Natya Shastra · Chapter 28
iti bhāratīye nāṭyaśāstre siddhivyañjako nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
atha aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ
ātodyavidhimidānīṃ vakṣyāmaḥ
tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca /
caturvidhaṃ tu vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam
tataṃ tantrīkṛtaṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram /
ghanaṃ tālastu vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa ucyate
prayogastrividho hyeṣāṃ vijñeyo nāṭakāśrayaḥ /
tataṃ caivāvanaddhaṃ ca tathā nāṭyakṛto 'paraḥ
tataḥ kutapavinyāso gāyanaḥ saparigrahaḥ /
vaipañciko vaiṇikaśca vaṃśavādastathaiva ca
mārdaṅgikaḥ pāṇavikastathā dārduriko budhaiḥ /
avanaddhavidhāveṣa kutapaḥ samudāhṛtaḥ
uttamādhamamadhyābhistathā prakṛtibhiryutaḥ /
kutapo nāṭyayoge tu nānādeśasamāśrayaḥ
evaṃ gānaṃ ca vādyaṃ ca nāṭyaṃ ca vividhāśrayam /
alātacakrapratimaṃ kartavyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ
yattu tantrīkṛtaṃ proktaṃ nānātodyasamāśrayam /
gāndharvamiti tajjñeyaṃ svaratālapadātmakam
atyarthamiṣṭaṃ devānāṃ tathā prītikaraṃ punaḥ /
gandharvāṇāṃ ca yasmāddhi tasmādgandharvamucyate
asya yonirbhavedgānaṃ vīṇā vaṃśastathaiva ca /
eteṣāṃ caiva vakṣyāmi vidhiṃ svarasamutthitam
gāndharvaṃ trividhaṃ vidyātsvaratālapadātmakam /
trividhasyāpi vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi
dvyadhiṣṭhānāḥ svarā vaiṇāḥ śārīrāśca prakīrtitāḥ /
eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi vidhānaṃ lakṣaṇānvitam
svarā grāmau mūrcchanāśca tānāḥ sthānāni vṛttayaḥ /
śuṣkaṃ sādhāraṇe varṇā hyalaṅkārāśca dhātavaḥ
śrutayo yatayaścaiva nityaṃ svaragatātmakāḥ /
dāravyāṃ samavāyastu vīṇāyāṃ samudāhṛtaḥ
svarā grāmāvalaṅkārā varṇāḥ sthānāni jātayaḥ /
sādhāraṇe ca śarīryāṃ vīṇāyāmeṣa saṃgrahaḥ
vyañjanāni svarā varṇāḥ sandhayo 'tha vibhaktayaḥ /
nāmākhyātopasargāśca nipātāstaddhitāḥ kṛtaḥ
chandovidhiralaṅkārā jñeyaḥ padagato vidhiḥ /
nibaddhaṃ cānibaddhaṃ ca dvividhaṃ tatpadaṃ smṛtam
dhruvastvāvāpaniṣkāmau vikṣepo 'tha praveśanam /
śamyā tālaḥ sannipātaḥ parivartaḥ savastukaḥ
mātrā prakaraṇāṅgāni vivārī yatayo layāḥ /
gītayo 'vayavā mārgāḥ pādamārgāḥ sapāṇayaḥ
ityekaviṃśatividhaṃ jñeyaṃ tālagataṃ budhaiḥ /
gāndharvasaṃgraho hyeṣa vistaraṃ tu nibodhata
tatra svarāḥ:
ṣaḍjaśca ṛṣabhaścaiva gāndhāro madhyamastathā /
pañcamo dhaivataścaiva saptamo 'tha niṣādavān
caturvidhatvameteṣāṃ vijñeyaṃ gānayoktṛbhiḥ /
vādī caivātha saṃvādī vivādī cānuvādyapi
saṃvādo madhyamagrāme pañcamasyarṣabhasya ca /
ṣaḍjagrāme tu ṣaḍjasya saṃvādaḥ pañcamasya ca
tisro dve ca catasraśca catasrastisra eva ca /
dve caivādya catasraśca ṣaḍjagrāme bhavedvidhiḥ
catuḥśrutirbhavet ṣaḍja ṛṣabhastriśrutiḥ smṛtaḥ /
dviśrutiścaiva gāndhāro madhyamaśca catuḥśrutiḥ
pañcamastadvadeva syāt triśrutirdhaivato mataḥ /
dviśrutiśca niṣādaḥ syāt ṣaḍjagrāme vidhirbhavet
atha mūrcchanāḥ dvaigrāmikyaścaturdaśa:
ādāvuttaramandrā syādrajanī cottarāyatā /
caturthī śuddhaṣaḍjā tu pañcamī matsarīkṛtā
aśvakrāntā tathā ṣaṣṭhī saptamī cābhirudgatā /
ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ
ṣaḍje cottaramandrā syādṛṣabhe cābhirudgatā /
aśvakrāntā tu gāndhāre madhyame matsarīkṛtā
pañcame śuddhaṣaḍjā syāddhaivate cottarāyatā /
niṣāde rajanī ca syādityetāḥ ṣaḍjamūrcchanāḥ
atha madhyamagrāme:
sauvīrī hariṇāśvā ca syātkalopanatā tathā /
śuddhamadhyā tathā mārgī pauravī hṛṣyakā tathā /
madhyamagrāmajā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ
api ca:
kramayuktāḥ svarāḥ sapta mūrcchanetyabhisaṃjñitāḥ /
ṣaṭpañcasvarakāstānāḥ ṣāḍavauḍuvitāśrayāḥ
sādhāraṇakṛtāścaiva kākalīsamalaṅkṛtāḥ /
antarasvarasaṃyuktā mūrcchanā grāmayordvayoḥ
yathā:
chāyāsu bhavati śītaṃ prasvedo bhavati cātapasthasya /
na ca nāgato vasanto na ca niḥśeṣaḥ śiśirakālaḥ
bhavataścātra:
antarasvarasaṃyogo nityamārohisaṃśrayaḥ /
kāryo hyalpo viśeṣeṇa nāvarohī kadācana
kriyamāṇo 'varohī syādalpo vā yadi vā bahuḥ /
jātirāgaṃ śrutiṃ caiva nayante tvantarasvarāḥ
iti
jātīridānīṃ vakṣyāmaḥ
svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ /
madhyamā pañcamī caiva ṣaḍjamadhyā tathaiva ca
āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ /
yathā svaṃ durbalatarā vyaktā sā pañcamī tathā
jātayo 'ṣṭādaśetyevaṃ brahmaṇābhihitaṃ purā /
tāstvahaṃ vartayiṣyāmi grahāṃśādivibhāgataḥ
ṣāḍjī caivārṣabhī caiva dhaivatyatha niṣādinī /
ṣaḍjodīcyavatī caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī
ṣaḍjamadhyā tathā caiva ṣaḍjagrāmasamāśrayāḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśritāḥ
gāndhārī madhyamā caiva gāndhārodīcyavā tathā /
pañcamī raktagāndhārī tathā gāndhārapañcamī
madhyamodīcyavā caiva nandayanti tathaiva ca /
karmāravī ca vijñeyā tathāndhrī kaiśikī matā
svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ /
madhyamā ṣaḍjamadhyā ca pañcamī caiva sūribhiḥ
āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ /
yathāsvaṃ durbalataraṃ vyatyāsāttvatra pañcamī
śuddhā vikṛtāścaiva hi samavāyājjātayastu jāyante /
punarevāśuddhakṛtā bhavantyathaikādaśānyāstu
tāsāṃ yannirvṛttāḥ svareṣvathāṃśeṣu jātiṣu ca jātiḥ /
tadvakṣyāmi yathāvatsaṃkṣepeṇa krameṇeha
parasparaviniṣpannā jñeyā hyevaṃ tu jātayaḥ /
pṛthaglakṣaṇasaṃyuktā dvaigrāmikāḥ svarāśrayāḥ
catasro jātayo nityaṃ jñeyāḥ saptasvarā budhaiḥ /
catasraḥ ṣaṭsvarā jñeyāḥ smṛtāḥ pañcasvarā daśa
madhyamodīcyavā caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī /
kārmāravī ca saṃpūrṇā tathā gāndhārapañcamī
ṣāḍjyāndhrī nandayantī ca gāndhārodīcyavā tathā /
catasraḥ ṣaṭsvarā hyetāḥ jñeyāḥ pañca svarā daśa
naiṣādī cārṣabhī caiva dhaivatī ṣaḍjamadhyamā /
ṣaḍjodīcyavatī caiva pañca ṣaḍjāśritāḥ smṛtāḥ
gāndhārī raktagāndhārī madhyamā pañcamī tathā /
kaiśikī caiva pañcaitā madhyamagrāmasaṃśrayāḥ
yāstāḥ saptasvarā jñeyā yāścaitāḥ ṣaṭsvarāḥ smṛtāḥ /
kadācit ṣāḍavībhūtāḥ kadāciccauḍuve matāḥ
ṣaḍjagrāme tu sampūrṇā vijñeyā ṣaḍjakaiśikī /
ṣaṭsvarā caiva vijñeyā ṣāḍjī gāndhārayogataḥ
gāndhārapañcamī caiva madhyamodīcyavā tathā /
punaśca ṣaṭsvarā jñeyā gāndhārodīcyavā budhaiḥ
āndhrī ca nandayantī ca madhyamagrāmasaṃśrayāḥ /
evametā budhairjñeyā dvaigrāmikyo 'pi jātayaḥ
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tāsāmaṃśavikalpanam /
ṣaṭsvarāḥ saptame hyaṃśe neṣyante ṣaḍjamadhyamāḥ
saṃvādyalopādgāndhāre tadvadeva hi neṣyate /
gāndhārīraktagāndhārīkaiśikīnāṃ tu pañcamaḥ
ṣaḍjāyāṃ caiva gāndhāramaṃśakaṃ viddhi ṣāḍavam /
ṣāḍavaṃ dhaivate nāsti ṣaḍjodīcyāmathāṃśake
saṃvādyalopātsaptaitāḥ ṣāṭsvaryeṇa vivarjitāḥ /
gāndhārīraktagāndhāryoḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ
saptamaścaiva vijñeyo yeṣu nauḍuvitaṃ bhavet /
dvau ṣaḍjamadhyamāṃśo tu gāndhāro 'tha niṣādavān
ṛṣabhaścaiva pañcamyāṃ kaiśikyāṃ caiva dhaivataḥ /
evaṃ tu dvādaśaiveha varjyāḥ pañca svarāḥ sadā
tāstvanauḍuvitā nityaṃ kartavyā hi svarāśrayāḥ /
sarvasvarāṇāṃ nāśastu vihitastvatha jātiṣu
na madhyamasya nāśastu kartavyo hi kadācana /
sarvasvarāṇāṃ pravaro hyanāśī madhyamaḥ smṛtaḥ /
gāndharvakalpe vihitaḥ sāmasvapi ca madhyamaḥ
daśakaṃ jātilakṣaṇam:
grahāṃśau tāramandrau ca nyāso 'panyāsa eva ca /
alpatvaṃ ca bahutvaṃ ca ṣāḍavauḍuvite tathā
atha grahāḥ:
grahāstu sarvajātīnāmaṃśavatparikīrtitāḥ /
yatpravṛttaṃ bhavedgeyamaṃśo grahavikalpitaḥ
tatrāṃśo nāma:
yasmin bhavati rāgaśca yasmāccaiva pravartate /
mandraśca tāramandraśca yo 'tyarthaṃ copalabhyate
grahāpanyāsavinyāsasaṃnyāsanyāsagocaraḥ /
anuvṛttaśca yasyeha soṃ'śaḥ syāddaśalakṣaṇaḥ
pañcasvaraparā tāragatiryathā
aṃśāttāragatiṃ vidyādācaturthasvarādiha /
ā pañcamātpañcamādvā nātaḥparamiheṣyate
tridhā mandragatiḥ |
aṃśaparā nyāsaparā aparanyāsaparā ceti |
mandrastvaṃśaparo nāsti nyāsau tu dvau vyavasthitau /
gāndhāranyāsaliṅge tu dṛṣṭamārṣabhasevanam
atha nyāsa ekaviṃśatisaṅkhyaḥ |
aṅgasamāptau nyāsaḥ |
tadvadapanyāso hyaṅgamadhye ṣaṭpañcāśatsaṅkhyaḥ |
yathā:
nyāso 'ṅgasamāptau sa caikaviṃśatisaṅkhyastathā /
akṣarāṇi ṣaṭpañcāśatsaṃkhyo 'panyāso 'ṅgamadhye bhavet
tatra prathamaṃ vidārīmadhye nyāsasvaraprayuktastu /
vivadanaśīlaṃ muktvā saṃnyāsaḥ so 'bhidhātavyaḥ /
kṛtvā padāvasāne vinyāsātkvāpi vinyāsaḥ
tathā:
alpatve 'tha bahutve balavadabalatā viniścayādeva /
jātisvaraistu nityaṃ jātyalpatvaṃ dvividhametat
sañcārāṃśe balasthānāmalpatve durbalāsu ca /
nyāsaścāntaramārgastu jātīnāṃ vyaktikārakaḥ
pañcasvaramauḍuvitaṃ vijñeyaṃ daśavidhaṃ prayogajñaiḥ /
triṃśatprakāravihitaṃ pūrvoktaṃ lakṣaṇaṃ cāsya
ṣaṭsvarasya prayogo 'sti tathā pañcasvarasya ca /
catuḥsvaraprayogo 'pi hyavakṛṣṭadhruvāsviha
dvaigrāmikīṇāṃ jātīnāṃ sarvāsāmapi nityaśaḥ /
aṃśāstriṣaṣṭirvijñeyāsteṣāṃ caivāṃśavad grahāḥ
aṃśagrahamidānīṃ vakṣyāmaḥ |
tatra:
madhyamodīcyavāyāstu nandayantyāstathaiva ca /
tathā gāndhārapañcamyāḥ pañcamoṃ'śo grahastathā
dhaivatyāśca tathā hyaṃśau vijñeyau dhaivatarṣabhau /
pañcamyāśca tathā jñeyau grahāṃśau pañcamarṣabhau
gāndhārodīcyavāyāstu grahāṃśau ṣaḍjamadhyamau /
ārṣabhyāśca grahā aṃśā dhaivatarṣabhasaptamāḥ
gāndhāraśca niṣādaśca hyārṣabhaśca tathāparaḥ /
niṣādinyāstrayo hyete grahā aṃśāśca kīrtitāḥ
ṣaḍjapañcamagāndhāraistribhireva prakīrtitāḥ /
aṃśairgrahaistathā caiva vijñeyā ṣaḍjakaiśikī
ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā /
ṣaḍjodīcyavatījātergrahā aṃśāśca kīrtitāḥ
pañcamaścārṣabhaścaiva niṣādo dhaivatastathā /
kārmāravyā budhairaṃśā grahāśca parikīrtitāḥ
gāndhāraścārṣabhaścaiva pañcamo 'tha niṣādavān /
catvaroṃśā bhavantyāndhryā grahāścaiva tathaiva hi
ṣaḍjaścātharṣabhaścaiva madhyamaḥ pañcamastathā /
madhyamāyā grahā jñeyā aṃśāścaiva sadhaivatāḥ
niṣādaṣaḍjagāndhāramadhyamāḥ pañcamastathā /
gāndhārīraktagāndhāryorgrahā aṃśāḥ prakīrtitāḥ
ṣaḍjī dhaivatagāndhāraṣaḍjamadhyamapañcamaiḥ /
grahairaṃśaiśca vijñeyā vikṛtā svarayogataḥ
kaiśikyāścārṣabhaṃ hitvā grahāṃśāḥ ṣaṭ svarāḥ smṛtāḥ /
saptasvaragrahāṃśā tu vijñeyā ṣaḍjamadhyamā
ete triṣaṣṭirvijñeyāḥ sarvāsvaṃśāstu jātiṣu /
aṃśavacca grahāstāsāṃ sarvāsāmeva nityaśaḥ
sarvāsāmeva jātīnāṃ trijātistu gaṇaḥ smṛtaḥ /
te ca sapta gaṇā jñeyā vardhamānasvarā budhaiḥ
ekasvaro dvisvaraśca trisvaro 'tha catuḥsvaraḥ /
pañcasvaraścaturthā syādekadhā saptaṣaṭsvarau
etaduktaṃ mayā tvāsāṃ grahāṃśaparikalpanam /
punaścaiva pravakṣyāmi nyāsāpanyāsayogataḥ
pañcāṃśā tu bhavet ṣāḍjī niṣādarṣabhavarjitā /
apanyāso bhavedatra gāndhāraḥ pañcamastathā
nyāsaścātra bhavet ṣaḍjo lopyaḥ saptama eva ca /
ṣaḍjagāndhārasañcāraḥ ṣaḍjadhaivatayostathā
ṣāḍavaṃ saptamopetamalpau vai saptamarṣabhau /
gāndhārasya ca bāhulyaṃ tvatra kāryaṃ prayoktubhiḥ
ārṣabhyāmṛṣabhastvaṃśo niṣādo dhaivatastathā /
eta eva hyapanyāsā nyāsaścāpyṛṣabhaḥ smṛtaḥ /
ṣaṭpañcasvaratā cātra ṣaḍjapañcamayorvinā
dhaivatyāṃ dhaivato nyāsastvaṃśāvṛṣabhadhaivato /
apanyāsā bhavantyatra dhaivatārṣabhamadhyamāḥ
ṣaḍjapañcamahīnaṃ tu pāñcsvaryaṃ vidhīyate /
pañcamena vinā caiva ṣāḍavaṃ parikīrtitam
ārohiṇau ca tau kāryau laṅghanīyau tathaiva ca /
niṣādaścarṣabhaścaiva gāndhāro balavāṃstathā
niṣādinyāṃ niṣādoṃ'śo sagāndhārarṣabhastathā /
eta eva hyapanyāsā nyāsaścaivātra saptamaḥ
dhaivatyā iva kartavye ṣāḍavauḍuvite tathā /
tadvacca laṅghanīyau tu balavantau tathaiva ca
aṃśāstu ṣaḍjakaiśikyāḥ ṣaḍjagāndhārapañcamāḥ /
apanyāsā bhavantyatra ṣaḍjapañcamasaptamāḥ
gāndhāraśca bhavennyāso hainasvaryaṃ na cātra tu /
daurbalyaṃ cātra kartavyaṃ dhaivatasyārṣabhasya ca
(madhyama)
ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā /
syuḥ ṣaḍjodīcyavāṃśāstu nyāsaścaiva tu madhyamaḥ
apanyāso bhavatyasya dhaivataḥ ṣaḍja eva ca /
parasparāṃśagamanamiṣṭataśca vidhīyate
ṣāṭsvaryamṛṣabhāpetaṃ kāryaṃ gāndharvavedibhiḥ /
pañcamārṣabhahīnaṃ tu pāñcasvaryaṃ tu tatra vai
ṣaḍjaścāpyṛṣabhaścaiva gāndhāraśca balī bhavet /
gāndhārasya ca bāhulyaṃ mandrasthāne vidhīyate
sarveṃśāḥ ṣaḍjamadhyāyāmapanyāsāstathaiva ca /
ṣaḍjaśca madhyamaścāpi nyāsau nāryau prayoktṛbhiḥ
gāndhārasaptamāpetaṃ pāñcasvaryaṃ vidhīyate /
ṣāḍavaṃ saptamāpetaṃ kāryaṃ cātra prayogataḥ
sarvasvarāṇāṃ sañcāra iṣṭatastu vidhīyate /
ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ sapta jātayaḥ
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśrayāḥ /
gāndhāryāḥ pañca evāṃśā dhaivatarṣabhavarjitāḥ
ṣaḍjaśca pañcamaścaiva hyapanyāsau prakīrtitau /
gāndhāraśca bhavennyāsaḥ ṣāḍavaṃ carṣabhaṃ vinā
dhaivatarṣabhayorhīnaṃ tathā cauḍuvitaṃ bhavet /
laṅghanīyau ca tau nityamārṣabhāddhaivataṃ vrajet /
vihitastviti gāndhāryāḥ svaranyāsāṃśagocaraḥ
lakṣaṇaṃ raktagāndhāryā gāndhāryā eva yatsmṛtam /
dhaivato balavānatra daurbalyaṃ tasya lopataḥ
gāndhāraṣaḍjayoścātra sañcāraścārṣabhādvinā /
apanyāsastathā caiva madhyamastu vidhīyate
gāndhārodīcyavāṃśau tu vijñeyau ṣaḍjamadhyamau /
pāñcasvaryaṃ na caivātra ṣāṭsvaryamṛṣabhaṃ vinā
kāryaścāntaramārgaśca nyāsopanyāsa eva ca /
ṣaḍjodīcyavatīvattu pāñcasvaryeṇa jātucit
madhyamāyā bhavantyaṃśā vinā gāndhārasaptamau /
eta eva hyapanyāsā nyāsaścaiva tu madhyamaḥ
gāndhārasaptamāpetaṃ pāñcasvaryaṃ vidhīyate /
ṣāḍavaṃ cāpyagāndhāraṃ kartavyaṃ tu prayogataḥ
ṣaḍjamadhyamayoścātra kāryaṃ bāhulyameva hi /
gāndhāralaṅghanaṃ cātra kāryaṃ nityaṃ prayoktṛbhiḥ
madhyamodīcyavā pūrṇā hyaṃśa ekastu pañcamaḥ /
śeṣo vidhistu kartavyo gāndhārodīcyavāṃ gataḥ
dvāvaṃśāvatha pañcamyāmṛṣabhaḥ pañcamastathā /
sa(ṛ)niṣādāvapanyāsau nyāsaścaiva tu pañcamaḥ
madhyamāvattu kartavye ṣāḍavauḍuvite tathā /
daurbalyaṃ cātra kartavyaṃ ṣaḍjagāndhāramadhyamaiḥ
kuryādapyatra sañcāraṃ pañcamasyārṣabhasya ca /
gāndhāragamanaṃ caiva kāryaṃ tvalpaśca saptamaḥ
(lpaṃ ca saptamāt)
atha gāndhārapañcamyāḥ pañcamoṃ'śaḥ prakīrtitaḥ /
tāragatyā tu ṣaḍjo 'pi kadācinnātivartate
ṛṣabhaḥ pañcamaścaiva hyapanyāsau prakīrtitau /
nyāsaścaiva tu gāndhāro sā ca pūrṇasvarā sadā /
pañcamyā yaśca gāndhāryāḥ sañcāraḥ sa vidhīyate
pañcamaścārṣabhaścaiva gāndhāro 'tha niṣādavān /
catvāroṃ'śā bhavantyāndhryāmapanyāsāsta eva hi
gāndhāraśca bhavennyāsaḥ ṣaḍjāpetaṃ tu ṣāḍavam /
gāndhārārṣabhayoścāpi sañcārastu parasparam
saptamasya ca ṣaṣṭhasya nyāso gatyanupūrvaśaḥ /
ṣaḍjasya laṅghanaṃ cātra nāsti cauḍuvitaṃ sadā
nandayantyāḥ kramān nyāsāpanyāsāṃśāḥ prakīrtitāḥ /
gāndhāro madhyamaścaiva pañcamaścaiva nityaśaḥ
ṣaḍjo lopyaśca laṅghyaśca nāndhrīsañcaraṇaṃ bhavet /
laṅghanaṃ hyṛṣabhasyāpi tacca mandragataṃ smṛtam
tāragatyā tu ṣaḍjastu kadācinnātivartate /
gāndhāro vā grahaḥ kāryastathā nyāsaśca nityaśaḥ
kārmāravyāḥ smṛtā hyaṃśā ārṣabhaḥ pañcamastathā /
dhaivataśca niṣādaścāpyapanyāsāsta eva tu /
pañcamaśca bhavennyāso hainasvaryaṃ na cātra tu
gāndhārasya viśeṣeṇa sarvato gamanaṃ bhavet
kaiśikyāstu tathā hyaṃśāḥ sarve caivārṣabhaṃ vinā /
eta eva hyapanyāsā nyāsau gāndhārasaptamau
dhaivateṃśe niṣāde ca nyāsaḥ pañcama iṣyate /
apanyāsaḥ kadācittu ṛṣabho 'pi vidhīyate
ārṣabhe ṣāḍavaṃ cātra dhaivatarṣabhavarjitam /
tathā cauḍuvitaṃ kuryād balinau cāntyapañcamau
daurbalyamṛṣabhasyātra laṅghanaṃ ca viśeṣataḥ /
aṃśavat kalpitaścānyaiḥ ṣāḍave tu vidhīyate /
ṣaḍjamadhyāvadatrāpi sañcārastu bhavediha
evametā budhairjñeyā jātayo daśalakṣaṇāḥ /
yathā yasmin rase yāśca gadato me nibodhata
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0