Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 29

29.1

iti jātivikalpādhyāyo 'ṣṭāviṃśaḥ samāptaḥ
atha ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
ṣaḍjodīcyavatī caiva ṣaḍjamadhyā tathaiva ca /
madhyapañcamabāhulyāt kāryā śṛṅgārahāsyayoḥ

29.2

ṣāḍjī tvathārṣabhī caiva svasvarāṃśaparigrahāt /
vīraraudrādbhuteṣvete prayojye gānayoktṛbhiḥ

29.3

niṣāde 'ṃśe tu naiṣādī gāndhāre ṣaḍjakaiśikī /
karuṇe tu rase kāryā jātigānaviśāradaiḥ

29.4

dhaivatī dhaivatāṃśe tu bībhatse sabhayānake /
dhruvāvidhāne kartavyā jātirgāne prayatnataḥ /
rasaṃ kāryamavasthāṃ ca jñātvā yojyā prayoktṛbhiḥ /
ṣaḍjagrāmāśritā hyetāḥ prayojyā jātayo budhaiḥ

29.5

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśrayāḥ /
gāndhārīraktagāndhāryau gāndhārāṃśopapattitaḥ /
karuṇe tu rase kārye niṣāde 'ṃśe tathaiva ca

29.6

madhyamā pañcamī caiva nandayantī tathaiva ca /
gāndhārapañcamī caiva madhyamodīcyavā tathā /
madhyamapañcamabāhulyāt kāryāḥ śṛṅgārahāsyayoḥ

29.7

kārmāravī tathā cāndhrī gāndhārodīcyavā tathā /
vīre raudre 'dbhute kāryāḥ ṣaḍjarṣabhāṃśayojitāḥ /
kaiśikī dhaivatāṃśe tu bībhatse sabhayānake

29.8

ekaiva ṣaḍjamadhyā jñeyā sarvarasasaṃśrayā jātiḥ /
tasyāstvaṃśāḥ sarve svarāstu vihitāḥ prayogavidhau

29.9

yo yadā balavān yasmin svaro jātisamāśrayāt /
tatpravṛttaṃ rase kāryaṃ gānaṃ geye prayoktṛbhiḥ

29.10

madhyapañcamabhūyiṣṭhaṃ gānaṃ śṛṅgārahāsyayoḥ /
ṣaḍjarṣabhaprāyakṛtaṃ vīraraudrādbhuteṣu ca

29.11

gāndhāraḥ saptamaścāyaṃ karuṇe gānamiṣyate /
tathā dhaivatabhūyiṣṭhaṃ bībhatse sabhayānake

29.12

ekaiva ṣaḍjamadhyā vijñeyākhilarasāśrayā jātiḥ /
tasyāstvaṃśāḥ sarve svarāśca vihitāḥ prayogavidhau

29.13

sarveṣvaṃśeṣu rasā niyamavidhānena saṃprayoktavyāḥ /
kākalyantaravihitā viśeṣayuktāstu balavantaḥ /
evametā budhairjñeyā jātayo nāṭyasaṃśrayāḥ

29.14

pāṭhyaprayogavihitān svarāṃścāpi nibodhata /
hāsyaśṛṅgārayoḥ kāryau svarau madhyamapañcamau // BhN_29.13*1 //
ṣaḍjarṣabhau ca kartavyau vīraraudrādbhuteṣvatha /
gāndhāraśca niṣādaśca kartavyau karuṇe rase // BhN_29.13*2 //
dhaivataśca prayogajñairbībhatse sabhayānake /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi varṇālaṅkāralakṣaṇam // BhN_29.13*3 //
ārohī cāvarohī ca sthāyisañcāriṇau tathā /
varṇāścatvāra evaite hyalaṅkārāstadāśrayāḥ

29.15

ārohanti svarā yatrārohīti sa tu saṃjñitaḥ /
yatra caivāvarohanti so 'varohī prakīrtitaḥ

29.16

sthirāḥ svarāḥ samā yatra sthāyī varṇaḥ sa ucyate /
sañcaranti svarā yatra sa sañcārīti kīrtitaḥ

29.17

śārīrasvarasambhūtāstristhānaguṇagocarāḥ /
catvāro lakṣaṇopetā varṇāstatra prakīrtitāḥ

29.18

evaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ yadā varṇo 'nukarṣati /
tadā varṇasya niṣpattirjñeyā svarasamudbhavā

29.19

ete varṇāstu vijñeyāścatvāro gītayojakāḥ /
etān samāśritān samyagalaṅkārān nibodhata

29.20

prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca /
prasannamadhyaśca tathā kramarecita eva ca /
prastāraśca prasādaśca saptaite sthāyivarṇagāḥ

29.21

atha sañcārijān bhūyaḥ kīrtyamānānnibodhata /
mandrastathā prasannādiḥ preṅkhito bindureva ca /
sannivṛttaḥ pravṛttaśca recitaḥ kampitaḥ samaḥ

29.22

kuharaścaiva veṇuśca rañcito hyavalokitaḥ /
āvartakaḥ parāvṛttaḥ sañcāriṇyaścaturdaśa

29.23

niṣkarṣobhyucayaścaiva hasito bindureva ca /
preṅkholitastathākṣipto vistīrṇoddhaṭitastathā

29.24

hrādamānaḥ sampradānaḥ sandhiḥ pracchādanastathā /
prasannādiḥ prasannānta ityārohe trayodaśa

29.25

vidhūtaśca trivarṇaśca tathodvāhita eva ca /
udgītaśca tathā veṇirvijñeyā hyavarohiṇaḥ

29.26

saptarūpagatā jñeyā alaṅkārā budhaistvime /
naite sarve dhruvāsviṣṭāḥ śrutivarṇaprakarṣaṇāt

29.27

na hi varṇaprakarṣastu dhruvāṇāṃ siddhiriṣyate /
śyeno vāpyathavā bindurye cānyeti prakarṣiṇaḥ

29.28

te dhruvāṇāṃ prayogeṣu na kāryāḥ svapramāṇataḥ /
taddhruvāṇāṃ prayoge tu kāryā hyārohiṇaḥ svarāḥ

29.29

yasmādarthānurūpā hi dhruvā kāryārthadarśikā /
varṇānāṃ tu punaḥ kāryaṃ kṛśatvaṃ padasaṃśrayam

29.30

ye 'tra prayoge gacchanti tāṃśca varṇān nibodhata /
prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca

29.31

prasannamadhyamaścaiva binduḥ kampitarecitau /
tāraścaiva hi mandraśca tathā tārataraḥ punaḥ /
preṅkholitastāramandro mandratāraḥ samastathā

29.32

sannivṛttaḥ pravṛttaśca prasādo 'pāṅga eva ca /
ūrmiḥ preṅkho 'valokaśca ityete sarvavarṇagāḥ

29.33

sthāyivarṇādṛte caiṣāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam /
kramaśo dīpito yaḥ syāt prasannādiḥ sa kathyate

29.34

vyastoccārita evaiṣa prasannānto vidhīyate /
ādyantayoḥ prasannatvāt prasannādyanta iṣyate

29.35

prasannamadhyo madhye tu prasannatvādudāhṛtaḥ /
sarvasāmyāt samo jñeyaḥ sthitastvekasvaro 'pi yaḥ

29.36

ādimadhyalayo yatra sa cormiriti saṃjñitaḥ /
śrutayo 'ntyād dvitīyasya mṛdumadhyāyatāḥ svarāḥ

29.37

āyatatvaṃ bhavennīce mṛdutvaṃ tu viparyaye /
sve svare madhyamatvaṃ ca mṛdumadhyamayostathā /
dīptāyate karuṇānāṃ śrutīnāmeṣa niścayaḥ

29.38

bindurekakalo jñeyaḥ kampitaśca kalādvayam /
gatāgatapravṛtto yaḥ sa preṅkholita iṣyate

29.39

yastu kaṇṭhe svaro 'dhaḥ syāt sa tu tāraḥ prakīrtitaḥ /
urogatastathā mandro mūrdhni tāratarastathā

29.40

kramāgatastu yastāraḥ ṣaṣṭhaḥ pañcama eva vā /
tāramandraprasannastu jñeyo mandragataḥ sa ca

29.41

laṅghayitvā parān mandrāt parāṃ tāragatiṃ gataḥ /
mandratāraprasannastu vijñeyo hyavarohaṇāt

29.42

prasannāntaḥ svaro yatra prasādaḥ sa tu saṃjñitaḥ /
apāṅgakistu vijñeyaḥ svarāṇāmatha sañcarāt

29.43

recitaḥ śirasi jñeyaḥ kampitaṃ tu kalātrayam /
kaṇṭhe niruddhapavanaḥ kuharo nāma jāyate

29.44

evamete tvalaṅkārā vijñeyā varṇasaṃśrayāḥ /
atha gītīḥ pravakṣyāmi chando 'kṣarasamanvitāḥ

29.45

śaśinā rahiteva niśā vijaleva nadī latā vipuṣpeva /
avibhūṣiteva ca strī gītiralaṅkārahīnā syāt

29.46

prathamā māgadhī jñeyā dvitīyā cārdhamāgadhī /
sambhāvitā tṛtīyā tu caturthī pṛthulā smṛtā

29.47

trinivṛttapragītā yā gītiḥ sā māgadhī smṛtā /
ardhataḥ sannivṛttā ca vijñeyā hyardhamāgadhī

29.48

sambhāvitā ca vijñeyā gurvakṣarasamanvitā /
pṛthulākhyā ca vijñeyā nityaṃ laghvakṣarānvitā

29.49

etāstu gītayo jñeyā dhruvāyogaṃ vinaiva hi /
gāndharva eva yojyāstu nityaṃ gānaprayoktṛbhiḥ

29.50

gītayo gaditāḥ samyag dhātūṃścaiva nibodhata /
vistāraḥ karaṇaśca syādāviddho vyañjanastathā /
catvāro dhātavo jñeyā vāditrakaraṇāśrayāḥ

29.51

saṅghātajo 'tha samavāyajaśca vistārajo 'nubandhakṛtaḥ /
jñetaścatuṣprakāro dhāturvistārasaṃjñaśca

29.52

vidhayastu smṛtāstasya pūrvaṃ vistāra eva ca /
saṅghātasamavāyau tu vijñeyau tau dviatrikau

29.53

pūrvaścaturvidhastatra paścimo 'ṣṭavidhaḥ smṛtaḥ /
karaṇānāṃ viśeṣeṇa vijñeyau tau pṛthak pṛthak

29.54

adhaścordhvaṃ ca vijñeyāvadharottarajau svarau /
saṅghātajo vidhistveṣa vijñeyo vādanaṃ prati

29.55

dviruttaro dviradharastvadharādiścottarāvasānaśca /
jñeyastathottarādiḥ punarapyadharāvasānaśca

29.56

samavāyajastathā syāt triruttarastriradharaśca vijñeyaḥ /
dviradharottarādharānto dviradharaścottaravirāmaśca

29.57

uttaramukho dviradharo dviruttarāvasānaśca /
madhyottaro dviradharo dviruttaro 'pyadharamadhyaśca

29.58

anubandhastu jñeyo vyāsasamāsācca niyatameṣāṃ hi /
evaṃ caturdaśavidho vistāro dhāturākhyātaḥ

29.59

ribhitoccayanīribhito hrādastu tathānubandhaḥ syāt /
pañcavidho vijñeyo vīṇāvādye karaṇadhātuḥ

29.60

trikapañcasaptanavakairyathākramaṃ saṃyuto bhavedvādye /
sarvairanubandhakṛtairgurvantaḥ syāt karaṇadhātuḥ

29.61

kṣepaḥ pluto 'tipāto 'tikīrṇamanubandhasaṃjñitaścaiva /
āviddho viṣṭo yo dhāturvai pañcavidha eva

29.62

dvitricatuṣkanavakaiḥ prahāraiḥ kramaśaḥ kṛtaiḥ /
āviddhadhāturvijñeyaḥ sānubandhavibhūṣitaḥ

29.63

vyañjanadhātoḥ puṣpaṃ kalatalaniṣkoṭitaṃ tathoddhṛṣṭam /
repho 'nubandhasaṃjño 'nusvanitaṃ binduravamṛṣṭam

29.64

kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃyuktaṃ puṣpamityabhisaṃjñitam /
aṅguṣṭhābhyāṃ samaṃ tantryoḥ sparśanaṃ yat kalaṃ tu tat

29.65

vāmena pīḍanaṃ kṛtvā dakṣiṇenāhatistale /
savyāṅguṣṭhaprahārastu niṣkoṭitamihocyate

29.66

prahāro vāmatarjanyā uddhṛṣṭamiti saṃjñitam /
sarvāṅgulisamākṣepo repha ityabhisaṃjñitaḥ

29.67

talasthāne 'dhastantrīṇāmanusvanitamucyate /
gurvakṣarakṛtā tantrī bindurityabhisaṃjñitaḥ

29.68

kaniṣṭhāṅguṣṭhakābhyāṃ tu dakṣiṇābhyāmadhomukham /
tantrīṣu triprahāraṃ cāpyavamṛṣṭaṃ prakīrtitam

29.69

vyāsasamāsādeṣāmanubandhaḥ sārvadhātuko jñeyaḥ /
iti daśavidhaḥ prayojyo vīṇāyāṃ vyañjano dhātuḥ

29.70

ityete dhātavaḥ proktāścatvāro lakṣaṇānvitāḥ /
tisṛṇāmapi vṛttīnāṃ yeṣu vādyaṃ pratiṣṭhitam

29.71

tisrastu vṛttayaścitrādakṣiṇāvṛttisaṃjñitāḥ /
vādyagītobhayaguṇā nirdiṣṭāntā yathākramam

29.72

tisro gītivṛttayaḥ prādhānyena grāhyāḥ |
citrā vṛttirdakṣiṇā ceti |
tāsāṃ tālagītilayayatimārgaprādhānyāni yathāsvaṃ vyañjakāni bhavanti |
tatra citrāyāṃ saṅkṣiptavādyatāladrutalayasamāyatynāgatagrahāṇāṃ prādhānyam |
tathā
vṛttau gītavāditradvikalātālamadhyalayasrotogatāyatisamagrahamārgāṇāṃ prādhānyam |
dakṣiṇāyāṃ gīticatuṣkalatālavilambitalayagopucchāyatyatītagrahamārgāṇāṃ prādhānyam |
sarvāsāmeva vṛttīnāṃ lalitādyāstu jātayaḥ /
dhātubhiḥ saha saṃyuktā bhavanti guṇavattarāḥ

29.73

eteṣāṃ dhātūnāṃ samavāyājjātayastu jāyante /
syādudāttalalitaribhitaghanasaṃjñāścatasrastu

29.74

tatrodātā vistāradhātuviṣayā hyudāttatvāt /
lalitā vyañjanadhātorlalitatvādeva saṃprayoktavyā

29.75

āviddhadhātuviṣayā ribhitā laghusañcayād vinirdiṣṭā /
karaṇaviṣayā ca ghanasaṃjñā gurulaghusañcayāttu syāt

29.76

trividhaṃ gīte kāryaṃ vādyaṃ vīṇāsamudbhavaṃ tajjñaiḥ /
tattvaṃ hyanugatamoghaḥ sthānaikakaraṇasamāyuktāḥ

29.77

layatālavarṇapadayatigītyakṣarabhāvakaṃ bhavet tattvam /
gītaṃ tu yadanugacchatyanugatamiti tadbhavedvādyam

29.78

āviddhakaraṇabahulaṃ hyuparyuparipāṇikaṃ drutalayaṃ ca /
anapekṣitagītārthaṃ vādyaṃ tvoghe vidhātavyam

29.79

evaṃ jñeyā vaiṇe vādyavidhāne tu dhātavastajjñaiḥ /
lakṣyāmyataḥ paramahaṃ nirgītavidhānasamavāyam

29.80

āśrāvaṇā tathā'rambho vaktrapāṇistathaiva ca /
saṅkhoṭanā tathā kāryaṃ punaśca parighaṭṭanā

29.81

mārgāsāritametat syāllīlākṛtamathāpi ca /
āsāritāni ca tathā triprakārakṛtāni tu

29.82

etāni tu bahirgītānyāhurvādyavido janāḥ /
satālāni hyatālāni cittavṛttau kṛtāni tu

29.83

prayojanaṃ ca vijñeyaṃ pūrvaraṅgavidhiṃ prati /
eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇaṃ sanidarśanam

29.84

āsrāvaṇā nāma
vistāradhātuvihitaiḥ karaṇaiḥ pravibhāgaśo dvirabhyastaiḥ /
dviścāpi sannivṛttaiḥ karaṇopacayaiḥ krameṇa syāt

29.85

guruṇī tvādāvekādaśakaṃ caturdaśaṃ sapañcadaśam /
sacaturviṃśakamevaṃ dviguṇīkṛtametadeva syāt

29.86

laghunī guru caiva syādathāṣṭamaṃ guru bhavettathā ca punaḥ /
ṣaṭ ca laghūni tato 'ntye gurvādyāśrāvaṇāyāṃ tu

29.87

triḥśamyoparipāṇau tālāvapyevameva caikikavān /
samapāṇau dve śamye tālāvapyevamevātha

29.88

bhūyaḥ śamyātālāvavapāṇāvuttarasthā caiva /
cañcatpuṭastathā syādevaṃ hyāśrāvaṇātālaḥ

29.89

atrodāharaṇam |
jhaṇṭuṃ jagati yavalitaka jambuka jhaṇṭuṃ titi ca laghu ca jhaṇṭum |
diṅgale gaṇapatipaśupatijambuka diṅgale varabhuja diginagi cā |
titi cādini nigicā paśupati nīticā ||
athārambhaḥ |
dīrghāṇyādāvaṣṭau dvādaśa ca laghūni naidhanaṃ caiva /
catvāri gurūṇi tathā hrasvānyaṣṭau ca dīrghaṃ ca

29.90

laghusaṃjñāni caturdhā nidhanaṃ dviguṇīkṛtāni dīrghe dve /
aṣṭau laghūni naidhanamityārambhe 'kṣaravidhānam

29.91

atrodāharaṇam |
Jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jagati yavalitaka diginigicā |
diṅgle diṅgle titi jhajhalakucajhalajambuka titicā |
gaṇapati surapati paśupati cā ||
asya tu vādyam |
kāryaṃ triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiḥ /
talaribhitahrādayutaiḥ karaṇairvistārabhūyiṣṭhaiḥ // BhN_29.90*1 //
apacayayuktairdvistristathā nivṛttairdvirabhyastaiḥ /
ārambho 'pyavataraṇastriparvayuktaiśca kartavyaḥ // BhN_29.90*2 //
tālastrikalastvādau śamyaikakalā kalādvaye tālaḥ /
dvikalā ca punaḥ śamyā tālo dvikalaśca kartavyaḥ

29.92

trikalaśca sannipātaḥ punaḥ pitāputrakaśca ṣaṭpūrvaḥ /
cañcatpuṭastathā syādārambhe tālayogastu

29.93

asya tu vādyam:
kāryaṃ triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiḥ /
talaribhitahrādayutaiḥ karaṇairvistābhūyiṣṭhaiḥ

29.94

apacayayuktairdvistristathā nivṛttairdvirabhyastaiḥ /
ārambho 'pyavataraṇastriparvayuktaiśca kartavyaḥ

29.95

atha vaktrapāṇiḥ
gurūṇi pañca hrasvāni ṣaḍguruśca caturguṇaḥ /
guruṇī dve laghu tvekaṃ catvāryatha gurūṇi hi

29.96

catvāryatha laghūni syustrīṇi dīrghāṇi caiva hi /
laghūnyaṣṭau ca dīrghaṃ ca vaktrapāṇau bhavedvidhiḥ

29.97

atrodāharaṇam |
diṅgale jhaṇṭuṃ jambuka jagati ya jhaṇṭuṃ diṅgale |
ghendṛṃ gheṭo ghāṭo bhaṭṭunakiṭi inaṃ duṅ ||
ghadugadukiṭamaṭanam |
asya vādyam |
āviddhakaraṇayukto dvyaṅgaḥ syādekapravṛttau vā /
alpavyañjanadhāturvādyavidhirvaktrapāṇau tu

29.98

dvikale madrake yattu śamyātālādipātam /
tatsarvaṃ vaktrapāṇau tu kāryamaṣṭakalānvitam

29.99

tasyādhastāt punaḥ kāryaṃ pañcapāṇicatuṣṭayam /
vaktrapāṇerayaṃ tālo mukhapratimukhāśrayaḥ

29.100

atha saṅkhoṭanā
guruṇī laghūnyathāṣṭau dīrghaṃ dviguṇaṃ tathā ca kartavyam /
laghudīrghe laghu ca punaścaturguṇaṃ saṃprakartavyam

29.101

punaraṣṭau hrasvāni syuriha tathā naidhanaṃ ca kartavyam /
saṅkhoṭanavastuvidhau hrasvaguruvidhiḥ samuddiṣṭaḥ

29.102

saṅkhoṭanāyā udāharaṇaṃ prakalpya kṛtam |
diṅgale jagati ya valati katecāticātijha laghu cajhala paśupaticā |
asyā vādyavidhiḥ |
adhidaṇḍaṃ hastābhyāṃ vīṇāṃ vinigṛhya dakṣiṇāṅgulyā /
aṅguṣṭhābhyāṃ ca tathā kāryaṃ saṅkhoṭanāvādyam

29.103

saṅkhoṭayet svaraṃ vādinā tu saṃvādinā tathādhibalam /
samavāyibhiśca śeṣairanuvādibhiralpakaiścāṃśaiḥ

29.104

vistāracitrakaraṇairdvistrirvinivartitairdvirabhyastaiḥ |
upacayayuktaiḥ kramaśo vadanti saṅkhoṭanāvādyam /
tālo 'syā gaditastajjñaiḥ śīrṣavat pañcapāṇinā

29.105

atha parighaṭṭanā
dīrghāṇyādāvaṣṭau laghūni kuryāt punardviguṇitāni /
hrasvānyapi catvāri dviguṇāni syuḥ sadīrghāṇi

29.106

ṣoḍaśa laghūni ca syuḥ saha nidhane caiva kāryāṇi /
eṣa parighaṭṭanāyāṃ gurulaghuvastukramaḥ proktaḥ

29.107

etasyāmapyudāharaṇaṃ prakalpya kṛtam |
diṅgale diṅgale diṅgale diṅgale jagati ya valati ka |
titijhalakucajhaladiginigi gaṇapati cā |
calati ka gaṇapati paśupatisurapati cā |
vādyaṃ cāsyāstajjñaiḥ sodvahanaṃ hastalāghavāt kāryam /
vyañjanadhātusamutthaṃ nānākaraṇāśrayopetam

29.108

sampiṣṭakavaccāsyāstālaḥ karaṇaistu dhātusaṃyuktaiḥ /
gurulaghuyogādevaṃ vihitaḥ kāryo budhairnityam

29.109

mārgāsāritavādyaṃ vistārāviddhakaraṇasaṃyuktam /
sakalaiḥ satalaiḥ karaṇairatha gurulaghusañcayaścāyam

29.110

catvāri gurūṇi syurlaghūni catvāri ca dviguṇitāni /
guruṇī laghūnyathāṣṭau guruṇī cetyetat tridhā yojyam

29.111

athavā
catvāri tu gurūṇi syurhrasvānyaṣṭau bhavanti hi /
guruṇī nava hrasvāni dīrghamantyamathāpi ca // BhN_29.110*1 //
atrodāharaṇam |
diṅgale jhaṇṭuṃ jagati ya |
thalitaka jhaṇṭuṃ titi |
jhalakuca jhalatiticā |
bālāsāritavaccaiva tālo 'sya parikīrtitaḥ // BhN_29.110*2 //
śravaṇamadhurāṇi līlākṛtānyabhisṛtaparisṛtāntarakṛtāni /
tānyapyarthavaśādiha kartavyāni prayogavidhau

29.112

yathāsāritāni jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni tālapramāṇanirdiṣṭāni tāni tālavidhāne vakṣyāmaḥ |
evametat svaragataṃ jñeyaṃ vīṇāśarīrajam /
vipañcīvādyayuktāni karaṇāni nibodhata

29.113

rūpaṃ kṛtaṃ pratikṛtaṃ pratibhedo rūpaśeṣamoghaśca /
ṣaṣṭhī vai pratiśuṣkā tvevaṃ jñeyaṃ karaṇajātam

29.114

vīṇāvādyadviguṇaṃ gurulāghavavādanaṃ bhavedrūpam /
rūpaṃ pratibhedakṛtaṃ pratikṛtamityucyate vādyam

29.115

yugapatkṛte 'nyakaraṇaṃ pratibhedo dīrghalāghavakṛtaḥ syāt /
kṛtamekasyāṃ tantryāṃ pratiśuṣkā nāma vijñeyā

29.116

vīṇāvādyavirāme 'pyaviratakaraṇaṃ tu rūpaśeṣaḥ syāt /
āviddhakaraṇayukto hyuparyuparipāṇikastvoghaḥ

29.117

kāryaṃ dhruvāvidhāne prāyeṇa hi koṇavādanaṃ tajjñaiḥ /
sthānaprāptyarthaṃ cedyattatra bhavedayaṃ niyamaḥ

29.118

taccaughatulyakaraṇaṃ vācyaṃ kāryaṃ vipañcyāstu /
saptatantrī bhaveccitrā vipañcī tu bhavennava /
koṇavādanā vipañcī syāccitrā cāṅgulivādanā

29.119

tatavādyavidhānamidaṃ sarvaṃ proktaṃ samāsayogena /
vakṣyāmyataśca bhūyaḥ suṣirātodyaprayogaṃ tu

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc