નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રીભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે ભાવવ્યઞ્જકો નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
ઋષયઃ ઊચુઃ:
ભાવાનાં ચ રસાનાં ચ સમુત્થાનં યથાક્રમમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતં સર્વમિચ્છામો વેદિતું પુનઃ

નાટ્યે કતિવિધઃ કાર્યઃ તજ્જ્ઞૈરભિનયક્રમઃ ।
કતં વાભિનયો હ્યેષ કતિભેદસ્તુ કીર્તિતઃ

સર્વમેતદ્યથાતત્ત્વં કથયસ્વ મહામુને ।
યો યથાભિનયો યસ્મિન્ યોક્તવ્યઃ સિદ્ધિમિચ્છતા

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં ભરતો મુનિઃ ।
પ્રત્યુવાચ પુનર્વાક્યં ચતુરો ઽભિનયાન્ પ્રતિ

અહં વઃ કથયિષ્યામિ નિખિલેન તપોધનાઃ ।
યસ્માદભિનયો હ્યેષ વિધિવત્ સમુદાહૃતમ્

યદુક્તં ચત્વારો ઽભિનય ઇતિ તાન્ વર્ણયિષ્યામઃ ।
અત્રાહ:
અભિનય ઇતિ કસ્માત્ ।
અત્રોચ્યતે:
અભીત્યુપસર્ગઃ ણીઞ્ ઇતિ પ્રાપણાર્થકો ધાતુઃ ।
અસ્યાભિનીત્યેવં વ્યવસ્થિતસ્ય એરજિત્યચ્પ્રત્યત્યયાન્તસ્યાભિનય ઇત્યેવં રૂપં સિદ્ધમ્ ।
એતચ્ચ ધાત્વર્થાનુવચનેનાવધાર્યં ભવતિ ।
અત્ર શ્લોકૌ:
અભિપૂર્વસ્તુ ણીઞ્ ધાતુરાભિમુખ્યાર્થનિર્ણયે ।
યસ્માત્પદાર્થાન્નયતિ તસ્માદભિનયઃ સ્મૃતઃ

વિભાવયતિ યસ્માચ્ચ નાનાર્થાન્ હિ પ્રયોગતઃ ।
શાખાઙ્ગોપાઙ્ગસંયુક્તસ્તસ્માદભિનયઃ સ્મૃતઃ

ચતુર્વિધશ્ચૈવ ભવેન્નાટ્યસ્યાભિનયો દ્વિજાઃ ।
અનેકભેદવાહૂયં નાટ્યં હ્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્

આઙ્ગિકો વાચિકશ્ચૈવ હ્યાહાર્યઃ સાત્ત્વિકસ્તથા ।
જ્ઞેયસ્ત્વભિનયો વિપ્રાઃ ચતુર્ધા પરિકલ્પિતઃ

સાત્ત્વિકઃ પૂર્વમુક્તસ્તુ ભાવૈશ્ચ સહિતો મયા ।
અઙ્ગાભિનયમેવાદૌ ગદતો મે નિબોધત

ત્રિવિધસ્ત્વાઙ્ગિકો દ્ય્નેયઃ શારીરો મુખજસ્તથા ।
તથા ચેષ્ટાકૃતશ્ચૈવ શાખાઙ્ગોપાઙ્ગસંયુતઃ

શિરોહસ્તકટીદક્ષઃ પાર્શ્વપાદસમન્વિતઃ ।
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયુક્તઃ ષડઙ્ગો નાટ્યસંગ્રહઃ

તસ્ય શિરોહસ્તોરઃપાર્શ્વકટીપાદતઃ ષડઙ્ગાનિ ।
નેત્રભ્રૂનાસાધરકપોલચિબુકાન્યુપાઙ્ગાનિ

અસ્ય શાખા ચ નૃત્તં ચ તથૈવાઙ્કુર એવ ચ ।
વસ્તૂન્યભિનયસ્યેહ વિજ્ઞેયાનિ પ્રયોક્તૃભિઃ

આઙ્ગિકસ્તુ ભવેચ્છાખા હ્યઙ્કુરઃ સૂચના ભવેત્ ।
અઙ્ગહારવિનિષ્પન્નં નૃત્તં તુ કરણાશ્રયમ્

મુખજે ઽભિનયે વિપ્રા નાનાભાવરસાશ્રયે ।
શિરસઃ પ્રથમં કર્મ ગદતો મે નિબોધત

આકમ્પિતં કમ્પિતં ચ ધૂતં વિધુતમેવ ચ ।
પરિવાહિતમાધૂતમવધૂતં તથાઞ્ચિતમ્

નિહઞ્ચિતં પરાવૃત્તમુત્ક્ષિપ્તં ચાપ્યધોગતમ્ ।
લોલિતં ચૈવ વિજ્ઞેયં ત્રયોદશવિધં શિરઃ

શનૈરાકમ્પનાદૂર્ધ્વમધશ્ચાકમ્પિતં ભવેત્ ।
દ્રુતં તદેવ બહુશઃ કમ્પિતં કમ્પિતં શિરઃ

ઋજુસ્થિતસ્ય ચોર્ધ્વાધઃ ક્ષેપાદાકમ્પિતં ભવેત્ ।
બહુશશ્ચલિતં યચ્ચ તત્કમ્પિતમિહોચ્યતે

સંજ્ઞોપદેશપૃચ્છાસુ સ્વભાવાભાષણે તથા ।
નિર્દેશાવાહને ચૈવ ભવેદાકમ્પિતં શિરઃ

રોષે વિતર્કે વિજ્ઞાને પ્રતિજ્ઞાને ઽથ તર્જને ।
પ્રશ્નાતિશયવાક્યેષુ શિરઃ કમ્પિતમિષ્યતે

શિરસો રેચનં યત્તુ શનૈસ્તદ્ ધુતમિષ્યતે ।
દ્રુતમારેચનાદેતદ્વિધુતં તુ ભવેચ્છિરઃ

અનીપ્સિતે વિષાદે ચ વિસ્મયે પ્રત્યયં તથા ।
પાર્શ્વાવલોકને શૂન્યે પ્રતિષેધે ધુતં શિરઃ

શીતગ્રસ્તે ભયાર્તે ચ ત્રાસિતે જ્વરિતે તથા ।
પીતમાત્રે તથા મદ્યે વિધુતં તુ ભવેચ્છિરઃ

પર્યાયશઃ પાર્શ્વગતં શિરઃ સ્યાત્ પરિવાહિતમ્ ।
આધૂતમુચ્યતે તિર્યક્ સકૃદુદ્વાહિતં તુ યત્

સાધને વિસ્મયે હર્ષે સ્મિતે ચામર્ષિતે તથા ।
વિચારે વિહૃતે ચૈવ લીલાયાં પરિવાહિતમ્

ગર્વેચ્છાદર્શને ચૈવ પાર્શ્વસ્થોર્ધ્વનિરીક્ષણે
આધુતં તુ શિરો જ્ઞેયમાત્મસમ્ભાવનાદિષુ

યદધઃ સકૃદાક્ષિપ્તમવધૂતં તુ તચ્છિરઃ ।
સન્દેશાવાહનાલાપસંજ્ઞાદિષુ નદિષ્યતે

કિઞ્ચિત્ પાર્શ્વનતગ્રીવં શિરો વિજ્ઞેયમઞ્ચિતમ્ ।
વ્યાધિતે મૂર્છિતે મત્તે ચિન્તાયાં હનુધારણમ્

ઉત્ક્ષિપાંસાવસક્તં યત્કુઞ્ચિતભ્રૂલતં શિરઃ ।
નિહઞ્ચિતં તુ વિજ્ઞેયં સ્ત્રીણામેતત્ પ્રયોજયેત્

ગર્વે માને વિલાસે ચ બિવ્વોકે કિલકિઞ્ચિતે ।
મોટ્ટાયિતે કુટ્ટમિતે સ્તમ્ભમાને નિહઞ્ચિતમ્

પરાવૃત્તાનુકરણાત્ પરાવૃત્તમિહોચ્યતે ।
તત્ સ્યાન્મુખાપહરણે પૃષ્ઠતઃ પ્રેક્ષણાદિષુ

ઉત્ક્ષિપ્તં ચાપિ વિજ્ઞેયમુન્મુખાવસ્થિતં શિરઃ ।
પ્રાંશુદિવ્યાસ્ત્રયોગેષુ સ્યાદુત્ક્ષિપ્તં પ્રયોગતઃ

અધોમુખં સ્થિતં ચાપિ બુધાઃ પ્રાહુરધોગતમ્ ।
લજ્જાયાં ચ પ્રણામે ચ દુઃખે ચાધોગતં શિરઃ

સર્વતો ભ્રમણાચ્ચૈવ શિરઃ સ્યાત્ પરિલોલિતમ્ ।
મૂર્ચ્છાવ્યાધિમદાવેશગ્રહનિદ્રાદિષુ સ્મૃતમ્

ઋજુસ્વભાવસંસ્થાનં પ્રાકૃતં તુ સ્વભાવજમ્ ।
મંગલ્યાધ્યયનધ્યાનસ્વભાવજયકર્મસુ

એભ્યો ઽન્યે બહવો ભેદા લોકાભિનયસંશ્રિતાઃ ।
તે ચ લોકસ્વભાવેન પ્રયોક્તવ્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

ત્રયોદશવિધં હ્યેતચ્છિરઃકર્મ મયોદિતમ્ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દૃષ્ટીનામિહ લક્ષણમ્

કાન્તા ભયાનકા હાસ્યા કરુણા ચાદ્ભુતા તથા ।
રૌદ્રો વીરા ચ બીભત્સા વિજ્ઞેયા રસદૃષ્ટયઃ

સ્નિગ્ધા હૃષ્ટા ચ દીના ચ ક્રુદ્ધા દૃપ્તા ભયાન્વિતા ।
જુગુપ્સિતા વિસ્મિતા ચ સ્થાયિભાવેષુ દૃષ્ટયઃ

શૂન્યા ચ મલિના ચૈવ શ્રાન્તા લજ્જાન્વિતા તથા ।
ગ્લાના ચ શઙ્કિતા ચૈવ વિષણ્ણા મુકુલા તથા

કુઞ્ચિતા ચાભિતપ્તા ચ જિહ્મા સલલિતા તથા ।
વિતર્કિતાર્ધમુકુલા વિભ્રાન્તા વિલુપ્તા તથા

આકેકરા વિકોશા ચ ત્રસ્તા ચ મદિરા તથા ।
ષટ્ત્રિંશદ્ દૃષ્ટયો હ્યેતા તાસુ નાટ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

અસ્ય દૃષ્ટિવિધાનસ્ય નાનાભાવરસાશ્રયમ્ ।
લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યમિ યથાકર્મ પ્રયોગતઃ

હર્ષપ્રસાદજનિતા કાન્તાત્યર્થં સમન્યથા ।
સભ્રૂક્ષેપકટાક્ષા ચ શૃઙ્ગારે દૃષ્ટિરિક્ષ્યતે

પ્રોદ્વૃત્તનિષ્ટબ્ધપુટા સ્ફુરદુદ્વૃત્તતારકા ।
દૃષ્ટિર્ભયાનાકાત્યર્થં ભીતા જ્ઞેયા ભયાનકે

ક્રમાદાકુઞ્ચિતપુટા વિભ્રાન્તાકુલતારકા ।
હાસ્યા દૃષ્ટિસ્તુ કર્તવ્યા કુહકાભિનયં પ્રતિ

પતિતોર્ધ્વપુટા સાસ્રા મન્યુમન્થરતારકા ।
નાસાગ્રાનુગતા દૃષ્ટિઃ કરુણા કરુણે રસે

યા ત્વાકુઞ્ચિતપક્ષ્માગ્રા સાશ્ચર્યોદ્ધત્તતારકા ।
સૌમ્યા વિકસિતાન્તા ચ સાદ્ભુતા દૃષ્ટિરદ્ભુતે ॥ ભ્ન્_8.50
ક્ર્ ॥
ઊરા રૂક્ષારુણોદ્વૃતનિષ્ટબ્ધપુટતારકા ।
ભ્રુકુટીકુટિલા દૃષ્ટિઃ રૌદ્રે રૌદ્રી રસા સ્મૃતા

દીપ્તા વિકસિતા ક્ષુબ્ધા ગમ્ભીરા સમતારકા ।
ઉત્ફુલ્લમધ્યા દૃષ્ટિસ્તુ વીરા વીરરસાશ્રયા

નિકુઞ્ચિતપુટાપાઙ્ગા ઘૂર્ણોપપ્લુતતારકા ।
સંશ્લિષ્ટસ્થિરપક્ષ્મા ચ બીભત્સા દૃષ્ટિરિષ્યતે

નાસાગ્રસક્તા નિમિષા તથાધોભાગચારિણી ।
આકેકરપુટા શાન્તે શાન્તા દૃષ્ટિર્ભવેદસૌ

રસજા દૃષ્ટયો હ્યેતા વિજ્ઞેયા લક્ષણાન્વિતા ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સ્થાયિભાવસમાશ્રયાઃ

વ્યાકોશમધ્યા મધુરા સ્થિતતારાભિલાષિણી ।
સાનન્દાશ્રુપ્લુતા દૃષ્ટિઃ સ્નિગ્ધેયં રતિભાવજા

ચલા હસિતગર્ભા ચ વિશત્તારાનિમેષિણી ।
કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતા દૃષ્ટિઃ હૃષ્ટા હાસે પ્રકીર્તિતા

અવસ્રસ્તોત્તરપુટા કિઞ્ચિત્સરંબ્ધતારકા ।
મન્દસઞ્ચારિણી દીના સા શોકે દૃષ્ટિરિષ્યતે

રૂક્ષા સ્થિરોદ્ધતપુટા નિષ્ટબ્ધોદ્ધૃત્તતારકા ।
કુટિલા ભ્રુકુટિર્દૃષ્ટિઃ ક્રુદ્ધા ક્રોધે વિધીયતે

સંસ્થિતે તાર્કે યસ્યાઃ સ્થિતા વિકસિતા તથા ।
સત્ત્વમુદ્ગિરતી દૃપ્તા દૃષ્ટિરુત્સાહસંભવા

વિસ્ફારિતોભયપુટા ભયકમ્પિતતારકા ।
નિષ્ક્રાન્તમધ્યા દૃષ્ટિસ્તુ ભયભાવે ભયાન્વિતા

સંકોચિતપુટાધ્યામા દૃષ્ટિર્મીલિતતારકા ।
પક્ષ્મોદ્દેશાત્ સમુદ્વિગ્ના જુગુપ્સાયાં જુગુપ્સિતા

ભૃશમુદ્વૃત્તતારા ચ નષ્ટોભયપુટાન્વિતા ।
સમા વિકસિતા દૃષ્ટિર્વિસ્મિતા વિસ્મયે સ્મૃતા

સ્થાયિભાવાશ્રયા હ્યેતા વિજ્ઞેયાઃ દૃષ્ટયો બુધૈઃ ।
સંચારિણીનાં દૃષ્ટીનાં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

સમતારા સમપુટા નિષ્કમ્પા શૂન્યદર્શના ।
બાહ્યાર્થાગ્રાહિણી ધ્યામા શૂન્યા દૃષ્ટિઃ પ્રકીર્તિતા

પ્રસ્પન્દમાનપક્ષ્માગ્રા નાત્યર્થમુકુલૈઃ પુટૈઃ ।
મલિનાન્તા ચ મલિના દૃષ્ટિર્વિસ્મિતતારકા

શ્રમપ્રમ્લાપિતપુટા ક્ષામા કુઞ્ચિતલોચના ।
સન્ના પતિતતારા ચ શ્રાન્તા દૃષ્ટિઃ પ્રકીર્તિતા

કિઞ્ચિદઞ્ચિતપક્ષ્માગ્રા પતિતોર્ધ્વપુટા હ્રિયા ।
ત્રપાધોગતતારા ચ દૃષ્ટિર્લજ્જાન્વિતા તુ સા

મ્લાનભ્રુપુટપક્ષ્મા યા શિથિલા મન્દચારિણી ।
ક્રમપ્રવૃષ્ટતારા ચ ગ્લાના દૃષ્ટિસ્તુ સા સ્મૃતા

કિઞ્ચિચ્ચલા સ્થિરા કિઞ્ચિદુદ્ગતા તિર્યગાયતા ।
ગૂઢા ચકિતતારા ચ શઙ્કિતા દૃષ્ટિરિષ્યતે

વિષાદવિસ્તીર્ણપુટા પર્યસ્તાન્તા નિમેષિણી ।
કિઞ્ચિન્નિષ્ટબ્ધતારા ચ કાર્યા દૃષ્ટીર્વિષાદિની

સ્ફુરદાશ્લિષ્ટપક્ષ્માગ્રા મુકુલોર્ધ્વપુટાઞ્ચિતા ।
સુખોન્મીલિતતારા ચ મુકુલા દૃષ્ટિરિષ્યતે

આનિકુઞ્ચિતપક્ષ્માગ્રા પુટૈરાકુઞ્ચિતૈસ્તથા ।
સંનિકુઞ્ચિતતારા ચ કુઞ્ચિતા દૃષ્ટિરિષ્યતે

મન્દાયમાનતારા યા પુટૈઃ પ્રચલિતૈસ્તથા ।
સન્તાપોપપ્લુતા દૃષ્ટિરભિતપ્તા તુ સવ્યથા

લમ્બિતાકુઞ્ચિતપુટા શનૈસ્તિર્યઙ્ નિરીક્ષિણી ।
નિગૂઢા ગૂઢતારા ચ જિહ્મા દૃષ્ટિરુદાહૃતા

મધુરાકુઞ્ચિતાન્તા ચ સભ્રૂક્ષેપા ચ સસ્મિતા ।
સમમન્યવિકારા ચ દૃષ્ટિઃ સા લલિતા સ્મૃતા

વિતર્કોદ્વર્તિતપુટા તથૈવોત્ફુલ્લતારકા ।
અધોગતવિચારા ચ દૃષ્ટિરેષા વિતર્કિતા

અર્ધવ્યાકોશપક્ષ્મા ચ હ્લાદાર્ધમુકુલૈઃ પુટૈઃ ।
સ્મિતાર્શમુકુલા દૃષ્ટિઃ કિઞ્ચિલ્લુલિતતારકા

અનવસ્થિતતારા ચ વિભ્રાન્તાકુલદર્શના ।
વિસ્તીર્ણોત્ફુલ્લમધ્યા ચ વિભ્રાન્તા દૃષ્ટિરુચ્યતે

પુટૌ પ્રસ્ફુરિતૌ યસ્ય નિષ્ટબ્ધૌ પતિતૌ પુનઃ ।
વિલુપ્તોદ્વૃત્તતારા ચ દૃષ્ટિરેષા તુ વિપ્લુતા

આકુઞ્ચિતપુટાપાઙ્ગા સઙ્ગતાર્ધનિમેષિણી ।
મુહુર્વ્યાવૃત્તતારા ચ દૃષ્ટિરાકેકરા સ્મૃતા

વિકોશિતોભયપુટા પ્રોત્ફુલ્લા ચાનિમેષિણી ।
અનવસ્થિતસઞ્ચારા વિકોશા દૃષ્ટિરુચ્યતે

ત્રાસોદ્વૃત્તપુટા યા તુ તથોત્કમ્પિતતારકા ।
સન્ત્રાસોત્ફુલ્લમધ્યા ચ ત્રસ્તા દૃષ્ટિરુદાહૃતા

આઘુર્ણમાનમધ્યા યા ક્ષામાન્તાઞ્ચિતલોચના ।
દૃષ્ટિર્વિકસિતાપાઙ્ગા મદિરા તરુણે મદે

કિઞ્ચિદાકુ~ચિતપુટા હ્યનવસ્થિતતારકા ।
તથા ચલિતપક્ષ્મા ચ દૃષ્ટિર્મધ્યમદે ભવેત્

સનિમેષાનિમેષા ચ કિઞ્ચિદ્ દર્શિતતારકા ।
અધોભાગચરી દૃષ્ટિરધમે તુ મદે સ્મૃતા

ઇત્યેવં લક્ષિતા હ્યેતા ષટત્રિંશદ્ દૃષ્ટયો મયા ।
રસજા સહજાશ્ચાસાં વિનિયોગં નિબોધત

રસજાસ્સ્તુ રસેષ્વેવ સ્થાયિષુ સ્થાયિદૃષ્ટયઃ ।
શૃણુત વ્યભિચારિણ્યઃ સઞ્ચારિષુ યથાસ્થિતાઃ

શૂન્યા દૃષ્ટિસ્તુ ચિન્તાયાં સ્તમ્ભે ચાપિ પ્રકીર્તિતા ।
નિર્વેદે ચાપિ મલિના વૈવર્ણ્યે ચ વિધીયતે

શ્રાન્તા શ્રમાર્તે સ્વેદે ચ લજાયાં લલિતા તથા ।
અપસ્મારે તથા વ્યાધૌ ગ્લાન્યાં ગ્લાના વિધીયતે

શઙ્કાયાં શઙ્કિતા જ્ઞેયા વિષાદાર્થે વિષાદિની ।
નિદ્રાસ્વપ્નસુખાર્થેષુ મુકુલા દૃષ્ટિરિષ્યતે

કુઞ્ચિતાસૂયિતાનિષ્ટદુષ્પ્રેક્ષાક્ષિવ્યથાષુ ચ ।
અભિતપ્તા ચ નિર્વેદે હ્યભિઘાતાભિતાપયોઃ

જિહ્મા દૃષ્ટિરસૂયાયાં જડતાલસ્યયોસ્તથા ।
ધૃતૌ હર્ષે સલલિતા સ્મૃતૌ તર્કે ચ તર્કિતા

આલ્હાદિષ્વર્ધમુકુલા ગન્ધસ્પર્શસુખાદિષુ ।
વિભ્રાન્તા દૃષ્ટિરાવેગે સમ્ભ્રમે વિભ્રમે તથા

વિલુપ્તા ચપલોન્માદદુઃખાર્તિમરણાદિષુ ।
આકેકરા દુરાલોકે વિચ્છેદપ્રેઅક્ષિતેષુ ચ

વિબોધગર્વામર્શૌગ્ર્યમતિષુ સ્યાદ્વિકોશિતા ।
ત્રસ્તા ત્રાસે ભવેદ્ દૃષ્ટિર્મદિરા ચ મદેષ્વિતિ

ષટત્રિંશદ્ દૃષ્ટયો હ્યેતા યથાવત્ સમુદાહૃતાઃ ।
રસજાનાં તુ દૃષ્ટીનાં ભાવજાનાં તથૈઅવ ચ

તારાપુટભ્રુવાં કર્મ ગદતો મે નિબોધત ।
ભ્રમણં વલનં પાતશ્ચલનં સમ્પ્રવેશનમ્

વિવર્તનં સમુદ્વૃત્તં નિષ્ક્રામઃ પ્રાકૃતં તથા ।
પુટાન્તર્મણ્ડલાવૃત્તિસ્તારયોર્ભ્રમણં સ્મૃતમ્

વલનં ગમનં ત્ર્યસ્રં પાતનં સ્રસ્તતા તથા ।
ચલનં કમ્પનં જ્ઞેયં પ્રવેશો ઽન્તઃપ્રવેશનમ્

વિવર્તનં કટાક્ષસ્તુ સમુદ્વૃત્તં સમુન્નતિઃ ।
નિષ્ક્રામો નિર્ગમઃ પ્રોક્તઃ પ્રાકૃતં તુ સ્વભાવજમ્

અથૈષાં રસભાવેષુ વિનિયોગં નિબોધત ।
ભ્રમણં ચલનોદ્વૃત્તે નિષ્ક્રામો વીરરૌદ્રયોઃ

નિષ્ક્રામણં સંવલનં કર્તવ્યં તુ ભયાનકે ।
હાસ્યબીભત્સયોશ્ચાપિ પ્રવેશનમિહેષ્યતે

પાતનં કરુણે કાર્યં નિષ્ક્રામણમથાદ્ભુતે ।
પ્રાકૃતં શેષભાવેષુ શૃઙ્ગારે ચ વિવર્તિતમ્

સ્વભાવસિદ્ધમેવૈતત્ કર્મં લોકક્રિયાશ્રયમ્ ।
એવં રસેષુ ભાવેષુ તારાકર્માણિ યોજયેત્

અથાઽત્રૈવ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રકારન્ દર્શનસ્ય તુ ।
સમં સાચય્નુવૃત્તે ચ હ્યાલોકિતવિલોકિતે

પ્રલોકિતોલ્લોકિતે ચાપ્યવલોકિતમેવ ચ ।
સમતારં ચ સૌમ્યં ચ યદ્દૃષ્ટં તત્ સમં સ્મૃતમ્

પક્ષ્માન્તરગતતારં ચ ત્ર્યસ્રં સાચીકૃતં તુ તત્ ।
રૂપનિર્વર્ણના યુક્તમનુવૃત્તમિતિ સ્મૃતમ્

સહસા દર્શનં યત્ સ્યાત્તદાલોકિતમુચ્યતે ।
વિલોકિતં પૃષ્ટતસ્તુ પાર્શ્વાભ્યાં તુ પ્રલોકિતમ્

ઊર્ધ્વમુલ્લોકિતં જ્ઞેયમવલોકિતમપ્યધઃ ।
ઇત્યેષુ દર્શનવિધિઃ સર્વભાવરસાશ્રયઃ

તારાકૃતો ઽસ્યાનુગતં પુટકર્મ નિબોધત ।
ઉન્મેષશ્ચ નિમેષશ્ચ પ્રસૃતં કુઞ્ચિતં સમમ્

વિવર્તિતં સ સ્ફુરિતં પિહિતં સવિતાડિતમ્ ।
વિશ્લેષઃ પુટયોર્યસ્તુ સ તૂન્મેષઃ પ્રકીર્તિતઃ

સમાગમો નિમેષઃ સ્યાદાયામઃ પ્રસૃતં ભવેત્ ।
આકુ~ચિતં કુઞ્ચિતં સ્યાત્ સમં સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્

વિવર્તિતં સમુદ્વૃત્તં સ્ફુરિતં સ્પન્દિતં તથા ।
સ્થગિતં પિહિતં પ્રોક્તમાહતં તુ વિતાડિતમ્

અથૈષં રસભાવેષુ વિનિયોગં નિબોધત ।
ક્રોધે વિવર્તિતં કાર્યો નિમેષોન્મેષણૈઃ સહ

વિસ્મયાર્થેષુ હર્ષે ચ વીરે ચ પ્રસૃતં સ્મૃતમ્ ।
અનિષ્ટદર્શને ગન્ધે રસે સ્પર્શે ચ કુઞ્ચિતમ્

શૃઙ્ગારે ચ સમં કાર્યમીર્ષ્યાસુ સ્ફુરિતં તથા ।
સુપ્તમૂર્ચ્છિતવાતોષ્ણધૂમવર્ષાઞ્જનાર્તિષુ

નેત્રરોગે ચ પિહિતમભિઘાતે વિતાડિતમ્ ।
ઇત્યેવં રસભાવેષુ તારકાપુટયોર્વિધિઃ

કાર્યાનુગતમસ્યૈવ ભ્રુવોઃ કર્મ નિબોધત ।
ઉત્ક્ષેપઃ પાતનશ્ચૈવ ભ્રુકુટી ચતુરં ભ્રુવોઃ

કુઞ્ચિતં રેચિતં ચૈવ સહજં ચેતિ સપ્તધા ।
ભ્રુવોરુન્નતિરુત્ક્ષેપઃ સમમેકૈકશો ઽપિ વા

અનેનૈવ ક્રમેણૈવ પાતનં સ્યાદધોમુખમ્ ।
ભ્રુવોર્મૂલસમુત્ક્ષેપાત્ ભ્રુકુટી પરિકીર્તિતા

ચતુરં કિ~ચિદુચ્છ્વાસાન્મધુરાયતયા ભ્રુવોઃ ।
એકસ્યા ઉભયોર્વાપિ મૃદુભઙ્ગસ્તુ કુઞ્ચિતમ્

એકસ્યા એવ લલિતાદુત્ક્ષેપાદ્રેચિતં ભ્રુવઃ ।
સહજાતં તુ સહજં કર્મ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્

અથૈષાં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ રસભાવપ્રયોજનમ્ ।
કોપે વિતર્કે હેલાયાં લીલાદૌ સહજે તથા

શ્રવણે દર્શને ચૈવ ભ્રુવમેકાં સમુત્ક્ષિપેત્ ।
ઉત્ક્ષેપો વિસ્મયે હર્ષે રોષે ચૈઅવ દ્વયોરપિ

આસૂયિતજુગુપ્સાયાં હાસ્યે ઘ્રાણે ચ પાતનમ્ ।
ક્રોધસ્થાનેષુ દીપ્તેષુ યોજયેત્ ભ્રુકુટિં બુધઃ

શૃઙ્ગારે લલિતે સૌમ્યે સુખે સ્પર્શે પ્રબોધને ।
એવં વિધેષુ ભાવેષુ ચતુરં તુ પ્રયોજયેત્

સ્ત્રીપુરુષયોશ્ચ સંલાપે નાનાવસ્થાન્તરાત્મકે ।
મોટ્ટાયિતે કુટ્ટમિતે વિલાસે કિલકિઞ્ચિતે

નિકુઞ્ચિતં તુ કર્તવ્યં નૃત્તે યોજ્યં તુ રેચિતમ્ ।
અનાવિદ્ધેષુ ભાવેષુ વિદ્યાત્ સ્વાભાવિકં બુધઃ

ઇત્યેવં તુ ભ્રુવઃ પ્રોક્તં નાસાકર્મ નિબોધત ।
નતા મન્દા વિકૃષ્ટા ચ સોચ્છ્વાસા ચ વિકૂણિતા

સ્વાભાવિકા ચેતિ બુધૈઃ ષડ્વિધા નાસિકા સ્મૃતા ।
નતા મુહુઃશ્લિષ્ટપુટા મન્દા તુ નિભૃતા સ્મૃતા

વિકૃષ્ટોત્ફુલ્લિતપુટા સોચ્છ્વાસા કૃષ્ટમારુતા ।
વિકૂણિતા સંકુચિતા સમા સ્વાભાવિકા સ્મૃતા

નાસિકાલક્ષણં હ્યેતત્ વિનિયોગં નિબોધત ।
મદોત્કમ્પસમાયુક્તે નારીણામનુરોધને

નિઃશ્વાસે ચ નતા કાર્યા નાસિકા નાટ્યયોક્તૃભિઃ ।
વિચ્છિન્નમન્દરુદિતે સોચ્છ્વાસે ચ નતા સ્મૃતા

નિર્વેગૌત્સુક્યચિન્તાસુ મન્દા શોકે ચ યોજયેત્ ।
તીવ્રગન્ધે વિકૃષ્ટાં તૌ રૌદ્રે વીરે તથૈવ ચ

ઇષ્ટઘ્રાણે તથોચ્છ્વાસે દીર્ઘોચ્છ્વાસાં પ્રયોજયેત્ ।
વિકૂણિતા ચ કર્તવ્યા જુગુપ્સાયામસૂયાદિષુ

કાર્યા શેષુ ભાવેષુ તજ્ઞૈઃ સ્વાભાવિકા તથા ।
ક્ષામં ફુલ્લં ચ ઘૂર્ણં ચ કમ્પિતં કુઞ્ચિતં સમમ્

ષડ્વિધં ગણ્ડમુદ્દિષ્ટં તસ્ય લક્ષણમુચ્યતે ।
ક્ષામં ચાવનતં જ્ઞેયં ફુલ્લં વિકસિતં ભવેત્

વિતતં ઘૂર્ણમત્રોક્તં કમ્પિતં સ્ફુરિતં ભવેત્ ।
સ્યાત્ કુઞ્ચિતં સંકુઞ્ચિતં સમં પ્રાકૃતમુચ્યતે

ગણ્ડયોર્લક્ષણં પ્રોક્તં વિનિયોગં નિબોધત ।
ક્ષામં દુઃખેષુ કર્તવ્યં પ્રહર્ષે ફુલ્લમેવ ચ

પૂર્ણમુત્સાહગર્વેષુ રોમહર્ષેષુ કમ્પિતમ્ ।
કુઞ્ચિતં ચ સરોમાઞ્ચં સ્પર્શે શીતે ભયે જ્વરે

પ્રાકૃતં શેષભાવેષુ ગણ્ડકર્મ ભવેદિતિ ।
વિવર્તનં કમ્પનં ચ વિસર્ગો વિનિગૂહનમ્

સન્દષ્ટકં સમુદ્ગં ચ ષટ્ કર્માણ્યધરસ્ય તુ ।
વિકૂણિતં વિવર્તસ્તુ વેપનં કમ્પનં સ્મૃતમ્

વિનિષ્ક્રામો વિસર્ગસ્તુ પ્રવેશો વિનિગૂહનમ્ ।
સન્દષ્ટકં દ્વિજૈઅર્દષ્ટં સમુદ્ગઃ સહજોન્નતિ

ઇત્યોષ્ઠલક્ષણં પ્રોક્તં વિનિયોગં નિબોધત ।
અસૂયાવેદનાવજ્ઞાભયાદિષુ વિવર્તનમ્

કમ્પનં વેપનં શીતભયરોષજવાદિષુ ।
સ્ત્રીઅણાં વિલાસે વિવ્વોકે વિસર્ગો રઞ્જને તથા

વિનિગૂહનમાયાસે સન્દષ્ટં ક્રોધકર્મસુ ।
સમુદ્ગસ્ત્વનુકમ્પાયાં ચુમ્બને ચાભિનન્દને

ઇત્યોષ્ઠકર્માણ્યુક્તાનિ ચિબુકસ્ય નિબોધત ।
કુટ્ટનં ખણ્ડનં છિન્નં ચુક્કિતં લેહનં સમમ્

દષ્ટં ચ દન્તક્રિયયા ચિબુકં ત્વિહ લક્ષ્યતે ।
કુટ્ટનં દન્તસંઘર્ષઃ સંસ્ફોટઃ ખણ્ડનં મુહુઃ

છિન્નં તુ ગાઢસંશ્લેષશ્ચુક્કિતં દૂરવિચ્યુતિઃ ।
લેહનં જિહ્વયા લેહઃ કિઞ્ચિત્ શ્લેષઃ સમં ભવેત્

દન્તૈર્દષ્ટે ઽધરે દષ્ટમિત્યેષાં વિનિયોજનમ્ ।
ભયશીતજ્વરક્રોધગ્રસ્તાનાં કુટ્ટનં ભવેત્

જપાધ્યયનસંલાપભક્ષ્યયોગે ચ ખણ્ડનમ્ ।
છિન્નં વ્યાધૌ ભયે શીતે વ્યાયામે રુદિતે મૃતે

જૃમ્ભણે ચુક્કિતં કાર્યં તથા લેહ્યે ચ લેહનમ્ ।
સમં સ્વભાવભાવેષુ સન્દષ્ટં ક્રોધકર્મસુ

ઇતિ દન્તોષ્ઠજિહ્વાનાં કરણાચ્ચિબુકક્રિયા ।
વિધુતં વિનિવૃત્તં ચ નિર્ભુગ્નં ભુગ્નમેવ ચ

વિવૃતં ચ તથોદ્વાહિ કર્માણ્યત્રાસ્યજાનિ તુ ।
વ્યાવૃત્તં વિનિવૃત્તં સ્યાદ્વિધુતં તિર્યગાયતમ્

અવાઙ્મુખત્વં નિર્ભુગ્નં વ્યાભુગ્નં કિઞ્ચિદાયતમ્ ।
વિશ્લિષ્ટોષ્ઠં ચ વિવૃતમુદ્વાહ્યુત્ક્ષિપ્તમેવ ચ

વિનિવૃત્તમસૂયાયામીર્ષ્યાક્રોધકૃતેન ચ ।
અવજ્ઞાવિવૃતાદૌ ચ સ્ત્રીણા કાર્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

વિધુતં વારણે ચૈવ નૈવમિત્યેવમાદિષુ ।
નિર્ભુગ્નં ચાપિ વિજ્ઞેયં ગમ્ભીરાલોકનાદિષુ

ભુગ્નં લજાન્વિતે યોજ્યં યતીનાં તુ સ્વભાવજમ્ ।
નિર્વેદૌત્સુક્યચિન્તાસુ નયે ચ વિનિમન્ત્રણે

વિવૃત્તં ચાપિ વિજ્ઞેયં હાસ્યશોકભયાદિષુ ।
સ્ત્રીણામુદ્વાહિ લીલાયાં ગર્વે ગચ્છત્યનાદરે

એવ નામેતિ કાર્યં ચ કોપવાક્યે વિચક્ષણૈઃ ।
સમં સાચ્યનુવૃત્તાદિ યચ્ચ દૃષ્ટિવિકલ્પિતમ્

તજ્જ્ઞૈસ્તેનાનુસારેણ કાર્યં તદનુગં મુખમ્ ।
અથાતો મુખરાગસ્તુ ચતુર્ધા પરિકીર્તિતઃ

સ્વાભાવિકઃ પ્રસન્નશ્ચ રક્તઃ શ્યામો ઽર્થસંશ્રયઃ ।
સ્વાભાવિકસ્તુ કર્તવ્યઃ સ્વભાવાભિનયાશ્રયઃ

મધ્યસ્થાદિષુ ભાવેષુ મુખરાગઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
પ્રસન્નસ્ત્વદ્ભુતે કાર્યો હાસ્યશૃઙ્ગારયોસ્તથા

વીરરૌદ્રમદાદ્યેષુ રક્તઃ સ્યાત્ કરુણે તથા ।
ભયાનકે સબીભત્સે શ્યામં સઞ્જાયતે મુખમ્

એવં ભાવરસાર્થેષુ મુખરાગં પ્રયોજયેત્ ।
શાખાઙ્ગોપાઙ્ગસંયુક્તઃ કૃતો ઽપ્યભિનયઃ શુભઃ

મુખરાગવિહીનસ્તુ નૈવ શોભાન્વિતો ભવેત્ ।
શરીરાભિનયો ઽલ્પો ઽપિ મુખરાગસમ્ન્વિતઃ

દ્વિગુણાં લભતે શોભાં રાત્રાવિવ નિશાકરઃ ।
નયનાભિનયો ઽપિ સ્યાન્નાનાભાવરસાસ્ફુટઃ

મુખરાગાન્વિતો યસ્માન્નાટ્યમત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
યથા નેત્રં પ્રસર્પેત મુખભૂદૃષ્ટિસંયુતમ્

તથા ભાવરસોપેતં મુખરાગં પ્રયોજયેત્ ।
ઇત્યેવં મુખરાગસ્તુ પ્રોક્તો ભાવરસાશ્રયઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ગ્રીવાકર્માણિ વૈ દ્વિજાઃ ।
સમા નતોન્નતા ત્ર્યસ્રા રેચિતા કુઞ્ચિતાઞ્ચિતા

વલિતા ચ નિવૃત્તા ચ ગ્રીવા નવવિધાર્થતઃ ।
સમા સ્વાભાવિકી ધ્યાનસ્વભાજપકર્મસુ

નતા નતાસ્યાલઙ્કારબન્ધે કણ્ઠાવલમ્બને ,
ઉન્નતાભ્યુન્નતમુખી ગ્રીવા ચોર્ધ્વનિવેશને

ત્ર્યસ્રા પાર્શ્વગતા જ્ઞેયા સ્કન્ધભારે ઽતિ દુઃખિતે ।
રેચિતા વિધુતભ્રાન્તા હાવે મથનૃત્તયોઃ

કુઞ્ચિતાકુઞ્ચિતે મૂર્ધ્નિ ધારિતે ગલરક્ષણે ।
અઞ્ચિતાપસૃતોદ્બન્ધકેશકર્ષોર્ધ્વદર્શને

પાર્શ્વોન્મુખી સ્યાદ્વલિતા ગ્રીવાભેદૈશ્ચ વીક્ષણે ।
નિવૃતાભિમુખીભૂતા સ્વસ્થાનાભિમુખાદિષુ

ઇત્યાદિ લોકભાવાર્થા ગ્રીવાભઙ્ગૈરનેકધા ।
ગ્રીવાકર્માણિ સર્વાણિ શિરઃ કર્માનુગાનિ હિ

શિરસઃ કર્મણઃ કર્મ ગ્રીવાયાઃ સમ્પ્રવર્તતે ।
ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં શીર્ષોપાઙ્ગસમાશ્રયમ્ ।
અઙ્ગકર્માણિ શેષાણિ ગદતો મે નિબોધત