નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 6

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે પૂર્વરઙ્ગપ્રયોગો નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
અથ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ
પૂર્વરઙ્ગવિધિં શ્રુત્વાપુનરાહુર્મહત્તમાઃ ।
ભરતં મુનયઃ સર્વે પ્રશ્નાન્પઞ્ચાભિધત્સ્વ નઃ

યે રસા ઇતિ પઠ્યન્તે નાટ્યે નાટ્યવિચક્ષણૈઃ ।
રસત્વં કેન વૈ તેષામેતદાખ્યાતુમર્હસિ

ભાવાશ્ચૈવ કથં પ્રોક્તાઃ કિં વા તે ભાવયન્ત્યપિ ।
સંગ્રહં કારિકાં ચૈવ નિરુક્તં ચૈવ તત્વતઃ

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં ભરતો મુનિઃ ।
પ્રત્યુવાચ પુનર્વાક્યં રસભાવવિકલ્પનમ્

અહં વઃ કથયિષ્યામિ નિખિલેન તપોધનાઃ ।
સંગ્રહં કારિકાં ચૈવ નિરુક્તં ચ યથાક્રમમ્

ન શક્યમસ્ય નાટ્યસ્ય ગન્તુમન્તં કથઞ્ચન ।
કસ્માદ્બહુત્વાજ્જ્ઞાનાનાં શિલ્પાનાં વાપ્યનન્તતઃ

એકસ્યાપિ ન વૈ શક્યસ્ત્વન્તો જ્ઞાનાર્ણવસ્ય હિ ।
ગન્તું કિં પુનરન્યેષાં જ્ઞાનાનામર્થતત્ત્વતઃ

કિન્ત્વલ્પસૂત્રગ્રન્થાર્થમનુમાનપ્રસાધકમ્ ।
નાટ્યસ્યાસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ રસભાવાદિસઙ્ગ્રહમ્

વિસ્તરેણોપદિષ્ટાનામર્થાનાં સૂત્રભાષ્યયોઃ ।
નિબન્ધો યો સમાસેન સઙ્ગ્રહં તં વિદુર્બુધાઃ

રસા ભાવા હ્યભિનયાઃ ધર્મી વૃત્તિપ્રવૃત્તયઃ ।
સિદ્ધિઃ સ્વરાસ્તથાતોદ્યં ગાનં રઙ્ગશ્ચ સઙ્ગ્રહઃ

અલ્પાભિધાનેનાર્થો યઃ સમાસેનોચ્યતે બુધૈઃ ।
સૂત્રતઃ સાઽનુમતવ્યા કારિકાર્થપ્રદર્શિની

નાનાનામાશ્રયોત્પન્નં નિઘણ્ટુનિગમાન્વિતમ્ ।
ધાત્વર્થહેતુસંયુક્તં નાનાસિદ્ધાન્તસાધિતમ્

સ્થાપિતો ઽર્થો ભવેદ્યત્ર સમાસેનાર્થાસૂચકઃ ।
ધાત્વર્થવચનેનેહ નિરુક્તં તત્પ્રચક્ષતે

સઙ્ગ્રહો યો મયા પ્રોક્તઃ સમાસેન દ્વિજોત્તમાઃ ।
વિસ્તરં તસ્ય વક્ષ્યામિ સનિરુક્તં સકારિકમ્

શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણા રૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સાદ્ભુતસંજ્ઞૌ ચેત્યષ્ટૌ નાટ્યે રસાઃ સ્મૃતાઃ

એતે હ્યષ્ટૌ રસાઃ પ્રોક્તા દ્રુહિનેન મહાત્મના ।
પુનશ્ચ ભાવાન્વક્ષ્યામિ સ્થાયિસઞ્ચારિસત્ત્વજાન્

રતિહાસશ્ચ શોકશ્ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સા વિસ્મયશ્ચેતિ સ્થાયિભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાખ્યાસ્તથાસૂયા મદઃ શ્રમઃ ।
આલસ્યં ચૈવ દૈન્યં ચ ચિન્તામોહઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ

વ્રીડા ચપલતા હર્ષ આવેગો જડતા તથા ।
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ

સુપ્તં વિબોધો ઽમર્ષશ્ચાપ્યવહિત્થમથોગ્રતા ।
મતિર્વ્યાધિસ્તથોન્માદસ્તથા મરણમેવ ચ

ત્રાસશ્ચૈવ વિતર્કશ્ચ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદમી ભાવાઃ સમાખ્યાતાસ્તુ નામતઃ

સ્તમ્ભઃ સ્વેદો ઽથ રોમાઞ્ચઃ સ્વરભેદો ઽથ વેપથુઃ ।
વૈવર્ણ્યમશ્રુ પ્રલય ઇત્યષ્ટૌ સાત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ

આઙ્ગિકૌ વાચિકશ્ચૈવ હ્યાહાર્યઃ સાત્વિકસ્તથા ।
ચત્વારો ઽભિનયા હ્યેતે વિજ્ઞેયા નાટ્યસંશ્રયાઃ

લોકધર્મી નાટ્યધર્મી ધર્મીતિ દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ।
ભારતી સાત્વતી ચૈવ કૈશિક્યારભટી તથા

ચતસ્રો વૃત્તયો હ્યેતા યાસુ નાટ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
આવન્તી દાક્ષિણાત્યા ચ તથા ચૈવોઢ્રમાગધી

પાઞ્ચાલમધ્યમા ચેતિ વિજ્ઞેયાસ્તુ પ્રવૃત્તયઃ ।
દૈવિકી માનુષી ચૈવ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્દ્વિવિધૈવ તુ

શારીરાશ્ચૈવ વૈણાશ્ચ સપ્ત ષડ્જાદયઃ સ્વરાઃ ।
[નિષાદર્ષભગાન્ધારમધ્યપઞ્ચમધૈવતાઃ] ॥ ભ્ન્_6.27અબ્* ॥
તતં ચૈવાવનદ્ધં ચ ઘનં સુષિરમેવ ચ

ચતુર્વિધં ચ વિજ્ઞેયમાતોદ્યં લક્ષણાન્વિતમ્ ।
તતં તન્ત્રીગતં જ્ઞેયમવનદ્ધં તુ પૌષ્કરમ્

ઘનસ્તુ તાલો વિજ્ઞેયઃ સુષિરો વંશ એવ ચ ।
પ્રવેશાક્ષેપનિષ્ક્રામપ્રાસાદિકમથાન્તરમ્

ગાનં પઞ્ચવિધં જ્ઞેયં ધ્રુવાયોગસમન્વિતમ્ ।
ચતુરસ્રો વિકૃષ્ટશ્ચ રઙ્ગસ્ત્ર્યશ્રશ્ચ કીર્તિતઃ

એવમેષો ઽલ્પસૂત્રાર્થો નિર્દિષ્ટો નાટ્યસંગ્રહઃ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સૂત્રગ્રન્થવિકલ્પનમ્

તત્ર રસાનેવ તાવદાદાવભિવ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ન હિ રસાદૃતે કશ્ચિદર્થઃ પ્રવર્તતે ।
તત્ર વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગાદ્રસનિષ્પત્તિઃ ।
કો દૃષ્ટાન્તઃ ।
અત્રાહ યથા હિ નાનાવ્યઞ્જનૌષધિદ્રવ્યસંયોગાદ્રસનિષ્પત્તિઃ તથા નાનાભાવોપગમાદ્રસનિષ્પત્તિઃ ।
યથા હિ ગુડાદિભિર્દ્રવ્યૈર્વ્યઞ્જનૈરૌષધિભિશ્ચ ષાડવાદયો રસા નિર્વર્ત્યન્તે તથા નાનાભાવોપગતા અપિ સ્થાયિનો ભાવા રસત્વમાપ્નુવન્તીતિ ।
અત્રાહ રસ ઇતિ કઃ પદાર્થઃ ।
ઉચ્યતે
આસ્વાદ્યત્વાત્ ।
કથમાસ્વાદ્યતે રસઃ ।
યથા હિ નાનાવ્યઞ્જનસંસ્કૃતમન્નં ભુઞ્જાન રસાનાસ્વાદયન્તિ સુમનસઃ પુરુષ હર્ષાદીંશ્ચાધિગચ્છન્તિ તથા નાનાભાવાભિનયવ્યઞ્જિતાન્ વાગઙ્ગસત્તોપેતાન્ સ્થાયિભાવાનાસ્વાદયન્તિ સુમનસઃ પ્રેક્ષકાઃ
હર્ષાદીંશ્ચાધિગચ્છન્તિ ।
તસ્માન્નાટ્યરસા ઇત્યભિવ્યાખ્યાતાઃ ।
અત્રાનુવંશ્યૌ શ્લોકૌ ભવતઃ
યથા બહુદ્રવ્યયુતૈર્વ્યઞ્જનૈર્બહુભિર્યુતમ્ ।
આસ્વાદયન્તિ ભુઞ્જાના ભક્તં ભક્તવિદો જનાઃ

ભાવાભિનયસંબદ્ધાન્સ્થાયિભાવાંસ્તથા બુધાઃ ।
આસ્વાદયન્તિ મનસા તસ્માન્નાટ્યરસાઃ સ્મૃતાઃ

અત્રાહ
કિં રસેભ્યો ભાવાનામભિનિર્વૃત્તિરુતાહો ભાવેભ્યો રસાનામિતિ ।
કેષાઞ્ચિન્મતં પરસ્પરસમ્બન્ધાદેષામભિનિર્વૃત્તિરિતિ ।
તન્ન ।
કસ્માત્ ।
દૃશ્યતે હિ ભાવેભ્યો રસાનામભિનિર્વૃત્તિર્ન તુ રસેભ્યો ભાવાનામભિનિર્વૃત્તિરિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
નાનાભિનયસમ્બદ્ધાન્ભાવયન્તિ રસનિમાન્ ।
યસ્માત્તસ્માદમી ભાવા વિજ્ઞેયા નાટ્યયોક્તૃભિઃ

નાનાદ્રવ્યૈબહુવિધૈર્વ્યઞ્જનં ભાવ્યતે યથા ।
એવં ભાવા ભાવયન્તિ રસાનભિનયૈઃ સહ

ન ભાવહીનો ઽસ્તિ રસો ન ભાવો રસવર્જિતઃ ।
પરસ્પરકૃતા સિદ્ધિસ્તયોરભિનયે ભવેત્

વ્યઞ્જનૌષધિસંયોગો યથાન્નં સ્વાદુતાં નયેત્ ।
એવં ભાવા રસાશ્ચૈવ ભાવયન્તિ પરસ્પરમ્

યથા બીજાદ્ભવેદ્વૃક્ષો વૃક્ષાત્પુષ્પં ફલં યથા ।
તથા મૂલં રસાઃ સર્વે તેભ્યો ભાવા વ્યવસ્થિતાઃ

તદેષં રસાનામુત્પત્તિવર્ણદૈવતનિદર્શનાન્યભિવ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
તેષામુત્પત્તિહેતવશ્ચત્વારો રસાઃ ।
તદ્યથા શૃઙ્ગારો રૌદ્રૌ વીરો બીભત્સ ઇતિ ।
અત્ર
શૃઙ્ગારાદ્ધિ ભવેદ્ધાસ્યો રૌદ્રાચ્ચ કરુણો રસઃ ।
વીરાચ્ચૈવાદ્ભુતોત્પત્તિર્બીભત્સાચ્ચ ભયાનકઃ

શૃઙ્ગારાનુકૃતિર્યા તુ સ હાસ્યસ્તુ પ્રકીર્તિતઃ ।
રૌદ્રસ્યૈવ ચ યત્કર્મ સ જ્ઞેયઃ કરુણો રસઃ

વીરસ્યાપિ ચ યત્કર્મ સો ઽદ્ભુતઃ પરિકીર્તિતઃ ।
બીભત્સદર્શનં યચ્ચ જ્ઞેયઃ સ તુ ભયાનકઃ

અથ વર્ણાઃ
શ્યામો ભવતિ શૃઙ્ગારઃ સિતો હાસ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
કપોતઃ કરુણશ્ચૈવ રક્તો રૌદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

ગૌરો વીરસ્તુ વિજ્ઞેયઃ કૃષ્ણશ્ચૈવ ભયાનકઃ ।
નીલવર્ણસ્તુ બીભત્સઃ પીતશ્ચૈવાદ્ભુતઃ સ્મૃતઃ

અથ દૈવતાનિ
શૃઙ્ગારો વિષ્ણુદેવત્યો હાસ્યઃ પ્રમથદૈવતઃ ।
રૌદ્રો રુદ્રાધિદૈવત્યઃ કરુણો યમદૈવતઃ

બીભત્સસ્ય મહાકાલઃ કાલદેવો ભયાનકઃ ।
વીરો મહેન્દ્રદેવઃ સ્યાદદ્ભુતો બ્રહ્મદૈવતઃ

એતમેતેષાં રસાનામુત્પત્તિવર્ણદૈવતાન્યભિવ્યાખ્યાતાનિ ।
ઇદાનીમનુભાવવિભાવવ્યભિચારિસંયુક્તાનાં લક્ષણનિદર્શનાન્યભિવ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
સ્થાયિભાવાંશ્ચ રસત્વમુપનેષ્યામઃ ।
તત્ર શૃઙ્ગારો નામ રતિસ્થાયિભાવપ્રભવઃ । ઉજ્જ્વલવેષાત્મકઃ ।
યત્કિઞ્ચિલ્લોકે શુચિ મેધ્યમુજ્જ્વલં દર્શનીયં વા તચ્છૃઙ્ગારેણોપમીયતે ।
યસ્તાવદુજ્જ્વલવેષઃ સ શૃઙ્ગારવાનિત્યુચ્યતે ।
યથા ચ ગોત્રકુલાચારોત્પન્નાન્યાપ્તોપદેશસિદ્ધાનિ પુંસાં નામાનિ ભવન્તિ તથૈવેષાં રસાનાં ભાવાનાં ચ નાટ્યાશ્રિતાનાં ચાર્થાનામાચારોત્પન્નાન્યોપ્તોપદેશસિદ્ધાનિ નામાનિ ।
એવમેષ આચારસિદ્ધો હૃદ્યોજ્જ્વલવેષાત્મકત્વાચ્છૃઙ્ગારો રસઃ ।
સ ચ સ્ત્રીપુરુષહેતુક ઉત્તમયુવપ્રકૃતિઃ ।
તસ્ય દ્વે અધિષ્ઠાને સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચ ।
તત્ર સમ્ભોગસ્તાવત્
ઋતુમાલ્યાનુલેપનાલઙ્કારેષ્ટજનવિષયવરભવનોપભોગોપવનગમનાનુભવનશ્રવણદર્શનક્રીડાલીલાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્ય નયનચાતુર્યભ્રૂક્ષેપકટાક્ષસઞ્ચારલલિતમધુરાઙ્ગહારવાક્યાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
વ્યભિચારિણશ્ચાસ્યાલસ્યૌગ્ર્યજુગુપ્સાવર્જ્યાઃ ।
વિપ્રલમ્ભકૃતસ્તુ નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાસૂયાશ્રમચિન્તૌત્સુક્યનિદ્રાસ્વપ્નવિબોધવ્યાધ્યુન્માદમદાપસ્મારજાડ્યમરણાદિભિરનુભાવૈરભિનેતવ્યઃ ।
અત્રાહ:
યદ્યયં રતિપ્રભવઃ શૃઙ્ગારઃ કથમસ્ય કરુણાશ્રયિણો ભાવા ભવન્તિ ।
અત્રોચ્યતે:
પૂર્વમેવાભિહિતં સમ્ભોગવિપ્રલમ્ભકૃતઃ શૃઙ્ગાર ઇતિ ।
વૈશિકશાસ્ત્રકારૈશ્ચ દશાવસ્થો ઽભિહિતઃ ।
તાશ્ચ સામાન્યાભિનયે વક્ષ્યામઃ ।
કરુણસ્તુ શાપક્લેશવિનિપતિતેષ્ટજનવિભવનાશવધબન્ધસમુત્થો નિરપેક્ષભાવઃ ।
ઔત્સુક્યચિન્તાસમુત્થઃ સાપેક્ષભાવો વિપ્રલમ્ભકૃતઃ ।
એવમન્યઃ કરુણો ઽન્યશ્ચ વિપ્રલમ્ભ ઇતિ ।
એવમેષ સર્વભાવસંયુક્તઃ શૃઙ્ગારો ભવતિ ।
અપિ ચ
સુખપ્રાયેષુ સમ્પન્નઃ ઋતુમાલ્યદિસેવકઃ ।
પુરુષઃ પ્રમદાયુક્તઃ શૃઙ્ગાર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

અપિ ચાત્ર સૂત્રાર્થાનુવિદ્ધે આર્યે ભવતઃ
ઋતુમાલ્યાલઙ્કારૈઃ પ્રિયજનગાન્ધર્વકાવ્યસેવાભિઃ ।
ઉપવનગમનવિહારૈઃ શૃઙ્ગારરસઃ સમુદ્ભવતિ

નયનવદનપ્રસાદૈઃ સ્મિતમધુરવચોધૃતિપ્રમોદૈશ્ચ ।
મધુરૈશ્ચાઙ્ગવિહારૈસ્તસ્યાભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ

અથ હાસ્યો નામ હાસસ્થાયિભાવાત્મકઃ ।
સ ચ વિકૃતપરવેષાલઙ્કારધાર્ષ્ટ્યલૌલ્યકુહકાસત્પ્રલાપવ્યઙ્ગદર્શનદોષોદાહરણાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્યોષ્ઠનાસાકપોલસ્પન્દનદૃષ્ટિવ્યાકોશાકુઞ્ચનસ્વેદાસ્યરાગપાર્શ્વગ્રહણાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
વ્યભિચારિણશ્ચાસ્યાવહિત્થાલસ્યતન્દ્રાનિદ્રાસ્વપ્નપ્રબોધાદયઃ ।
દ્વિવિધશ્ચાયમાત્મસ્થઃ પરસ્થશ્ચ ।
યદા સ્વયં હસતિ તદાઽત્મસ્થઃ ।
યદા તુ પરં હાસયતિ તદા પરસ્થઃ ।
અત્રાનુવંશ્યે આર્યે ભવતઃ ।
વિપરિતાલઙ્કારૈર્વિકૃતાચરાભિધાનવેષૈશ્ચ ।
વિકૃતૈરર્થવિશેષૈર્હસતીતિ રસઃ સ્મૃતો હાસ્યઃ

વિકૃતાચારૈર્વાક્યૈરઙ્ગવિકારૈશ્ચ વિકૃતવેષૈશ્ચ ।
હાસયતિ જનં યસ્માત્તસ્મજ્જ્જ્ઞેયો રસો હાસ્યઃ

સ્ત્રીનીચપ્રકૃતાવેષ ભૂયિષ્ઠં દૃશ્યતે રસઃ ।
ષડ્ભેદાશ્ચાસ્ય વિજ્ઞેયાસ્તાંશ્ચ વક્ષ્યામ્યહં પુનઃ

સ્મિતમથ હસિતં વિહસિતમુપહસિતં ચાપહસિતમતિહસિતમ્ ।
દ્વૌ દ્વૌ ભેદૌ સ્યાતામુત્તમમધ્યાધમપ્રકૃતૌ

તત્ર
સ્મિતહસિતે જ્યેષ્ઠાનાં મધ્યાનાં વિહસિતોપહસિતે ચ ।
અધમાનામપહસિતં હ્યતિહસિતં ચાપિ વિજ્ઞેયમ્

અત્ર શ્લોકાઃ:
ઈષદ્વિકસિતૈર્ગણ્ડૈઃ કટાક્ષૈઃ સૌષ્ઠવાન્વિતૈઃ ।
અલક્ષિતદ્વિજં ધીરમુત્તમાનાં સ્મિતં ભવેત્

ઉત્ફુલ્લાનનનેત્રં તુ ગણ્ડૈર્વિકસિતૈરથ ।
કિઞ્ચિલ્લક્ષિતદન્તં ચ હસિતં તદ્વિધીયતે

અથ મધ્યમાનામ્:
આકુઞ્ચિતાક્ષિગણ્ડં યત્સસ્વનં મધુરં તથા ।
કાલાગતં સાસ્યરાગં તદ્વૈ વિહસિતં ભવેત્

ઉત્ફુલ્લનાસિકં યત્તુ જિહ્મદૃષ્ટિનિરીક્ષિતમ્ ।
નિકુઞ્ચિતાઙ્ગકશિરસ્તચ્ચોપહસિતં ભવેત્

અથાધમાનામ્:
અસ્થાનહસિતં યત્તુ સાશ્રુનેત્રં તથૈવ ચ ।
ઉત્કમ્પિતાંસકશિરસ્તચ્ચાપહસિઅતં ભવેત્

સંરબ્ધસાશ્રુનેત્રં ચ વિકૃષ્ટસ્વરમુદ્ધતમ્ ।
કરોપગૂઢપાર્શ્વં ચ તચ્ચાતિહસિતં ભવેત્

હાસ્યસ્થાનાનિ યાનિ સ્યુઃ કાર્યોત્પન્નાનિ નાટકે ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનામેવં તાનિ પ્રયોજયેત્

ઇત્યેષ સ્વસમુત્થસ્તથા પરસમુત્થશ્ચ વિજ્ઞેયઃ ।
દ્વિવિધસ્ત્રિપ્રકૃતિગતસ્ત્ર્યવસ્થભાવો રસો હાસ્યઃ

અથ કરુણો નામ શોકસ્થાયિભાવપ્રભવઃ ।
સ ચ શાપક્લેશવિનિપતિતેષ્ટજનવિપ્રયોગવિભવનાશવધબન્ધવિદ્રવોપઘાતવ્યસનસંયોગાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુપજાયતે ।
તસ્યાશ્રુપાતપરિદેવનમુખશોષણવૈવર્ણ્યસ્રસ્તગાત્રતાનિશ્શ્વાસસ્મૃતિલોપાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
વ્યભિચારિણશ્ચાસ્ય નિર્વેદગ્લાનિચિન્તૌત્સુક્યાવેગભ્રમમોહશ્રમભયવિષાદદૈન્યવ્યાધિજડતોન્માદાપસ્મારત્રાસાલસ્યમરણસ્તમ્ભવેપથુવૈવર્ણ્યાશ્રુસ્વરભેદાદયઃ ।
અત્રાર્યે ભવતઃ:
ઇષ્ટવધદર્શનાદ્વા વિપ્રિયવચનસ્ય સંશ્રવાદ્વાપિ ।
એભિર્ભાવવિશેષૈઃ કરુણો નામ સંભવતિ

સસ્વનરુદિતૈર્મોહાગમૈશ્ચ પરિદૈવતૈર્વિલપિતૈશ્ચ ।
અભિનેયઃ કરુણરસો દેહાયાસાભિઘાતૈશ્ચ

અથ રૌદ્રો નામ ક્રોધસ્થાયિભાવાત્મકો
રક્ષોદાનવોદ્ધતમનુષ્યપ્રકૃતિઃ
સંગ્રામહેતુકઃ ।
સ ચ ક્રોધાધર્ષણાધિક્ષેપાનૃતવચનોપઘાતવાક્પારુષ્યાભિદ્રોહમાત્સર્યાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્ય ચ તાડનપાટનપીડાચ્છેદનપ્રહરણાહરણશસ્ત્રસંપાતસંપ્રહારરુધિરાકર્ષણાદ્યાનિ કર્માણિ ।
પુનશ્ચ રક્તનયનભ્રુકુટિકરણદન્તોષ્ઠપીડનગણ્ડસ્ફુરણહસ્તાગ્રનિષ્પેષાદિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ભાવાશ્ચાસ્યાસમ્મોહોત્સાહાવેગામર્ષચપલતૌગ્ર્યગર્વસ્વેદવેપથુરોમાઞ્ચગદ્ગદાદયઃ ।
અત્રાહ:
યદભિહિતં રક્ષોદાનવાદીનાં રૌદ્રો રસઃ ।
કિમન્યેષાં નાસ્તિ ।
ઉચ્યતે:
અસ્ત્યન્યેષામપિ રૌદ્રો રસઃ ।
કિન્ત્વધિકારો ઽત્ર ગૃહ્યતે ।
તે હિ સ્વભાવત એવ રૌદ્રઃ ।
કસ્માત્ ।
બહુબાહવો બહુમુખાઃ પ્રોદ્ધૂતવિકીર્ણપિઙ્ગલશિરોજાઃ ।
રક્તોદ્વૃત્તવિલોચના ભીમાસિતરૂપિણશ્ચૈવ ।
યચ્ચ કિઞ્ચિત્સમારમ્ભતે સ્વભાવચેષ્ટિતં વાગઙ્ગાદિકં તત્સર્વં રૌદ્રમેવૈષામ્ ।
શૃઙ્ગારશ્ચ તૈઃ પ્રાયશઃ પ્રસભ્યં સેવ્યતે ।
તેષાં ચાનુકારિણો યે પુરુષસ્તેષામપિ સઙ્ગ્રામસમ્પ્રહારકૃતો રૌદ્રો રસો ઽનુમન્તવ્યઃ ।
અત્રાનુવંશ્યે આર્યે ભવતઃ:
યુદ્ધપ્રહારઘાતનવિકૃતચ્છેદનવિદારણૈશ્ચૈવ ।
સંઙ્ગ્રામસમ્ભ્રમાદ્યૈરેભિઃ સઞ્જાયતે રૌદ્રઃ

નાનાપ્રહરણમોક્ષૈઃ શિરઃકબન્ધભુજકર્તનૈશ્ચૈવ ।
એભિશ્ચાર્થવિશેષૈરસ્યાભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ

ઇતિ રૌદ્રરસો દૃષ્ટો રૌદ્રવાગઙ્ગચેષ્ટિતઃ ।
શસ્ત્રપ્રહારભૂયિષ્ઠ ઉગ્રકર્મક્રિયાત્મકઃ

અથ વીરો નામોત્તમપ્રકૃતિરુત્સાહાત્મકઃ ।
સ ચાસંમોહાધ્યવસાયનવિનયબલપરાક્રમશક્તિપ્રતાપપ્રભાવાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્ય સ્થૈર્યધૈર્યશૌર્યત્યાગવૈશારદ્યાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ભાવાશ્ચાસ્ય ધૃતિમતિગર્વાવેગૌગ્ર્યામર્ષસ્મૃતિરોમાઞ્ચાદયઃ ।
અત્રાર્યે રસવિચારમુખે
ઉત્સાહાધ્યવસાયાદવિષાદિત્વાદવિસ્મયામોહાત્ ।
વિવિધાદર્થવિશેષાદ્વીરરસો નામ સમ્ભવતિ

સ્થિતિધૈર્યવીર્યગર્વૈરુત્સાહપરાક્રમપ્રભાવૈશ્ચ ।
વાક્યૈશ્ચાક્ષેપકૃતૈર્વીરરસઃ સમ્યગભિનેયઃ

અથ ભયાનકો નામ ભયસ્થાયિભાવાત્મકઃ ।
સ ચ વિકૃતરવસત્ત્વદર્શનશિવોલૂકત્રાસોદ્વેગશૂન્યાગારારણ્યગમનસ્વજનવધબન્ધદર્શનશ્રુતિકથાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્ય પ્રવેપિતકરચરણનયનચપલપુલકમુખવૈવર્ણ્યસ્વરભેદાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ભાવાશ્ચાસ્ય સ્તમ્ભસ્વેદગદ્ગદરોમાઞ્ચવેપથુસ્વરભેદવૈવર્ણ્યશઙ્કામોહદૈન્યાવેગચાપલજડતાત્રાસાપસ્મારમરણાદયઃ ।
અત્રાર્યાઃ:
વિકૃતરવસત્ત્વદર્શનસંગ્રામારણ્યશૂન્યગૃહગમનાત્ ।
ગુરુનૃપયોરપરાધાત્કૃતકશ્ચ ભયાનકો જ્ઞેયઃ

ગાત્રમુખદૃષ્ટિભેદૈરૂરુસ્તમ્ભાભિવીક્ષણોદ્વેગૈઃ ।
સન્નમુખશોષહૃદયસ્પન્દનરોમોદ્ગમૈશ્ચ ભયમ્

એતત્સ્વભાવજં સ્યાત્સત્ત્વસમુત્થં તથૈવ કર્તવ્યમ્ ।
પુનરેભિરેવ ભાવૈઃ કૃતકં મૃદુચેષ્ટિતૈઃ કાર્યમ્

કરચરણવેપથુસ્તમ્ભગાત્રહૃદયપ્રકમ્પેન ।
શુષ્કોષ્ઠતાલુકણ્ઠૈર્ભયાનકો નિત્યમભિનેયઃ

અથ બીભત્સો નામ જુગુપ્સાસ્થાયિભાવાત્મકઃ ।
સ ચાહૃદ્યાપ્રિયાચોષ્યાનિષ્ટશ્રવણદર્શનકીર્તનાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્ય સર્વાઙ્ગસંહારમુખવિકૂણનોલ્લેખનનિષ્ઠીવનોદ્વેજનાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ભાવાશ્ચાસ્યાપસ્મારોદ્વેગાવેગમોહવ્યાધિમરણાદયઃ ।
અત્રાનુવંશ્યે આર્યે ભવતઃ:
અનભિમતદર્શનેન ચ ગન્ધરસસ્પર્શશબ્દદોષૈશ્ચ ।
ઉદ્વેજનૈશ્ચ બહુભિર્બીભત્સરસઃ સમુદ્ભવતિ

મુખનેત્રવિકૂણનયા નાસાપ્રચ્છાદનાવનમિતાસ્યૈઃ ।
અવ્યક્તપાદપતનૈર્બીભત્સઃ સમ્યગભિનેયઃ

અથાદ્ભુતો નામ વિસ્મયસ્થાયિભાવાત્મકઃ ।
સ ચ દિવ્યજનદર્શનેપ્સિતમનોરથાવાપ્ત્યુપવનદેવકુલાદિગમનસભાવિમાનમાયેન્દ્રજાલસમ્ભાવનાદિભિર્વિભાવૈરુત્પદ્યતે ।
તસ્ય નયનવિસ્તારાનિમેષપ્રેક્ષણરોમાઞ્ચાશ્રુસ્વેદહર્ષસાધુવાદદાનપ્રબન્ધહાહાકારબાહુવદનચેલાઙ્ગુલિભ્રમણાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
ભાવાશ્ચાસ્ય સ્તમ્ભાશ્રુસ્વેદગદ્ગદરોમાઞ્ચાવેગસમ્ભ્રમજડતાપ્રલયાદયઃ ।
અત્રાનુવંશ્યે આર્યે ભવતઃ:
યત્ત્વાતિશયાર્થયુક્તં વાક્યં શિલ્પં ચ કર્મરૂપં વા ।
તત્સર્વમદ્ભુતરસે વિભાવરૂપં હિ વિજ્ઞેયમ્

સ્પર્શગ્રહોલ્લુકસનૈર્હાહાકારૈશ્ચ સાધુવાદૈશ્ચ ।
વેપથુગદ્ગદવચનૈઃ સ્વેદાદ્યૈરભિનયસ્તસ્ય

શૃઙ્ગારં ત્રિવિધં વિદ્યાત્દ્વાઙ્નૈપથ્યક્રિયાત્મકમ્ ।
અઙ્ગનૈપથ્યવાક્યૈશ્ચ હાસ્યરૌદ્રૌ ત્રિધા સ્મૃતૌ

ધર્મોપઘાતજશ્ચૈવ તથાર્થાપચયોદ્ભવઃ ।
તથા શોકકૃતશ્ચૈવ કરુણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ

દાનવીરં ધર્મવીરં યુદ્ધવીરં તથૈવ ચ ।
રસં વીરમપિ પ્રાહ બ્રહ્મા ત્રિવિધમેવ હિ

વ્યાજાચ્ચૈવાપરાધાચ્ચ વિત્રાસિતકમેવ ચ ।
પુનર્ભયાનકઞ્ચૈવ વિદ્યાત્ ત્રિવિધમેવ હિ

બીભત્સઃ ક્ષોભજઃ શુદ્ધ ઉદ્વેગી સ્યાત્ દ્વિતીયકઃ ।
વિષ્ઠાકૃમિભિરુદ્વેગી ક્ષોભજો રુધિરાદિઅજઃ

દિવ્યશ્ચાનન્દજશ્ચૈવ દ્વિધા ખ્યાતો ઽદ્ભુતો રસઃ ।
દિવ્યદર્શનજો દિવ્યો હર્ષાદાનદજઃ સ્મૃતઃ

[અથ શાન્તો નામ શમસ્થાયિભાવાત્મકો મોક્ષપ્રવર્તકઃ ।
સ તુ તત્ત્વજ્ઞાનવૈરાગ્યાશયશુદ્ધ્યાદિભિર્વિભાવૈઃ સમુત્પદ્યતે ।
તસ્ય યમનિયમાધ્યાત્મધ્યાનધારણોપાસનસર્વભૂતદયાલિઙ્ગગ્રહણાદિભિરનુભાવૈરભિનયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ।
વ્યભિચાણશ્ચાસ્ય નિર્વેદસ્મૃતિધૃતિસર્વાશ્રમશૌચસ્તમ્ભરોમાઞ્ચાદયઃ ।
અત્રાર્યાઃ શ્લોકાશ્ચ ભવન્તિ:
મોક્ષાધ્યાત્મસમુત્થસ્તત્ત્વજ્ઞાનાર્થહેતુસંયુક્તઃ ।
નૈઃશ્રેયસોપદિષ્ટઃ શાન્તરસો નામ સમ્ભવતિ ॥ ભ્ન્_6.82*1 ॥
બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયસંરોધાધ્યાત્મસંસ્થિતોપેતઃ ।
સર્વપ્રાણિસુખહિતઃ શાન્તરસો નામ વિજ્ઞેયઃ ॥ ભ્ન્_6.82*2 ॥
ન યત્ર દુઃખં ન સુખં ન દ્વેષો નાપિ મત્સરઃ ।
સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ શાન્તઃ પ્રથિતો રસઃ ॥ ભ્ન્_6.82*3 ॥
ભાવા વિકારા રત્યાદ્યાઃ શાન્તસ્તુ પ્રકૃતિર્મતઃ ।
વિકારઃ પ્રકૃતૈર્જાતઃ પુનસ્તત્રૈવ લીયતે ।
સ્વં સ્વં નિમિત્તમાસાદ્ય શાન્તાદ્ભાવઃ પ્રવર્તતે ॥ ભ્ન્_6.82*4 ॥
પુનર્નિમિત્તાપાયે ચ શાન્ત એવોપલીયતે ।
એવં નવરસા દૃષ્ટા નાટ્યજ્ઞૈર્લક્ષણાન્વિઅતાઃ ॥ ભ્ન્_6.82*5 ॥]
એવમેતે રસા જ્ઞેયાસ્ત્વષ્ટૌ લક્ષણલક્ષિતાઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ભાવાનામપિ લક્ષણમ્