Navasāhasāṅkacarita · Chapter 3
atha bahu carato 'sya cāpapāṇeś cakitavalanmṛgayūthavīkṣitasya
vanabhuvi sulabhaḥ pariśramo 'bhūn na tu hariṇaḥ sa hṛtendracāpaśobhaḥ //
dhanuṣi tanubharaṃ nidhāya kiṃcit taruṇatamālavane vinītakhedaḥ
mṛgarudhirakalaṅkitena devaḥ samaviṣameṇa pathā puraḥ pratasthe //
atha sa caṭulaṣaṭpadopagītaṃ vanagajadānasugandhigandhavāham
parisaram abhinṛttanīlakaṇṭhaṃ nyaviśata vindhyanagendrakandarasya //
caṭulakṛtakacagrahaḥ sa gacchan vanalatayā parihāsalolayeva
narapatir avaśaḥ kṛtaḥ sa kāmaṃ viyati mukhendum udañcayāṃ cakāra //
namad avanipatiḥ patiḥ prajānām ayi! capale nu vikṛṣyate kaceṣu
virama muhur itīva manyuguñjad dhvanibhir asāv alibhir latābhyadhāyi //
katicidalinipītadhūpagandhān anativilambiparārdhyamauliratnān
tvaritam atha ramāṅgado 'sya keśān vipinalatāviṭapāntarāc cakarṣa //
nṛpatir atha tadonmukhaś carantaṃ jhaṭiti sitacchadam ambare dadarśa
dadhatam adhigatāṃ kuto 'pi cañcvā bisalatikām iva tārahāralekhām //
vikasitakumudacchadāvadāte tatanibhṛte patatāṃ tatī dadhānam
viracayitum upāyanaṃ nṛpendor navaghaṭite iva dantapatralekhe //
citam atanu visarpatā samantāt kiraṇalatānikareṇa hārayaṣṭeḥ
sitamaṇimayasūcinirmitasya sthitam iva jaṅgamapañjarasya madhye //
taralamaṇirucāvṛtaṃ prakṛtyā vidalitavidrumakandakāñcituṇḍam
praṇayanihitapādayāvakāṅkaṃ kamalavanasthitilolayeva lakṣmyā //
caraṇayugatale vibhātakāla sphuṭitajapākusumābhitāmrabhāsi
svayam iva nalinīvanaprasūteḥ paricayataḥ kṛtakāntisaṃvibhāgam //
pratipadam atidīrghahārabhārāt avanamadunnamayantam uttamāṅgam
śirasi nipatato nikāmam uṣṇān ahimarucaḥ kiraṇān ivotkṣipantam //
vivṛtamukhadhṛtasya niṣpatadbhis taralamaṇer aruṇasya kāntileśaiḥ
aviratam aravindavṛndapītān madhupṛṣatān iva bhūyasodvamantam //
parikhacitam ayatnapūritāśair aviralamauktikadāmaraśmijālaiḥ
yaśa iva parabhūtabhṛtāṃ niruddhya prasabham upāhṛtam ātmano yaśobhiḥ //
abhinavabisaśaṅkayāpahṛtya sphaṭikamayīm asamakṣam akṣamālām
vihagam iva vimānahaṃsapaṅkter vighaṭitam ekataraṃ caturmukhasya //
cyutam iva sitacāmaraṃ maghoneḥ śramajaḍavāravilāsinīkarāgrāt
apahṛtam iva lolapatrajālaṃ surasaritaḥ pavanena puṇḍarīkam //
harahasitasitaṃ divāpi kānti stabakam ivāpatitam sudhākarasya
api patitam ivāntarikṣapīlor maghavadibhasya vilāsakarṇaśaṅkham //
sa ca pariṇatalodhradhūliśuklas taralam avantipateś cakāra cetaḥ
kisalayam iva bālacandanasya stimitagatir malayācalendravātaḥ //
avadad atha vibuddhapuṇḍarīka pratimam upāntacare nidhāya cakṣuḥ
daśanamaṇimayūkhabhinnavarṇāṃ girim iti mālavarājapūrṇacandraḥ //
surabhikusumacumbināvanamrām alipaṭalena latām imāṃ vinā me
khagam amum upadarśayet ka evaṃ gaganaramāpatipāñcajanyam anyaḥ //
smaravarakarihastaśīkarāṇām vidadhati rucayo navahāramauktikānām
vidadhati rucayo 'sya canncukoṭau kavalitabālamṛṇālasūtralīlām //
ayi! kathaya sitacchadaḥ kva cāyaṃ vananalinīpulināntabaddhavāsaḥ
avanipatikalatrakaṇṭhayogyaḥ kva ca śaśibandhur anargha eṣa hāraḥ //
vanabhuvipatitaḥ kuto 'yam asyāṃ katham ayam asya mukhātithitvam āptaḥ?
guruvibhavapadasya kasya vā syād ayam iti me na paricchinatti cetaḥ //
ayam ucitataraḥ phaṇistriyo vā kucakalaśāntaramartyayoṣito vā ?
niyatam udadhim udram īdṛśāni kṣititalam ābharaṇāni na spṛśanti //
kim aparam anugamya eṣa haṃsaḥ śramajaḍapakṣatirāvayor vanānte
ayi! yad ayam avāmanasya bhūmir mukhadhṛtahāralataḥ kutūhalasy //
iti viratavacasy udīrya tasmin kṛtini nṛpe paramāravaṃśaketau
sphuradadharavikīrṇadantakānti prasaram idaṃ jagade ramāṅgadena //
jaḍarucir api rocate na kasmai katham api dīrghaguṇena labdhasaṅgaḥ
naravara yad anena hāradāmnā tava patagaḥ spṛhaṇīya eṣa jātaḥ //
upavana iva sambhavaḥ kadācin nṛpa ghaṭate vipine 'pi hārayaṣṭeḥ
yad asurasuranāgarājakanyā iha viharanti nagendrakandareṣu //
śakunir ayam ito digantalagnair anupamamauktikanirgatair mayūkhaiḥ
tava viracayatīva sūtrapātaṃ sukṛtanidhāna! bhaviṣyataḥ śubhasya //
drutam ayam anugamyatām idānīm anugamanena yato 'sya hāralābhaḥ
phalam adhikam ato 'pi naḥ kadācit kim api bhaved ayam asya hetuḥ //
taruviṭapalatāntareṇa gacchan bhuvam abhajan bahumuktameghavartmā
ayam atiguruhārabhārajātāṃ śramajaḍatāmalam ātmano vyanakti //
nayanapatham ayaṃ yathā tavārāt tvam api tathāsya sitacchadasya yātaḥ
avanitalamṛgāṅka! yad vanāntaś cakitam ivāyam itas tataḥ prayāti //
niculavanam atītya vartate 'yam purata imām ayam abjinīm upetaḥ
navajaladharaśaṅkayeva śaṅke taruṇatamālavanādito nivṛttaḥ //
kisalayakalitāñjaliṃ tvarāvān ayam upasarpati nīlasinduvāram
kṣaṇam ayam iha bālacūtamaulau vicakilamālyavilāsam ādadhāti //
ayam abhinavakarṇikārayaṣṭiṃ jhaṭiti ghanastabakastanīm upaiti
ayam aticapalo nisargaraktāṃ sthalanalinīm avadhīrya deva! yātaḥ //
ayam iha hi latām upaiti kaundīṃ kusumavatīṃ navamādhavīṃ vilaṅghya
kvaṇadalivalayāsu nāsu tena skhalitam itaḥ sahakāramañjarīṣu //
abhisarati vanasthalīm ivaitāṃ madanavatīmayamūḍhakāmilīlaḥ
sphuradatanuśilīmukhasya cāgre vicarati karṇe ivāyam arjunasya //
śramam apaharatas tanūrmivātair ayam atithir vanapalvalasya jātaḥ
tarutatiṣu tirohito 'yam etāsv ayam aravindavanād ivojjihīte //
kurabakavanataḥ kadambarājiṃ vrajati tato mucakundakānanāni
iti nagam avagāhate sahāras tvam iva dhrtaklama eṣa rājahaṃsaḥ //
kuru vijayam ito mamārpya etad dhanur adhunā sasuvarṇapuṅkhabāṇam
yad ayam itagatir gato 'tidūraṃ jalapatagaḥ saha naḥ kutūhalena //
iti kathayati cāpam arpayitvā samam iṣubhiḥ sa ramāṅgade narendras
patagam anu tam āttahāraṃ harati na kaṃ navavastusaṃprayogaḥ //
ṛju tam atha vihāyasā vrajantam rabhasavaśād anugacchato nṛpasya
samajani bhṛśam āyato 'sya panthās taruviṭapāvaṭavarjanena vakraḥ //
nṛpatir anuyayau vane vihaṅgaṃ nṛpatim abhi praṇayī ramāṅgado 'pi
śrutam iva viśadaṃ śucir vivekaḥ kṛtini vivekam ivāntaraḥ prasādaḥ //
atha kamalasarastaraṅgadolā calayavilolarathāṅganāmayugmam
madakalakalahaṃsanādakṛṣṭaḥ śramaviveśaḥ saḥ sitacchadaḥ prapede //
vilulitakabarīkalāpamālyā mṛdunavaśaivalamekhalā vahantyaḥ
ratiraṇam avasāya yatra nityaṃ saha ramaṇair amarāṅganā ramante //
salilagatadhiyātha tena dūrāt sa gurur amucyata niḥsahena hāraḥ
jaḍahṛtahṛdayāḥ kiyac ciraṃ vā guṇamahatām iha bhāram udvahanti //
sa ca vitatamarīcicañculekho vigalitahāralatāmiṣeṇa haṃsaḥ
pariṇatabisakāṇḍabhaṅgapītaṃ paya iva vistṛtadhāram ujjagāra //
atha kanakamṛṇālikāyugasya dyutinicayena citaṃ visarpatādhaḥ
aśiśiramahaso visāriṇā khe valayitam aṃśulatākadambakena //
taṭabhuvi tam apaśyad āpatantaṃ patir avane ravataṃsitāyatākṣaḥ
sitam abhinavahemadaṇḍaśobhi sphaṭikaśalākam ivātapatram aindram //
sarasi dhavalite tataḥ samantād amṛtamarīciruceva tasya kāntyā
vyadhita balavatī viyogapīḍā padam apade hṛdayeṣu cakranāmnām //
ativitataguṇaikadhāmni tasmin vidhuram adhaḥpatite viśuddhibhāji
katham api vasudhādhipaḥ pramodaṃ jhaṭiti jagāma guṇiṣv amatsaro hi //
atha nabhasi piśaṅgasāndhyarāga cchurita ivāmbaranimnagātaraṅgam
kiyad api sarasas taṭe sa gatvā kamalarajaḥkapiśe dadarśa hāram //
sa ca sapadi ramāṅgadopanītaṃ kanakasaroruhakāntinā kareṇa
nijayaśa iva mūrtam ādade taṃ bhuvanatalābhayadānadīkṣitena //
sujanam iva guṇair upoḍhaśobhaṃ śucitarabālamṛṇālasūtradīrghaiḥ
ahamahamikayā kṛtapraveśaṃ taraṇikaraglapitair ivendupādaiḥ //
dadhatam aruṇam aṅgarāgaśeṣaṃ kvacid api yaṣṭiṣu tāramauktikāsu
ghaṭitam iva navātapena kiṃcid bahunavayā śaśalakṣmaṇas tviṣā ca //
ativitataruciṃ vahantam antas taralamaṇiṃ taruṇendragopaśr̆bham
aviralam asakṛnnivāsalagnaṃ lalitavadhūhṛdayād ivānurāgam //
katicid api latāntare dadhānaṃ mṛgamadaliptatalāni mauktikāni
śabalajalalavair ivāttajanmāny ayam aranadīyamunātither ghanasya //
anuguṇapadavīvinirgatāsu pratilatam āyatamauktikaprabhāsu
rajanikaramarīcisūcidīrghair bahubhir iva grathitaṃ mṛṇālasūtraiḥ //
atidṛḍham anuraktayā vitīrṇaṃ mukharamahodadhimekhalāṃ vahantyā
urasi nihitabandhujīvam urvyā vicakilamālyam iva svayaṃvarāya //
arucad atha kare sa tasya bibhrad yuvatiradacchadakāntimadhyaratnam
kim api manasijena śāsanāṅkaḥ prahitanijāyudhacitrapuṣpamudraḥ //
śaśikararucā sa tena reje mṛdukarapuṣkaravartinā narendraḥ
amarapuradhunīsamuddhṛtena tridaśakarīva mṛṇālakandalena //
urasi narapateḥ pataṃś cakāśe kanakaśilāvipule tadaṃśupūraḥ
akhilabhuvanakośarājalakṣmyā nihita ivādhikam utkyā kaṭākṣaḥ //
vikṛtir udadhiśuktieṣu cyutānāṃ dhruvam iyam indukalāsudhālavānām
jaladajalakaṇodbhaveṣu kāmaṃ nivasati kāntir iyaṃ na mauktikeṣu //
na kim ayam uḍumaṇḍalāpavādaḥ kumudavanāni puro 'sya na trapante
katham ayam avadhir na muktibhājām iti tam avekṣya sa cintayāṃ cakāra //
sphuradudaraniveśitendranīlāṃ madajalarājim iva smaradvipasya
avanipatir apaśyad akṣarāṇāṃ tatim atha hāramṛṇālikāntarāle //
abhinavalikhitām iva praśatiṃ madanamahānṛpateḥ sa pārthivendraḥ
iti nibiḍakutūhalākulas tāṃ lalitapadābharaṇām avācayac ca //
``manasijavaravīravaijantyās tribhuvanadurlabhavibhramaikabhūmeḥ
kucamukulavicitrapatravallī paricita eṣa sadā śaśiprabhāyāḥ'' //
kim u vipulam imaṃ manuṣyalokaṃ puram uta parvatapakṣaśātanasya
kim u yuvatir iyaṃ bhujaṅgabhartur bhuvanam alaṅkurute śaśiprabheti //
vadati śaśimukhīm itas na dūre taruṇavilepanabhinna eṣa hāraḥ
saritam iva vanāntare samīraḥ sphutitasaroruhareṇunā piśaṅgaḥ //
kusumaśarasakhasya kasya cit kiṃ samajani nākatalādhidevateyam
uta mukulitamanmathāvatāre pathi vicare 'dhinākakanyakānām //
api kṛtanayanotsavena tanvī taruṇasudhāmadhureṇa darśanena
mudam upajaned vane kim eṣā ? mama śaradindukaleva kairavasya //
iti kiyad api yāvad eva cintā vaśam agamat sa manuṣyalokapālaḥ
dhanur api niculaṃ vidhāya tāvat kusumaśaro 'sya babhūva pārśvavartī //
atha sambhramād anucareṇa nihitatamālapallave
āsta tarukusumasaṃvalite sarasaḥ saḥ saikataśilātale nṛpaḥ //
ālakṣya stanasakhyalakṣmaṇi tatas tasmin kuraṅgīdṛśo muktādāmni karodarapraṇayitām āpte tuṣāratviṣi
vismṛtyā sahasā hṛtaṃ caturayā kroḍīkṛtaṃ cintayā cetaḥ śrīnavasāhasāṅkanṛpater utkaṇṭhayākṛṣyata //
Original text: Navasāhasāṅkacarita · Edition: Vamanasastri Islampurakara, Bombay : Govt. Central Book Depot (Bombay Sanskrit Series, 53) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0