતિ ન પદાન્તરેણ કથિતઃ । તથા ચોક્તમ્-
"શાસ્ત્રં પ્રયોજનં ચૈવ સમ્બન્ધસ્યાશ્રયાદુભૌ ।
તદુક્ત્યન્તર્ગતસ્તેન ભિન્નો નોક્તઃ પ્રયોજનાત્" ઇતિ ।
એવમાદિવાક્યેનાભિધેયપ્રયોજનાદૌ કથિતે સતિ પ્રામાણિકાનાં પ્રબૃત્તૌ તદસઙ્ગત એમ્વેતિ મન્યમાનશ્ચોદયતિ- નન્વિત્યાદિના । એવં મન્યતે- યો હિ પ્રામાણિકઃ, સ પ્રમાણે પ્રવર્તતે । ન ચાદિવાક્યે પ્રયોજનાદિના કથિતેન શાસ્ત્રશ્રવણાત્ પ્રાગ્વર્તતે શાસ્ત્રમ્, આદિવાક્યસ્યાપ્રામાણ્યાત્ । અપ્રામાણ્યં ચાર્થેન સહાસમ્બન્ધાચ્ચબ્દસ્ય । એતૈરિતિ । અભિધેયાદિભિઃ । આરમ્ભપ્રદેશોક્તૈરિતિ પ્રકરણસ્યૈ કદેશોક્તૈઃ, આદાવુક્તૈ રિત્યર્થઃ ।
ઉક્તેષ્વિત્યાદિ । એવં મન્યતે- યદ્યપ્યસ્યાપ્રમાણં પ્રયોજનપ્રતિપાદકમાદિવચનમ્, તથાપિ શાસ્ત્રાદૌ પ્રતિપાદનીયમ્ અર્થસંશયજનનાર્થમ્ । યો હિ સમય્ગ્જ્ઞાનાર્થી સ તથાભુતં શાસ્ત્રકર્તુ રાદિવાક્યં શ્રુત્વાતત્ર સંશેતે, સંશયાચ્ચ પ્રવર્તત ઇતિ તાત્પર્યમ્ । અત એવેતિ । યત એવાદિવાક્યે નાર્થસંશયઃ, સંશયાચ્ચ પ્રવૃતિઃ, અતએવ શાસ્ત્રકારેણૈવ સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ સર્વપુરુષાર્થસાધકમ્ । સિદ્ધિશબ્દેનાત્ર સાધકમુચ્યતે । તેન સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધૌ નિશ્ચિતમેવ સમ્યગ્જ્ઞાનં કારણં ભવતીતિ પ્રદર્શિતમ્ । ઇતિશબ્દઃ વ્યાખ્યાતણાં હિ વચન ક્રીડાદ્યર્થમન્યથાપિ સમ્ભાવ્યતે । શસ્ત્રકૃતાં તુ પ્રકરણપ્રારમ્ભે ન વિપરીતભિધેયાદ્યભિધાને પ્રયોજનમુત્પશ્યામઃ, નાપિ પ્રવૃત્તિમ્ । અતસ્તેષુ સંશયો યુક્તઃ । અનુક્તેષુ તુ પ્રતિપત્તૃભિર્નિષ્પ્રયોજનમભિધેયં સમ્ભાવ્યેતાસ્ય પ્રકરણસ્ય, કાકદન્તપરીક્ષાયા ઇવ । અશક્યાનુષ્ઠાનં વા, જ્વરહરતક્ષકચૂડારત્નાલઙ્કારોપદેશવત્ । અનભિમતં વા પ્રયોજનમ્ઃ માતૃવિવાહક્રમોપદેશવત્, અતો વા પ્રકરણાલ્લઘુતર ઉપાયઃ પ્રયોજનસ્ય, અનુપાય એવ વા પ્રકરણં સમ્ભાવ્યેત ।
એતાસુ ચાનર્થસમ્ભાવનાસુ એકસ્યામપ્યનર્થસમ્ભવનાયામ્ ન પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે । અભિધેયાદિષુ તૂક્તેષ્વથસમ્ભાવના અનર્થસમ્ભાવનાવિરુદ્ધા ઉત્પદ્યતે, તથા પ્રેક્ષાવન્તઃ પ્રવર્તન્તે । ઇતિ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્ત્યઙ્ગમર્થસમ્ભાવનાં કર્તુ સમ્બન્ધાદીન્યભિધીયન્ત ઇતિ સ્થિતમ્ ।
યુજ્યતે વક્તુમ્, નાખ્યાનકર્ત્રેતિ । તેન યદુક્તં કેનચિદ્- ઽવ્યાખ્યાનકારા એવ પ્રયોજનાદીનિ પ્રતિપાદયૈસય્ન્તિઽ ઇતિ, તત્ પ્રત્યુક્તમ્ ।
ઉત્પશ્યામ ઇત્યાદિનૈતદ્ દર્શયતિ- યદ્યપિ પ્રમાણં નાસ્તિ, મહતા પ્રબન્ધેન શાસ્ત્રકરણાત્ સમ્ભાવ્યત ઇત્યર્થઃ । નનુ ચ વાધકસાધકપ્રમાણાભાવાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પત્ત્યર્થી વિનાપિ આવિદચનેન સંશયાનસ્તત્ર પ્રવર્તતે- ઇતિ કિમાદિવાક્યેન તત્રોક્તેન? ઇત્યાહ- અનુક્તેષ્વિત્યાદિ । એવં મન્યતે- યો હ્યમૂઢઃ, તં પ્રતિ ન કર્તવ્યમેવ । યો હિ કાકદન્તપરીક્ષાદિશાસ્ત્રં દૃષ્ટ્વા પ્રયોજનાદિરહિતમ્, અત્રાપ્યપ્રયોજના દીન્ સમ્ભાવયન્નનર્થ સંશેતે, અનર્થસંશયાચ્ચ પ્રવર્ત્તતે, તં પ્રત્યેતત્ કથનસ્ય પ્રયોજનમ્ । કથિતે ચ વચને શાસ્ત્રકારેણ તદનુરોધાદ્ વચનાદર્થસંશયો જાયતે, તતઃ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
અનર્થસંશયો યૈઃ કારણૈર્ભવતિ તન્નિદર્શયતિ- નિષ્પ્રયોજનનિત્યાદિના । અતો વા પ્રકરણાદન્યસ્ય પ્રકરણસ્ય લઘુતરોપાયતાં સમ્ભાવ્યાસ્ય પ્રકરણસ્યસારતયા અનુપાયતા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
એવં સમુદાયેન વાક્યસ્ય તાત્પર્ય વ્યાખ્યાયાવયવાર્થ દર્શયિતુમાહ- અવિસંવાદકમિત્યાદિ । ઽઅવિસંવાદકં જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનંઽ ઇતિ બ્રુવતા ટીકાકૃતા અર્થાવબોધકં જ્ઞાનં મીમાંસકપરિકલ્પિતમ્, અર્થદર્શનં ચ ચાર્વાકોપકલ્પિતમ્, અથાપિ વિપરીતં જ્ઞાનં કૈશ્ચિત્ પરિકલ્પિતં સમ્યક્ત્વેન, તન્નિરસ્તં સર્વમ્, એતેષાં સમ્યગ્જ્ઞાનલક્ષણાભાવાત્ । યથા ન ચ તાનિ સમ્યગ્જ્ઞાનાનિ, તથા સ્વયં ટીકાયામપહસ્તિતાનિ ।
તસ્માદિત્યર્થે । યત્તદો નિત્યસંબન્ધૌ । તેન યસ્માત્ સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધૌ સમ્યગ્જ્ઞાનં પૂર્વભાવિ, તસ્માદેવ તદ્ વ્યુત્પાદ્યત ઇત્યુક્ત ભવતિ ।
અવિસંવાદકં જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ।
લોકે ચ પૂર્વમુપદર્શિતમર્થ પ્રાપયત્ સંવાદકમુચ્યતે । પ્રદર્શિતે ચાર્થે પ્રવર્તકત્વમેવ પ્રાપકમ્, નાન્યત્ । તથા હિ- ન જ્ઞાનં જનયદ્ અર્થ પ્રાપયતિ, અપિ ત્વર્થે પુરુષં પ્રવર્તયત્ પ્રાપયત્યર્થમ્ । પ્રવર્તકત્વમપિ પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શકત્વમેવ । ન હિ પુરુષં હઠાત્ પ્રવર્તયિતું શક્નોતિ વિજ્ઞાનમ્ ।
અત એવ ચાર્થાધિગતિરેવ પ્રમાણફલમ્ । અધિગતે ચાર્થે પ્રવર્તિતઃ પુરુષઃ, પ્રાપિતશ્ચર્થઃ । તથા ચ સતિ અર્થાધિગમાત્ સમાપ્તઃ પ્રમાણવ્યાપારઃ । અત એવ ચ અનધિગતવિષયં પ્રમાણમ્ । યેનૈવ હિ જ્ઞાનેન પ્રથમમધિગતો ઽર્થઃ, તેનૈવ પ્રવર્તિત પ્રુરુષઃ, પ્રાપિતશ્ચાર્થઃ । તત્રેવ ચ અર્થે કિમન્યેન જ્ઞાનેનાધિકં કાર્યમ્ । અતો ઽધિગતવિષયમપ્રમાણમ્ ।
તત્ર યો ઽર્થો દૃષ્ટત્વેન જ્ઞાત્તઃ સ પ્રત્યક્ષેણ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતઃ । યસ્માદ્ યસ્મિન્નર્થે પ્રત્યક્ષસ્ય સાક્ષાત્કારિત્વવ્યાપારો વિકલ્પેનાનુગમ્યતે, તસ્ય એકસ્મિન્નેવાર્થે ત્રયાણાં જ્ઞાનાતાં પ્રદર્શક પ્રવર્તક પ્રાપકભેદેન પ્રામાણ્યમિષ્ટં પરેણ, તન્નિરાકર્તુ માહ, પ્રદર્શિતે ચાર્થ ઇત્યાદિ । પ્રદર્શિતે ચાર્થે પ્રથમેન દર્શકેન જ્ઞાનેન યદ્ દ્વિતીયં જ્ઞાનં તત્રૈવાર્થે પુરુષસ્ય પ્રવર્ત્તકમ્, તૃતીયમપિ તત્રૈવર્થે પ્રાપકમ્, તતો નાદ્યાદધિકં પ્રાપણયોગ્યીકરણેનેતિ તદેવ પ્રમાણમ્ । અમુમેવાર્થ સમર્થયતિ તથા હી ત્યાદિના । ન જનયન્ નોત્પાદયદર્થમ્ઃ સ્વહેતોરેવાર્થસ્યોત્પન્નત્વાત્ । અનેન પ્રવર્તકાત્ પ્રાપકસ્યાભેદો દર્શિતઃ । પ્રવર્તકસ્યાપિ પ્રદર્શકાદભેદં દર્શયિતુમાહ-3 પ્રવૃત્તીત્યાદિ । યત્ પ્રદર્શકમાદાવુત્પન્નમર્થે જ્ઞાનં તદેવ પ્રવૃત્તિવિષયં કરોતિ, પ્રવૃત્તિવિષયયોગ્યી કરોતીત્યર્થઃ, ન તુ દ્વિતીયં જ્ઞાનમ્, આદયેનૈવ પ્રવૃત્તિવિષયયોગ્યીકૃતત્વાત્ । અપિશબ્દઃ પૂર્વપેક્ષઃ ।
અત એવેત્યાદિના આચાર્યગ્રન્થે સ્વમતં સંવાદયતિ । કુતો ઽયં લભ્યતે યદા પ્રથમં દર્શયત્યેવ, ન પ્રવર્તયતિ ન પ્રાપયતિ, દ્વિતીયમપિ પ્રવર્ત્તયત્યેવ, ન પ્રાપયતિ । એવં સત્યન્યત્ પ્રદર્શકપ્રમાણમ્ઃ અન્યત્ પ્રવર્તનાદિકફલમ્? ન ચૈવમ્, તસ્માદ્ યુક્તમુક્તમ્ ।

નનુ ચ યદ્યપ્યર્થાધિગતિરેવ પ્રમાણફલં તથાપિ યાવદુત્તરે પ્રવર્તક-પ્રાપકજ્ઞને ન ભવતઃ, તત્રાર્થે તાવન્ન પ્રમાણવ્યાપારપરિસમાપ્તિરિત્યાહ- અધિગત ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે- અધિગતે ચાર્થે સમાપ્તઃ પ્રમાણવ્યાપાર ઇતિ તયોઃ પ્રામાણ્યે કર્ત્તવ્યે ઽનુપયોગિત્વમ્, અતો ઽપ્રમાણે તે ।
કથં સમાપ્તઃ પ્રમાણવ્યાપારઃ કો વાસૌ? ઇત્યાહ- અત એવેતિ । સ્વવ્યાપારઃ સ્વવિષયનિશ્ચયજનકર્ત્વ નામ । સ ચ નિશ્ચયઃ પ્રથમયા ચાર્થાધિગત્યા કૃત ઇતિ સમાપ્તો તદ્વયુત્પાદ્યત ઇતિ । અત્ર તદિતિ સમ્યગ્જ્ઞાનં યોજનીયમ્ નપુસંકલિઙ્ગેન સ્વરુપનિર્દેશાત્ । નતુ અવ્યવહિતા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, અપ્રાધાન્યાત્