ગ્રંથ પાઠ

નવસાહસાઙ્કચરિત · અધ્યાય 3

3.1

અથ બહુ ચરતો ઽસ્ય ચાપપાણેશ્ ચકિતવલન્મૃગયૂથવીક્ષિતસ્ય
વનભુવિ સુલભઃ પરિશ્રમો ઽભૂન્ ન તુ હરિણઃ સ હૃતેન્દ્રચાપશોભઃ ॥

3.2

ધનુષિ તનુભરં નિધાય કિંચિત્ તરુણતમાલવને વિનીતખેદઃ
મૃગરુધિરકલઙ્કિતેન દેવઃ સમવિષમેણ પથા પુરઃ પ્રતસ્થે ॥

3.3

અથ સ ચટુલષટ્પદોપગીતં વનગજદાનસુગન્ધિગન્ધવાહમ્
પરિસરમ્ અભિનૃત્તનીલકણ્ઠં ન્યવિશત વિન્ધ્યનગેન્દ્રકન્દરસ્ય ॥

3.4

ચટુલકૃતકચગ્રહઃ સ ગચ્છન્ વનલતયા પરિહાસલોલયેવ
નરપતિર્ અવશઃ કૃતઃ સ કામં વિયતિ મુખેન્દુમ્ ઉદઞ્ચયાં ચકાર ॥

3.5

નમદ્ અવનિપતિઃ પતિઃ પ્રજાનામ્ અયિ! ચપલે નુ વિકૃષ્યતે કચેષુ
વિરમ મુહુર્ ઇતીવ મન્યુગુઞ્જદ્ ધ્વનિભિર્ અસાવ્ અલિભિર્ લતાભ્યધાયિ ॥

3.6

કતિચિદલિનિપીતધૂપગન્ધાન્ અનતિવિલમ્બિપરાર્ધ્યમૌલિરત્નાન્
ત્વરિતમ્ અથ રમાઙ્ગદો ઽસ્ય કેશાન્ વિપિનલતાવિટપાન્તરાચ્ ચકર્ષ ॥

3.7

નૃપતિર્ અથ તદોન્મુખશ્ ચરન્તં ઝટિતિ સિતચ્છદમ્ અમ્બરે દદર્શ
દધતમ્ અધિગતાં કુતો ઽપિ ચઞ્ચ્વા બિસલતિકામ્ ઇવ તારહારલેખામ્ ॥

3.8

વિકસિતકુમુદચ્છદાવદાતે તતનિભૃતે પતતાં તતી દધાનમ્
વિરચયિતુમ્ ઉપાયનં નૃપેન્દોર્ નવઘટિતે ઇવ દન્તપત્રલેખે ॥

3.9

ચિતમ્ અતનુ વિસર્પતા સમન્તાત્ કિરણલતાનિકરેણ હારયષ્ટેઃ
સિતમણિમયસૂચિનિર્મિતસ્ય સ્થિતમ્ ઇવ જઙ્ગમપઞ્જરસ્ય મધ્યે ॥

3.10

તરલમણિરુચાવૃતં પ્રકૃત્યા વિદલિતવિદ્રુમકન્દકાઞ્ચિતુણ્ડમ્
પ્રણયનિહિતપાદયાવકાઙ્કં કમલવનસ્થિતિલોલયેવ લક્ષ્મ્યા ॥

3.11

ચરણયુગતલે વિભાતકાલ સ્ફુટિતજપાકુસુમાભિતામ્રભાસિ
સ્વયમ્ ઇવ નલિનીવનપ્રસૂતેઃ પરિચયતઃ કૃતકાન્તિસંવિભાગમ્ ॥

3.12

પ્રતિપદમ્ અતિદીર્ઘહારભારાત્ અવનમદુન્નમયન્તમ્ ઉત્તમાઙ્ગમ્
શિરસિ નિપતતો નિકામમ્ ઉષ્ણાન્ અહિમરુચઃ કિરણાન્ ઇવોત્ક્ષિપન્તમ્ ॥

3.13

વિવૃતમુખધૃતસ્ય નિષ્પતદ્ભિસ્ તરલમણેર્ અરુણસ્ય કાન્તિલેશૈઃ
અવિરતમ્ અરવિન્દવૃન્દપીતાન્ મધુપૃષતાન્ ઇવ ભૂયસોદ્વમન્તમ્ ॥

3.14

પરિખચિતમ્ અયત્નપૂરિતાશૈર્ અવિરલમૌક્તિકદામરશ્મિજાલૈઃ
યશ ઇવ પરભૂતભૃતાં નિરુદ્ધ્ય પ્રસભમ્ ઉપાહૃતમ્ આત્મનો યશોભિઃ ॥

3.15

અભિનવબિસશઙ્કયાપહૃત્ય સ્ફટિકમયીમ્ અસમક્ષમ્ અક્ષમાલામ્
વિહગમ્ ઇવ વિમાનહંસપઙ્ક્તેર્ વિઘટિતમ્ એકતરં ચતુર્મુખસ્ય ॥

3.16

ચ્યુતમ્ ઇવ સિતચામરં મઘોનેઃ શ્રમજડવારવિલાસિનીકરાગ્રાત્
અપહૃતમ્ ઇવ લોલપત્રજાલં સુરસરિતઃ પવનેન પુણ્ડરીકમ્ ॥

3.17

હરહસિતસિતં દિવાપિ કાન્તિ સ્તબકમ્ ઇવાપતિતમ્ સુધાકરસ્ય
અપિ પતિતમ્ ઇવાન્તરિક્ષપીલોર્ મઘવદિભસ્ય વિલાસકર્ણશઙ્ખમ્ ॥

3.18

સ ચ પરિણતલોધ્રધૂલિશુક્લસ્ તરલમ્ અવન્તિપતેશ્ ચકાર ચેતઃ
કિસલયમ્ ઇવ બાલચન્દનસ્ય સ્તિમિતગતિર્ મલયાચલેન્દ્રવાતઃ ॥

3.19

અવદદ્ અથ વિબુદ્ધપુણ્ડરીક પ્રતિમમ્ ઉપાન્તચરે નિધાય ચક્ષુઃ
દશનમણિમયૂખભિન્નવર્ણાં ગિરિમ્ ઇતિ માલવરાજપૂર્ણચન્દ્રઃ ॥

3.20

સુરભિકુસુમચુમ્બિનાવનમ્રામ્ અલિપટલેન લતામ્ ઇમાં વિના મે
ખગમ્ અમુમ્ ઉપદર્શયેત્ ક એવં ગગનરમાપતિપાઞ્ચજન્યમ્ અન્યઃ ॥

3.21

સ્મરવરકરિહસ્તશીકરાણામ્ વિદધતિ રુચયો નવહારમૌક્તિકાનામ્
વિદધતિ રુચયો ઽસ્ય ચન્ન્ચુકોટૌ કવલિતબાલમૃણાલસૂત્રલીલામ્ ॥

3.22

અયિ! કથય સિતચ્છદઃ ક્વ ચાયં વનનલિનીપુલિનાન્તબદ્ધવાસઃ
અવનિપતિકલત્રકણ્ઠયોગ્યઃ ક્વ ચ શશિબન્ધુર્ અનર્ઘ એષ હારઃ ॥

3.23

વનભુવિપતિતઃ કુતો ઽયમ્ અસ્યાં કથમ્ અયમ્ અસ્ય મુખાતિથિત્વમ્ આપ્તઃ?
ગુરુવિભવપદસ્ય કસ્ય વા સ્યાદ્ અયમ્ ઇતિ મે ન પરિચ્છિનત્તિ ચેતઃ ॥

3.24

અયમ્ ઉચિતતરઃ ફણિસ્ત્રિયો વા કુચકલશાન્તરમર્ત્યયોષિતો વા ?
નિયતમ્ ઉદધિમ્ ઉદ્રમ્ ઈદૃશાનિ ક્ષિતિતલમ્ આભરણાનિ ન સ્પૃશન્તિ ॥

3.25

કિમ્ અપરમ્ અનુગમ્ય એષ હંસઃ શ્રમજડપક્ષતિરાવયોર્ વનાન્તે
અયિ! યદ્ અયમ્ અવામનસ્ય ભૂમિર્ મુખધૃતહારલતઃ કુતૂહલસ્ય્ ॥

3.26

ઇતિ વિરતવચસ્ય્ ઉદીર્ય તસ્મિન્ કૃતિનિ નૃપે પરમારવંશકેતૌ
સ્ફુરદધરવિકીર્ણદન્તકાન્તિ પ્રસરમ્ ઇદં જગદે રમાઙ્ગદેન ॥

3.27

જડરુચિર્ અપિ રોચતે ન કસ્મૈ કથમ્ અપિ દીર્ઘગુણેન લબ્ધસઙ્ગઃ
નરવર યદ્ અનેન હારદામ્ના તવ પતગઃ સ્પૃહણીય એષ જાતઃ ॥

3.28

ઉપવન ઇવ સમ્ભવઃ કદાચિન્ નૃપ ઘટતે વિપિને ઽપિ હારયષ્ટેઃ
યદ્ અસુરસુરનાગરાજકન્યા ઇહ વિહરન્તિ નગેન્દ્રકન્દરેષુ ॥

3.29

શકુનિર્ અયમ્ ઇતો દિગન્તલગ્નૈર્ અનુપમમૌક્તિકનિર્ગતૈર્ મયૂખૈઃ
તવ વિરચયતીવ સૂત્રપાતં સુકૃતનિધાન! ભવિષ્યતઃ શુભસ્ય ॥

3.30

દ્રુતમ્ અયમ્ અનુગમ્યતામ્ ઇદાનીમ્ અનુગમનેન યતો ઽસ્ય હારલાભઃ
ફલમ્ અધિકમ્ અતો ઽપિ નઃ કદાચિત્ કિમ્ અપિ ભવેદ્ અયમ્ અસ્ય હેતુઃ ॥

3.31

તરુવિટપલતાન્તરેણ ગચ્છન્ ભુવમ્ અભજન્ બહુમુક્તમેઘવર્ત્મા
અયમ્ અતિગુરુહારભારજાતાં શ્રમજડતામલમ્ આત્મનો વ્યનક્તિ ॥

3.32

નયનપથમ્ અયં યથા તવારાત્ ત્વમ્ અપિ તથાસ્ય સિતચ્છદસ્ય યાતઃ
અવનિતલમૃગાઙ્ક! યદ્ વનાન્તશ્ ચકિતમ્ ઇવાયમ્ ઇતસ્ તતઃ પ્રયાતિ ॥

3.33

નિચુલવનમ્ અતીત્ય વર્તતે ઽયમ્ પુરત ઇમામ્ અયમ્ અબ્જિનીમ્ ઉપેતઃ
નવજલધરશઙ્કયેવ શઙ્કે તરુણતમાલવનાદિતો નિવૃત્તઃ ॥

3.34

કિસલયકલિતાઞ્જલિં ત્વરાવાન્ અયમ્ ઉપસર્પતિ નીલસિન્દુવારમ્
ક્ષણમ્ અયમ્ ઇહ બાલચૂતમૌલૌ વિચકિલમાલ્યવિલાસમ્ આદધાતિ ॥

3.35

અયમ્ અભિનવકર્ણિકારયષ્ટિં ઝટિતિ ઘનસ્તબકસ્તનીમ્ ઉપૈતિ
અયમ્ અતિચપલો નિસર્ગરક્તાં સ્થલનલિનીમ્ અવધીર્ય દેવ! યાતઃ ॥

3.36

અયમ્ ઇહ હિ લતામ્ ઉપૈતિ કૌન્દીં કુસુમવતીં નવમાધવીં વિલઙ્ઘ્ય
ક્વણદલિવલયાસુ નાસુ તેન સ્ખલિતમ્ ઇતઃ સહકારમઞ્જરીષુ ॥

3.37

અભિસરતિ વનસ્થલીમ્ ઇવૈતાં મદનવતીમયમૂઢકામિલીલઃ
સ્ફુરદતનુશિલીમુખસ્ય ચાગ્રે વિચરતિ કર્ણે ઇવાયમ્ અર્જુનસ્ય ॥

3.38

શ્રમમ્ અપહરતસ્ તનૂર્મિવાતૈર્ અયમ્ અતિથિર્ વનપલ્વલસ્ય જાતઃ
તરુતતિષુ તિરોહિતો ઽયમ્ એતાસ્વ્ અયમ્ અરવિન્દવનાદ્ ઇવોજ્જિહીતે ॥

3.39

કુરબકવનતઃ કદમ્બરાજિં વ્રજતિ તતો મુચકુન્દકાનનાનિ
ઇતિ નગમ્ અવગાહતે સહારસ્ ત્વમ્ ઇવ ધ્ર્તક્લમ એષ રાજહંસઃ ॥

3.40

કુરુ વિજયમ્ ઇતો મમાર્પ્ય એતદ્ ધનુર્ અધુના સસુવર્ણપુઙ્ખબાણમ્
યદ્ અયમ્ ઇતગતિર્ ગતો ઽતિદૂરં જલપતગઃ સહ નઃ કુતૂહલેન ॥

3.41

ઇતિ કથયતિ ચાપમ્ અર્પયિત્વા સમમ્ ઇષુભિઃ સ રમાઙ્ગદે નરેન્દ્રસ્
પતગમ્ અનુ તમ્ આત્તહારં હરતિ ન કં નવવસ્તુસંપ્રયોગઃ ॥

3.42

ઋજુ તમ્ અથ વિહાયસા વ્રજન્તમ્ રભસવશાદ્ અનુગચ્છતો નૃપસ્ય
સમજનિ ભૃશમ્ આયતો ઽસ્ય પન્થાસ્ તરુવિટપાવટવર્જનેન વક્રઃ ॥

3.43

નૃપતિર્ અનુયયૌ વને વિહઙ્ગં નૃપતિમ્ અભિ પ્રણયી રમાઙ્ગદો ઽપિ
શ્રુતમ્ ઇવ વિશદં શુચિર્ વિવેકઃ કૃતિનિ વિવેકમ્ ઇવાન્તરઃ પ્રસાદઃ ॥

3.44

અથ કમલસરસ્તરઙ્ગદોલા ચલયવિલોલરથાઙ્ગનામયુગ્મમ્
મદકલકલહંસનાદકૃષ્ટઃ શ્રમવિવેશઃ સઃ સિતચ્છદઃ પ્રપેદે ॥

3.45

વિલુલિતકબરીકલાપમાલ્યા મૃદુનવશૈવલમેખલા વહન્ત્યઃ
રતિરણમ્ અવસાય યત્ર નિત્યં સહ રમણૈર્ અમરાઙ્ગના રમન્તે ॥

3.46

સલિલગતધિયાથ તેન દૂરાત્ સ ગુરુર્ અમુચ્યત નિઃસહેન હારઃ
જડહૃતહૃદયાઃ કિયચ્ ચિરં વા ગુણમહતામ્ ઇહ ભારમ્ ઉદ્વહન્તિ ॥

3.47

સ ચ વિતતમરીચિચઞ્ચુલેખો વિગલિતહારલતામિષેણ હંસઃ
પરિણતબિસકાણ્ડભઙ્ગપીતં પય ઇવ વિસ્તૃતધારમ્ ઉજ્જગાર ॥

3.48

અથ કનકમૃણાલિકાયુગસ્ય દ્યુતિનિચયેન ચિતં વિસર્પતાધઃ
અશિશિરમહસો વિસારિણા ખે વલયિતમ્ અંશુલતાકદમ્બકેન ॥

3.49

તટભુવિ તમ્ અપશ્યદ્ આપતન્તં પતિર્ અવને રવતંસિતાયતાક્ષઃ
સિતમ્ અભિનવહેમદણ્ડશોભિ સ્ફટિકશલાકમ્ ઇવાતપત્રમ્ ઐન્દ્રમ્ ॥

3.50

સરસિ ધવલિતે તતઃ સમન્તાદ્ અમૃતમરીચિરુચેવ તસ્ય કાન્ત્યા
વ્યધિત બલવતી વિયોગપીડા પદમ્ અપદે હૃદયેષુ ચક્રનામ્નામ્ ॥

3.51

અતિવિતતગુણૈકધામ્નિ તસ્મિન્ વિધુરમ્ અધઃપતિતે વિશુદ્ધિભાજિ
કથમ્ અપિ વસુધાધિપઃ પ્રમોદં ઝટિતિ જગામ ગુણિષ્વ્ અમત્સરો હિ ॥

3.52

અથ નભસિ પિશઙ્ગસાન્ધ્યરાગ ચ્છુરિત ઇવામ્બરનિમ્નગાતરઙ્ગમ્
કિયદ્ અપિ સરસસ્ તટે સ ગત્વા કમલરજઃકપિશે દદર્શ હારમ્ ॥

3.53

સ ચ સપદિ રમાઙ્ગદોપનીતં કનકસરોરુહકાન્તિના કરેણ
નિજયશ ઇવ મૂર્તમ્ આદદે તં ભુવનતલાભયદાનદીક્ષિતેન ॥

3.54

સુજનમ્ ઇવ ગુણૈર્ ઉપોઢશોભં શુચિતરબાલમૃણાલસૂત્રદીર્ઘૈઃ
અહમહમિકયા કૃતપ્રવેશં તરણિકરગ્લપિતૈર્ ઇવેન્દુપાદૈઃ ॥

3.55

દધતમ્ અરુણમ્ અઙ્ગરાગશેષં ક્વચિદ્ અપિ યષ્ટિષુ તારમૌક્તિકાસુ
ઘટિતમ્ ઇવ નવાતપેન કિંચિદ્ બહુનવયા શશલક્ષ્મણસ્ ત્વિષા ચ ॥

3.56

અતિવિતતરુચિં વહન્તમ્ અન્તસ્ તરલમણિં તરુણેન્દ્રગોપશ્ર્ભમ્
અવિરલમ્ અસકૃન્નિવાસલગ્નં લલિતવધૂહૃદયાદ્ ઇવાનુરાગમ્ ॥

3.57

કતિચિદ્ અપિ લતાન્તરે દધાનં મૃગમદલિપ્તતલાનિ મૌક્તિકાનિ
શબલજલલવૈર્ ઇવાત્તજન્માન્ય્ અયમ્ અરનદીયમુનાતિથેર્ ઘનસ્ય ॥

3.58

અનુગુણપદવીવિનિર્ગતાસુ પ્રતિલતમ્ આયતમૌક્તિકપ્રભાસુ
રજનિકરમરીચિસૂચિદીર્ઘૈર્ બહુભિર્ ઇવ ગ્રથિતં મૃણાલસૂત્રૈઃ ॥

3.59

અતિદૃઢમ્ અનુરક્તયા વિતીર્ણં મુખરમહોદધિમેખલાં વહન્ત્યા
ઉરસિ નિહિતબન્ધુજીવમ્ ઉર્વ્યા વિચકિલમાલ્યમ્ ઇવ સ્વયંવરાય ॥

3.60

અરુચદ્ અથ કરે સ તસ્ય બિભ્રદ્ યુવતિરદચ્છદકાન્તિમધ્યરત્નમ્
કિમ્ અપિ મનસિજેન શાસનાઙ્કઃ પ્રહિતનિજાયુધચિત્રપુષ્પમુદ્રઃ ॥

3.61

શશિકરરુચા સ તેન રેજે મૃદુકરપુષ્કરવર્તિના નરેન્દ્રઃ
અમરપુરધુનીસમુદ્ધૃતેન ત્રિદશકરીવ મૃણાલકન્દલેન ॥

3.62

ઉરસિ નરપતેઃ પતંશ્ ચકાશે કનકશિલાવિપુલે તદંશુપૂરઃ
અખિલભુવનકોશરાજલક્ષ્મ્યા નિહિત ઇવાધિકમ્ ઉત્ક્યા કટાક્ષઃ ॥

3.63

વિકૃતિર્ ઉદધિશુક્તિએષુ ચ્યુતાનાં ધ્રુવમ્ ઇયમ્ ઇન્દુકલાસુધાલવાનામ્
જલદજલકણોદ્ભવેષુ કામં નિવસતિ કાન્તિર્ ઇયં ન મૌક્તિકેષુ ॥

3.64

ન કિમ્ અયમ્ ઉડુમણ્ડલાપવાદઃ કુમુદવનાનિ પુરો ઽસ્ય ન ત્રપન્તે
કથમ્ અયમ્ અવધિર્ ન મુક્તિભાજામ્ ઇતિ તમ્ અવેક્ષ્ય સ ચિન્તયાં ચકાર ॥

3.65

સ્ફુરદુદરનિવેશિતેન્દ્રનીલાં મદજલરાજિમ્ ઇવ સ્મરદ્વિપસ્ય
અવનિપતિર્ અપશ્યદ્ અક્ષરાણાં તતિમ્ અથ હારમૃણાલિકાન્તરાલે ॥

3.66

અભિનવલિખિતામ્ ઇવ પ્રશતિં મદનમહાનૃપતેઃ સ પાર્થિવેન્દ્રઃ
ઇતિ નિબિડકુતૂહલાકુલસ્ તાં લલિતપદાભરણામ્ અવાચયચ્ ચ ॥

3.67

``મનસિજવરવીરવૈજન્ત્યાસ્ ત્રિભુવનદુર્લભવિભ્રમૈકભૂમેઃ
કુચમુકુલવિચિત્રપત્રવલ્લી પરિચિત એષ સદા શશિપ્રભાયાઃઽઽ ॥

3.68

કિમ્ ઉ વિપુલમ્ ઇમં મનુષ્યલોકં પુરમ્ ઉત પર્વતપક્ષશાતનસ્ય
કિમ્ ઉ યુવતિર્ ઇયં ભુજઙ્ગભર્તુર્ ભુવનમ્ અલઙ્કુરુતે શશિપ્રભેતિ ॥

3.69

વદતિ શશિમુખીમ્ ઇતસ્ ન દૂરે તરુણવિલેપનભિન્ન એષ હારઃ
સરિતમ્ ઇવ વનાન્તરે સમીરઃ સ્ફુતિતસરોરુહરેણુના પિશઙ્ગઃ ॥

3.70

કુસુમશરસખસ્ય કસ્ય ચિત્ કિં સમજનિ નાકતલાધિદેવતેયમ્
ઉત મુકુલિતમન્મથાવતારે પથિ વિચરે ઽધિનાકકન્યકાનામ્ ॥

3.71

અપિ કૃતનયનોત્સવેન તન્વી તરુણસુધામધુરેણ દર્શનેન
મુદમ્ ઉપજનેદ્ વને કિમ્ એષા ? મમ શરદિન્દુકલેવ કૈરવસ્ય ॥

3.72

ઇતિ કિયદ્ અપિ યાવદ્ એવ ચિન્તા વશમ્ અગમત્ સ મનુષ્યલોકપાલઃ
ધનુર્ અપિ નિચુલં વિધાય તાવત્ કુસુમશરો ઽસ્ય બભૂવ પાર્શ્વવર્તી ॥

3.73

અથ સમ્ભ્રમાદ્ અનુચરેણ નિહિતતમાલપલ્લવે
આસ્ત તરુકુસુમસંવલિતે સરસઃ સઃ સૈકતશિલાતલે નૃપઃ ॥

3.74

આલક્ષ્ય સ્તનસખ્યલક્ષ્મણિ તતસ્ તસ્મિન્ કુરઙ્ગીદૃશો મુક્તાદામ્નિ કરોદરપ્રણયિતામ્ આપ્તે તુષારત્વિષિ
વિસ્મૃત્યા સહસા હૃતં ચતુરયા ક્રોડીકૃતં ચિન્તયા ચેતઃ શ્રીનવસાહસાઙ્કનૃપતેર્ ઉત્કણ્ઠયાકૃષ્યત ॥

મૂળ પાઠ: Navasāhasāṅkacarita · Edition: Vamanasastri Islampurakara, Bombay : Govt. Central Book Depot (Bombay Sanskrit Series, 53) · Data entry Somadeva Vasudeva · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0