Natya Shastra · Chapter 29
iti jātivikalpādhyāyo 'ṣṭāviṃśaḥ samāptaḥ
atha ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
ṣaḍjodīcyavatī caiva ṣaḍjamadhyā tathaiva ca /
madhyapañcamabāhulyāt kāryā śṛṅgārahāsyayoḥ
ṣāḍjī tvathārṣabhī caiva svasvarāṃśaparigrahāt /
vīraraudrādbhuteṣvete prayojye gānayoktṛbhiḥ
niṣāde 'ṃśe tu naiṣādī gāndhāre ṣaḍjakaiśikī /
karuṇe tu rase kāryā jātigānaviśāradaiḥ
dhaivatī dhaivatāṃśe tu bībhatse sabhayānake /
dhruvāvidhāne kartavyā jātirgāne prayatnataḥ /
rasaṃ kāryamavasthāṃ ca jñātvā yojyā prayoktṛbhiḥ /
ṣaḍjagrāmāśritā hyetāḥ prayojyā jātayo budhaiḥ
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśrayāḥ /
gāndhārīraktagāndhāryau gāndhārāṃśopapattitaḥ /
karuṇe tu rase kārye niṣāde 'ṃśe tathaiva ca
madhyamā pañcamī caiva nandayantī tathaiva ca /
gāndhārapañcamī caiva madhyamodīcyavā tathā /
madhyamapañcamabāhulyāt kāryāḥ śṛṅgārahāsyayoḥ
kārmāravī tathā cāndhrī gāndhārodīcyavā tathā /
vīre raudre 'dbhute kāryāḥ ṣaḍjarṣabhāṃśayojitāḥ /
kaiśikī dhaivatāṃśe tu bībhatse sabhayānake
ekaiva ṣaḍjamadhyā jñeyā sarvarasasaṃśrayā jātiḥ /
tasyāstvaṃśāḥ sarve svarāstu vihitāḥ prayogavidhau
yo yadā balavān yasmin svaro jātisamāśrayāt /
tatpravṛttaṃ rase kāryaṃ gānaṃ geye prayoktṛbhiḥ
madhyapañcamabhūyiṣṭhaṃ gānaṃ śṛṅgārahāsyayoḥ /
ṣaḍjarṣabhaprāyakṛtaṃ vīraraudrādbhuteṣu ca
gāndhāraḥ saptamaścāyaṃ karuṇe gānamiṣyate /
tathā dhaivatabhūyiṣṭhaṃ bībhatse sabhayānake
ekaiva ṣaḍjamadhyā vijñeyākhilarasāśrayā jātiḥ /
tasyāstvaṃśāḥ sarve svarāśca vihitāḥ prayogavidhau
sarveṣvaṃśeṣu rasā niyamavidhānena saṃprayoktavyāḥ /
kākalyantaravihitā viśeṣayuktāstu balavantaḥ /
evametā budhairjñeyā jātayo nāṭyasaṃśrayāḥ
pāṭhyaprayogavihitān svarāṃścāpi nibodhata /
hāsyaśṛṅgārayoḥ kāryau svarau madhyamapañcamau // BhN_29.13*1 //
ṣaḍjarṣabhau ca kartavyau vīraraudrādbhuteṣvatha /
gāndhāraśca niṣādaśca kartavyau karuṇe rase // BhN_29.13*2 //
dhaivataśca prayogajñairbībhatse sabhayānake /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi varṇālaṅkāralakṣaṇam // BhN_29.13*3 //
ārohī cāvarohī ca sthāyisañcāriṇau tathā /
varṇāścatvāra evaite hyalaṅkārāstadāśrayāḥ
ārohanti svarā yatrārohīti sa tu saṃjñitaḥ /
yatra caivāvarohanti so 'varohī prakīrtitaḥ
sthirāḥ svarāḥ samā yatra sthāyī varṇaḥ sa ucyate /
sañcaranti svarā yatra sa sañcārīti kīrtitaḥ
śārīrasvarasambhūtāstristhānaguṇagocarāḥ /
catvāro lakṣaṇopetā varṇāstatra prakīrtitāḥ
evaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ yadā varṇo 'nukarṣati /
tadā varṇasya niṣpattirjñeyā svarasamudbhavā
ete varṇāstu vijñeyāścatvāro gītayojakāḥ /
etān samāśritān samyagalaṅkārān nibodhata
prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca /
prasannamadhyaśca tathā kramarecita eva ca /
prastāraśca prasādaśca saptaite sthāyivarṇagāḥ
atha sañcārijān bhūyaḥ kīrtyamānānnibodhata /
mandrastathā prasannādiḥ preṅkhito bindureva ca /
sannivṛttaḥ pravṛttaśca recitaḥ kampitaḥ samaḥ
kuharaścaiva veṇuśca rañcito hyavalokitaḥ /
āvartakaḥ parāvṛttaḥ sañcāriṇyaścaturdaśa
niṣkarṣobhyucayaścaiva hasito bindureva ca /
preṅkholitastathākṣipto vistīrṇoddhaṭitastathā
hrādamānaḥ sampradānaḥ sandhiḥ pracchādanastathā /
prasannādiḥ prasannānta ityārohe trayodaśa
vidhūtaśca trivarṇaśca tathodvāhita eva ca /
udgītaśca tathā veṇirvijñeyā hyavarohiṇaḥ
saptarūpagatā jñeyā alaṅkārā budhaistvime /
naite sarve dhruvāsviṣṭāḥ śrutivarṇaprakarṣaṇāt
na hi varṇaprakarṣastu dhruvāṇāṃ siddhiriṣyate /
śyeno vāpyathavā bindurye cānyeti prakarṣiṇaḥ
te dhruvāṇāṃ prayogeṣu na kāryāḥ svapramāṇataḥ /
taddhruvāṇāṃ prayoge tu kāryā hyārohiṇaḥ svarāḥ
yasmādarthānurūpā hi dhruvā kāryārthadarśikā /
varṇānāṃ tu punaḥ kāryaṃ kṛśatvaṃ padasaṃśrayam
ye 'tra prayoge gacchanti tāṃśca varṇān nibodhata /
prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca
prasannamadhyamaścaiva binduḥ kampitarecitau /
tāraścaiva hi mandraśca tathā tārataraḥ punaḥ /
preṅkholitastāramandro mandratāraḥ samastathā
sannivṛttaḥ pravṛttaśca prasādo 'pāṅga eva ca /
ūrmiḥ preṅkho 'valokaśca ityete sarvavarṇagāḥ
sthāyivarṇādṛte caiṣāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam /
kramaśo dīpito yaḥ syāt prasannādiḥ sa kathyate
vyastoccārita evaiṣa prasannānto vidhīyate /
ādyantayoḥ prasannatvāt prasannādyanta iṣyate
prasannamadhyo madhye tu prasannatvādudāhṛtaḥ /
sarvasāmyāt samo jñeyaḥ sthitastvekasvaro 'pi yaḥ
ādimadhyalayo yatra sa cormiriti saṃjñitaḥ /
śrutayo 'ntyād dvitīyasya mṛdumadhyāyatāḥ svarāḥ
āyatatvaṃ bhavennīce mṛdutvaṃ tu viparyaye /
sve svare madhyamatvaṃ ca mṛdumadhyamayostathā /
dīptāyate karuṇānāṃ śrutīnāmeṣa niścayaḥ
bindurekakalo jñeyaḥ kampitaśca kalādvayam /
gatāgatapravṛtto yaḥ sa preṅkholita iṣyate
yastu kaṇṭhe svaro 'dhaḥ syāt sa tu tāraḥ prakīrtitaḥ /
urogatastathā mandro mūrdhni tāratarastathā
kramāgatastu yastāraḥ ṣaṣṭhaḥ pañcama eva vā /
tāramandraprasannastu jñeyo mandragataḥ sa ca
laṅghayitvā parān mandrāt parāṃ tāragatiṃ gataḥ /
mandratāraprasannastu vijñeyo hyavarohaṇāt
prasannāntaḥ svaro yatra prasādaḥ sa tu saṃjñitaḥ /
apāṅgakistu vijñeyaḥ svarāṇāmatha sañcarāt
recitaḥ śirasi jñeyaḥ kampitaṃ tu kalātrayam /
kaṇṭhe niruddhapavanaḥ kuharo nāma jāyate
evamete tvalaṅkārā vijñeyā varṇasaṃśrayāḥ /
atha gītīḥ pravakṣyāmi chando 'kṣarasamanvitāḥ
śaśinā rahiteva niśā vijaleva nadī latā vipuṣpeva /
avibhūṣiteva ca strī gītiralaṅkārahīnā syāt
prathamā māgadhī jñeyā dvitīyā cārdhamāgadhī /
sambhāvitā tṛtīyā tu caturthī pṛthulā smṛtā
trinivṛttapragītā yā gītiḥ sā māgadhī smṛtā /
ardhataḥ sannivṛttā ca vijñeyā hyardhamāgadhī
sambhāvitā ca vijñeyā gurvakṣarasamanvitā /
pṛthulākhyā ca vijñeyā nityaṃ laghvakṣarānvitā
etāstu gītayo jñeyā dhruvāyogaṃ vinaiva hi /
gāndharva eva yojyāstu nityaṃ gānaprayoktṛbhiḥ
gītayo gaditāḥ samyag dhātūṃścaiva nibodhata /
vistāraḥ karaṇaśca syādāviddho vyañjanastathā /
catvāro dhātavo jñeyā vāditrakaraṇāśrayāḥ
saṅghātajo 'tha samavāyajaśca vistārajo 'nubandhakṛtaḥ /
jñetaścatuṣprakāro dhāturvistārasaṃjñaśca
vidhayastu smṛtāstasya pūrvaṃ vistāra eva ca /
saṅghātasamavāyau tu vijñeyau tau dviatrikau
pūrvaścaturvidhastatra paścimo 'ṣṭavidhaḥ smṛtaḥ /
karaṇānāṃ viśeṣeṇa vijñeyau tau pṛthak pṛthak
adhaścordhvaṃ ca vijñeyāvadharottarajau svarau /
saṅghātajo vidhistveṣa vijñeyo vādanaṃ prati
dviruttaro dviradharastvadharādiścottarāvasānaśca /
jñeyastathottarādiḥ punarapyadharāvasānaśca
samavāyajastathā syāt triruttarastriradharaśca vijñeyaḥ /
dviradharottarādharānto dviradharaścottaravirāmaśca
uttaramukho dviradharo dviruttarāvasānaśca /
madhyottaro dviradharo dviruttaro 'pyadharamadhyaśca
anubandhastu jñeyo vyāsasamāsācca niyatameṣāṃ hi /
evaṃ caturdaśavidho vistāro dhāturākhyātaḥ
ribhitoccayanīribhito hrādastu tathānubandhaḥ syāt /
pañcavidho vijñeyo vīṇāvādye karaṇadhātuḥ
trikapañcasaptanavakairyathākramaṃ saṃyuto bhavedvādye /
sarvairanubandhakṛtairgurvantaḥ syāt karaṇadhātuḥ
kṣepaḥ pluto 'tipāto 'tikīrṇamanubandhasaṃjñitaścaiva /
āviddho viṣṭo yo dhāturvai pañcavidha eva
dvitricatuṣkanavakaiḥ prahāraiḥ kramaśaḥ kṛtaiḥ /
āviddhadhāturvijñeyaḥ sānubandhavibhūṣitaḥ
vyañjanadhātoḥ puṣpaṃ kalatalaniṣkoṭitaṃ tathoddhṛṣṭam /
repho 'nubandhasaṃjño 'nusvanitaṃ binduravamṛṣṭam
kaniṣṭhāṅguṣṭhasaṃyuktaṃ puṣpamityabhisaṃjñitam /
aṅguṣṭhābhyāṃ samaṃ tantryoḥ sparśanaṃ yat kalaṃ tu tat
vāmena pīḍanaṃ kṛtvā dakṣiṇenāhatistale /
savyāṅguṣṭhaprahārastu niṣkoṭitamihocyate
prahāro vāmatarjanyā uddhṛṣṭamiti saṃjñitam /
sarvāṅgulisamākṣepo repha ityabhisaṃjñitaḥ
talasthāne 'dhastantrīṇāmanusvanitamucyate /
gurvakṣarakṛtā tantrī bindurityabhisaṃjñitaḥ
kaniṣṭhāṅguṣṭhakābhyāṃ tu dakṣiṇābhyāmadhomukham /
tantrīṣu triprahāraṃ cāpyavamṛṣṭaṃ prakīrtitam
vyāsasamāsādeṣāmanubandhaḥ sārvadhātuko jñeyaḥ /
iti daśavidhaḥ prayojyo vīṇāyāṃ vyañjano dhātuḥ
ityete dhātavaḥ proktāścatvāro lakṣaṇānvitāḥ /
tisṛṇāmapi vṛttīnāṃ yeṣu vādyaṃ pratiṣṭhitam
tisrastu vṛttayaścitrādakṣiṇāvṛttisaṃjñitāḥ /
vādyagītobhayaguṇā nirdiṣṭāntā yathākramam
tisro gītivṛttayaḥ prādhānyena grāhyāḥ |
citrā vṛttirdakṣiṇā ceti |
tāsāṃ tālagītilayayatimārgaprādhānyāni yathāsvaṃ vyañjakāni bhavanti |
tatra citrāyāṃ saṅkṣiptavādyatāladrutalayasamāyatynāgatagrahāṇāṃ prādhānyam |
tathā
vṛttau gītavāditradvikalātālamadhyalayasrotogatāyatisamagrahamārgāṇāṃ prādhānyam |
dakṣiṇāyāṃ gīticatuṣkalatālavilambitalayagopucchāyatyatītagrahamārgāṇāṃ prādhānyam |
sarvāsāmeva vṛttīnāṃ lalitādyāstu jātayaḥ /
dhātubhiḥ saha saṃyuktā bhavanti guṇavattarāḥ
eteṣāṃ dhātūnāṃ samavāyājjātayastu jāyante /
syādudāttalalitaribhitaghanasaṃjñāścatasrastu
tatrodātā vistāradhātuviṣayā hyudāttatvāt /
lalitā vyañjanadhātorlalitatvādeva saṃprayoktavyā
āviddhadhātuviṣayā ribhitā laghusañcayād vinirdiṣṭā /
karaṇaviṣayā ca ghanasaṃjñā gurulaghusañcayāttu syāt
trividhaṃ gīte kāryaṃ vādyaṃ vīṇāsamudbhavaṃ tajjñaiḥ /
tattvaṃ hyanugatamoghaḥ sthānaikakaraṇasamāyuktāḥ
layatālavarṇapadayatigītyakṣarabhāvakaṃ bhavet tattvam /
gītaṃ tu yadanugacchatyanugatamiti tadbhavedvādyam
āviddhakaraṇabahulaṃ hyuparyuparipāṇikaṃ drutalayaṃ ca /
anapekṣitagītārthaṃ vādyaṃ tvoghe vidhātavyam
evaṃ jñeyā vaiṇe vādyavidhāne tu dhātavastajjñaiḥ /
lakṣyāmyataḥ paramahaṃ nirgītavidhānasamavāyam
āśrāvaṇā tathā'rambho vaktrapāṇistathaiva ca /
saṅkhoṭanā tathā kāryaṃ punaśca parighaṭṭanā
mārgāsāritametat syāllīlākṛtamathāpi ca /
āsāritāni ca tathā triprakārakṛtāni tu
etāni tu bahirgītānyāhurvādyavido janāḥ /
satālāni hyatālāni cittavṛttau kṛtāni tu
prayojanaṃ ca vijñeyaṃ pūrvaraṅgavidhiṃ prati /
eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇaṃ sanidarśanam
āsrāvaṇā nāma
vistāradhātuvihitaiḥ karaṇaiḥ pravibhāgaśo dvirabhyastaiḥ /
dviścāpi sannivṛttaiḥ karaṇopacayaiḥ krameṇa syāt
guruṇī tvādāvekādaśakaṃ caturdaśaṃ sapañcadaśam /
sacaturviṃśakamevaṃ dviguṇīkṛtametadeva syāt
laghunī guru caiva syādathāṣṭamaṃ guru bhavettathā ca punaḥ /
ṣaṭ ca laghūni tato 'ntye gurvādyāśrāvaṇāyāṃ tu
triḥśamyoparipāṇau tālāvapyevameva caikikavān /
samapāṇau dve śamye tālāvapyevamevātha
bhūyaḥ śamyātālāvavapāṇāvuttarasthā caiva /
cañcatpuṭastathā syādevaṃ hyāśrāvaṇātālaḥ
atrodāharaṇam |
jhaṇṭuṃ jagati yavalitaka jambuka jhaṇṭuṃ titi ca laghu ca jhaṇṭum |
diṅgale gaṇapatipaśupatijambuka diṅgale varabhuja diginagi cā |
titi cādini nigicā paśupati nīticā ||
athārambhaḥ |
dīrghāṇyādāvaṣṭau dvādaśa ca laghūni naidhanaṃ caiva /
catvāri gurūṇi tathā hrasvānyaṣṭau ca dīrghaṃ ca
laghusaṃjñāni caturdhā nidhanaṃ dviguṇīkṛtāni dīrghe dve /
aṣṭau laghūni naidhanamityārambhe 'kṣaravidhānam
atrodāharaṇam |
Jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jhaṇṭuṃ jagati yavalitaka diginigicā |
diṅgle diṅgle titi jhajhalakucajhalajambuka titicā |
gaṇapati surapati paśupati cā ||
asya tu vādyam |
kāryaṃ triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiḥ /
talaribhitahrādayutaiḥ karaṇairvistārabhūyiṣṭhaiḥ // BhN_29.90*1 //
apacayayuktairdvistristathā nivṛttairdvirabhyastaiḥ /
ārambho 'pyavataraṇastriparvayuktaiśca kartavyaḥ // BhN_29.90*2 //
tālastrikalastvādau śamyaikakalā kalādvaye tālaḥ /
dvikalā ca punaḥ śamyā tālo dvikalaśca kartavyaḥ
trikalaśca sannipātaḥ punaḥ pitāputrakaśca ṣaṭpūrvaḥ /
cañcatpuṭastathā syādārambhe tālayogastu
asya tu vādyam:
kāryaṃ triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiḥ /
talaribhitahrādayutaiḥ karaṇairvistābhūyiṣṭhaiḥ
apacayayuktairdvistristathā nivṛttairdvirabhyastaiḥ /
ārambho 'pyavataraṇastriparvayuktaiśca kartavyaḥ
atha vaktrapāṇiḥ
gurūṇi pañca hrasvāni ṣaḍguruśca caturguṇaḥ /
guruṇī dve laghu tvekaṃ catvāryatha gurūṇi hi
catvāryatha laghūni syustrīṇi dīrghāṇi caiva hi /
laghūnyaṣṭau ca dīrghaṃ ca vaktrapāṇau bhavedvidhiḥ
atrodāharaṇam |
diṅgale jhaṇṭuṃ jambuka jagati ya jhaṇṭuṃ diṅgale |
ghendṛṃ gheṭo ghāṭo bhaṭṭunakiṭi inaṃ duṅ ||
ghadugadukiṭamaṭanam |
asya vādyam |
āviddhakaraṇayukto dvyaṅgaḥ syādekapravṛttau vā /
alpavyañjanadhāturvādyavidhirvaktrapāṇau tu
dvikale madrake yattu śamyātālādipātam /
tatsarvaṃ vaktrapāṇau tu kāryamaṣṭakalānvitam
tasyādhastāt punaḥ kāryaṃ pañcapāṇicatuṣṭayam /
vaktrapāṇerayaṃ tālo mukhapratimukhāśrayaḥ
atha saṅkhoṭanā
guruṇī laghūnyathāṣṭau dīrghaṃ dviguṇaṃ tathā ca kartavyam /
laghudīrghe laghu ca punaścaturguṇaṃ saṃprakartavyam
punaraṣṭau hrasvāni syuriha tathā naidhanaṃ ca kartavyam /
saṅkhoṭanavastuvidhau hrasvaguruvidhiḥ samuddiṣṭaḥ
saṅkhoṭanāyā udāharaṇaṃ prakalpya kṛtam |
diṅgale jagati ya valati katecāticātijha laghu cajhala paśupaticā |
asyā vādyavidhiḥ |
adhidaṇḍaṃ hastābhyāṃ vīṇāṃ vinigṛhya dakṣiṇāṅgulyā /
aṅguṣṭhābhyāṃ ca tathā kāryaṃ saṅkhoṭanāvādyam
saṅkhoṭayet svaraṃ vādinā tu saṃvādinā tathādhibalam /
samavāyibhiśca śeṣairanuvādibhiralpakaiścāṃśaiḥ
vistāracitrakaraṇairdvistrirvinivartitairdvirabhyastaiḥ |
upacayayuktaiḥ kramaśo vadanti saṅkhoṭanāvādyam /
tālo 'syā gaditastajjñaiḥ śīrṣavat pañcapāṇinā
atha parighaṭṭanā
dīrghāṇyādāvaṣṭau laghūni kuryāt punardviguṇitāni /
hrasvānyapi catvāri dviguṇāni syuḥ sadīrghāṇi
ṣoḍaśa laghūni ca syuḥ saha nidhane caiva kāryāṇi /
eṣa parighaṭṭanāyāṃ gurulaghuvastukramaḥ proktaḥ
etasyāmapyudāharaṇaṃ prakalpya kṛtam |
diṅgale diṅgale diṅgale diṅgale jagati ya valati ka |
titijhalakucajhaladiginigi gaṇapati cā |
calati ka gaṇapati paśupatisurapati cā |
vādyaṃ cāsyāstajjñaiḥ sodvahanaṃ hastalāghavāt kāryam /
vyañjanadhātusamutthaṃ nānākaraṇāśrayopetam
sampiṣṭakavaccāsyāstālaḥ karaṇaistu dhātusaṃyuktaiḥ /
gurulaghuyogādevaṃ vihitaḥ kāryo budhairnityam
mārgāsāritavādyaṃ vistārāviddhakaraṇasaṃyuktam /
sakalaiḥ satalaiḥ karaṇairatha gurulaghusañcayaścāyam
catvāri gurūṇi syurlaghūni catvāri ca dviguṇitāni /
guruṇī laghūnyathāṣṭau guruṇī cetyetat tridhā yojyam
athavā
catvāri tu gurūṇi syurhrasvānyaṣṭau bhavanti hi /
guruṇī nava hrasvāni dīrghamantyamathāpi ca // BhN_29.110*1 //
atrodāharaṇam |
diṅgale jhaṇṭuṃ jagati ya |
thalitaka jhaṇṭuṃ titi |
jhalakuca jhalatiticā |
bālāsāritavaccaiva tālo 'sya parikīrtitaḥ // BhN_29.110*2 //
śravaṇamadhurāṇi līlākṛtānyabhisṛtaparisṛtāntarakṛtāni /
tānyapyarthavaśādiha kartavyāni prayogavidhau
yathāsāritāni jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni tālapramāṇanirdiṣṭāni tāni tālavidhāne vakṣyāmaḥ |
evametat svaragataṃ jñeyaṃ vīṇāśarīrajam /
vipañcīvādyayuktāni karaṇāni nibodhata
rūpaṃ kṛtaṃ pratikṛtaṃ pratibhedo rūpaśeṣamoghaśca /
ṣaṣṭhī vai pratiśuṣkā tvevaṃ jñeyaṃ karaṇajātam
vīṇāvādyadviguṇaṃ gurulāghavavādanaṃ bhavedrūpam /
rūpaṃ pratibhedakṛtaṃ pratikṛtamityucyate vādyam
yugapatkṛte 'nyakaraṇaṃ pratibhedo dīrghalāghavakṛtaḥ syāt /
kṛtamekasyāṃ tantryāṃ pratiśuṣkā nāma vijñeyā
vīṇāvādyavirāme 'pyaviratakaraṇaṃ tu rūpaśeṣaḥ syāt /
āviddhakaraṇayukto hyuparyuparipāṇikastvoghaḥ
kāryaṃ dhruvāvidhāne prāyeṇa hi koṇavādanaṃ tajjñaiḥ /
sthānaprāptyarthaṃ cedyattatra bhavedayaṃ niyamaḥ
taccaughatulyakaraṇaṃ vācyaṃ kāryaṃ vipañcyāstu /
saptatantrī bhaveccitrā vipañcī tu bhavennava /
koṇavādanā vipañcī syāccitrā cāṅgulivādanā
tatavādyavidhānamidaṃ sarvaṃ proktaṃ samāsayogena /
vakṣyāmyataśca bhūyaḥ suṣirātodyaprayogaṃ tu
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0