નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 36

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે ભૂમિકાવિકલ્પાધ્યાયઃ પઞ્ચત્રિંશઃ
અથ ષટ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અથાત્રેયો વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
અઙ્ગિરા ગૌતમો ઽગસ્ત્યો મનુરાયુસ્તથાત્મવાન્

વિશ્વામિત્રઃ સ્થૂલશિરાઃ સંવર્તઃ પ્રમતિર્દનુઃ ।
ઉશના બૃહસ્પતિર્વ્યાસશ્ચ્યવનઃ કાશ્યપો ધ્રુવઃ

દુર્વાસા જામદગ્ન્યશ્ચ માર્કણ્ડેયો ઽથ ગાલવઃ ।
ભરદ્વાજશ્ચ રૈભ્યશ્ચ યવક્રીતસ્તથૈવ ચ

સ્થૂલાક્ષઃ શકલાક્ષશ્ચ કાણ્વો મેઘાતિથિઃ ક્રતુઃ ।
નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ સુવર્માથૈકજો દ્વિજઃ

નિતમ્બુર્ભુવનઃ સૌમ્યઃ શતાનન્દઃ કૃતવ્રણઃ ।
જામદગ્ન્યસ્તથા રામઃ કચશ્ચેત્યેવમાદયઃ

એવં તે મુનયઃ શ્રુત્વા સર્વજ્ઞં ભરતં તતઃ ।
પુનરૂચુરિદં વાક્યં કુતૂહલપુરોગમમ્

યસ્ત્વયા ગદિતો હ્યેષ નાટ્યવેદઃ પુરાતનઃ ।
એકચિત્તૈઃ સ ચાસ્માભિઃ સમ્યક્ સમુપધારિતઃ

એકશ્ચ સંશયો ઽસ્માકં તં નો વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ।
કો વાન્યો નાટ્યવેદસ્ય નિશ્ચયં વક્તુમર્હતિ

ન વયં પરિહાસેન ન વિરોધેન ન ચેર્ષ્યયા ।
પૃચ્છામો ભગવન્ નાટ્યમુપદેશાર્થમેવ તુ

અસ્માભિશ્ચ તદા નોક્તં કથાચ્છેદો ભવેદિતિ ।
ઇદાનીં તૂપશિક્ષાર્થં નાટ્યગુહ્યં નિદર્શય

લોકસ્ય ચરિતં નાટ્યમિત્યવોચસ્ત્વમીદૃશમ્ ।
તેષાં તુ લોકં ગુહ્યાનાં નિશ્ચયં વક્તુમર્હસિ

દેવસ્ય કસ્ય ચરિતં પૂર્વરઙ્ગે દ્વિજર્ષભ ।
કિમર્થં ભુજ્યતે હ્યેષ પ્રયુક્તઃ કિં કરોતિ વા

કસ્માચ્ચૈવ પુનઃ શૌચં સમ્યક્ ચરતિ સૂત્રદૃક્ ।
કથમુર્વીતલે નાટ્યં સ્વર્ગાન્નિપતિતં વિભો

કથં તવાયં વંશશ્ચ નટસંજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સર્વમેવ યથાતત્ત્વં કથયસ્વ મહામુને

તેષં તુ વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં ભરતો મુનિઃ ।
પ્રત્યુવાચ પુનર્વાક્યં ગુહ્યાર્થાભિનયં પ્રતિ

બ્રવીમિ વઃ કથાં ગુહ્યાં યન્માં પૃચ્છન્ સુવ્રતાઃ ।
પૂર્વરઙ્ગવિધાનસ્ય તાં ચ મે સન્નિબોધત

પ્રોક્તવાનસ્મિ યત્પૂર્વં શુભં વિઘ્નનિબર્હણમ્ ।
તસ્યાનુબન્ધેન મયા પૂર્વરઙ્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

શસ્ત્રાણાં પ્રતિકારાર્થં શરીરાવરણં યથા ।
ક્રિયતે હિ તથા પાપં હુતેનૈવ પ્રશામ્યતિ

એવં જપ્યૈશ્ચ હોમૈશ્ચ દેવતાભ્યર્ચનેન ચ ।
સર્વાતોદ્યવિધાનૈશ્ચ તથા ગીતસ્વનેન ચ

સ્તુત્યાશીર્વચનૈઃ શાન્તૈઃ કર્મભાવાનુકીર્તનૈઃ ।
મયા પાપાપહરણૈઃ કૃતે વિઘ્નનિબર્હણે

સ્તુતિગીતાદિસંસૃષ્ટૈર્દેવૈરભિહિતો ઽસ્મ્યહમ્ ।
નિતરાં પરિતુષ્ટાઃ સ્મઃ પ્રયોગેણામુના ચ તે

દેવતાસુરમાનન્દ્ય યસ્માંલ્લોકશ્ચ નન્દતિ ।
તસ્માદયં પ્રયોગસ્તુ નાન્દીનામા ભવિષ્યતિ

ગીતવાદ્યાનુનાદો હિ યત્ર કાકુસ્વનઃ શુભઃ ।
તસ્મિન્ દેશે વિપાપ્માનો માઙ્ગલ્યં ચ ભવિષ્યતિ

યાવત્તં પૂરયેદ્દેશં ધ્વનિર્નાટ્યસમાશ્રયઃ ।
ન સ્થાસ્યન્તિ હિ રક્ષાંસિ તં દેશં ન વિનાયકાઃ

આવાહે ચ વિવાહે ચ યજ્ઞે નૃપતિમઙ્ગલે ।
નાન્દીશબ્દમુપશ્રુત્ય હિંસ્રા નશ્યન્તિ ચૈવ હિ

પાઠ્યં નાટ્યં તથા ગેયં ચિત્રવાદિત્રમેવ ચ ।
વેદમન્ત્રાર્થવચનૈઃ સમં હ્યેતદ્ ભવિષ્યતિ

શ્રુતં મયા દેવદેવાત્ તત્ત્વતઃ શઙ્કરાદ્ધિતમ્ ।
સ્નાનજપ્યસહસ્રેભ્યઃ પવિત્રં ગીતવાદિતમ્

યસ્મિન્નાતોદ્યનાટ્યસ્ય ગીતપાઠ્યધ્વનિઃ શુભઃ ।
ભવિષ્યત્યશુભં દેશે નૈવ તસ્મિન્ કદાચન

એવં પૂજાધિકારાર્થં પૂર્વરઙ્ગઃ કૃતો મયા ।
નાનાસ્તુતિકૃતૈર્વાક્યૈર્દેવતાભ્યર્ચનેન ચ

યતો ઽભિવાદનં ક્લિષ્ટં શિષ્ટં તદ્રઙ્ગમણ્ડલે ।
તતસ્તસ્ય હિ તચ્છૌચં વિહિતં તુ દ્વિજોત્તમાઃ

શૌચં કૃત્વા યતો મન્ત્રં પૂજનં જર્જરસ્ય તુ ।
ઉચ્યતે પૂર્વરઙ્ગે ઽસ્મિન્ તસ્માચ્છૌચં પ્રકીર્તિતમ્

યથાવતારિતં ચૈવ નાટ્યમેતન્મહીતલે ।
વક્તવ્યં સર્વમેતદ્ધિ ન શક્યં હિ નિગૂહિતુમ્

મમૈતે તનયાઃ સર્વે નાટ્યવેદસમન્વિતાઃ ।
સર્વલોકં પ્રહસનૈઃ બાધન્તે નાટ્યસંશ્રયૈઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય શિલ્પકં ગ્રામ્યધર્મકમ્ ।
ઋષીણાં વ્યઙ્ગ્યકરણં કુર્વદ્ભિર્ગુણસંશ્રયમ્

અશ્રાવ્યં તદ્દુરાચારં ગ્રામ્યધર્મપ્રવર્તિતમ્ ।
નિષ્ઠુરં ચાપ્રસ્તુતં ચ કાવ્યં સંસદિ યોજિતમ્

તચ્છ્રુત્વા મુનયઃ સર્વે ભીમરોષપ્રકમ્પિતાઃ ।
ઊચુસ્તાન્ ભરતાન્ ક્રુદ્ધા નિર્દહન્ત ઇવાગ્નયઃ

મા તાવદ્ભો દ્વિજા યુક્તમિદમસ્મદ્વિડમ્બનમ્ ।
કો નામાયં પરિભવઃ કિઞ્ચ નાસ્માસુ સમ્મતમ્

યસ્માજ્જ્ઞાનમદોન્મત્તા ન વેત્થાવિનયાશ્રિતાઃ ।
તસ્માદેતદ્ધિ ભવતાં કુજ્ઞાનં નાશમેષ્યતિ

ઋષીણાં બ્રાહ્મણાનાં ચ સમવાયસમાગતાઃ ।
નિરાહુતા વિના હોમૈઃ શૂદ્રાચારા ભવિષ્યથ

અપાઙ્ક્તેયાઃ કુત્સિતાશ્ચાવમા એવ ભવિષ્યથ ।
યશ્ચ વો ભવિતા વંશઃ સર્વાશૌચો ભવિષ્યતિ

યે ચ વો વંશજાસ્તે ઽપિ ભવિષ્યન્ત્યથ નર્તકાઃ ।
પરોપસ્થાનવન્તશ્ચ શસ્ત્રપણ્યોપજીવિનઃ

શાપં દત્તં તથા જ્ઞાત્વા સુતેભ્યો મે તદા સુરાઃ ।
સર્વે વિમનસો ભૂત્વા તાનૃષીન્ સમુપસ્થિતાઃ

યાચમાનૈસ્તતઃ પ્રોક્તં દેવૈઃ શક્રપુરોગમૈઃ ।
ઇદાનીં દુઃખમુત્પન્નં નાટ્યમેતદ્ વિનઙ્ક્ષતિ

ઋષિભિશ્ચ તતઃ પ્રોક્તં ન ચૈતદ્ધિ વિનક્ષ્યતિ ।
શેષમન્યત્ર યદ્ પ્રોક્તં સર્વમેતદ્ ભવિષ્યતિ

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં મુનીનામુગ્રતેજસામ્ ।
વિષ્ણ્ણાસ્તે તતઃ સર્વે શ્રુત્વા માં સમુપસ્થિતાઃ

પ્રોક્તવન્તશ્ચ માં પુત્રાસ્ત્વયાહો નાશિતા વયમ્ ।
અનેન નાટ્યદોષેણ શૂદ્રાચારા હિ યત્ કૃતાઃ

મયાપિ સાન્ત્વયિત્વોક્તા મા ક્રોધં વ્રજતાનઘાઃ ।
કૃતાન્તવિહિતો ઽસ્માકં નૂનમેષ વિધિઃ સુતાઃ

મુનીનાં હિ મૃષા વાક્યં ભવિષ્યતિ કદાચન ।
નિધને ચ મનો મા ભૂદ્ યુષ્માકમિતિ સાન્ત્વિતાઃ

જાનીધ્વં તત્તથા નાટ્યં બ્રહ્મણા સંપ્રવર્તિતમ્ ।
શિષ્યેભ્યશ્ચ તદન્યેભ્યઃ પ્રયચ્છામઃ પ્રયોગતઃ

મા વૈ પ્રણશ્યતામેતન્નાટ્યં દુઃખપ્રવર્તિતમ્ ।
મહાશ્રયં મહાપુણ્યં વેદાઙ્ગોપાઙ્ગસમ્ભવમ્

અપ્સરોભ્ય ઇદં ચૈવ યથાતત્ત્વં યથાશ્રુતમ્ ।
નાટ્યં દત્ત્વા તતઃ સર્વે પ્રાયશ્ચિત્તં ચરિષ્યથ