Navasāhasāṅkacarita · Chapter 5

atha sā vadane navendukānti smitam aṅke viniveśya cāmaraṃ ca
jagatīpatim evam ā babhāṣe masṛṇaṃ mūrtimatī vidagdhateva //

tvayi puṇyavaśena dṛṣtim āpte labhate śarma gataśramo mamātmā
udite hi virocane nalinyā vitamastāmarasaṃ vikāsam eti //

atimātram upoḍhasaukumārye vacasi śrotram upeyuṣi tvadīye
jhaṭiti pratibhāsate mamāyaṃ kaṭhinaś candanapallavāvataṃsaḥ //

kim ayaṃ mayi saṃbhramo 'yam āstāṃ kim ayaṃ na eva janaḥ paricchadas te
upacāraviśeṣasaṃvidhāne pratipaccandra iva uditas tvam eva //

bhavadiṅgitavedinaiva pṛṣṭā yad anenāham upāntavartinā te
kim u tat kathayāmi sammataṃ cet kriyatāṃ me svayam ājñayā prasādaḥ //

abhidhehi lavaḥ kutūhalasya tvadudantaśravaṇe mamāpi jātaḥ
iti sā vasudhāpater nideśād atha pātālavilāsinī jagāda //

sa tava śrutim āpta eva tāvat smaralīlābhavanaṃ bhujaṅgalokaḥ
upayāti yad ekadeśasāmyaṃ na mahī nāpi purī purandarasya //

atidurlabhasūryabhāsi yasmiṃs tamasām ullasatāṃ tiraskriyāyai
phaṇino 'ruṇakāntibhiḥ śirasthair maṇibhir bālam ivātapaṃ vahanti //

anulimpati rodasī yathenduḥ prabhayā māṃ na tathety asūyayeva
paṭu yaḥ pramādāvilāsahāsa stabakair induparamparāḥ prasūte //

savilāsam udastahastamuktair nikarair digdviradendraśīkarāṇām
parito nicitāḥ sadaiva yasmin kakubhas tārikā ivāvabhānti //

pratibhāti dadhan phaṇākalāpe pṛthivīṃ yatra saḥ śeṣanāgarājaḥ
nabhaso nipatañ javena bhittvā jagatīṃ gāṅga iva cyutaḥ pravāhaḥ //

viditā khalu vāsukes trilokyāṃ harakaṇṭhābharaṇasya bhogibhartuḥ
lalitādbhutabhūmir asti tasmin nagarī bhogavatīti rājadhānī //

maṇiharmyatalāni ratnadīpāḥ phaṇikāntārdhavilokitāni vīṇāḥ
ṛtavo 'py akhilāḥ sametya yatra smarasāmrājyamahādhuraṃ vahanti //

anupādhir upāhṛto vikāsaḥ kamalair yatra vilāsadīrghikāsu
api yatra kumudvatībhir astaḥ sahajaś candramarīcipakṣapātaḥ //

abhikān abhisartum udyataḥ san sapadi vyālavilāsinīsamūhaḥ
bhavati svaphaṇāmaṇipradīpe timirotsāriṇi yatra sābhyasūyaḥ //

adhirohati yatra vaṃśamuktā paṭalasmerataṭā surasravantī
saritaḥ śriyam īrṣyayeva tasyāḥ suvate mauktikam eva yat payāṃsi //

atikāntaguṇābhirāmamūrtir madhureṇa dhvaninā manoharantī
vidadhāti sadaiva yatra yūnāṃ padam aṅke vanitā ca vallakī ca //

śataśo vilasanty udaṃśuratna stabakāḥ kalpalatā yad aṅgaṇeṣu
pratimandriram evam eva yasyām api cintāmaṇayaḥ pade luṭhanti //

api dattakutūhalāḥ surāṇām api vāñcchāpadam ekapiṅgalasya
api nirviṣayā manorathānām uragān yatra vibhūtayaḥ śrayante //

vasati svayam eva yatra devaḥ sadā kalpitahāṭakeśvarākhyaḥ
smaram ūrdhvavilocanārciṣīva tripuraṃ yaḥ śarapāvake juhāva //

nijavaṃśaviśeṣako 'sti tasyām uragāṇām adhipaḥ saḥ śaṅkhapālaḥ
srag asāv iti yat phaṇāsu dhatte vasudhāṃ vāsukinā samānasāraḥ //

jagadekalalāma tasya kanyā guṇavaty asti śaśiprabhā nāmnā
sahasaiva phaṇabhṛtāṃ praviṣṭā bhuvane rāhubhayād ivendulekhā //

na kayāpy atiśayyate 'tiśīghraṃ yad iyaṃ kandukakeliṣu bhramantī
aparaṃ kṛtam arthavat tad asyāḥ sutarāṃ nāma sakhībhir āśugeti //

sphuradadbhutarūpasampadāṃ tām anukartuṃ kalayāpi dhārṣṭyam eti
na ratir na śacī na citralekhā na ghṛtācī na tilottamā na rambhā //

surakinnarasiddhakanyakābhiḥ svakalābhyāsavatībhir āptasakhyā
nikhilāsu gatā paraṃ prakarṣaṃ śitadhīḥ śaiśavas eva yā kalāsu //

anivāritakelikautukā sā sutanuḥ snehavaṃśavadena pitrā
viharaty apacīyamānabālyā haraśaile malaye himālaye ca //

adhunā puno 'tra vindhyapade viharantyāḥ kusumāvacūḍanāmni
kvacid apy agamat palāyya tasyāś capalaḥ kelimṛgo mṛgāyatākṣyāḥ //

ativatsalayā samaṃ sakhībhir vipine taṃ paritas tayā vicitya
puline saritaḥ śaśāṅkasūteḥ śramavatyeyam anīyata triyāmā //

kalahaṃsakalasvanair vibuddhā parivārapramadānideśitaṃ sā
nikaṣā niculapravālaśayyāṃ tam atha prekṣitavaty āptanidram //

tapanīyaśilīmukhas tadaṅge cakitaṃ citrarucau tayā ca dṛṣṭaḥ
jalade lalitendracāpabhaktau ahimāṃśor iva bhāsuro mayūkhaḥ //

aravindadalatviṣā kareṇa svayam utpāṭya sakautukaṃ gṛhīte
avalokitam etayātha tasmin vijayāṅke navasāhasāṅkanāma //

aviśan naranātha nāma pūrvaṃ hṛdaye 'syāḥ sahasātha puṣpaketuḥ
amṛtāṃśumarīciluptanidre labhate yat kumude 'ntaraṃ dvirephaḥ //

navameghamalīmasād yugānte vasudhām uddharato rathāṅgapāṇeḥ
paritaḥ śramavāribindavo ye nirapīyanta payodhaśuktiyūthaiḥ //

prakṛtiḥ kila yasya te parītā pariṇāmena tadantare 'tra haṃsaḥ
śayanāntagataṃ mṛṇālaśaṅki shṛtavān hāram adhīralocanāyāḥ //

udaḍīyata khe mukhena bibhrad bhujagendrapratimaṃ tam añjasā sa
apadārpitavaitaneyaśaṅkaḥ phaṇikanyāsu muhūrtaviklavāsu //

sa ca vindhyavanāntarājim etām aviśan mārutapītapadmagandhām
atidūravikṛṣṭanāgakanyā cakitodañcitadīrghanetramālaḥ //

ahirājasutānideśato 'smin asamāpteṣuvilokanotsavo 'pi
atha haṃsam itas tato vicetuṃ vijane nāgavadhūjanaḥ pravṛttaḥ //

śabalāsv iha kṛṣṇasārayūthaiḥ samadakroḍasanāthapalvalāsu
gahanāsv api tadgaveṣaṇāyai vanalekhāsu mama tvayaṃ prayatnaḥ //

sa mayā na taṭeṣu nirjharāṇāṃ sarasāṃ nāpsu na puṇḍarīkaṣaṇḍe
sarasīṣv api nāyatormilekhā ntarapāriplavasārasāsu dṛṣṭaḥ //

sitacāmaradhāraṇe niyuktāṃ duhitas tena bhujaṅgamādhipena
avadhāraya pāṭaleti nāmnā tanayāṃ mām uragasya hemanāmnaḥ //

acale vicayaḥ patatriṇo 'yaṃ phalitaḥ sādhu mamāhitaśramo 'pi
yad itaḥ puruṣottamo 'si dṛṣṭo vanamadhye nibiḍaśriyopagūḍhaḥ //

uparodham imaṃ na manyase ced yadi vāsmāsu tavāsti pakṣapātaḥ
vada tac caratā kvacid vane 'smin saḥ sahāro vihagas tvayā nu dṛṣṭaḥ //

na sa dṛṣṭim itas tavāpi manye tad ahaṃ tadvicayād ito nivarte
nanu tāmyati kāmam āttacintā cirayantyāṃ mayi sāhirājakanyā //

atha vā mṛgabhaṅginopanīte vidhinā sā navasāhasāṅkabāṇe
praṇayārpitalocanā sanāmany adhunāpy ālikhiteva nūnam āste //

iti sā samudīrya tatpṛṣatkān avalokyaiva punaś camatkṛtā iva
sphuṭakelimṛgopanītabāṇa smaraṇasmeramukhī puno jagāda //

so nṛlokaśaśī tvam eva manye mṛgayābaddharuciḥ sa yatpṛṣatkaḥ
bhuvanābhayadāyinām amīṣāṃ bhavataḥ saṃvadatīva sāyakānām //

sthitam etad ayomukheṣv amīṣu sphutavarṇaṃ tava nāmadheyalakṣma
avanītilaka tvayi prarūḍhaṃ mama sandehalavaṃ balāt pramārṣṭi //

samupaiti sanāthatāṃ kim anyat tritayena tritayaṃ narendracandra
tridivaṃ namucidviṣā tvayeyaṃ vasudhā vāsukinā rasātalaṃ ca //

sanaye nṛpatāv akhaṇḍitājñe tvayi śāsaty avanīṃ dilīpakalpe
vidadhīta padaṃ sudurnaye kas tam ṛte hāramalimlucaṃ vihaṅgam //

asatām asuhṛn na lajjate 'yaṃ kim iti jyākiṇalāñchito bhujas te
avanau yad anena rakṣitāyāṃ vayam asyāṃ mūṣitāḥ patatriṇāpi //

apayātu khagaḥ sas tena kṛtyaṃ na hi me hāram iha tvam eva yācyaḥ
na diśanti kim atra coraluptaṃ bata ṣaṣṭāṃśabhujo vasundharāyāḥ //

pathi ced avatiṣṭhase praṇīte manunā nātha tad arpyatāṃ sa hāraḥ
na narendra bhavādṛśāḥ kadācit padavīṃ nyāyavidāṃ vilaṅghayanti //

nijam arthayase śilīmukhaṃ ced bhavatā yatnavatāpi kiṃ na labhyaḥ?
tvam anāgasi yac chaśiprabhāyāḥ praharan kelimṛge kṛtavyālīkaḥ //

atha vā mṛgayiṣyate na hāraṃ viśikhaṃ dāsyati coragendrakanyā
tvayi netrapathātithitvam āpte sulabho 'syā hi mahājanoparodhaḥ //

atidūrato dṛśyate 'yaṃ tvam ivābhyunnatimānino nagendraḥ
vahati praṇayoparuddhakūlā kalahaṃsair amum antareṇa revā //

amṛtendukalāsahodarāsyāḥ sutanus tīratale 'vatiṣṭhate sā
urasīva payodhirājakanyā vanamālābharaṇe rathāṅgapāṇeḥ //

tad itaḥ svayam eva deva gatvā pulinaṃ somabhuvas taraṅgavatyāḥ
khagaluptavibhūṣaṇaṃ kṣitau te phaṇirājendrasutāṃ vibodhayehi //

iti tadvacasā smaraikadūta prasavollāsavasantavāsareṇa
so nṛpaḥ kam api pramodam āpat ghanarājidhvanineva nīlakaṇṭhaḥ //

avadac ca vihasya pārthivendraḥ phaṇirājendrasutāvilāsinīṃ tām
vacasotkayatā mayūraśāvān navajīmūtaninādasodareṇa //

api nāma mṛdūni vetsi vaktuṃ nipunaṃ nyāyam anujjhatī vacāṃsi
prasabhaṃ vihitās tvayā yad ete vayam ātmaskhalite 'pi sāparādhāḥ //

idam om iti gṛhyate vacas te saha medhāvini kas tvayā vivādaḥ
yad imā viśadodgamā giras te pathi siddhāntasamīkṣite caranti //

tad anena vinodayāśu tāvan mama hāreṇa manaḥ śaśiprabhāyāḥ
iha palvalasaikateṣu yāvat tadalaṅkāram avekṣituṃ yatiṣyate //

atha hāram anādareṇa kaṇṭhāt svayam ākṛṣya saḥ kṛṣṭacandraśobham
vihasann aravindakośatāmre nidade pāṇitale vilāsavatyāḥ //

api kośagṛhodare durāpaṃ phaṇināṃ bhartur upoḍhavismayā sā
tam udañcitapakṣmaṇā mṛgākṣī likhitenaiva dadarśa locanena //

avakṛṣya salīlam uttarīyāt sitameghād iva tārakāvitānam
urasā sa babhāra hāram īśaḥ stanaparyaṅkaśayaṃ śaśiprabhāyāḥ //

vadati sma hasan ramāṅgadas tām uragastrīm atah bhartur iṅgitajñaḥ
yadi kautukavaty amatsaras te tad itaḥ kiṃ cid ito 'valokayeti //

atha hāralatāvikṛṣṭadṛṣṭiḥ sahasā vārivihaṅgamāvaluptam
uragendrasutāvibhūṣaṇaṃ tan nṛpater vakṣasi pāṭalā dadarśaḥ //

daśanacchadam āttabimbaśobhaṃ snapayantī sudhayeva hāsakāntyā
avadac ca vācāṃsi pārthivaṃ sā caturaivaṃ parihāsapeśalāni //

apahartum agās tvam eva hāraṃ kim itaḥ kalpitarājahaṃsarūpaḥ
vidito 'si ghanā tavoragāṇāṃ nagare 'sty eva hi kāmarūpavārtā //

paravañcanapaṇḍitā matis te yadi naivaṃ katham anyathā narendra
idam ābharaṇaṃ harasy araṇye harahāsaikasitaṃ śaśiprabhāyāḥ //

avanīvalaye tvam āttadaṇḍaḥ sahase nāvinayāṃśam ity avaimi
atha ca sthitim ātmanā vidhatse viṣaye dasyuniṣevite kim etat //

72 kṣitipa smayase kim eṣa kelir na bhavaty arpaya hāram asmadīyam
nayavartmajuṣo bhavādṛśāḥ kiṃ na parasvagrahaṇād iha trapante //

athavā parato 'stu narma nāsyāṃ bhuvi devena samo 'sti pārthivo 'nyaḥ
apaviddhanayā na yasya dṛṣṭer apasarpanty atha khecarāḥ kim anye //

anayoḥ kim api tvayā vilāsin parivarto 'yam akāri hārayor yaḥ
vacasām avakāśam īśa datte sa na kasyānṛjucetaso janaḥ? //

vihito na hi vakṣasi tvayāyaṃ nṛpa hāraḥ phaṇirājakanyakāyāḥ
kim apīpsitam ātmano vidhātur vihitaṃ sūtram idaṃ manobhavena //

nanu yāmy amunā śaśiprabhāyās tava hāreṇa mano vinodayāmi
tvayi sāpy alam eva sāndracetaḥ sutanuḥ sneharasārdratām upaitu //

ucitaṃ nijasāyakānurodhād ahirājendrasutopasarpaṇaṃ te
parato 'stu śaras tvadarthitā sā kim u na tyāgavaśaṃvadā dadāti //

saraso 'sya vimuñca tīralekhām anurevā pulinaṃ gṛhāṇa yātrām
uragādhiparūpapakṣapātaṃ śamaya vyālavadhūvilocanānām //

iti valgu vaco niśamya tasyāḥ sa nṛpaḥ pannagavāmalocanāyāḥ
sthitam atra vacasy alaṅghanīye tava kalyāṇi mayeti tām uvāca //

atha sānṛjuvādinī vidhāya kṣitipālaṃ purataś cacāla bālā
hṛdayena parāmamarśa caivaṃ vilasanmāṃsalavismayo narendraḥ //

araṇyānī kveyaṃ dhṛtakanasūtraḥ kva sa mṛgaḥ kva muktāhāro 'yaṃ kva ca saḥ patagaḥ kveyam abalā
kva tat kanyāratnaṃ lalitam ahibhartuḥ kva ca vayam svam ākūtaṃ dhātā kim api nibhṛtaṃ pallavayati //

atha madagajalīlākhelagāmī saḥ kṛtvā kanakaviśikhayācñāvyājam avyājakāntaḥ
avanihariṇalakṣmā sāhasopārjitaśrīr ahiparivṛḍhakanyālokanāya pratasthe //