નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 4

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે રઙ્ગદૈવતપૂજનં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
એવં તુ પૂજનં કૃત્વા મયા પ્રોક્તઃ પિતામહઃ ।
આજ્ઞાપય પ્રભો ક્ષિપ્રં કઃ પ્રયોગઃ પ્રયુજ્યતામ્

તતો ઽસ્મ્યુક્તો ભગવતા યોજયામૃતમન્થનમ્ ।
એતદુત્સાહજનનં સુરપ્રીતિકરં તથા

યો ઽયં સમવકારસ્તુ ધર્મકામાર્થસાધકઃ ।
મયા પ્રાગ્ગ્રથિતો વિદ્વન્સ પ્રયોગઃ પ્રયુજ્યતામ્

તસ્મિન્સમવકારે તુ પ્રયુક્તે દેવદાનવાઃ ।
હૃષ્ટાઃ સમભવન્સર્વે કર્મભાવાનુદર્શનાત્

કસ્યચિત્વથ કાલસ્ય મામાહામ્બુજસમ્ભવઃ
નાટ્યં સન્દર્શયામો ઽદ્ય ત્રિનેત્રાય મહાત્મને

તતઃ સાર્ધં સુરૈર્ગત્વા વૃષભાઙ્કનિવેશનમ્ ।
સમભ્યર્ચ્ય શિવં પશ્ચાદુવાચેદં પિતામહઃ

મયા સમવાકરસ્તુ યો ઽયં સૃષ્ટઃ સુરોત્તમ ।
શ્રવણે દર્શને ચાસ્ય પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ

પશ્યામ ઇતિ દેવેશો દ્રુહિણં વાક્યમબ્રવીત્ ।
તતો મામાહ ભગવાન્ સજ્જો ભવ મહામતે

તતો હિમવતઃ પૃષ્ઠે નાનાનાગસમાકુલે ।
બહુભૂતગણાકીર્ણે રમ્યકન્દરનિર્zહરે

પૂર્વરઙ્ગઃ કૃતઃ પૂર્વં તત્રાયં દ્વિજસત્તમાઃ ।
તથા ત્રિપુરદાહશ્ચ ડિમસંજ્ઞઃ પ્રયોજિતઃ

તતો ભૂતગણા હૃષ્ટાઃ કર્નભાવાનુકીર્તનાત્ ।
મહાદેવશ્ચ સુપ્રીતઃ પિતામહમથાબ્રવીત્

અહો નાટ્યમિદં સમ્યક્ ત્વયા સૃષ્ટં મહામતે ।
યશસ્યં ચ શુભાર્થં ચ પુણ્યં બુદ્ધિવિવર્ધનમ્

મયાપીદં સ્મૃતં નૃત્યં સન્ધ્યાકાલેષુ નૃત્યતા ।
નાનાકરણસંયુક્તૈરઙ્ગહારૈર્વિભૂષિતમ્

પૂર્વરઙ્ગવિધાવસ્મિંસ્ત્વયા સમ્યક્પ્રયોજ્યતામ્ ।
વર્ધમાનકયોગેષુ ગીતેષ્વાસારિતેષુ ચ

મહાગીતેષુ ચૈવાર્થાન્સમ્યગેવાભિનેષ્યસિ ।
યશ્ચાયં પૂર્વરઙ્ગસ્તુ ત્વયા શુદ્ધઃ પ્રયોજિતઃ

એભિર્વિમિશ્રિતશ્ચાયં ચિત્રો નામ ભવિષ્યતિ ।
શ્રુત્વા મહેશ્વરવચઃ પ્રત્યુક્તસ્તુ સ્વયંભુવા

પ્રયોગમઙ્ગહારાણામાચક્ષ્વ સુરસત્તમ ।
તતસ્તણ્ડું સમાહૂય પ્રોક્તવાન્ ભુવનેશ્વરઃ

પ્રયોગમઙ્ગહારાણામાચક્ષ્વ ભરતાય વૈ ।
તતો યે તણ્ડુના પ્રોક્તાસ્ત્વઙ્ગહારા મહાત્મના

તાન્વઃ કરણસંયુક્તાન્વ્યાખ્યાસ્યામિ સરેચકાન્ ।
સ્થિરહસ્તો ઽઙ્ગહારસ્તુ તથા પર્યસ્તકઃ સ્મૃતઃ

સૂચિવિદ્ધસ્તથા ચૈવ હ્યપવિદ્ધસ્તથૈવ ચ ।
આક્ષિપ્તકો ઽથ વિજ્ઞેયસ્તથા ચોદ્ધટ્ટિતઃ સ્મૃતઃ

વિષ્કમ્ભશ્ચૈવ સમ્પ્રોક્તસ્તથા ચૈવાપરાજિતઃ ।
વિષ્કમ્ભાપસૃતશ્ચૈઅવ મત્તાક્રીડસ્તથૈવ ચ

સ્વસ્તિકો રેચિતશ્ચૈવ પાર્શ્વસ્વસ્તિક એવ ચ ।
વૃશ્ચિકાપસૃતઃ પ્રોક્તો ભ્રમરશ્ચ તથાપરઃ

મત્તસ્ખલિતકશ્ચૈવ મદાદ્વિલસિતસ્તથા ।
ગતિમણ્ડલકો જ્ઞેયઃ પરિચ્છિન્નસ્તથૈવ ચ

પરિવૃત્તચિતો ઽથ સ્યાત્તથા વૈશાખરેચિતઃ ।
પરાવૃત્તો ઽથ વિજ્ઞેયસ્તથા ચૈવાપ્યલાતકઃ

પાર્શ્વચ્છેદો ઽથ સમ્પ્રોક્તો વિદ્યુદ્ભ્રાન્તસ્તથૈવ ચ ।
ઊરૂદ્વૃત્તસ્તથા ચૈવ સ્યાદાલીઢસ્તથૈવ ચ

રેચિતશ્ચાપિ વિજ્ઞેયસ્તથૈવાચ્છુરિતઃ સ્મૃતઃ ।
આક્ષિપ્તરેચિતશ્ચૈવ સમ્ભ્રાન્તશ્ચ તથાપરઃ

અપસર્પસ્તુ વિજ્ઞેયસ્તથા ચાર્ધનિકુટ્ટકઃ ।
દ્વાત્રિંશદેતે સમ્પ્રોક્તા અઙ્ગહારાસ્તુ નામતઃ

એતેષાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રયોગં કરણાશ્રયમ્ ।
હસ્તપાદપ્રચારશ્ચ યથા યોજ્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

અઙ્ગહારેષુ વક્ષ્યામિ કરણેષુ ચ વૈ દ્વિજાઃ ।
સર્વેષામઙ્ગહારાણાં નિષ્પત્તિઃ કરણૈર્યતઃ

તાન્યતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ નામતઃ કર્મતસ્તથા ।
હસ્તપાદસમાયોગો નૃત્યસ્ય કરણં ભવેત્

દ્વે નૃત્તકરણે ચૈવ ભવતો નૃત્તમાતૃકા ।
દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિર્વાપ્યઙ્ગહારસ્તુ માતૃભિઃ

ત્રિભિઃ કલાપકં ચૈવ ચતુર્ભિઃ ષણ્ડકં ભવેત્ ।
પઞ્ચૈવ કરણાનિ સ્યુઃ સઙ્ઘાતક ઇતિ સ્મૃતઃ

ષડ્ભિર્વા સપ્તભિર્વાપિ અષ્ટભિર્નવભિસ્તથા ।
કરણૈરિહ સંયુક્તા અઙ્ગહારાઃ પ્રકીર્તાઃ

એતેષામેવ વક્ષ્યામિ હસ્તપાદવિકલ્પનમ્ ।
તલપુષ્પપુટં પૂર્વં વર્તિતં વલિતોરુ ચ

અપવિદ્ધં સમનખં લીનં સ્વસ્તિકરેચિતમ્ ।
મણ્ડલસ્વસ્તિકં ચૈવ નિકુટ્ટકમથાપિ ચ

તથૈવાર્ધનિકુટ્ટં ચ કટિચ્છિન્નં તથૈવ ચ ।
અર્ધરેચિતકં ચૈવ વક્ષઃસ્વસ્તિકમેવ ચ

ઉન્મત્તં સ્વસ્તિકં ચૈવ પૃષ્ઠસ્વસ્તિકમેવ ચ ।
દિક્ષ્વસ્તિકમલાતં ચ તથૈવ ચ કટીસમમ્

આક્ષિપ્તરેચિતં ચૈવ વિક્ષિપ્તાક્ષિપ્તકં તથા ।
અર્ધસ્વસ્તિકમુદ્દિષ્ટમઞ્ચિતં ચ તથાપરમ્

ભુજઙ્ગત્રાસિતં પ્રોક્તમૂર્ધ્વજાનુ તથૈવ ચ ।
નિકુઞ્ચિતં ચ મત્તલ્લિ ત્વર્ધમત્તલ્લિ ચૈવ હિ

સ્યાદ્રેચકનિક્કુટ્ટં ચ તથા પાદાપવિદ્ધકમ્ ।
વલિતં ઘૂર્ણિતં ચૈવ લલિતં ચ તથાપરમ્

દણ્ડપક્ષં તથા ચૈવ ભુજઙ્ગત્રસ્તરેચિતમ્ ।
નૂપુરં ચૈવ સમ્પ્રોક્તં તથા વૈશાખરેચિતમ્

ભ્રમરં ચતુરં ચૈવ ભુજઙ્ગાઞ્ચિતમેવ ચ ।
દણ્ડરેચિતકં ચૈવ તથા વૃશ્ચિકકુટ્ટિતમ્

કટિભ્રાન્તં તથા ચૈવ લતાવૃશ્ચિકમેવ ચ ।
છિન્નં ચ કરણં પ્રોક્તં તથા વૃશ્ચિકરેચિતમ્

વૃશ્ચિકં વ્યંસિતં ચૈવ તથા પાર્શ્વનિકુટ્ટકમ્ ।
લલાટતિલકં ક્રાન્તં કુઞ્ચિતં ચક્રમણ્ડલમ્

ઉરોમણ્ડલમાક્ષિપ્તં તથા તલવિલાસિતમ્ ।
અર્ગલં ચાથ વિક્ષિપ્તમાવૃત્તં દોલપાદકમ્

વિવૃત્તં વિનિવૃત્તં ચ પાર્શ્વક્રાન્તં નિશુમ્ભિતમ્ ।
વિદ્યુત્ભ્રાન્તમતિક્રાન્તં વિવર્તિતકમેવ ચ

ગજક્રીડિતકં ચૈવ તલસંસ્ફોટિતં તથા ।
ગરુડપ્લુતકં ચૈવ ગણ્ડસૂચિ તથાપરમ્

પરિવૃત્તં સમુદ્દિષ્ટં પાર્શ્વજાનુ તથૈવ ચ ।
ગૃધ્રાવલીનકં ચૈવ સન્નતં સૂચ્યથાપિ ચ

અર્ધસૂચીતિ કરણં સૂચિવિદ્ધં તથૈવ ચ ।
અપક્રાન્તં ચ સમ્પ્રોક્તં મયૂરલલિતં તથા

સર્પિતં દણ્ડપાદં ચ હરિણપ્લુતમેવ ચ ।
પ્રેઙ્ખોલિતં નિતમ્બં ચ સ્ખલિતં કરિહસ્તકમ્

પ્રસર્પિતકમુદ્દિષ્ટં સિંહવિક્રીડતં તથા ।
સિંહાકર્ષિતમુદ્વૃત્તં તથોપસૃતમેવ ચ

તલસંઘટ્ટિતં ચૈવ જનિતં ચાવહિત્થકમ્ ।
નિવેશમેલકાક્રીડમૂરૂદ્વૃત્તં તથૈવ ચ

મદસ્ખલિતકં ચૈવ વિષ્ણુક્રાન્તમથાપિ ચ ।
સમ્ભ્રાન્તમથ વિષ્કમ્ભમુદ્ઘટ્ટિતમથાપિ ચ

વૃષભક્રીડિતં ચૈવ લોલિતં ચ તથાપરમ્ ।
નાગાપસર્પિતં ચૈવ શકટાસ્યં તથૈવ ચ

ગઙ્ગાવતરણં ચૈવેત્યુક્તમષ્ટાધિકં શતમ્ ।
અષ્ટોત્તરશતં હ્યેતત્કરણાનાં મયોદિતમ્

નૃત્યે યુદ્ધે નિયુદ્ધે ચ તથ ગતિપરિક્રમે ।
ગતિપ્રચારે વક્ષ્યામિ યુદ્ધચારીવિકલ્પનમ્

યત્ર તત્રાપિ સંયોજ્યમાચાર્યૈર્નાટ્યશક્તિનઃ ।
પ્રાયેણ કરણે કાર્યો વામો વક્ષઃસ્થિતઃ કરઃ

ચરણસ્યાનુગશ્ચાપિ દક્ષિણસ્તુ ભવેત્કરઃ ।
હસ્તપાદપ્રચારન્તુ કટિપાર્શ્વોરુસંયુતમ્

ઉરઃપૃષ્ઠોદરોપેતં વક્ષ્યમાણં નિબોધત ।
યાનિ સ્થાનાનિ યાશ્ચાર્યો નૃત્યહસ્તાસ્તથૈવ ચ

સા માતૃકેતિ વિજ્ઞેયા તદ્યોગાત્કરણં ભવેત્ ।
કટી કર્ણસમા યત્ર કોર્પરાંસશિરસ્તથા

સમુન્નતમુરશ્ચૈવ સૌષ્ઠવં નામ તદ્ભવેત્ ।
વામે પુષ્પપુટઃ પાર્શ્વે પાદો ઽગ્રતલસઞ્ચરઃ

તથા ચ સન્નતં પાર્શ્વં તલપુષ્પપુટં ભવેત્ ।
કુઞ્ચિતૌ મણિબન્ધે તુ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ

હસ્તૌ નિપતિતૌ ચોર્વોર્વર્તિતં કરણં તુ તત્ ।
શુકતુણ્ડૌ યદા હસ્તૌ વ્યાવૃત્તપરિવર્તિતૌ

ઉરૂ ચ વલિતૌ યસ્મિન્વલિતોરુકમુચ્યતે ।
આવર્ત્ય શુકતુણ્ડાખ્યમૂરુપૃષ્ઠે નિપાતયેત્

વામહતશ્ચ વક્ષઃસ્થો ઽપ્યપવિદ્ધં તુ તદ્ભવેત્ ।
શ્લિષ્ટૌ સમનખૌ પદૌ કરૌ ચાપિ પ્રલિમ્બિતૌ

દેહઃ સ્વાભાવિકો યત્ર ભવેત્સમનખં તુ તત્ ।
પતાકાઞ્જલિ વક્ષઃસ્થં પ્રસારિતશિરોધરમ્

નિહઞ્ચિતાંસકૂટં ચ તલ્લિનં કરણં સ્મૃતમ્ ।
સ્વસ્તિકૌ રેચિતાવિદ્ધૌ વિશ્લિષ્ટૌ કટિસંશ્રિતૌ

યત્ર તત્કરણં જ્ઞેયં બુધૈઃ સ્વસ્તિકરેચિતમ્ ।
સ્વસ્તિકૌ તુ કરૌ કૃત્વા પ્રાઙ્ગમુખોર્ધ્વતલૌ સમૌ

તથા ચ મણ્ડલં સ્થાનં મણ્ડલસ્વસ્તિકં તુ તત્ ।
નિકુટ્ટિતૌ યદા હસ્તૌ સ્વબાહુશિરસો ઽન્તરે

પાદૌ નિકુટ્ટિતૌ ચૈવ જ્ઞેયં તત્તુ નિકુટ્ટકમ્ ।
અઞ્ચિતૌ બાહુશિરસિ હસ્તસ્ત્વભિમુખાઙ્ગુલિઃ

નિકુઞ્ચિતાર્ધયોગેન ભવેદર્થનિકુટ્ટકમ્ ।
પર્યાયશઃ કટિશ્છિન્ના બાહ્વોઃ શિરસિ પલ્લવૌ

પુનઃપુનશ્ચ કરણં કટિચ્છિનં તુ તદ્ભવેત્ ।
અપવિદ્ધકરઃ સૂચ્યા પાદશ્ચૈવ નિકુટ્ટિતઃ

સંન્નતં યત્ર પાર્શ્વં ચ તદ્ભવેઅર્ધરેચિતમ્ ।
સ્વસ્તિકૌ ચરણૌ યત્ર કરૌ વક્ષસિ રેચિતૌ

નિકુઞ્ચિતં તથા વક્ષો વક્ષસ્સ્વસ્તિકમેવ તત્ ।
આઞ્ચિતેન તુ પાદેન રેચિતૌ તુ કરૌ યદા

ઉન્મતં કરણં તત્તુ વિજ્ઞેયં નૃત્યકોવિદૈઃ ।
હસ્તાભ્યામથ પાદાભ્યાં ભવતઃ સ્વસ્તિકૌ યદા

તત્સ્વસ્તિકમિતિ પ્રોક્તં કરણં કરણાર્થિભિઃ ।
વિક્ષિપ્તાક્ષિપ્તબાહુભ્યાં સ્વસ્તિકૌ ચરણૌ યદા

અપક્રાન્તાર્ધસૂચિભ્યાં તત્પૃષ્ઠસ્વસ્તિકં ભવેત્ ।
પાર્શ્વયોરગ્રતશ્ચૈવ યત્ર શ્લિષ્ટઃ કરો ભવેત્

સ્વસ્તિકૌ હસ્તપાદાભ્યાં તદ્દિક્ષ્વસ્તિકમુચ્યતે ।
અલાતં ચરણં કૃત્વા વ્યંસયેદ્દક્ષિણં કરમ્

ઊર્ધ્વજાનુક્રમં કુર્યાદલાતકમિતિ સ્મૃતમ્ ।
સ્વસ્તિકાપસૃતઃ પાદઃ કરૌ નાભિકટિસ્થિતૌ

પાર્શ્વમુદ્વાહિતં ચૈવ કરણં તત્કટીસમમ્ ।
હસ્તૌ હૃદિ ભવેદ્વામઃ સવ્યશ્ચાક્ષિપ્તરેચિતઃ

રેચિતશ્ચાપવિદ્ધશ્ચ તત્સ્યાદાક્ષિપ્તરેચિતમ્ ।
વિક્ષિપ્તં હસ્તપાદં ચ તસૈવાક્ષેપણં પુનઃ

યત્ર તત્કરણં જ્ઞેયં વિક્ષિપ્તાક્ષિપ્તપ્તકં દ્વિજાઃ ।
સ્વસ્તિકૌ ચરણૌ કૃત્વા કરિહસ્તં ચ દક્ષિણમ્

વક્ષસ્થાને તથા વામમર્ધસ્વસ્તિકમાદિશેત્ ।
વ્યાવૃત્તપરિવૃત્તસ્તુ સ એવ તુ કરો યદા

અઞ્ચિતો નાસિકાગ્રે તુ તદઞ્ચિતમુદાહૃતમ્ ।
કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય ત્ર્યશ્રમૂરું વિવર્તયેત્

કટિજાનુવિવર્તાચ્ચ ભુજઙ્ગત્રાસિતં ભવેત્ ।
કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય જનુસ્તનસમં ન્યસેત્

પ્રયોગવશગૌ હસ્તાવૂર્ધ્વજાનુ પ્રકીર્તિતમ્ ।
વૃશ્ચિકં ચરણં કૃત્વા કરં પાર્શ્વે નિકુઞ્ચયેત્

નાસાગ્રે દક્ષિણં ચૈવ જ્ઞેયં તત્તુ નિકુઞ્ચિતમ્ ।
વામદક્ષિણપાદાભ્યાં ઘૂર્ણમાનોપસર્પણૈઃ

ઉદ્વેષ્ટિતાપવિદ્ધૈશ્ચ હસ્તૈર્મત્તલ્લ્યુદાહૃતમ્ ।
સ્સ્ખલિતાપસૃતૌ પાદૌ વામહસ્તશ્ચ રેચિતઃ

સવ્યહસ્તઃ કટિસ્થઃ સ્યાદર્ધમત્તલ્લિ તત્સ્મૃતમ્ ।
રેચિતો દક્ષિણો હસ્તઃ પાદઃ સવ્યો નિકુટ્ટિતઃ

દોલા ચૈવ ભવેદ્વામસ્તદ્રેચિતનિકુટ્ટિતમ્ ।
કાર્યૌ નાભિતટે હસ્તૌ પ્રાઙ્મુખૌ ખટકામુખૌ

સૂચીવિદ્ધાવપક્રાન્તૌ પાદૌ પાદાપવિદ્ધકે ।
અપવિદ્ધો ભવેદ્ધસ્તઃ સૂચીપાદસ્તથૈઅવ ચ

તથા ત્રિકં વિવૃત્તં ચ વલિતં નામ તદ્ભવેત્ ।
વર્તિતાઘૂર્ણિતઃ સવ્યો હસ્તો વામશ્ચ દોલિતઃ

સ્વસ્તિકાપસૃતઃ પાદઃ કરણં ઘૂર્ણિતં તુ તત્ ।
કરિહસ્તો ભવેદ્વામો દક્ષિણશ્ચ વિવર્તિતઃ

બહુશઃ કુટ્ટિતઃ પદો જ્ઞેયં તલ્લલિતં બુધૈઃ ।
ઊર્ધ્વજાનું વિધાયાથ તસ્યોપરિ લતાં ન્યસેત્

દણ્ડ્પક્ષં તત્પ્રોક્તં કર્ણં નૃત્યવેદિભિઃ ।
ભુજઞ્ગત્રાસિતં કૃત્વા યત્રોભાવપિ રેચિતૌ

વામપાર્શ્વસ્થ્તૌ હસ્તૌ ભુજઙ્ગત્રસ્તરેચિતમ્ ।
ત્રિકં સુવલિતં કૃત્વા લતારેચિતકૌ કરૌ

નૂપુર્શ્ચ તથા પાદઃ કરણે નૂપુરે ન્યસેત્ ।
રેચિતૌ હસ્તપાદૌ ચ કટી ગ્રીવા ચ રેચિતા

વૈશાખસ્થાનકેનૈતદ્ભવેવૈશાખરેચિતમ્ ।
આક્ષિપ્તઃ સ્વસ્તિકઃ પાદઃ કરૌ ચોદ્વેષ્ટિતૌ તથા

ત્રિકસ્ય વલનાચ્ચૈવ જ્ઞેયં ભ્રમરકં તુ તત્ ।
અઞ્ચિતઃ સ્યાત્કરો વામઃ સવ્યશ્ચતુર એવ તુ

દક્ષિણઃ કુટ્ટિતઃ પાદશ્ચતુરં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
ભુજઙ્ગત્રાસિતઃ પાદો દક્ષિણો રેચિતઃ કરઃ

લતાખ્યશ્ચ કરો વામો ભુજઙ્ગાઞ્ચિતકં ભવેત્ ।
વિક્ષિપ્તં હસ્તપાદં તુ સમન્તાદ્યત્ર દણ્ડવત્

રેચ્યતે તદ્ધિ કરણં જ્ઞેયં દણ્ડકરેચિતમ્ ।
વૃશ્ચિકં ચરણં કૃત્વા દ્વાવપ્યથ નિકુટ્ટિતૌ

વિધાતવ્યૌ કરૌ તત્તુ જ્ઞેયં વૃશ્ચિકકુટ્ટિતમ્ ।
સૂચિં કૃત્વાપવિદ્ધં ચ દક્ષિણં ચરણં ન્યસેત્

રેચિતા ચ કટિર્યત્ર કટિભ્રાન્તં તદુચ્યતે ।
અઞ્ચિતઃ પૃષ્ઠતઃ પાદઃ કુઞ્ચિતોર્ધ્વતલાઙ્ગુલિઃ

લતાખ્યશ્ચ કરો વામસ્તલ્લતાવૃશ્ચિકં ભવેત્ ।
અલપદ્મઃ કટીદેશે છિન્ના પર્યાયશઃ કટી

વૈશાખસ્થાનકેનેહ તચ્છિન્નં કરણં ભવેત્ ।
વૃશ્ચિકં ચરણં કૃત્વા સ્વસ્તિકૌ ચ કરવુભૌ

રેચિતૌ વિપ્રકીર્ણૌ ચ કરૌ વૃશ્ચિકરેચિતમ્ ।
બાહુશીર્ષાઞ્ચિતૌ હસ્તૌ પાદઃ પૃષ્ઠાઞ્ચિતસ્તથા

દૂરસન્નતપૃષ્ઠં ચ વૃશ્ચિકં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
આલીઢં સ્થાનકં યત્ર કરૌ વક્ષસિ રેચિતૌ

ઊર્ધ્વાધો વિપ્રકીર્ણૌ ચ વ્યંસિતં કરણં તુ તત્ ।
હસ્તૌ તુ સ્વસ્તિકૌ પાર્શ્વે તથા પાદો નિકુટ્ટિતઃ

યત્ર તત્કરણં જ્ઞેયં બુધૈઃ પાર્શ્વનિકુટ્ટિતમ્ ।
વૃશ્ચિકં ચરણં કૃત્વા પાદસ્યાઙ્ગુષ્ઠકેન તુ

લલાટે તિલકં કુર્યાલ્લલાટતિલકં તુ તત્ ।
પૃષ્ઠતઃ કુઞ્ચિતં કૃત્વા વ્યતિક્રાન્તક્રમં તતઃ

આક્ષિપ્તૌ ચ કરૌ કાર્યૌ ક્રાન્તકે કરણે દ્વિજાઃ ।
આદ્યઃ પાદો નતઃ કાર્યઃ સવ્યહસ્તશ્ચ કુઞ્ચિતઃ

ઉત્તાનો વામપાર્શ્વસ્થસ્તત્કુઞ્ચિતમુદાહૃતમ્ ।
પ્રલમ્બિતાભ્યાં બાહુભ્યાં યદ્ગાત્રેણાનતેન ચ

અભ્યન્તરાપવિદ્ધઃ સ્યાત્તજ્જ્ઞેયં ચક્રમણ્ડલમ્ ।
સ્વસ્તિકાપસૃતૌ પાદાવપવિદ્ધક્રમૌ યદા

ઉરોમણ્ડલકૌ હસ્તાવુરોમણ્ડલિકસ્તુ તત્ ।
આક્ષિપ્તં હસ્તપાદં ચ ક્રિયતે યત્ર વેગતઃ

આક્ષિઓતં નામ કરણં વિજ્ઞેયં તત્દ્વિજોત્તમાઃ ।
ઊર્ધ્વાઙ્ગુલિતલઃ પાદઃ પાર્શ્વેનોર્ધ્વં પ્રસારિતઃ

પ્રકુર્યાદઞ્ચિતતલૌ હસ્તૌ તલવિલાસિતે ।
પૃષ્ઠતઃ પ્રસૃતઃ પાદૌ દ્વૌ તાલાવર્ધમેવ ચ

તસ્યેવ ચાનુગો હસ્તઃ પુરતસ્ત્વર્ગલં તુ તત્ ।
વિક્ષિપ્તં હસ્તપાદં ચ પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતો ઽપિ વા

એકમાર્ગગતં યત્ર તદ્વિક્ષિપ્તમુદાહૃતમ્ ।
પ્રસાર્ય કુઞ્ચિતં પાદં પુનરાવર્તયેત્ દ્રુતમ્

પ્રયોગવશગૌ હસ્તૌ તદાવર્તમુદાહૃતમ્ ।
કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય પાર્શ્વાત્પાર્શ્વં તુ ડોલયેત્

પ્રયોગવશગૌ હસ્તૌ ડોલાપાદં તદુચ્યતે ।
આક્ષિપ્તં હસ્તપાદં ચ ત્રિકં ચૈવ વિવર્તયેત્

રેચિતૌ ચ તથા હસ્તૌ વિવૃત્તે કરણે દ્વિજાઃ ।
સૂચીવિદ્ધં વિધાયાથ ત્રિકં તુ વિનિવર્તયેત્

કરૌ ચ રેચિતૌ કાર્યૌ વિનિવૃત્તે દ્વિજોત્તમઃ ।
પાર્શ્વક્રાન્તક્રમં કૃત્વા પુરસ્તાદથ પાતયેત્

પ્રયોગવશગૌ હસ્તૌ પાર્શ્વક્રાન્તં તદુચ્યતે ।
પૃષ્ઠતઃ કુઞ્ચિતઃ પાદૌ વક્ષશ્ચૈવ સમુન્નતમ્

તિલકે ચ કરઃ સ્થાપ્યસ્તન્નિસ્તમ્ભિતમુચ્યતે ।
પૃષ્ઠતો વલિતં પાદં શિરોઘૃષ્ટં પ્રસારયેત્

સર્વતો મણ્ડલાવિદ્ધં વિદ્યુદ્ભ્રાન્તં તદુચ્યતે ।
અતિક્રાન્તક્રમં કૃત્વા પુરસ્તાત્સંપ્રસારયેત્

પ્રયોગવશગૌ હસ્તાવતિક્રાન્તે પ્રકીર્તિતૌ ।
આક્ષિપ્તં હસ્તપાદં ચ ત્રિકં ચૈવ વિવર્તિતમ્

દ્વિતીયો રેચિતો હસ્તો વિવર્તિતકમેવ તત્ ।
કર્ણે ઽઞ્ચિતઃ કરો વામો લતાહસ્તશ્ચ દક્ષિણઃ

દોલાપાદસ્તથા ચૈવ ગજક્રીડિતકં ભવેત્ ।
દ્રુતમુત્ક્ષિપ્ય ચરણં પુરસ્તાદથ પાતયેત્

તલસંસ્ફોટિતૌ હસ્તૌ તલસંસ્ફોટિતે મતૌ ।
પૃષ્ઠપ્રસારિતઃ પાદઃ લતારેચિતકૌ કરૌ

સમુન્નતં શિરશ્ચૈવ ગરુડપ્લુતકં ભવેત્ ।
સૂચિપાદો નતં પાર્શ્વમેકો વક્ષઃસ્થિતઃ કરઃ

દ્વિતીયશ્ચાઞ્ચિતો ગણ્ડે ગણ્ડસૂચી તદુચ્યતે ।
ઊર્ધ્વાપવેષ્ટિતૌ હસ્તૌ સૂચીપાદો વિવર્તિતઃ

પરિવૃત્તત્રિકં ચૈવ પરિવૃત્તં તદુચ્યતે ।
એકઃ સમસ્થિતઃ પાદ ઊરુપૃષ્ઠે સ્થિતો ઽપરઃ

મુષ્ટિહસ્તશ્ચ વક્ષઃસ્થઃ પાર્શ્વજાનુ તદુચ્યતે ।
પૃષ્ઠપ્રસારિતઃ પાદઃ કિઞ્ચિતઞ્ચિત જાનુકઃ

યત્ર પ્રસારિતો બાહૂ તત્સ્યાત્ ગૃધ્રાવલીનકમ્ ।
ઉત્પ્લુત્ય ચરણૌ કાર્યાવગ્રતઃ સ્વસ્તિકસ્થિતૌ

સન્નતૌ ચ તથા હસ્તૌ સન્નતં તદુદાહૃતમ્ ।
કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય કુર્યાદગ્રસ્થિતં ભુવિ

પ્રયોગવશગૌ હસ્તૌ સા સૂચી પરિકીર્તિતા ।
અલપદ્મઃ શિરોહસ્તઃ સૂચીપાદશ્ચ દક્ષિણઃ

યત્ર તત્કરણં જ્ઞેઅયમર્ધસૂચીતિ નામતઃ ।
પાદસૂચ્યા યદા પાદો દ્વિતીયસ્તુ પ્રવિધ્યતે

કટિવક્ષઃસ્થિતૌ હસ્તૌ સૂચીવિધં તદુચ્યતે ।
કૃત્વોરુવલિતં પાદમપક્રાન્તક્રમં ન્યસેત્

પ્રયોગવશગૌ હસ્તવપક્રાન્તં તદુચ્યતે ।
વૃશ્ચિકં ચરણં કૃત્વા રેચિતૌ ચ તથા કરૌ

તથા ત્રિકં વિવૃત્તં ચ મયૂરલલિતં ભવેત્ ।
અઞ્ચિતાપસૃતૌ પાદૌ શિરશ્ચ પરિવાહિતમ્

રેચિતૌ ચ તથા હસ્તૌ તત્સર્પિતમુદાહૃતમ્ ।
નૂપુરં ચરણં કૃત્વા દણ્ડપાદં પ્રસારયેત્

ક્ષિપ્રાવિદ્ધકરં ચૈવ દણ્ડપાદં તદુચ્યતે ।
અતિક્રાન્તક્રમં કૃત્વા સમુત્પ્લુત્ય નિપાતયેત્

જઙ્ઘાઞ્ચિતોપરિ ક્ષિપ્તા તદ્વિદ્યાદ્ધરિણપ્લુતમ્ ।
(સેએ થે ચ્લુસ્તેર્ ઙ્ઘા. આ નેવ્ લિગતુરે મય્ બે અદ્દેદ્ તો રેપ્રેસેન્ત્ થિસ્ ચ્લુસ્તેર્)
ડોલાપાદક્રમં કૃત્વા સમુત્પ્લુત્ય નિપાતયેત્

પરિવૃત્તત્રિકં ચૈવ તત્પ્રેઙ્ખોલિતમુચ્યતે ।
ભુજાવૂર્ધ્વવિનિષ્ક્રાન્તૌ હસ્તૌ ચાભિમુખાઙ્ગુલી

બદ્ધા ચારી તથ ચૈવ નિતમ્બે કરણે ભવેત્ ।
દોલાપાદક્રમં કૃત્વા હસ્તૌ તદનુગાવુભૌઅ

રેચિતૌ ઘૂર્ણિતૌ વાપિ સ્ખલિતં કરણં ભવેત્ ।
એકો વક્ષઃસ્થિતો હસ્તઃ પ્રોદ્વેષ્ટિતતલો ઽપરઃ

અઞ્ચિતશ્ચરણશ્ચૈવ પ્રયોજ્યઃ કરિહસ્તકે ।
એકસ્તુ રેચિતો હસ્તો લતાખ્યસ્તુ તથા પરઃ

પ્રસર્પિતતલૌ પાદૌ પ્રસર્પિતકમેવ તત્ ।
અલાતં ચ પુરઃકૃત્વા દ્વિતીયં ચ દ્રુતક્રમમ્

હસ્તૌ પાદાનુગૌ ચાપિ સિંહવિક્રીડિતે સ્મૃતૌ ।
પૃષ્ઠપ્રસર્પિતઃ પાદસ્તથા હસ્તૌ નિકુઞ્ચિતૌ

પુનસ્તથૈવ કર્તવ્યૌ સિંહાકર્ષ્તકે દ્વિજાઃ ।
આક્ષિપ્તહસ્તમાક્ષિપ્તદેહમાક્ષિપ્તપાદકમ્

અદ્વૃત્તગાત્રમિત્યેતદુદ્વૃતાં કરણં સ્મૃતમ્ ।
આક્ષિપ્તચરણશ્ચૈકો હસ્તૌ તસ્યૈવ ચાનુગૌ

આનતં ચ તથ ગાત્રં તયોપસૃતકં ભવેત્
દોલાપાદક્રમં કૃત્વા તલસઙ્ઘટ્ટિતૌ કરૌ

રેચયેચ્ચ કરં વામં તલસઙ્ઘટ્ટિતે સદા ।
એકો વક્ષઃસ્થિતો હસ્તો દ્વ્તીયશ્ચ પ્રલમ્બિતઃ

તલાગ્રસંસ્થિતઃ પાદો જનિતે કરણે ભવેત્ ।
જનિતં કરણં કૃત્વા હસ્તૌ ચાભિમુખાઙ્ગુલી

શનૈર્નિપતિતો ચૈવ જ્ઞેયં તદવહિત્થકમ્ ।
કરૌ વક્ષઃસ્થિતૌ કાર્યાવુરૌ નિર્ભુગ્નમેવ ચ

મણ્ડલસ્થાનકં ચૈવ નિવેશં કરણં તુ તત્ ।
તલસઞ્ચરપાદાભ્યામુત્પ્લુત્ય પતનં ભવેત્

સંનતં વલિતં ગાત્રમેલકાક્રીડિતં તુ તત્ ।
કરમાવૃત્તકરણમૂરુપૃષ્ઠે ઽઞ્ચિતં ન્યસેત્

જઙ્ઘાઞ્ચિતા તથોદ્વૃત્તા હ્યૂરૂદ્વૃત્તં તુ તદ્ભવેત્ ।
કરૌ પ્રલમ્બિતૌ કાર્યો શિરશ્ચ પરિવાહિતમ્

પાદૌ ચ વલિતાવિધ્દૌઅ મદસ્ખલિતકે દ્વિજાઃ ।
પુરઃ પ્રસારિતઃ પાદઃ કુઞ્ચિતો ગગનોન્મુખઃ

કરૌ ચ રેચિતૌ યત્ર વિષ્ણુક્રાન્તં તદુચ્યતે ।
કરમાવર્તિતં કૃત્વા હ્યૂરુપૃષ્ઠે નિકુઞ્ચયેત્

ઊરુશ્ચૈવ તથાવિદ્ધઃ સમ્ભ્રાન્તં કરણં તુ તત્ ।
અપવિદ્ધઃ કરઃ સૂચ્યા પાદશ્ચૈવ નિકુટ્ટિતઃ

વક્ષઃસ્થશ્ચ કરો વામો વિષ્કમ્ભે કરણે ભવેત્ ।
પાદાવુદ્ધટ્ટિતૌ કાર્યૌ તલસઙ્ઘટ્ટિતૌ કરૌ

નતશ્ચ પાર્શ્વં કર્તવ્યં બુધૈરુદ્ધટ્ટિતે સદા ।
પ્રયુજ્યાલાતકં પૂર્વં હસ્તૌ ચાપિ હિ રેચયેત્

કુઞ્ચિતાવઞ્ચિતૌ ચૈવ વૃષભક્રીડિતે સદા ।
રેચિતાવઞ્ચિતૌ હસ્તૌ લોલિતં વર્તિતં શિરઃ

ઉભયોઃપાર્શ્વયોર્યત્ર તલ્લોલિતમુદાહૃતમ્ ।
સ્વસ્તિકાપસૃતૌ પાદૌ શિરશ્ચ પરિવાહિતમ્

રેચિતૌ ચ તથા હસ્તૌ સ્યાતાં નાગાપસર્પિતે ।
નિષણ્ણાઙ્ગસ્તુ ચરણં પ્રસાર્ય તલસઞ્ચરમ્

ઉદ્વાહિતમુરઃ કૃત્વા શકટાસ્યં પ્રયોજયેત્ ।
ઊર્ધ્વાઙ્ગુલિતલૌ પાદૌ ત્રિપતાકાવધોમુખૌ

હસ્તૌ શિરસ્સન્નતં ચ ગઙ્ગાવતરણં ત્વિતિ ।
યાનિ સ્થાનાનિ યાશ્ચાર્યો વ્યાયામે કથિતાનિ તુ

પાદપ્રચારસ્ત્વેષાં તુ કરણાનામયં ભવેત્ ।
યે ચાપિ નૃત્તહસ્તાસ્તુ ગદિતા નૃત્તકર્મણિ

તેષાં સમાસતો યોગઃ કરણેષુ વિભાવ્યતે ।
પ્રાયેણ કરણે કાર્યો વામો વક્ષઃસ્થિતઃ કરઃ

ચરણશ્ચાનુગશ્ચાપિ દક્ષિણસ્તુ ભવેત્કરઃ ।
ચાર્યશ્ચૈવ તુ યાઃ પ્રોક્તા નૃત્તહસ્તાસ્તથૈવ ચ

સા માતૃકેતિ વિજ્ઞેયા તદ્ભેદાત્કરણાનિ તુ ।
અષ્ટોત્તરશતં હ્યેતત્કરણાનાં મયોદિતમ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ હ્યઙ્ગહારવિકલ્પનમ્ ।
પ્રસાર્યોત્ક્ષિપ્ય ચ કરૌ સમપાદં પ્રયોજયેત્

વ્યંસિતાપસૃતં સવ્યં હસ્તમૂર્ધ્વં પ્રસારયેત્ ।
પ્રત્યાલીઢં તતઃ કુર્યાત્ તથૈવ ચ નિકુટ્ટકમ્

ઊરૂદ્વૃત્તં તતઃ કુર્યાદક્ષિપ્તં સ્વસ્તિકં તતઃ ।
નિતમ્બં કરિ હસ્તં ચ કટિચ્છિન્નં ચ યોગતઃ

સ્થિરહસ્તો ભવેદેષ ત્વઙ્ગહારો હરપ્રિયઃ ।
તલપુષ્પાપવિદ્ધે દ્વે વર્તિતં સંનિકુટ્ટિકમ્

ઊરૂદ્વૃત્તં તથાક્ષિપ્તમુરોમણ્ડલમેવ ચ ।
નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ કટિચ્છિન્નં તથૈવ ચ

એષ પર્યસ્તકો નામ હ્યઙ્ગહારો હરોદ્ભવઃ ।
અલપલ્લવસૂચીં ચ કૃત્વા વિક્ષિપ્તમેવ ચ

આવર્તિતં તતઃ કુર્યાત્તથૈઅવ ચ નિકુટ્ટકમ્ ।
ઊરૂદ્વૃત્તં તથાક્ષિપ્તમુરોમણ્ડલમેવ ચ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં સૂચીવિદ્ધો ભવેદયમ્ ।
અપવિદ્ધં તુ કરણં સૂચીવિદ્ધં તથૈવ ચ

ઉદ્વેષ્ટિતેન હસ્તેન ત્રિકં તુ પરિવર્તયેત્ ।
ઉરોમણ્ડલકૌ હસ્તૌ કટિચ્છિન્નં તથૈવ ચ

અપવિદ્ધો ઽઙ્ગહારાશ્ચ વિજ્ઞેયો ઽયં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
કરણં નૂપુરં કૃત્વા વિક્ષિપ્તાલાતકે પુનઃ

પુનરાક્ષિપ્તકં કુર્યાદુરોમણ્ડલકં તથા ।
નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ કટિચ્છિન્નં તથૈવ ચ

આક્ષિપ્તકઃ સ વિજ્ઞેયો હ્યઙ્ગહારઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ઉદ્વેષ્ટિતાપવિદ્ધસ્તુ કરઃ પાદો નિકુટ્ટિતઃ

પુનસ્તૈનૈવ યોગેન વામપાર્શ્વે ભવેદથ ।
ઉરોમણ્ડલકૌ હસ્તૌ નિતમ્બં કરિહસ્તકમ્

કર્તવ્યં સકટિચ્છિન્નં નૃત્યે તૂદ્ધટ્ટિતે સદા ।
પર્યાયોદ્વેષ્ટિતૌ હસ્તૌ પાદૌ ચૈવ નિકુટ્ટિતૌ

કુઞ્ચિતાવઞ્ચિતૌઅ ચૈવ હ્યૂરૂદ્વૃત્તં તથૈવ ચ ।
ચતુરશ્રં કરં કૃત્વા પાદેન ચ નિકુટ્ટકમ્

ભુજઙ્ગત્રાસિતં ચૈવ કરં ચોદ્વિષ્ટિતં પુનઃ ।
પરિચ્છિન્નં ચ કર્તવ્યં ત્રિકં ભ્રમરકેણ તુ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં વિષ્કમ્ભે પરિકીર્તિતમ્ ।
દણ્ડપાદં કરં ચૈવ વિક્ષિપ્યાક્ષિપ્ય ચૈવ હિ

વ્યંસિતં વામહસ્તં ચ સહ પાદેન સર્પયેત્ ।
નિકુટ્ટકદ્વયં કાર્યમાક્ષિપ્તં મણ્ડલોરસિ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં કર્તવ્યમપરાજિતે ।
કુટ્ટિતં કરણં કૃત્વા ભુજઙ્ગત્રાસિતં તથા

રેચિતેન તુ હસ્તેન પતાકં હસ્તમાદિશેત્ ।
આક્ષિપ્તકં પ્રયુઞ્જીત હ્યુરોમણ્ડલકં તથા

લતાખ્યં સકટકચ્છિન્નં વિષ્કમ્ભાપસૃતે ભવેત્ ।
ત્રિકં સુવલિતં કૃત્વા નૂપુરં કરણં તથા

ભુજઙ્ગત્રાસિતં સવ્યં તથા વૈશાખરેચિતમ્ ।
આક્ષિપ્તકં તતઃ કૃત્વા પરિચ્છિન્નં તથૈવ ચ

બાહ્યભ્રમરકં કુર્યાદુરોમણ્ડલમેવ ચ ।
નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ કટિચ્છિન્નં તથૈવ ચ

મત્તાક્રીડો ભવેદેષ હ્યઙ્ગહારો હરપ્રિયઃ ।
રેચિતં હસ્તપાદં ચ કૃત્વા વૃશ્ચિકમેવ ચ

પુનસ્તેનૈવ યોગેન વૃશ્ચિકં સમ્પ્રયોજયેત્ ।
નિકુટ્ટકં તથા ચૈવ સવ્યાસવ્યકૃતં ક્રમાત્

લતાખ્યઃ સકટિચ્છેદો ભવેત્સ્વસ્તિકરેચિતે ।
પાર્શ્વે તુ સ્વસ્તિકં બદ્ધ્વા કાર્યં ત્વથ નિકુટ્ટકમ્

દ્વિતીયસ્ય ચ પાર્શ્વસ્ય વિધિઃ સ્યાદ્યમેવ હિ ।
તતશ્ચ કરમાવર્ત્ય હ્યૂરૂપૃષ્ઠે નિપાતયેત્

ઊરૂદ્વૃત્તં તતઃ કુર્યાદાક્ષિપ્તં પુનરેવ હિ ।
નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ કટિચ્છિન્નં તથૈવ ચ

પાર્શ્વસ્વસ્તિક ઇત્યેષ હ્યઙ્ગહારઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
વૃશ્ચિકં કરણં કૃત્વા લતાખ્યં હસ્તમેવ ચ

તમેવ ચ કરં ભૂયો નાસાગ્રે સન્નિકુઞ્ચયેત્ ।
તમેવોદ્વેષ્ટિતં કૃત્વા નિતમ્બં પરિવર્તયેત્

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં વૃશ્ચિકાપસૃતે ભવેત્ ।
કૃત્વા નૂપુરપાદં તુ તથાક્ષિપ્તકમેવ ચ

પરિચ્છિન્નં ચ કર્તવ્યં સૂચીપાદં તથૈવ ચ ।
નિતમ્બં કરિહસ્તં ચાપ્યુરોમણ્ડલકં તથા

કટીચ્છિન્નં તતશ્ચૈવ ભ્રમરઃ સ તુ સંજ્ઞિતઃ ।
મતલ્લિકરણં કૃત્વા કરમાવર્ત્ય દક્ષિણમ્

કપોલસ્ય પ્રદેશે તુ કાર્યં સમ્યઙ્નિકુઞ્ચિતમ્
અપવિદ્ધં દ્રુતં ચૈવ તલસંસ્ફોટસંયુતમ્

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં મત્તસ્ખલિતકે ભવેત્ ।
દોલૈઃ કરૈઃ પ્રચલિતૈઃ સ્વસ્તિકાપસૃતૈઃ પદૈઃ

અઞ્ચિતૈર્વલિતૈર્હસ્તૈસ્તલસઙ્ઘટ્ટિતૈસ્તથા ।
નિકુટ્ટિતં ચ કર્તવ્યમૂરૂદ્વૃતં તથૈવ ચ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં મદાદ્વિલસિતે ભવેત્ ।
મણ્ડલં સ્થાનકં કૃત્વા તથા હસ્તૌ ચ રેચિતૌ

ઉદ્ઘટ્ટિતેન પાદેન મત્તલ્લિકરણં ભવેત્ ।
આક્ષિપ્તં કરણં ચૈવ હ્યુરોમણ્ડલમેવ ચ

કટિચ્છિન્નં તથા ચૈવ ભવેત્તુ ગતિમણ્ડલે ।
સમપાદં પ્રયુજ્યાથ પરિચ્છિન્નં ત્વનન્તરમ્

આવિદ્ધેન તુ પાદેન બાહ્યભ્રમરકં તથા ।
વામસૂચ્યા ત્વતિક્રાન્તં ભુજઙ્ગત્રાસિતં તથા

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં પરિચ્છિન્ને વિધીયતે ।
શિરસસ્તૂપરિ સ્થાપ્યૌ સ્વસ્તિઅકૌ વિચ્યુતૌ કરૌ

તતઃ સવ્યં કરં ચાપિ ગાત્રમાનમ્ય રેચયેત્ ।
પુનરુત્થાપયેત્તત્ર ગાત્રમુન્નમ્ય રેચિતમ્

લતાખ્યૌ ચ કરૌ કૃત્વા વૃશ્ચિકં સમ્પ્રયોજયેત્ ।
રેચિતં કરિહસ્તં ચ ભુજઙ્ગત્રાસિતં તથા

આક્ષિપ્તકં પ્રયુઞ્જીત સ્વસ્તિકં પાદમેવ ચ ।
પરાઙ્ગ્મુખવિધિર્ભૂય એવમેવ ભવેદિહ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં પરિવૃત્તકરેચિતેએ ।
રેચિતૌ સહ ગાત્રેણ હ્યપવિદ્ધૌ કરૌ યદા

પુનસ્તેનૈવ દેશેન ગાત્રમુન્નમ્ય રેચયેત્ ।
કુર્યાન્નૂપુરપાદં ચ ભુજઙ્ગત્રાસિતં તથા

રેચિતં મણ્ડલં ચૈવ બાહુશીર્ષે નિકુઞ્ચયેત્ ।
ઊરૂદ્વૃત્તં તથાક્ષિપ્તમુરોમણ્ડલમેવ ચ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં કુર્યાદ્વૈશાખરેચિતે ।
આદ્યં તુ જનિતં કૃત્વા પાદમેકં પ્રસારયેત્

તથૈવાલાતકં કુર્યાત્ ત્રિકં તુ પરિવર્તયેત્ ।
અઞ્ચિતં વામહસ્તં ચ ગણ્ડદેશે નિકુટ્ટયેત્

કટિચ્છિન્નં તથા ચૈવ પરાવૃત્તે પ્રયોજયેત્ ।
સ્વસ્તિકં કરણં કૃત્વા વ્યંસિતૌ ચ કરૌ પુનઃ

અલાતકં પ્રયુઞ્જીત હ્યૂર્ધ્વજાનુ નિકુઞ્ચિતમ્ ।
અર્ધસૂચી ચ વિક્ષિપ્તમુદ્વૃત્તાક્ષિપ્તકે તથા

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નમઙ્ગહારે હ્યલાતકે ।
નિકુટ્ય વક્ષસિ કરાવૂર્ધ્વજાનુ પ્રયોજયેત્

આક્ષિપ્તસ્વસ્તિકં કૃત્વા ત્રિકં તુ પરિવર્તયેત્ ।
ઉરોમણ્ડલકૌ હસ્તૌ નિતમ્બં કરિહસ્તકમ્

કટિચ્છિન્નં તથા ચૈવ પાર્શ્વચ્છેદે વિધીયતે ।
સૂચીવામપદં દધ્યાદ્વિદ્યુદ્ભ્રાન્તં ચ દક્ષિણમ્

દક્ષિણેન પુનઃ સૂચી વિદ્યુદ્ભ્રાન્તં ચ વામતઃ ।
પરિચ્છિન્નં તથા ચૈવ હ્યતિક્રાન્તં ચ વામકમ્

લતાખ્યં સકટિચ્છિન્નં વિદ્યુદ્ભ્રાન્તશ્ચ સ સ્મૃતઃ ।
કૃત્વા નૂપુરપાદં તુ સવ્યવામૌ પ્રલમ્બિતૌ

કરૌ પાર્શ્વે તતસ્તાભ્યાં વિક્ષિપ્તં સમ્પ્રયોજયેત્ ।
તાભ્યાં સૂચી તથા ચૈવ ત્રિકં તુ પરિવર્તયેત્

લતાખ્યં સકટિચ્છિન્નં કુર્તાદુદ્વૃત્તકે સદા ।
આલીઢવ્યંસિતૌ હસ્તૌ બાહુશીર્ષે નિકુટ્ટયેત્

નૂપુરશ્ચરણો વામસ્તથાલાતશ્ચ દક્ષિણઃ ।
તેનૈવાક્ષિપ્તકં કુર્યાદુરોમણ્ડલકૌ કરૌ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નમાલીઢે સમ્પ્રયોજયેત્ ।
હસ્તં તુ રેચિતં કૃત્વા પાર્શ્વમાનસ્ય રેચયેત્

પુનસ્તેનૈવ યોગેન ગાત્રમાનસ્ય રેચયેત્ ।
રેચિતં કરણં કાર્યમુરોમણ્ડલમેવ ચ

કટિચ્છિન્નં તુ કર્તવ્યમઙ્ગહારે તુ રેચિતે ।
નૂપુરં ચરણં કૃત્વા ત્રિકં તુ પરિવર્તયેત્

વ્યંસિતેન તુ હસ્તેન ત્રિકમેવ વિવર્તયેત્ ।
વામં ચાલાતકં કૃત્વા સૂચીમત્રૈવ યોજયેત્

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં કુર્યાદાચ્છુરિતે સદા ।
રેચિતૌ સ્વસ્તિકૌ પાદૌ રેચિતૌ સ્વસ્તિકૌ કરૌ

કૃત્વા વિશ્લેષમેવં તુ તેનૈવ વિધિના પુનઃ ।
પુનરુત્ક્ષેપણં ચૈવ રેચિતૈરેવ કારયેત્

ઉદ્વૃત્તાક્ષિપ્તકે ચૈવ હ્યુરોમણ્ડલમેવ ચ ।
નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ કટિચ્છિન્નં તથૈવ ચ

આક્ષિપ્તરેચિતો હ્યેષ કરણાનાં વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
વિક્ષિપ્ત કરણં કૃત્વા હસ્તપાદં મુખાગમમ્

વામસૂચિસહકૃતં વિક્ષિપેદ્વામકં કરમ્ ।
વક્ષઃસ્થાને ભવેત્સવ્યો વલિતં ત્રિકમેવ ચ

નૂપુરાક્ષિપ્તકે ચૈવ હ્યર્ધસ્વસ્તિકમેવ ચ ।
નિતમ્બં કરિહસ્તં ચ હ્યુરોમણ્ડલકં તથા

કટિચ્છિન્નં ચ કર્તવ્યં સમ્ભ્રાન્તે નૃત્તયોક્તૃભિઃ ।
અપક્રાન્તક્રમં કૃત્વા વ્યંસિતં હસ્તમેવ ચ

કુર્યાદુદ્વેષ્ટિતં ચૈવ હ્યર્ધસૂચીં તથૈવ ચ ।
વિક્ષિપ્તં સકટિચ્છિન્નમુદ્વૃત્તાક્ષિપ્તકે તથા

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં કર્તવ્યમપસર્પિતે ।
કૃત્વા નૂપુરપાદં ચ દ્રુતમાક્ષિપ્ય ચ ક્રમમ્

પાદસ્ય ચાનુગૌ હસ્તૌ ત્રિકં ચ પરિવર્તયેત્ ।
નિકુટ્ય કરપાદં ચાપ્યુરોમણ્ડલકં પુનઃ

કરિહસ્તં કટિચ્છિન્નં કાર્યમર્ધનિકુટ્ટકે ।
દ્વાત્રિંશદેતે સમ્પ્રોક્તા હ્યઙ્ગહારા દ્વિજોત્તમાઃ

ચતુરો રેચકાંશ્ચાપિ ગદતો મે નિબોધત ।
પાદરેચક એકઃ સ્યાત્ દ્વિતીયઃ કટિરેચકઃ

કરરેચકસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થઃ કણ્ઠરેચકઃ ।
[રેચિતાખ્યઃ પૃથગ્ભાવે વલને ચાભિધીયતે ।
ઉદ્વાહનાત્પૃથગ્ભાવાચ્ચલનાચ્ચાપિ રેચકઃ ॥ ભ્ન્_4.249અબ્*1 ॥
પાર્શ્વાત્પાર્શ્વે તુ ગમનં સ્ખલિતૈશ્ચલિતૈઃ પદૈઃ ।
વિવિધૈશ્ચૈવ પાદસ્ય પાદરેચક ઉચ્યતે ॥ ભ્ન્_4.249અબ્*2 ॥
ત્રિકસ્યોદ્વર્તનં ચૈવ છટીવલનમેવ ચ ।
તથાઽપસર્પણં ચૈવ કટિરેચક ઉચ્યતે ॥ ભ્ન્_4.249અબ્*3 ॥
ઉદ્વર્તનં પરિક્ષેપો વિક્ષેપઃ પરિવર્તનમ્ ।
વિસર્પણં ચ હસ્તસ્ય હસ્તરેચક ઉચ્યતે ॥ ભ્ન્_4.249અબ્*4 ॥
ઉદ્વાહનં સન્નમનં તથા પાર્શ્વસ્ય સન્નતિઃ ।
ભ્રમણં ચાપિ વિજ્ઞેયો ગ્રીવાયા રેચકો બુધૈઃ] ॥ ભ્ન્_4.249અબ્*5 ॥
રેચકૈરઙ્ગહારૈશ્ચ નૃત્યન્તં વીક્ષ્ય શઙ્કરમ્

સુકુમારપ્રયોગેણ નૃત્યન્તીં ચૈવ પાર્વતીમ્ ।
મૃદઞ્ગભેરીપટહૈર્ભાણ્ડડિણ્ડિમગોમુખૈઃ

પણવૈર્દદુરૈશ્ચૈવ સર્વાતોદ્યૈઃ પ્રવાદિતૈઃ ।
દક્ષયજ્ઞે વિનિહતે સન્ધ્યાકાલે મહેશ્વરઃ

નાનાઙ્ગહારૈઃ પ્રાનૃત્યલ્લયતાલવશાનુગૈઅઃ ।
પિણ્ડિબન્ધાંસ્તતો દૃષ્ટ્વા નન્દિભદ્રમુખા ગણાઃ

ચક્રુસ્તે નામ પિણ્ડીનાં બન્ધમાસાં સલક્ષણમ્ ।
ઈશ્વરસ્યેશ્વરી પિન્ડી નન્દિનશ્ચાપિ પટ્ટસી

ચણ્ડિકાયા ભવેત્પિણ્ડી તથા વૈ સિંહવાહિની ।
તાર્ક્ષ્યપિણ્ડી ભવેદ્વિષ્ણોઃ પદ્મપિણ્ડી સ્વયંભુવઃ

શક્રસ્યૈરાવતી પિણ્ડી ઝષપિણ્ડી તુ માન્મથી ।
શિખિપિણ્ડી કુમારસ્ય રૂપપિણ્ડી ભવેચ્છ્રિયઃ

ધારાપિણ્ડી ચ જાહ્નવ્યાઃ પાશપિણ્ડી યમસ્ય ચ ।
વારુણી ચ નદીપિણ્ડી યાક્ષી સ્યાદ્ધનદસ્ય તુ

હલપિણ્ડી બલસ્યાપિ સર્પપિણ્ડી તુ ભોગિનામ્ ।
ગાણેશ્વરી મહાપિણ્ડી દક્ષયજ્ઞવિમર્દિની

ત્રિશૂલાકૃતિસંસ્થાના રૌદ્રી સ્યાદન્ધકદ્વિષઃ ।
એવમન્યાસ્વપિ તથા દેવતાસુ યથાક્રમમ્

ધ્વજભૂતાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ પિણ્ડીબન્ધાઃ સુચિહ્નિતાઃ ।
રેચકા અઙ્ગહારાશ્ચ પિણ્ડીબન્ધાતસ્થૈવ ચ

સૃષ્ટ્વા ભગવતા દત્તાસ્તણ્ડવે મુનયે તદા ।
તેનાપિ હિ તતઃ સમ્યગ્ગાનભાણ્ડસમન્વિતઃ

નૃત્તપ્રયોગઃ સૃષ્ટો યઃ સ તાણ્ડવ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ઋષય ઊચુઃ -
યદા પ્રાપ્ત્યર્થમર્થાનાં તજ્જ્ઞૈરભિનયઃ કૃતઃ

કસ્માનૃત્તં કૃતં હ્યેતત્કં સ્વભાવમપેક્ષતે ।
ન ગીતકાર્થસમ્બદ્ધં ન ચાપ્યર્થસ્ય ભાવકમ્

કસ્માન્નૃત્તં કૃતં હ્યેતદ્ગીતેષ્વાસારિતેષુ ચ ।
ભરતઃ -
અત્રોચ્યતે ન ખલ્વર્થં કઞ્ચિન્નૃત્તમપેક્ષતે

કિં તુ શોભાં પ્રજનયેદિતિ નૃત્તં પ્રવર્તિતમ્ ।
પ્રાયેણ સર્વલોકસ્ય નૃત્તમિષ્ટં સ્વભાવતઃ

મઙ્ગલમિતિ કૃત્વા ચ નૃત્તમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
વિવાહપ્રસવાવાહપ્રમોદાભ્યુઅદયાદિષુ

વિનોદકારણં ચેતિ નૃત્તમેતત્પ્રવર્તિતમ્ ।
અતશ્ચૈવ પ્રતિક્ષેપાદ્ભૂતસઙ્ઘૈઃ પ્રવર્તિતાઃ

યે ગીતકાદૌ યુજ્યન્તે સમ્યઙ્નૃત્તવિભાગકાઃ ।
દેવેન ચાપિ સમ્પ્રોક્તસ્તણ્ડુસ્તાણ્ડવપૂર્વકમ્

ગીતપ્રયોગમાશ્રિત્ય નૃત્તમેતત્પ્રવર્ત્યતામ્ ।
પ્રાયેણ તાણ્ડવવિધિર્દેવસ્તુત્યાશ્રયો ભવેત્

સુકુમારપ્રયોગશ્ચ શૃઙ્ગારરસસમ્ભવઃ ।
તસ્ય તણ્ડુપ્રયુક્તસ્ય તાણ્ડવસ્ય વિધિક્રિયામ્

વર્ધમાનકમાસાદ્ય સમ્પ્રવક્ષ્યમિ લક્ષણમ્ ।
કલાનાં વૃદ્ધિમાસાદ્ય હ્યક્ષરાણાં ચ વર્ધનાત્

લયસ્ય વર્ધનાચ્ચાપિ વર્ધમાનકમુચ્યતે ।
કૃત્ત્વા કુતપવિન્યાસં યથાવદ્દ્વિજસત્તમાઃ

આસારિતપ્રયોગસ્તુ તતઃ કાર્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
તત્ર તૂપોહનં કૃત્ત્વા તન્ત્રીગાનસમન્વિતમ્

કાર્યઃ પ્રવેશો નર્તક્યા ભાણ્ડવાદ્યસમન્વિતઃ ।
વિશુદ્ધકરણાયાં તુ જાત્યાં વાદ્યં પ્રયોજયેત્

ગત્યા વાદ્યાનુસારિણ્યા તસ્યાશ્ચારીં પ્રયોજયેત્ ।
વૈશાખસ્થાનકેનેહ સર્વરેચકચારિણી

પુષ્પાઞ્જલિધરા ભૂત્વા પ્રવિશેદ્રઙ્ગમણ્ડપમ્ ।
પુષ્પાઞ્જલિં વિસૃજ્યાથ રઙ્ગપીઠં પરીત્ય ચ

પ્રણમ્ય દેવતાભ્યશ્ચ તતો ઽભિનયમાચરેત્ ।
યત્રાભિનેયં ગીતં સ્યાત્તત્ર વાદ્યં ન યોજયેત્

અઙ્ગહારપ્રયોગે તુ ભાણ્ડવાદ્યં વિધીયતે ।
સમં રક્તં વિભક્તં ચ સ્ફુટં શુદ્ધપ્રહારજમ્

નૃત્તાઙ્ગગ્રાહિ વાદ્યજ્ઞૈર્વાદ્યં યોજ્યં તુ તાણ્ડવે ।
પ્રયુજ્ય ગીતવાદ્યે તુ નિષ્ક્રામેન્નર્તકી તતઃ

અનેનૈવ વિધાનેન પ્રવિશન્ત્યપરાઃ પૃથક્ ।
અન્યાશ્ચાનુક્રમેણાથ પિણ્ડીં બધ્નન્તિ યાઃ સ્ત્રિયઃ

તાવત્પર્યસ્તકઃ કાર્યો યાવત્પિણ્ડી ન બધ્યતે ।
પિણ્ડીં બદ્ધ્વા તતઃ સર્વા નિષ્ક્રામેયુઃ સ્ત્રિયસ્તુ તાઃ

પિણ્ડીબન્ધેષુ વાદ્યં તુ કર્તવ્યમિહ વાદકૈઅઃ ।
પર્યસ્તકપ્રમાણેન ચિત્રૌઘકરણાન્વિતમ્

તત્રોપવાહનં ભૂયઃ કાર્યં પૂર્વવદેવ હિ ।
તતશ્ચાસારિતં ભૂયો ગાયનં તુ પ્રયોજયેત્

પૂર્વેણૈવ વિધાનેન પ્રવિશેચ્ચાપિ નર્તકી ।
ગીતકાર્થં ત્વભિનયેદ્ દ્વિતીયાસારિતસ્ય તુ

તદેવ ચ પુનર્વસ્તુ નૃત્તેનાપિ પ્રદર્શયેત્ ।
આસારિતે સમાપ્તે તુ નિષ્ક્રામેન્નર્તકી તતઃ

પૂર્વવત્પ્રવિશન્ત્યન્યાઃ પ્રયોગઃ સ્યાત્સ એવ હિ ।
એવં પદે પદે કાર્યો વિધિરાસારિતસ્ય તુ

ભાણ્ડવાદ્યકૃતે ચૈવ તથા ગાનકૃતે ઽપિ ચ ।
એકા તુ પ્રથમં યોજ્યા દ્વે દ્વિતીયં તથૈવ ચ

તિસ્રો વસ્તુ તૃતીયં તુ ચતસ્રસ્તુ ચતુર્થકમ્ ।
પિણ્ડીનાં વિધયશ્ચૈવ ચત્વારઃ સમ્પ્રકીર્તિતાઃ

પિણ્ડી શૃઙ્ખલિકા ચૈવ લતાબન્ધો ઽથ ભેદ્યકઃ ।
પિણ્ડીબન્ધસ્તુ પિણ્ડત્વાદ્ગુલ્મઃ શૃઙ્ખલિકા ભવેત્

જાલોપનદ્ધા ચ લતા સનૃત્તો ભેદ્યકઃ સ્મૃતઃ ।
પિણ્ડીબન્ધઃ કનિષ્ઠે તુ શૃઙ્ખલા તુ લયાન્તરે

મધ્યમે ચ લતાબન્ધો જ્યેષ્ઠે ચૈવાથ ભેદ્યકઃ ।
પિણ્ડીનાં વિવિધા યોનિર્યન્ત્રં ભદ્રાસનં તથા

શિક્ષાયોગસ્તથા ચૈવ પ્રયોક્તવ્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
એવં પ્રયોગઃ કર્તવ્યો વર્ધમાને તપોધનાઃ

ગીતાનાં છન્દકાનાં ચ ભૂયો વક્ષ્યામ્યહં વિધિમ્ ।
યાનિ વસ્તુનિબદ્ધાનિ યાનિ ચાઙ્ગિકૃતાનિ તુ

ગીતાનિ તેષાં વક્ષ્યામિ પ્રયોગં નૃત્તવાદ્યયોઃ ।
તત્રાવતરણં કાર્યં નર્તક્યાઃ સાર્વભાણ્ડિકમ્

ક્ષેપપ્રતિક્ષેપકૃતં ભાણ્ડોપોહનસંસ્કૃતમ્ ।
પ્રથમં ત્વભિનેયં સ્યદ્ગીતકે સર્વવસ્તુકમ્

તદેવ ચ પુનર્વસ્તુ નૃત્તેએનાપિ પ્રદર્શેયત્ ।
યો વિધિઃ પૂર્વમુક્તસ્તુ નૃત્તાભિનયવાદિતે

આસારિતવિધૌ સ સ્યાદ્ગીતાનાં વસ્તુકેષ્વપિ ।
એવં વસ્તુનિબન્ધાનાં ગીતકાનાં વિધિઃ સ્મૃતઃ

શૃણુતાઙ્ગનિબદ્ધાનાં ગીતાનામપિ લક્ષણમ્ ।
ય એવ વસ્તુકવિધિર્નૃત્તાભિનયવાદિતે

તમેવાઙ્ગનિબદ્ધેષુ ચ્છન્દકેષ્વપિ યોજયેત્ ।
વાદ્યં ગુર્વક્ષરકૃતં તથાલ્પાક્ષરમેવ ચ

મુખે સોપોહને કુર્યાદ્વર્ણાનાં વિપ્રકર્ષતઃ ।
યદા ગીતિવશાદઙ્ગં ભૂયો ભૂયો નિવર્તતે

તત્રાદ્યમભિનેયં સ્યાચ્છેષં નૃત્તેન યોજયેત્ ।
યદા ગીતિવશાદઙ્ગં ભૂયો ભૂયો નિવર્તતે

ત્રિપાણિલયસંયુક્તં તત્ર વાદ્યં પ્રયોજયેત્ ।
યથા લયસ્તથા વાદ્યં કર્તવ્યમિહ વાદકૈઃ

[તતં ચાનુગતં ચાપિ ઓઘં ચ કરણાન્વિતમ્ ।
સ્થિરે તત્ત્વં પ્રયોક્તવ્યં મધ્યે ચાનુગતં ભવેત્ ॥ ભ્ન્_4.301*1 ॥
ભૂયશ્ચૌઘઃ પ્રયોક્તવ્યસ્ત્વેષ વાદ્યગતો વિધિઃ ।
છન્દોગીતકમાસાદ્ય ત્વઙ્ગાનિ પરિવર્તયેત્ ॥ ભ્ન્_4.301*2 ॥
એષ કાર્યો વિધિર્નિત્યં નૃત્તાભિનયવાદિતે ।
યાનિ વસ્તુનિબદ્ધાનિ તેષામન્તે ગ્રહો ભવેત્ ।
અઙ્ગાનાં તુ પરાવૃત્તાવાદાવેવ ગ્રહો મતઃ] ॥ ભ્ન્_4.301*3 ॥
એવમેષ વિધિઃ કાર્યો ગીતેષ્વાસારિતેષ્વપિ ।
દેવસ્તુત્યાશ્રયં હ્યેતત્સુકુમારં નિબોધત

સ્ત્રીપુંસયોસ્તુ સંલાપો યસ્તુ કામસમુદ્ભવઃ ।
તજ્જ્ઞેયં સુકુમારં હિ શૃઙ્ગારરસસમ્ભવમ્

યસ્યાં યસ્યામવસ્થાયાં નૃત્તં યોજ્યં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
તત્સર્વંં સંપ્રવક્ષ્યામિ તચ્ચ મે શૃણુત દ્વિજાઃ

અઙ્ગવસ્તુનિવૃત્તૌ તુ તથા વર્ણનિવૃત્તિષુ ।
તથા ચાભુદયસ્થાને નૃત્તં તજ્જ્ઞઃ પ્રયોજયેત્

યત્તુ સંદૃશ્યતે કિઞ્ચિદ્દમ્પત્યોર્મદનાશ્રયમ્ ।
નૃત્તં તત્ર પ્રયોક્તવ્યં પ્રહર્ષાર્થગુણોદ્ભવમ્

યત્ર સન્નિહિતે કાન્તે ઋતુકાલાદિદર્શનમ્ ।
ગીતકાર્થાભિસંબદ્ધં નૃત્તં તત્રાપિ ચેષ્યતે

ખણ્ડિઅતા વિપ્રલબ્ધા વા કલહાન્તરિતાપિ વા ।
યસ્મિન્નઙ્ગે તુ યુવતિર્ન નૃત્તં તત્ર ન યોજયેત્

સખીપ્રવૃત્તે સંલાપે તથાઽસન્નિહિતે પ્રિયે ।
ન હિ નૃત્તં પ્રયોક્તવ્યં યસ્યા ન પ્રોષિતઃ પ્રિયઃ

[દૂત્યાશ્રયં યદા તુ સ્યાદૃતુકાલાદિ દર્શનમ્ ।
ઔત્સુક્યચિન્તાસંબદ્ધં ન નૃત્તં તત્ર યોજયેત્] ॥ ભ્ન્_4.309* ॥
યસ્મિન્નઙ્ગે પ્રસાદં તુ ગૃહ્નીયાન્નાયિકા ક્રમાત્ ।
તતઃપ્રભૃતિ નૃત્તં તુ શેષેષ્વઙ્ગેષુ યોજયેત્

દેવસ્તુત્યાશ્રયકૃતં યદઙ્ગં તુ ભવેદથ ।
માહેશ્વરૈરઙ્ગહારૈરુદ્ધતૈસ્તત્પ્રયોજયેત્

યત્તુ શૃઙ્ગારસંબદ્ધં ગાનં સ્ત્રીપુરુષાશ્રયમ્ ।
દેવીકૃતૈરઙ્ગહારૈર્લલિતૈસ્તત્પ્રયોજયેત્

ચતુષ્પદા નર્કુટકે ખઞ્જકે પરિગીતકે ।
વિધાનં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ ભાણ્ડવાદ્યવિધિં પ્રતિ

ખઞ્જનર્કુટસંયુક્તા ભસ્વેદ્યા તુ ચતુષ્પદા ।
પાદાન્તે સન્નિપાતે તુ તસ્યા ભાણ્ડગ્રહો ભવેત્

યા ધ્રુવા છન્દસા યક્તા સમપાદા સમાક્ષરા ।
તસ્યાઃ પાદાવસાને તુ પ્રદેશિન્યા ગ્રહો ભવેત્

કૃત્વૈકં પરિવર્તં તુ ગાનસ્યાભિનયસ્ય ચ ।
પુનઃ પાદનિવૃત્તિં તુ ભાણ્ડવાદ્યેન યોજયેત્

અ~ઙ્ગવસ્તુનિવૃતૌ તુ વર્ણાન્તરનિવૃત્તિષુ ।
તથોપસ્થાપને ચૈવ ભાણ્ડવાદ્યં પ્રયોજયેત્

યે ઽપિ ચાન્તરમાર્ગાસ્સ્યુઃ તન્ત્રિવાક્કરણૈઃ કૃતાઃ ।
તેષુ સૂચી પ્રયોક્તવ્યા ભાણ્ડેન સહ તાણ્ડવે

મહેશ્વરસ્ય ચરિતં ય ઇદં સમ્પ્રયોજયેત્
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા શિવલોકં સ ગચ્છતિ

એવમેષ વિધિઃ સૃ(ર્દૃ)ષ્ટસ્તાણ્ડવસ્ય પ્રયોગતઃ ।
ભૂયઃ કિં કથ્યતામન્યન્નાટ્યવેદવિધિં પ્રતિ