નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 9

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાશ્ત્રે ઉપાઙ્ગવિધાનં નામ અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
અથ નવમો ઽધ્યાયઃ
એવમેતચ્છિરોનેત્રભ્રુનાસોષ્ઠકપોલજમ્ ।
કર્મ લક્ષણસંયક્તમુપાઙ્ગાનાં મયોદિતમ્

હસ્તોરપાર્શ્વજઠરકટીજઙ્ઘોરુપાદતઃ ।
લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વિનિયોગં ચ તત્ત્વતઃ

હસ્તાદીનાં પ્રવક્ષ્યામિ કર્મ નાટ્યપ્રયોજકમ્
યથા યેનાભિનેયં ચ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

પતાકસ્ત્રિપતાકશ્ચ તથા વૈ કર્તરીમુખઃ ।
અર્ધચન્દ્રો હ્યરાલશ્ચ શુકતુણ્ડસ્તથૈવ ચ

મુષ્ટિશ્ચ શિખરાખ્યશ્ચ કપિત્થઃ ખટકામુખઃ ।
સૂચ્યાસ્યઃ પદ્મકોશશ્ચ તથા વૈ સર્પશીર્ષકઃ

મૃગશીર્ષઃ પરો જ્ઞેયો હસ્તાભિનયયોક્તૃભિઃ ।
કાઙ્ગુલકો ઽલપદ્મશ્ચ ચતુરો ભ્રમરસ્તથ

હંસાસ્યો હંસપક્ષશ્ચ સન્દંશો મુકુલસ્તથા ।
ઊર્ણનાભસ્તામ્રચૂડચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ

અસંયુતાઃ સંયુતાશ્ચ ગદતો મે નિબોધત ।
અઞ્જલિશ્ચ કપોતશ્ચ કર્કટઃ સ્વસ્તિકસ્તથા

ખટકાવર્ધમાનશ્ચ હ્યુત્સંગો નિષધસ્તથા ।
દોલઃ પુષ્પપુટશ્ચૈવ તથા મકર એવ ચ

ગજદન્તો ઽવહિત્થશ્ચ વર્ધમાનસ્તથૈવ ચ ।
એતે તુ સંયુતા હસ્તા મયા પ્રોક્તાસ્ત્રયોદશ

નૃત્તહસ્તાનતશ્ચોર્ધ્વ ગદતો મે નિબોધત ।
ચતુરસ્રૌ તથોદ્વૃત્તૌ તથા તલમુખૌ સ્મૃતૌ

સ્વસ્તિકૌ વિપ્રકીર્ણૌ ચાપ્યરાલખટકામુખૌ ।
આવિદ્ધવક્રૌ સૂચ્યાસ્યૌ રેચિતાવર્ધરેચિતૌ

ઉત્તાનાવઞ્ચિતૌ વાપિ પલ્લવૌ ચ તથા કરૌ ।
નિતમ્બૌ ચાપિ વિજ્ઞેયૌ કેશબન્ધૌ તથૈવ ચ

સમ્પ્રોક્તૌ કરિહસ્તૌ ચ લતાખ્યૌ ચ તથૈવ ચ ।
પક્ષવઞ્ચિતકૌ ચૈવ પક્ષપ્રદ્યોતકૌ તથા

જ્ઞેયો ગરુડપક્ષૌ ચ હંસપક્ષૌ તથૈવ ચ ।
ઊર્ધ્વમણ્ડલિનૌ ચૈવ પાર્શ્વમણ્ડલિનૌ તથા

ઉરોમણ્ડલિનૌ ચૈવ ઉરઃપાર્શ્વાર્ધમણ્ડલૌ ।
મુષ્ટિકસ્વસ્તિકૌ ચાપિ નલિનીપદ્મકોશકૌ

અલપદ્માવુલ્બનૌ ચ લલિતૌ વલિતૌ તથા ।
સપ્તષષ્ટિકરા હ્યેતે નામતો ઽભિહિતા મયા

યથા લક્ષણમેતેષાં કર્માણિ ચ નિબોધત ।
પ્રસારિતાઃ સમાઃ સર્વા યસ્યાઙ્ગુલ્યો ભવન્તિ હિ ।
કુઞ્ચિતશ્ચ તથાઙ્ગુષ્ઠઃ સ પતાક ઇતિ સ્મૃતઃ

એષ પ્રહારપાતે પ્રતાપન નોદને પ્રહર્ષે ચ ।
ગર્વે ઽપ્યહમિતિ તજ્જ્ઞૈલલાટદેશોત્થિતઃ કાર્યઃ

એષો ઽગ્નિવર્ષધારાનિરૂપણે પુષ્પવૃષ્ટિપતને ચ ।
સંયુતકરણઃ કાર્યઃ પ્રવિરલચલિતાઙ્ગુલિર્હસ્તઃ

સ્વસ્તિકવિચ્યુતિકરણાત્ પલ્લવપુષ્પોપહારશષ્પાણિ ।
વિરચિતમુર્વીસંસ્થં યદ્ દ્રવ્ય તચ્ચ નિર્દ્દેશ્યમ્

સ્વસ્તિકવિચ્યુતિકરણાત્ પુનરેવાધોમુખેન કર્તવ્યમ્ ।
સંવૃતવિવૃતં પાલ્યં છન્નં નિબિડં ચ ગોપ્યં ચ

અસ્યૈવ ચાઙ્ગુલીભિરધોમુખપ્રસ્થિતોત્થિતચલાભિઃ ।
વાયૂર્મિવેગવેલાક્ષોભશ્ચૌઘશ્ચ કર્તવ્યઃ

ઉત્સાહનં બહુ તથા મહાજનપ્રાંશુપુષ્કરપ્રહતમ્ ।
પક્ષોત્ક્ષેપાભિનયં રેચકકરણેન ચાભિનયેત્

પરિઘૃષ્ટતલસ્થેન તુ ધૌતં મૃદિતં પ્રમૃષ્ટપિષ્ટે ચ ।
પુનરેવ શૈલધારણમુદ્ઘાટનમેવ ચાભિનયેત્

એવમેષ પ્રયોક્તવ્યઃ સ્ત્રીપુંસાભિનયે કરઃ ।
પતાકાભ્યાં તુ હસ્તાભ્યામભિનેયઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

દશાખ્યશ્ચ શતાખ્યશ્ચ સહસ્રાખ્યસ્તથૈવ ચ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ત્રિપતાકસ્ય લક્ષણમ્

પતાકે તુ યદા વક્રાઽનામિકા ત્વઙ્ગુલિર્ભવેત્ ।
ત્રિપતાકઃ સ વિજ્ઞેયઃ કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

આવાહનમવતરણં વિસર્જનં વારણં પ્રવેશશ્ચ ।
ઉન્નામનં પ્રણામો નિદર્શનં વિવિધવચનં ચ

મઙ્ગલ્યદ્રવ્યાણાં સ્પર્શઃ શિરસો ઽથ સન્નિવેશશ્ચ ।
ઉષ્ણીષમુકુટધારણં નાસાસ્યશ્રોત્રસંવરણમ્

અસ્યૈવ ચાઙ્ગુલીભ્યામધોમુખપ્રસ્થિતોત્થિતચલાભ્યામ્ ।
લઘુપવનસ્રોતોભુજગભ્રમરાદિકાન્ કુર્યાત્

અશ્રુપ્રમાર્જને તિલકવિરચનં રોચનયાલમ્ભકં ચ
ત્રિપતાકાનામિકયા સ્પર્શનમલકસ્ય કાર્યઞ્ચ

સ્વસ્તિકૌ ત્રિપતાકૌ તુ ગુરૂણાં પાદવન્દને ।
વિચ્યુતૌ ચલિતાવસ્થૌ કાર્યાવુદ્વાહદર્શને

પરસ્પરાગ્રસંશ્લિષ્ટૌ કર્તવ્યૌ નૃપદર્શને ।
તિર્યક્ સ્વસ્તિકસ્મ્બદ્ધૌ સ્યાતાં તૌ ગ્રહદર્શને

તપસ્વિદર્શને કાર્યાવૂર્ધ્વૌ ચાપિ પરાઙ્મુખૌ ।
પરસ્પરાભિમુખૌ ચ કર્તવ્યૌ વરદર્શને

ઉત્તાનાધોમુખૌ કાર્યાવગ્રે વક્ત્રસ્ય સંસ્થિતૌ ।
વડવાનલસઙ્ગ્રામમકરાણાં ચ દર્શને

અભિનયાસ્ત્વનેનૈઅવ વાનરપ્લવનોર્મયઃ ।
પવનશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચૈવ નાટ્યે નાટ્યવિચક્ષણૈઃ

સંમુખપ્રસૃતાઙ્ગુષ્ઠઃ કાર્યો બાલેન્દુદર્શને ।
પરાઙ્ગ્મુખસ્તુ કર્તવ્યો યાને નૃણાં પ્રયોક્તૃભિઃ

ત્રિપતાકે યદા હસ્તે ભવેત્ પૃષ્ઠાવલોકની
તર્જની મધ્યમાયાશ્ચ તદાસૌ કર્તરીમુખઃ

પથિ ચરણરચનરઞ્જનરઙ્ગણકરણાન્યધોમુખેનૈવ ।
ઊર્ધ્વમુખેન તુ કુર્યાત્ દષ્ટં શૃઙ્ગં ચ લેખ્યં ચ

પતનમરણવ્યતિક્રમપરિવૃત્તવિતર્કિત તથ ન્યસ્તમ્ ।
ભિન્નવલિતેન કુર્યાત્ કર્તર્યાસ્યાઙ્ગુલિમુખેન

સંયુતકરણો વ સ્યાદસંયુતો વા પ્રયુજ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ ।
રુરુચમરમહિષસુરગજવૃષગોપુરશૈલશિખરેષુ

યસ્યાઙ્ગુલ્યસ્તુ વિનતાઃ સહાઙ્ગુષ્ઠેન ચાપવત્ ।
સો ઽર્ધચન્દ્રો હિ વિજ્ઞેયઃ કરઃ કર્માસ્ય વક્ષ્યતે

એતેન બાલતરવઃ શશિલેખામ્બુકલશવલયાનિ ।
નિર્ઘાટનમાયસ્તં મધ્યૌપમ્યં ચ પીનં ચ

રશનાજઘનકટીનામાનનતલપત્રકુણ્ડલાદીનામ્ ।
કર્તવ્યો નારીણામભિનયયોગો ઽર્ધચન્દ્રેણ

આદ્યા ધનુર્નતા કાર્યા કુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ઠકસ્તથા ।
શેષા ભિન્નોર્ધ્વવલિતા હ્યરાલે ઽઙ્ગુલયઃ કરે

એતેન સત્ત્વશૌણ્ડીર્યવીર્યધૃતિકાન્તિદિવ્યગામ્ભીય્રમ્ ।
આશીર્વાદાશ્ચ તથા ભાવા હિતસંજ્ઞકાઃ કાર્યાઃ

એતેન પુનઃ સ્ત્રીણાં કેશાનાં સંગ્રહોત્કર્ષૌ ।
સર્વાઙ્ગિકં તથૈવ ચ નિર્વર્ણનમાત્મનઃ કાર્યમ્

કૌતુકવિવાહયોગં પ્રદક્ષિણેનૈવ સંપ્રયોગં ચ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રસ્વસ્તિકયોગાન્ પરિમણ્ડલેનૈવ

પ્રાદ્ક્ષિણ્ય પરિમણ્ડલં ચ કુર્યાન્ મહાજનં ચૈવ ।
યચ્ચ મહીતલરચિતં દ્રવ્યં તચ્ચાભિનેયં સ્યાત્

આહ્વાને ચ નિવારણનિર્માણે ચાપ્યનેકવચને ચ ।
સ્વેદસ્યા ચાપનયને ગન્ધાઘ્રાણે શુભઃ શુભે ચૈષ

ત્રિપતાકહસ્તજાનિ તુ પૂર્વં યાન્યભિહિતાનિ કર્માણિ ।
તાનિ ત્વરાલયોગાત્ સ્ત્રીભિઃ સમ્યક્ પ્રયોજ્યાનિ

અરાલસ્ય યદા વક્રાઽનામિકાત્વઙ્ગુલિર્ભવેત્ ।
શુકતુણ્ડસ્તુ સ કરઃ કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

એતેન ત્વભિનેયં નાહં ન ત્વં ન કૃત્યમિતિ ચાર્યે ।
આવાહને વિસર્ગે ધિગિતિ વચને ચ સાવજ્ઞમ્

અઙ્ગુલ્યો યસ્ય હસ્તસ્ય તલમધ્યેગ્રસંસ્થિતાઃ ।
તાસામુપરિ ચાઙ્ગુષ્ઠઃ સઃ મુષ્ટિરિતિ સંજ્ઞિતઃ

એષ પ્રહારે વ્યાયામે નિર્ગમે પીડને તથા ।
સંવાહને ઽસિયષ્ટીનાં કુન્તદણ્ડગ્રહે તથા

અસ્યૈવ તુ યદા મુષ્ટેરૂર્ધ્વોઙ્ગુષ્ઠઃ પ્રયુજ્યતે ।
હસ્તઃ સ શિખરો નામ તદા જ્ઞેયઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

રશ્મિકુશાઙ્કુશધનુષાં તોમરશક્તિપ્રમોક્ષણે ચૈવ ।
અધરોષ્ઠપાદરઞ્જનમલકસ્યોત્ક્ષેપણં ચૈવ

અસ્યૈવ શિખરાખ્યસ્ય હ્યઙ્ગુષ્ઠકનિપીડિતા ।
યદા પ્રદેશિની વક્રા સ કપિત્થસ્તદા સ્મૃતઃ

અસિચાપચક્રતોમરકુન્તગદાશક્તિવજ્રબાણાનિ ।
શસ્ત્રાણ્યભિનેયાનિ તુ કાર્યં સત્યં ચ પથ્યં ચ

ઉત્ક્ષિપ્તવક્રા તુ યદાનામિકા સકનીયસી ।
અસ્યૈવ તુ કપિત્થસ્ય તદાસો ખટકામુખઃ

હોત્રં હવ્યં છત્રં પ્રગ્રહપરિકર્ષણં વ્યજનકઞ્ચ ।
આદર્શધારણં ખણ્ડનં તથા પેષણં ચૈવ

આયતદણ્ડગ્રહણં મુક્તાપ્રાલમ્બસંગ્રહં ચૈવ ।
સ્રગ્દામપુષ્પમાલા વસ્ત્રાન્તાલમ્બનં ચૈવ

મન્મથશરાવકર્ષ્ણપુષ્પવચયપ્રતોદકાર્યાણિ ।
અઙ્કુશરજ્વાકર્ષણસ્ત્રીદર્શનમેવ કાર્યં ચ

ખટકાખ્યે યદા હસ્તે તર્જની સમ્પ્રસારિતા ।
હસ્તઃ સૂચીમુખો નામ તદા જ્ઞેયઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

અસ્ય વિવિધાન્ યોગાન્ વક્ષ્યામિ સમાસતઃ પ્રદેશિન્યાઃ ।
ઊર્ધ્વનતલોલકમ્પિતવિજૃંભિતોદ્વાહિતચલાયાઃ

ચક્રં તડિત્પતાકામઞ્જર્યઃ કર્ણચૂલિકાશ્ચૈવ ।
કુટિલગતયશ્ચ સર્વે નિર્દેશ્યાઃ સાધુવાદાશ્ચ

બાલોરગબલ્યવધૂપદીપવલ્લીલતાશિખણ્ડાશ્ચ ।
પરિપતનવક્રમણ્ડલમભિનેયાન્યૂર્ધ્વલોલિતયા

વદનામ્યાસે કુઞ્ચિતવિજૃમ્ભિતા વાક્યરૂપણે કાર્યા ।
ભૂયશ્ચોર્ધ્વવિરચિતા તારાઘોણૈકદણ્ડયષ્ટિષુ ચ ।
વિનતાઃ ચ પુનઃ કાર્યા દંષ્ટ્રિષુ ચ તથાસ્યયોગેન

પુનરપિ મણ્ડલગતયા સર્વગ્રહણં તથૈવ લોકસ્ય ।
પ્રણતોન્તેએ ચ કાર્યે હ્યાદ્યે દીર્ઘે ચ દિવસે ચ

[શ્રવણાભ્યાસે વક્રા વિજૃમ્ભણા વાક્યરૂપણાવસરે] ।
મેતિ વદેતિ ચ યોજ્યા પ્રસારિતોત્કમ્પિતોત્તાના

કાર્યા પ્રકમ્પિત રોવદર્શન સ્વેદરૂપણે ચૈવ ।
કુન્તલકુણ્ડલાઙ્ગદગણ્ડાશ્રયે ઽભિનય

ગર્વે ઽહમિતિ લલાટે રિપુદર્શને તથૈવ ચ ક્રોધે ।
કો ઽસાવિતિ નિર્દેશે ઽથ કર્ણકણ્ડુનયને ચૈવ

સંયુક્તા સંયોગે કાર્યા વિશ્લેષિતા વિયોગે ચ ।
કલહે સ્વસ્તિકયુપતાં પરસ્પરોત્પીડિતા બન્ધે

દ્વાભ્યાં તુ વાત્મપાર્શ્વે દક્ષિણતો નિનનિશાવસાનાનિ ।
અભિમુખપરાઙ્મુખાભ્યાં વિશ્લિષ્ટાભ્યાં પ્રયુઞ્જીત

પુનરપિ ચ ભ્રમિતાગ્રરૂપા શિલાવર્તયન્ત્રશૈલેષુ ।
પરિવેષણે તથૈવ હિ કાર્યા ચાધોમુખી નિત્યમ્

શ્લિષ્ટા લલાટપટ્ટેષ્વધોમુખી શમ્ભુરૂપણે કર્યા ।
શકસ્યાપ્યુત્તાના તજ્જ્ઞૈસ્તિર્યક્સ્થિતા કાર્યા

દ્વાભ્યાં સન્દર્શયેન્નિત્યં સમ્પૂર્ણ ચન્દ્રમણ્ડલમ્ ।
શ્લિષ્ટા લલાટે શક્રસ્ય કાર્યા હ્યુત્તાનસંશ્રયા

પરિમણ્ડલં ભ્રમિતતયા મણ્ડલમાદર્શયેચ્ચ ચન્દ્રસ્ય ।
હરનયને ચ લલાટે શક્રસ્યઽપ્યુગુત્તાના

યસ્યાઙ્ગુલ્યસ્તુ વિતતાઃ સહાઙ્ગુષ્ઠેન કુઞ્ચિતાઃ ।
ઊર્ધ્વા હ્યસંગતાગ્રાશ્ચ સ ભવેત્ પદ્મકોશકઃ

બિલ્વકપિત્થફલાનાં ગ્રહણે કુચદર્શનશ્ચ નારીણામ્ ।
ગ્રહણે હ્યામિષલાભે ભવન્તિ તાઃ કુઞ્ચિતાગ્રાસ્તુ

બહુજાતિબીજપૂરકમામિષખણ્ડં ચ નિર્દેશ્યમ્ ।
દેવાર્ચનબલિહરણે સમુદ્ગકે સાગ્રપિણ્ડદાને ચ ।
કાર્યઃ પુષ્પપ્રકરશ્ચ પદ્મકોશેન હસ્તેન

મણિબન્ધનવિશ્લિષ્ટાભ્યાં પ્રવિરલચલિતાઙ્ગુલિકરાભ્યામ્ ।
કાર્યો વિવર્તિતાભ્યાં વિકસિતકમલોત્પલાવિનયઃ

અઙ્ગુલ્યઃ સંહતાઃ સર્વાઃ સહાઙ્ગુષ્ઠેન યસ્ય ચ ।
તથા નિમ્નતલશ્ચૈવ સ તુ સર્પશિરાઃ કરઃ

એષઃ સલિલપ્રદાને ભુજગતૌ તોયસેચને ચૈવ ।
આસ્ફોટને ચ યોજ્યઃ કરિકુમ્ભાસ્ફાલનાદ્યેષુ

અધોમુખીનાં સર્વાસામઙ્ગુલીનાં સમાગમઃ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકાવૂર્ધ્વો સ ભવેત્ મૃગશીર્ષકઃ

ઇહ સામ્પ્રતમસ્ત્યદ્ય શક્તેશ્ચોલ્લાસને ઽક્ષપાતે ચ ।
સ્વેદાપમાર્જનેષુ ચ કુટ્ટમિતે પ્રચલિતસ્તુ ભવેત્

ત્રેતાગ્નિસંસ્થિતા મધ્યા તર્જન્યાઙ્ગુષ્ઠકા યદા ।
કાઙ્ગુલો ઽનામિકા વક્રા યદાશ્ચોર્ધ્વા કનીયસી

એતેન તરુણફલાનિ નાનાવિધાનિ ચ લઘૂનિ ।
કાર્યાનિ રોષજાનિ સ્ત્રીવચાન્યઙ્ગુલિક્ષેપૈઃ

મરકતવૈદૂર્યાદેઃ પ્રદર્શનં સુમનસાં ચ કર્તવ્યમ્ ।
ગ્રાહ્યં મરાલપદમિતિ તજ્જ્ઞૈરેવ પ્રયોગેષુ

આવર્તિતાઃ કરતલે યસ્યાઙ્ગુલ્યો ભવન્તિ હિ ।
પાર્શ્વાગતવિકીર્ણાશ્ચ સ ભવેદલપલ્લવઃ

પ્રતિષેધકૃતે યોજ્યઃ કસ્ય ત્વન્નાસ્તિ શૂન્યવચનેષુ ।
પુનરાત્મોપન્યાસઃ સ્ત્રીણામેતેન કર્તવ્યઃ

તિસ્રઃ પ્રસારિતા યત્ર તથા ચોર્ધ્વા કનીયસી ।
તાસાં મધ્યે સ્થિતોઙ્ગુષ્ઠઃ સ કરશ્ચતુરસ્મૃતઃ

નયવિનયનિયમસુનિતુણબાલાતુરસત્યકૈતવાર્થેષુ ।
વાક્યે યુક્તે પથ્યે સત્યે પ્રશમે ચ વિનિયોજ્યઃ

એકેન દ્વાભ્યાં વા કિઞ્ચિન્મણ્ડલકૃતેન હસ્તેન ।
વિકૃતવિચારિતચરિતં વિતર્કિતં લજ્જિતં ચૈવ

નયનૌપમ્યં પદ્મદલરૂપણં હરિણકર્ણનિર્દેશઃ ।
સંયુતકરણેનૈવ તુ ચરેણૈતાનિ કુર્વીત

લીલા રતી રુચિ ચ સ્મૃતિબુદ્ધિવિભાવનાઃ ક્ષમાં પુષ્ટિં ચ ।
સઞ્જ્ઞામાત્રં પ્રણયં વિચારણં સઙ્ગતં શૌચમ્

ચાતુર્યં માધુર્યં દાક્ષિણ્યં માર્દવં સુખં શીલમ્ ।
પ્રશ્નં વાર્તાયુક્તિં વેષં મૃદુશાદ્વલં સ્તોકમ્

વિભવાવિભૌ સુરતં ગુણાગુણૌ યૌવનં ગૃહાન્ દારાન્ ।
નાનાવર્ણાશ્ચ તથા ચતુરેણૈવં પ્રયુઞ્જીત

સિતમૂર્ધ્વેન તુ કુર્યાત્ રક્તં પીતં ચ મણ્ડલકૃતેન ।
પરિમુદિતેન તુ નીલં વર્ણાશ્ચતુરેણ હસ્તેન

મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠસન્દંશો વક્રા ચૈવ પ્રદેશિની ।
ઊર્ધ્વમન્યે પ્રકીર્ણે ચ દ્વ્યઙ્ગુલ્યૌ ભ્રમરે કરે

પદ્મોત્પલકુમુદાનામન્યેષાં ચૈવ દીર્ઘવૃન્તાનામ્ ।
પુષ્પાણાં ગ્રહણવિધિઃ કર્તવ્યઃ કર્ણપુરશ્ચ

વિચ્યુતશ્ચ સશબ્દશ્ચ કાર્યો નિર્ભત્સનાદિષુ ।
બાલાલાપે ચ શીઘ્રે ચ તાલે વિશ્વાસને તથા

તર્જનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠાસ્ત્રેતાગ્નિસ્થા નિરન્તરાઃ ।
ભવેયુર્હંસવક્ત્રસ્ય શેષે દ્વે સમ્પ્રસારિતે

શ્લક્ષ્ણાલ્પશિથિલલાઘવનિસ્સારાર્થે મૃદુત્વયોગેષુ ।
કાર્યો ઽભિનયવિશેષઃ કિઞ્ચિત્પ્રસ્યન્દિતાગ્રેણ

સમાઃ પ્રસારિતાસ્તિસ્રસ્તથા ચોર્ધ્વા કનીયસી ।
અઙ્ગુષ્ઠઃ કુઞ્ચિતશ્ચૈવ હંસપક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ

એષ ચ નિવાપસલિલે દાતવ્યે ગણ્ડસંશ્રયે ચૈવ ।
કાર્યઃ પ્રતિગ્રહાચમનભોજનાર્થેષુ વિપ્રાણામ્

આલિઙ્ગને મહાસ્તમ્ભદર્શને રોમહર્ષણે ચૈવ ।
સ્પર્શે ઽનુલેપનાર્થે યોજ્યઃ સંવાહને ચૈવ

પુનરેવ ચ નારીણાં સ્તનાન્તરસ્થેન વિભ્રમવિશેષાઃ ।
કાર્યા યથારસં સ્યુર્દુઃખે હનુધારણે ચૈવ

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠસન્દંશસ્ત્વ હ્યરાલસ્ય યથા ભવેત્ ।
આભુગ્નતલમધ્યસ્થઃ સ સન્દંશ ઇતિ સ્મૃતઃ

સન્દંશસ્ત્રિવિધો જ્ઞેય હ્યગ્રજો મુખજસ્તથા ।
તથા પાર્શ્વગતશ્ચૈવ રસભાવોપબૃંહિતઃ

પુષ્પાપચયગ્રથને ગ્રહણે તૃણપર્ણકેશસૂત્રાણામ્ ।
શલ્યાવયવગ્રહણાપકર્ષણે ચાગ્રસન્દંશઃ

વૃન્તાત્ પુષ્પોદ્ધરણં વર્તિશલાકાદિપૂરણં ચૈઅવ ।
ધિગિતિ ચ વચનં રોષે મુખસન્દંશસ્ય કર્માણિ

યજ્ઞોપવીતધારણવેધનગુણસૂક્ષ્મબાણલક્ષ્યેષુ ।
યોગે ધ્યાને સ્તોકે સંયુક્તકરણસ્તુ કર્તવ્યઃ

પેશલકુત્સાસૂયાદોષવચને ચ વામહસ્તેન ।
કિઞ્ચિદ્ વિવર્તિતકરાગ્રઃ પ્રયુજ્યતે પાર્શ્વસન્દંશઃ

આલેખ્યનેત્રરઞ્જનવિતર્કવન્તપ્રવાલરચને ચ ।
નિષ્પીડનં તથાલક્તકસ્ય કાર્ય ચ નારીભિઃ

સમાગતાગ્રાઃ સહિતા યસ્યાઙ્ગુલ્યો ભવન્તિ હિ ।
ઊર્ધ્વા હંસમુખસ્યેવ સ ભવેન્મુકુલઃ કરઃ

દેવાર્ચ્ચનબલિકરણે પદ્મોત્પલકુમુદરૂપણે ચૈવ ।
વિટચુમ્બને ચ કાર્યો વિકુત્સિતે વિપ્રકીર્ણશ્ચ

ભોજનહિરણ્યગણનામુખસંકોચપ્રદાનશીઘ્રેષુ ।
મુકુલિતકુસુમેષુ ચ તથા તજ્જ્ઞૈરેષ પ્રયોક્તવ્યઃ

પદ્મકોશસ્ય હસ્તસ્ય હ્યઙ્ગુલ્યઃ કુઞ્ચિતા યદા ।
ઊર્ણનાભઃ સ વિજ્ઞેયઃ કેશચૌર્યગ્રહાદિષુ

શિરઃ કણ્ડૂયને ચૈવ કુષ્ઠવ્યાધિનિરૂપણે ।
સંહવ્યાઘ્રેષ્વભિનયઃ પ્રસ્તરગ્રહણે તથા

મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠસન્દંશો વક્રા ચૈવ પ્રદેશિની ।
શેષે તલસ્થે કર્તવ્યે તામ્રચૂલકરે ઽઙ્ગુલી

વિચ્યુતશ્ચ સશબ્દશ્ચ કાર્યો નિર્ભત્સનાદિષુ ।
તાલે વિશ્વસને ચૈવ શીઘ્રાર્થે સંજ્ઞિતેષુ ચ

તથા કલાસુ કાષ્ઠાસુ નિમેષે તુ ક્ષણે તથા ।
એશ એવ કરઃ કાર્યો બાલાલાપનિમન્ત્રણે

અથવા અઙ્ગુલ્યઃ સંહિતા વક્રા ઉપર્યુઙ્ગુષ્ઠપીડિતાઃ ।
પ્રસારિતા કનીષ્ઠાચ તામ્રચૂડઃ કરઃ સ્મૃતઃ

શતં સહસ્રં લક્ષં ચ કરેણૈકેન યોજયેત્ ।
ક્ષિપ્રમુક્તાઙ્ગુલીભિસ્તુ સ્ફુલિઙ્ગાન્ વિપ્રુષસ્તથા

અસંયુતાઃ કરા હ્યેતે મયા પ્રોક્તા દ્વિજોત્તમાઃ ।
અતશ્ચ સંયુતાન્ હસ્તાન્ ગદતો મે નિબોધત

પતાકાભ્યાં તુ હસ્તાભ્યાં સંશ્લેષાદઞ્જલિઃ સ્મૃતઃ ।
દેવતાનાં ગુરૂણાં ચ મિત્રાણાં ચાભિવાદને

સ્થાનાન્યસ્ય પુનસ્ત્રીણિ વક્ષો વક્ત્રં શિરસ્તથા ।
દેવતાનાં શિરઃસ્થસ્તુ ગુરૂણામાસ્યસંસ્થિતઃ ।
વક્ષસ્થશ્ચૈવ મિત્રાણાં સ્ત્રીણાં ત્વનિયતો ભવેત્

ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યામન્યો ઽન્યં પાર્શ્વસંગ્રહાત્ ।
હસ્તઃ કપોતકો નામ કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

એષ વિનયાભ્યુપગમે પ્રણામકરણે ગુરોશ્ચ સમ્ભાષે ।
શીતે ભયે ચ કાર્યો વક્ષઃસ્થઃ કમ્પિતઃ સ્ત્રીભિઃ

અયમેવાઙ્ગુલિપરિઘૃષ્યમાણમુક્તસ્તુ ખિન્નવાક્યેષુ ।
એતાવદિતિ ચ કાર્યો નેદાનીં કૃત્યમિતિ ચાર્થે

અઙ્ગુલ્યો યસ્ય હસ્તસ્ય હ્યન્યોન્યાન્તરનિસ્સૃતાઃ ।
સ કર્કટ ઇતિ જ્ઞેયઃ કરઃ કર્મ ચ વક્ષ્યતે

એષ મદનાઙ્ગમર્દે સુપ્તોત્થિતવિજૃમ્ભણે બૃહદ્દેહે ।
હનુધારણે ચ યોજ્યઃ શઙ્ખગ્રહણે ઽર્થતત્ત્વજ્ઞૈઃ

મણિબન્ધવિન્યસ્તાવરાલૌ સ્ત્રીપ્રયોજિતૌ ।
ઉત્તાનૌ વામપાર્શ્વસ્થૌ સ્વસ્તિકઃ પરિકીર્તિતઃ

સ્વસ્તિકવિચ્યુઇતિકરણાદ્ દિશો ઘનાઃ ખં વનં સમુદ્રાશ્ચ ।
ઋતવો મહી તથૌઘં વિસ્તીર્ણં ચાભિનેયં સ્યાત્

ખટકઃ ખટકે ન્યસ્તઃ ખટકાવર્ધમાનકઃ ।
શૃઙ્ગારાર્થેષુ યોક્તવ્યઃ પ્રણામકરણે તથા

અન્યે
કુમુદીતાલવૃન્તેષુ કર્તવ્યશ્છત્રધરણે

ઇતિ
અરાલૌ તુ વિપર્યસ્તાવુત્તાનૌ વર્ધમાનકૌ ।
ઉત્સઙ્ગ ઇતિ વિજ્ઞેયઃ સ્પર્શસ્ય ગ્રહણે કરઃ

સનિષ્પેષકૃતે ચૈવ રોમામર્ષકૃતે ઽપિ ચ ।
નિષ્પીડિતઃ પુનશ્ચૈવ સ્ત્રીણામીર્ષ્યાકૃતે ભવેત્

મુકુલં તુ યદા હસ્તં કપિત્થઃ પરિચેષ્ટયેત્ ।
સ મન્તવ્યસ્તદા હસ્તો નિષધૌ નામ નામતઃ

સંગ્રહપરિગ્રહૌ ધારણં ચ સમયશ્ચ સત્યવચનં ચ ।
સઙ્ક્ષેપઃ સંક્ષિપ્તં નિપીડિતેનાભિનેતવ્યમ્

શિખરસ્તુ યદા હસ્તો મૃગશીર્ષેણ પીડિતઃ ।
નિષધો નામ વિજ્ઞેયઃ સ ભયાર્તે વિધીયતે

ગૃહીત્વા વામહસ્તેન કર્પુરાભ્યન્તરે ભુજમ્ ।
દક્ષિણં ચાપિ વામસ્ય કર્પુરાભ્યન્તરે ન્યસેત્

સ ચાપિ દક્ષિણો હસ્તઃ સમ્યઙ્ મુષ્ટીકૃતો ભવેત્ ।
ઇત્યેષ નિષધો હસ્તઃ કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

એતેન ધૈર્યમદગર્વસૌષ્ઠવૌત્સુક્યવિક્રમાટોપાઃ ।
અભિમાનાવષ્ટમ્ભઃ સ્તમ્ભસ્થૈર્યાદય કાર્યાઃ

જ્ઞેયો વૈ નિષધો નામ હંસપક્ષૌ પરાઙ્ગમુખૌ ।
જાલવાતાયનાદીનાં પ્રયોક્તવ્યો ઽભિઘટ્ટને

અંસૌ પ્રશિથિલૌ મુક્તૌ પતાકૌ તુ પ્રલમ્બિતૌ ।
યદા ભવેતાં કરણે સ દોલ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

સંભ્રમવિષાદમૂર્ચ્છિતમદાભિઘાતે તથૈવ ચાઽવેગે ।
વ્યાધિપ્લુતે ચ શસ્ત્રક્ષતે ચ કાર્યો ઽભિનયોગઃ

યસ્તુ સર્પશિરાઃ પ્રોક્તસ્તસ્યાઙ્ગુલિનિરન્તરઃ ।
દ્વિતીયઃ પાર્શ્વસંશ્લિષ્ટઃ સ તુ પુષ્પપુટઃ સ્મૃતઃ

ધાન્યફલપુષ્પસદૃશાન્યનેન નાનાવિધાનિ યુક્તાનિ ।
ગ્રાહ્યાણ્યુપનેયાનિ ચ તોયાનયનાપનયને ચ

પતાકૌ તુ યદા હસ્તાવૂર્ર્ધાઙ્ગુષ્ઠાવધોમુખૌ ।
ઉપર્યુપરિ વિન્યસ્તૌ તદા સ મકરઃ કરઃ

સિંહવ્યાલદ્વિપિપ્રદર્શનં નક્રમકરમત્સ્યાનામ્ ।
યે ચાન્યે ક્રવ્યાદા હ્યભિનેયાસ્તે ઽર્થયોગેન

કૂર્પરાંસોચિતૌ હસ્તૌ યદાસ્તાં સર્પશીર્ષકૌ ।
ગજદન્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

એવ ચ વધુવરાણમુદ્વાહે ચાતિભારયોગે ચ ।
સ્તંભગ્રહણે ચ તથા શૈલશિલોત્પાટને ચૈવ

શુકતુણ્ડૌ કરૌ કૃત્વા વક્ષસ્યભિમુખાઞ્ચિતૌ ।
શનૈરધોમુખાવિદ્ધૌ સો ઽવહિત્થ ઇતિ સ્મૃતઃ

દૌર્બલ્યે નિઃશ્વસિતે ગાત્રાણાં દર્શને તનુત્વે ચ ।
ઉત્કણ્ઠિતે ચ તજ્જ્ઞૈરભિનયયોગસ્તુ કર્તવ્યઃ

મુકુલસ્તુ યદા હસ્તઃ કપિત્થપરિવેષ્ટિતઃ ।
વર્ધમાનઃ સ વિજ્ઞેયઃ કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

સંગ્રહપરિગ્રહૌ ધારણં ચ સમયશ્ચ સત્યવચં ચ ।
સંક્ષેપતસ્તુ સંક્ષિપ્તં નિપીડિતેનાભિનેતવ્યમ્

જ્ઞેયો વૈ વર્ધમાનસ્તુ હંસપક્ષો પરાઙ્ગમુખૌ ।
જાલવાતાયનાદીનાં પ્રયોક્તવ્યો વિઘાટને

ઉક્તા હ્યેતે દ્વિવિધા હ્યસંયુતાઃ સંયુતાશ્ચ સંક્ષેપાત્ ।
અભિનયકરાસ્તુ યે ત્વિહ તે ઽન્યત્રાપ્યર્થતઃ સાધ્યાઃ

આકૃત્યા ચેષ્ટયા ચિહ્નૈર્જાત્યા વિજ્ઞાય તત્પુનઃ ।
સ્વયં વિતર્ક્ય કર્તવ્યં હસ્તાભિનયનં બુધૈઃ

નાસ્તિ કશ્ચિદહસ્તસ્તુ નાટ્યે ઽર્થો ઽભિનયં પ્રતિ ।
યસ્ય યદ્ દૃશ્યતે રૂપં બહુશસ્તન્મયોષિતમ્

અન્યે ચાપ્યર્થસંયુક્તા લૌકિકા યે કરાસ્ત્વિહ ।
છન્દતસ્તે નિયોક્તવ્યા રસભાવવિચેષ્ટિતૈઃ

દેશં કાલં પ્રયોગં ચાપ્યર્થયુક્તિમવેક્ષ્ય ચ ।
હસ્તા હ્યેતે પ્રયોક્તવ્યાઃ નૃણાં સ્ત્રીણાં વિશેષતઃ

સર્વેષામેવ હસ્તાનાં યાનિ કર્માણિ સન્તિ હિ ।
તાન્યહં સંપ્રવક્ષ્યામિ રસભાવકૃતાનિ તુ

ઉત્કર્ષણં વિકર્ષણં તથા ચૈવાપકર્ષણમ્ ।
પરિગ્રહો નિગ્રહશ્ચાહ્વાનં નોદનમેવ ચ

સંશ્લેષશ્ચ વિયોગશ્ચ રક્ષણં મોક્ષણં તથા ।
વિક્ષેપધૂનને ચૈવ વિસર્ગસ્તર્જનં તથા

છેદનં ભેદનં ચૈવ સ્ફોટનં મોટનં તથા ।
તાડનં ચેતિ વિજ્ઞેયં તજ્જ્ઞૈઃ કર્મ કરાન્ પ્રતિ

ઉત્તાનઃ પાર્શ્વગશ્ચૈવ તથાઽધોમુખ એવ ચ ।
હસ્તપ્રચારસ્ત્રિવિધો નાટ્યતત્ત્વસમાશ્રયઃ

સર્વે હસ્તપ્રચારાશ્ચ પ્રયોગેષુ યથાવિધિઃ
નેત્રભ્રૂમુખરાગૈશ્ચ કર્તવ્યા વ્યઞ્જિઅતા બુધૈઃ

કરણં કર્મ સ્થાનં પ્રચાયુક્તિં ક્રિયાં ચ સંપ્રેક્ષ્ય ।
હસ્તાભિનયતજ્જ્ઞૈઃ કાર્યો લોકોપચારેણ

ઉત્તામાનાં કરાઃ કાર્યા લલાટક્ષેત્રચારિણઃ ।
વક્ષઃસ્થાશ્ચૈવ મધ્યાનામધમામધોગતા

જ્યેષ્ઠે સ્વલ્પપ્રચારાઃ સ્યુર્મધ્યે મધ્યવિચારિણઃ ।
અધમેષુ પ્રકીર્ણાશ્ચ હસ્તાઃ કાર્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

લક્ષણવ્યઞ્જિતા હસ્તાઃ કાર્યાસ્તૂત્તમમધ્યમૈઃ ।
લોકક્રિયાસ્વભાવેન નીચૈરપ્યર્થસંશ્રયાઃ

અથવાન્યાદૃશં પ્રાપ્ય પ્રયોગં કાલમેવ ચ ।
વિપરીતાશ્રયા હસ્તાઃ પ્રયોક્તવ્યા બુધૈર્ન વા

વિષણ્ણે મૂર્ચ્છિતે ભીતે જુગુપ્સાશોકપીડિતે ।
ગ્લાને સ્વપ્ને વિહસ્તે ચ નિશ્ચેષ્ટે તન્દ્રિતે જડે

વ્યાધિગ્રસ્તે જરાર્તે ચ ભયાર્તે શીતવિપ્લુતે ।
મત્તે પ્રમત્તે ચોન્મત્તે ચિન્તાયાં તપસિ સ્થિતે

હિમવર્ષહતે બદ્ધે વરિણાપ્લવસંશ્રિતે ।
સ્વપ્નાયિતે ચ સંભ્રાન્તે નતસંસ્ફોટને તથા

ન હસ્તાભિનયઃ કાર્યઃ કાર્યઃ સત્ત્વસ્ય સંગ્રહઃ ।
તથા કાકુવિશેષશ્ચ નાનાભવરસાન્વિતઃ

યત્ર વ્યગ્રાવુભૌ હસ્તૌ તત્તદ્ દૃષ્ટિવિલોકનૈઃ ।
વાચકાભિનયં કુર્યાદ્વિરામૈર્થદર્શકૈઃ

ઉત્તાનઃ પાર્શ્વગશ્ચૈવ તથાઽધોમુખ એવ ચ ।
પ્રચારસ્ત્રિવિધો ઽઙ્ગાનાં નાટ્યનૃત્તસમાશ્રયઃ

ઉત્તાનો વર્તુલસ્ત્ર્યશ્રઃ સ્થિતો ઽધોમુખ એવ ચ ।
પઞ્ચ પ્રકારા હસ્તસ્ય નાટ્યનૃત્તસમાશ્રયાઃ

એવં જ્ઞેયાઃ કરા હ્યેતે નાભિનયસંશ્રિતાઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ હસ્તાન્ નૃત્તસમાશ્રયાન્

વક્ષસો ઽષ્ટાઙ્ગુલસ્થૌ તુ પ્રાઙ્મુખૌ ખટકામુખૌ ।
સમાનકૂર્પરાંસૌ તુ ચતુરસ્રૌ પ્રકીર્તિતૌ

હંસપક્ષકૃતૌ હસ્તૌ વ્યાવૃતૌ તાલવૃન્તવત્ ।
ઉદ્વૃત્તાવિતિ વિજ્ઞેયાવથવા તાલવૃન્તકૌ

ચતુરસ્ત્રસ્થિતૌ હસ્તૌ હંસપક્ષકૃતૌ તથા ।
તિર્યક્સ્થિતૌ ચાભિમુખૌ જ્ઞેયૌ તાલમુખાવિતિ

તાવેવ મણિબન્ધાન્તે સ્વસ્તિકાકૃતિસંસ્થિતૌ ।
સ્વસ્તિકાવિતિ વિખ્યાતૌ વિચ્યુતૌ વિપ્રકીર્ણકૌ

અલપલ્લવસંસ્થાનાવુર્ધ્વાસ્યૌ પદ્મકોશકૌ ।
અરાલખટકાખ્યૌ ચાપ્યરાલખટકામુખૌ

તથૈ મણિબન્ધાન્તે હ્યરાલૌ વિચ્યુતાવુભૌ ।
જ્ઞેયૌ પ્રયોક્તૃભિર્નિત્યમરાલ ખટકાવિતિ

ભુજાંસકૂર્પરાગ્રૈસ્તુ કુટિલાવર્તિતૌ કરૌ ।
પરાઙ્ગમુખતલાવિદ્ધૌ જ્ઞેયાવાવિદ્ધવક્રકૌ

હસ્તૌ તુ સર્પશિરસૌ મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠકૌ યદા ।
તિર્યક્પ્રસારિતાસ્યૌ ચ તદા સૂચીમુખૌ સ્મૃતૌ

સર્પશીર્ષૌ યદા હસ્તૌ ભવેતાં સ્વસ્તિકસ્થિતૌ ।
મધ્યપ્રસારિતાઙ્ગુષ્ઠૌ જ્ઞેયૌ સૂચીમુખૌ તદા

રેચિતૌ ચાપિ વિજ્ઞેયૌ હંસપક્ષૌ દ્રુતભ્રમૌ ।
પ્રસારિતોત્તાનતલૌ રેચિતાવિતિ સંજ્ઞિતૌ

ચતુરસ્રો ભવેદ્વામઃ સવ્યહસ્તશ્ચ રેચિતઃ ।
વિજ્ઞેયૌ નૃત્તતત્ત્વજ્ઞૈર્ધરેચિતસંજ્ઞકૌ

અઞ્ચિતૌ કૂર્પરાંસૌ તુ ત્રિપતાકૌ કરૌ કૃતૌ ।
કિઞ્ચિત્તિર્યગ્ગતાવેતૌ સ્મૃતાવુત્તનવઞ્ચિતૌ

મણિબન્ધમુક્તૌ તુ પતાકૌ પલ્લવૌ સ્મૃતૌ ।
બાહુશીર્ષાદ્વિનિષ્ક્રાન્તૌ નિતમ્બાવિતિ કીર્તિતૌ

કેશદેશાદ્વિનિષ્ક્રાન્તૌ પરિપાર્શ્વોત્થિતૌ યદા ।
વિજ્ઞેયો કેશબન્ધૌ તુ કરવાચાર્યસમ્મતૌ

તિર્યક્પ્રસારિતૌ ચૈવ પાર્શ્વસંસ્થૌ તથૈવ ચ ।
લતાખ્યૌ ચ કરૌ જ્ઞેયૌ નૃત્તાભિનયનં પ્રતિ

સમુન્નતો લતાહસ્તઃ પાર્શ્વાત્પાર્શ્વ વિલોલિતઃ ।
ત્રિપતાકો ઽપરઃ કર્ણે કરિહસ્તઃ પ્રકીર્તિતઃ

કટિશીર્ષનિવિષ્ટાગ્રૌ ત્રિપતાકૌ યદા કરૌ ।
પક્ષવઞ્ચિતકૌ હસ્તૌ તદા જ્ઞેયૌ પ્રયોક્તૃભિઃ

તાવેવ તુ પરાવૃત્તૌ પક્ષપ્રદ્યોતકૌ સ્મૃતૌ ।
અધોમુખતલાવિદ્ધૌ જ્ઞેયૌ ગરુડપક્ષકૌ

હંસપક્ષકૃતૌ હસ્તૌ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ ।
તથા પ્રસારિતભુજૌ દણ્ડપક્ષાવિતિ સ્મૃતૌ

ઊર્ધ્વમણ્ડલિનૌ હસ્તાવૂર્ધ્વદેશવિવર્તનાત્ ।
તાવેવ પાર્શ્વવિન્યસ્તૌ પાર્શ્વમણ્ડલિનૌ સ્મૃતૌ

ઉદ્વેષ્ટિતૌ ભવેદેકૌ દ્વિતીયશ્ચાપવેષ્ટિતઃ ।
ભ્રમિતાવુરસઃ સ્થાને હ્યુરોમણ્ડલિનૌ સ્મૃતૌ

અલપલ્લવકારાલાવુરોદ્વભ્રમણક્રમાત્ ।
પાર્શ્વાવર્તશ્ચ વિજ્ઞેયાવુરઃ પાર્શ્વાર્ધમણ્ડલૌ

હસ્તૌ તુ મણીબન્ધાન્તે કુઞ્ચિતાવઞ્ચિતૌ યદા ।
ખટકાખ્યૌ તુ તૌ સ્યાતાં મુષ્ટિકસ્વસ્તિકૌ તદા

પદ્મકોશૌ યદા હસ્તૌ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ ।
નલિનીપદ્મકોશૌ તુ તદા જ્ઞેયૌ પ્રયોક્તૃભિઃ

કરાવુદ્વેષ્ટિતાગ્રૌ તુ પ્રવિધાયાલપલ્લવૌ ।
ઊર્ધ્વપ્રસરિતાવિદ્ધૌ કર્તવ્યાવુલ્બણાવિતિ

પલ્લવૌ ચ શિરોદેશે સંપ્રાપ્તૌ લલિતૌ સ્મૃતૌ ।
કર્પૂરસ્વસ્તિકગતૌ લતાખ્યૌ વલિતાવિતિ

કરણે તુ પ્રયોક્તવ્યો નૃત્તહસ્તો વિશેષતઃ ।
તથાર્થાભિનયે ચૈવ પતાકાયાઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

સંકરો ઽપિ ભવેત્તેષાં પ્રયોગો ઽર્થવશાત્પુનઃ ।
પ્રાધાન્યેન પુનઃ સંજ્ઞા નાટ્યે નૃત્તે કરેષ્વિહ

વિયુતાઃ સંયુતાશ્ચૈવ નૃત્તહસ્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કરાન્ કરણસંશ્રયાન્

સર્વેષામેવ હસ્તાનાં નાટ્યહસ્તનિદેશિભિઃ ।
વિધાતવ્યા પ્રયત્નેન કરણં તુ ચતુર્વિધમ્

અપવેષ્ટિતમેકં સ્યાત્ ઉદ્વેષ્ટિતમથાપરમ્ ।
વ્યાવર્તિતં તૃતીયં તુ ચતુર્થં પરિવર્તિતમ્

આવેષ્ટ્યન્તે યદઙ્ગુલ્યસ્તર્જનાદ્યા યથાક્રમમ્ ।
અભ્યન્તરેણ કરણં તદાવેષ્ટિતમુચ્યતે

ઉદ્વેષ્ટ્યન્તે યદઙ્ગુલ્યઃ તર્જન્યાદ્યા બહિર્મુખમ્ ।
ક્રમશઃ કરણં વિપ્રાસ્તદુદ્વેષ્ટિતમુચ્યતે

આવર્ત્યન્તે કનિષ્ઠાદ્યા હ્યઙ્ગુલ્યો ઽભ્યન્તરેણ તુ ।
યથા ક્રમેણ કરણં તદ્ વ્યાવર્તિતમુચ્યતે

ઉદ્વર્ત્યન્તે કનિષ્ઠાદ્યા બાહ્યતઃ ક્રમશો યદા ।
અઙ્ગુલ્યઃ કરણં વિપ્રાસ્તદુક્તં પરિવર્તિતમ્

નૃત્તે ઽભિનયયોગે વા પાણિભિર્વર્તનાશ્રયે ।
મુખભ્રુનેત્રયુક્તાનિ કરણાનિ પ્રયોજયેત્

તિર્યક્તથોર્ધ્વસંસ્થો હ્યધોમુખશ્ચાઞ્ચિતો ઽપવિદ્ધસ્તુ ।
મણ્ડલગતિસ્તથા સ્વસ્તિકશ્ચ પૃષ્ઠાનુસારિ ચ

ઉદ્વેષ્ટિતઃ પ્રસારિત ઇત્યેતે વૈ સ્મૃતાઃ પ્રકારાસ્તુ ।
બાહ્વોરિતિ કરણગતા વિજ્ઞેયા નિત્યં નૃત્તપ્રયોક્તૃભિઃ

હસ્તાનાં કરણવિધિર્મયા સમાસેન નિગદિતો વિપ્રાઃ ।
અત ઊર્ધ્વં વ્યાખ્યાસ્યે હૃદયોદરપાર્શ્વકર્માણિ

આભુગ્નમથ નિર્ભુગ્નં તથા ચૈવ પ્રકમ્પિતમ્ ।
ઉદ્વાહિતં સમં ચૈવ ઉરઃ પઞ્ચવિધં સ્મૃતમ્

નિમ્નમુન્નતપૃષ્ઠં ચ વ્યાભુગ્નાંસં શ્લથં ક્વચિત્
આભુગ્નં તદુરો જ્ઞેયં કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

સંભ્રમવિષાદમૂર્ચ્છાશોકભયવ્યાધિહૃદયશલ્યેષુ ।
કાર્યં શીતસ્પર્શે વર્ષે લાજાન્વિતે ઽર્થવશાત્

સ્તબ્ધં ચ નિમ્નપૃષ્ઠં ચ નિર્ભુગ્નાંસં સમુન્નતમ્ ।
ઉરો નિર્ભુગ્નમેતદ્ધિ કર્મ ચાસ્ય નિબોધત

સ્તમ્ભે માનગ્રહણે વિસ્મયદૃષ્ટે ચ સત્યવચને ચ ।
અહમિતિ ચ દર્પવચને ગર્વોત્સેકે તુ કર્તવ્યમ્

[દીર્ઘનિશ્વસિતે ચૈવ જૃમ્ભણે મોટને તથા ।
બિબ્બોકે ચ પુનઃ સ્ત્રીણાં તદ્વિજ્ઞેયં પ્રયોક્તૃભિઃ ]

ઊર્ધ્વોત્ક્ષેપૈરુરો યત્ર નિરન્તરકૃતૈઃ કૃતમ્ ।
પ્રકમ્પિતં તુ વિજ્ઞેયમુરો નાટ્યપ્રયોક્તૃભિઃ

હસિતરુદિતાદિસંભ્રમભયશ્રમવ્યાધિપીડિતાર્થેષુ ।
નાનાભાવોપગતં કાર્યમુરો નાટ્યયોગેષુ

હસિતરુદિતેષુ કાર્યે શ્રમે ભયે શ્વસકાશયોશ્ચૈવ ।
હિક્કાદુઃખે ચ તથા નાટ્યજ્ઞૈરર્થયોગેન

ઉદ્વાહિતમૂર્ધ્વગતમુરો જ્ઞેયં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
દીર્ઘોચ્છ્વસનતા લોકે જૃમ્ભનાદિષુ ચેક્ષ્યતે

સર્વૈઃ સસૌષ્ઠવૈરઞ્ગૈશ્ચતુરસ્રકૃતૈઃ કૃતમ્ ।
ઉરઃ સમન્. તુ વિજ્ઞેયં સ્વસ્થં સૌષ્ઠવસંયુતમ્

એતદુક્તં મય સમ્યગરસસ્તુ વિકલ્પનમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પાર્શ્વયોરિહ લક્ષણમ્

નતં સમુન્નતં ચૈવ પ્રસારિતવિવર્તિતો ।
તથાપસૃતમેવં તુ પાર્શ્વયોઃ કર્મ પઞ્ચધા

કટિર્ભવેત્તુ વ્યાભુગ્ના પાર્શ્વમાભુગ્નમેવ ચ ।
તથૈવાપસૃતાંસં ચ કિઞ્ચિત્પાર્શ્વનતં સ્મૃતમ્

તસ્યૈવ ચાપરં પાર્શ્વં વિપરીતં તુ યુક્તિતઃ ।
કટીપાર્શ્વભુજાંસૈશ્ચાભ્યુન્નતૈરુતં ભવેત્

આયામનાદુભયતઃ પાશ્વયોઃ સ્યાત્ પ્રસારિતમ્ ।
પરિવર્તાત્રિકસ્યાપિ વિવર્તિતમિહેષ્યતે

વિવર્તિતાપનયનાદ્ ભવેદપસૃતં પુનઃ ।
પાર્શ્વલક્ષણમિત્યુક્તં વિનિયોગં નિબોધત

ઉપસર્પે નતં કાર્યમુન્નતં ચાપસર્પણે ।
પ્રસારિતં પ્રહર્ષાદૌ પરિવૃત્તે વિવર્તિતમ્

વિનિવૃત્તે ત્વપસૃતં પાર્શ્વમર્થવશાદ્ભવેત્ ।
એતાનિ પાર્શ્વકર્માણિ જઠરસ્ય નિબોધત

ક્ષામં ખલ્વં ચ પૂર્ણં ચ સમ્પ્રોક્તમુદરં ત્રિધા ।
તનુ ક્ષામં નતં ખલ્વં પૂર્ણમાધ્માતમુચ્યતે

ક્ષામં હાસ્યે ઽથ રુદિતે નિઃશ્વાસે જૃમ્ભને ભવેત્ ।
વ્યાધિતે તપસિ શ્રાન્તે ક્ષુધાર્તે ખલ્વમિષ્યતે

પૂર્ણમુચ્છ્વસિતે સ્થૂલે વ્યાધિતાત્યશનાદિષુ ।
ઇત્યેતદુદરં પ્રોક્તં કટ્યાઃ કર્મ નિબોધત

અન્યે તુ
ક્ષામં ખલ્વં સમં પૂર્ણમુદરં સ્યાચ્ચતુર્વિધમ્ ।
છિના ચૈવ નિવૃત્તા ચ રેચિતા કમ્પિતા તથા ।
ઉદ્વાહિતા ચૈવ કટી નાટ્યે નૃત્તે ચ પઞ્ચધા

કટી મધ્યસ્ય વલનાત્ચ્છિના સંપરિકીર્તિતા ।
પરાઙ્ગ્મુખસ્યાભિમુખી નિવૃત્તા સ્યાન્નિવર્તિતા

સર્વતો ભ્રમણાચ્ચાપિ વિજ્ઞેયા રેચિતા કટી ।
તિર્યગ્ગતાગતા ક્ષિપ્તા કટી જ્ઞેયા પ્રકમ્પિતા

નિતમ્બપાર્શ્વોદ્વહનાત્ શનેઇરુદ્વાહિતા કટી ।
કટીકર્મ મયા પ્રોક્તં વિનિયોગં નિબોધત

છિન્ના વ્યાયામસમ્ભ્રાન્તવ્યાવૃત્તપ્રેક્ષણાદિષુ ।
નિવૃત્તા વર્તને ચૈવ રેચિતા ભ્રમણાદિષુ

કુબ્જવામનનીચાનાં ગતૌ કાર્યા પ્રકમ્પિતા ।
સ્થૂલેષૂદ્વાહિઓતા યોજ્યા સ્ત્રીણાં લીલાગતેષુ ચ

કમ્પનં વલનં ચૈવ સ્તમ્ભનોદ્વર્તને તથા ।
નિવર્તનં ચ પઞ્ચૈતાન્યૂરુકર્માણિ કારયેત્

નમનોન્નમનાત્પાર્ષ્ણેર્મુહુઃ સ્યાદૂરુકમ્પનમ્ ।
ગચ્છેદભ્યન્તરં જાનુ યત્ર તદ્વલનં સ્મૃતમ્

સ્તમ્ભનં ચાપિ વિજ્ઞેયમપવિદ્ધક્રિયાત્મકમ્ ।
વલિતાવિદ્ધકરણાદૂર્વોરુદ્વર્તનં સ્મૃતમ્

પાર્ષ્ણિરભ્યન્તરં ગચ્છેદ્યત્ર તત્તુ નિવર્તનમ્ ।
ગતિષ્વધમપાત્રણાં ભયે ચાપિ હિ કમ્પનમ્

વલનં ચૈવ હિ કર્તવ્યં સ્ત્રીણાં સ્વૈરપરિક્રમે ।
સાધ્વસે ચ વિષાદે ચ સ્તમ્ભનં તુ પ્રયોજયેત્

વ્યાયામે તાણ્ડવે ચૈવ કાર્યમુદ્વર્તનં બુધૈઃ ।
નિવર્તનં તુ કર્તવ્યં સમ્ભ્રાદિપરિભ્રમે

યથાદર્શનમન્યચ્ચ લોકાદ્ ગ્રાહ્યં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ઇત્યૂર્વ્રોર્લક્ષણં પ્રોક્તં જઙ્ઘાયાસ્તુ નિબોધત

આવર્તિતં નતં ક્ષિપ્તમુદ્વાહિતમથાપિ ચ ।
પરિવૃત્તં તથા ચૈવ જઙ્ઘાકર્માણિ પઞ્ચધા

વામો દક્ષિણપાર્શ્વેન દક્ષિણશ્ચાપિ વામતઃ ।
પાદો યત્ર વ્રજેદ્વિપ્રાઃ તદાવર્તિતમુચ્યતે

જઙ્ઘાસ્વસ્તિકયોગેન ક્રમાદાવર્તિતં નયેત્ ।
જાનુનઃ કુઞ્ચનાચ્ચૈવ નતં જ્ઞેયં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
વિક્ષેપાચ્ચૈવ જઙ્ઘાયાઃ ક્ષિપ્તમિત્યભિધીયતે

[નતં સ્યાજ્જાનુનમનાત્ ક્ષિપ્તં વિક્ષેપણાદ્ બહિ] ।
ઉદ્વાહિતં ચ વિજ્ઞેયમૂર્ધ્વમૂદ્વાહનાદપિ ।
પ્રતીપનયનં યત્તુ પરિવૃત્તં તદુચ્યતે

આવર્તિતં પ્રયોક્તવ્યં વિદૂષકપરિક્રમે ।
નતં ચાપિ હિ કર્તવ્યં સ્થાનાસનગતાદિષુ

ક્ષિપ્તં વ્યાયામયોગેષુ તાણ્ડવે ચ પ્રયુજ્યતે ।
તથા ચોદ્વાહિતં કુર્યાદાવિદ્ધગમનાદિષુ

તાણ્ડવેષુ પ્રયોક્તવ્યં પરિવૃત્તં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ઇત્યેતજ્જઙ્ઘયોઃ કર્મ પાદયોસ્તુ નિબોધત

ઉદ્ઘટ્ટિતઃ સમશ્ચૈવ તથાગ્રતલસઞ્ચરઃ ।
અઞ્ચિતઃ કુઞ્ચિતશ્ચૈવ પાદઃ પઞ્ચવિધ સ્મૃતઃ

સ્થિત્વા પાદતલાગ્રેણ પાર્ષ્ણિર્ભૂમૌ નિપાત્યતે ।
યસ્ય પાદસ્ય કરણે ભવેદુદ્ઘટ્ટિતસ્તુ સઃ

અયમુદ્વેષ્ટિતકરણે ત્વનુકરણાર્થં પ્રયોગમાસાદ્ય ।
દ્રુતમધ્યમપ્રચારઃ સકૃદસકૃદા પ્રયોક્તવ્યઃ

સ્વભાવરચિતે ભૂમૌ સમસ્થાને ચ યો ભવેત્ ।
સમઃ પાદઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્વભાવાભિનયાશ્રયઃ

સ્થિરસ્વભાવાભિનયે નાનાકરણસંશ્રયે ।
ચલિતશ્ચ પુનઃ કાર્યો વિધિજ્ઞૈઃ પાદરેચિતે

સમસ્યૈવ યદા પાર્ષ્ણિઃ પાદસ્યાભ્યન્તરે ભવેત્ ।
બહિઃ પાર્શ્વસ્થિતો ઽઙ્ગુષ્ઠસ્ત્ર્યશ્રપાદસ્તુ સ સ્મૃતઃ

ત્યક્ત્વા (કૃત્વા?) સમપદં સ્થાનમશ્વક્રાન્તે તથૈવ ચ ।
સ્યાદ્વિક્લવાદિષ્વર્થેષુ ત્ર્યશ્રઃ પાદો યથાવિધિઃ

અસ્યૈવ સમપાદસ્ય પાર્ષ્ણિરભ્યન્તરે ભવેત્ ।
ત્ર્યશ્રપાદઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્થાનકાદિષુ સંશ્રયઃ

ઉત્ક્ષિપ્તા તુ ભવેત્પાર્ષ્ણિઃ પ્રસૃતોઙ્ગુષ્ઠકસ્તથા ।
અઙ્ગુલ્યશ્ચાઞ્ચિતાઃ સર્વા પાદે ઽગ્રતલસઞ્ચરઃ

તોદનનિકુટ્ટને સ્થિતનિશુમ્ભને ભૂમિતાડને ભ્રમણે ।
વિક્ષેપવિવિધરેચકપાર્ષ્ણિકૃતાગમનમેતેન

પાર્ષ્ણિર્યસ્યાઞ્ચિતા ભૂમૌ પાદમગ્રતલં તથા ।
અઙ્ગુલ્યશ્ચાઞ્ચિતાઃ સર્વાઃ સ પાદસ્ત્વઞ્ચિતઃ સ્મૃતઃ

પાદાગ્રતલસઞ્ચારે વર્તિતોદ્વર્તિતે તથા ।
એવ પાદાહતે કાર્યો નાનાભ્રમરકેષુ ચ

ઉત્ક્ષિપ્તા યસ્ય પાર્ષ્ણી સ્યાદઙ્ગુલ્યઃ કુઙ્ચિતાસ્તથા ।
તથા કુઞ્ચિતમધ્યશ્ચ સ પાદં કુઞ્ચિતઃ સ્મૃતઃ

ઉદત્તગમને ચૈવ વર્તિતોદ્વર્તિતે તથા ।
ઉત્ક્ષિપ્તા તુ ભવેત્પાર્ષ્ણિરઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ સંસ્થિતઃ

વામશ્ચૈવ સ્વભાવસ્થઃ સૂચીપાદઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
નૃત્તે નૂપુરકરણે પ્રયોગસ્તસ્ય કીર્ત્યતે

અતિક્રાન્તક્રમે ચૈવ પાદમેતં પ્રયોજયેત્ ।
પાદજઙ્ઘોરુકરણં કર્મ કાર્ય પ્રયોક્તૃભિઃ

પાદસ્ય કરણં સર્વ જઙ્ઘોરુકૃતમિષ્યતે ।
યથા પાદઃ પ્રવર્તેત તથૈવોરુઃ પ્રવર્તતે

અનયોઃ સમાનકરણાત્ પાદચારી પ્રયોજયેત્ ।
ઇત્યેતદઙ્ગજં પ્રોક્તં લક્ષણં કર્મ ચૈવ હિ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ચારીવ્યાયામલક્ષણમ્