Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 28

28.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre siddhivyañjako nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
atha aṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ
ātodyavidhimidānīṃ vakṣyāmaḥ
tataṃ caivāvanaddhaṃ ca ghanaṃ suṣirameva ca /
caturvidhaṃ tu vijñeyamātodyaṃ lakṣaṇānvitam

28.2

tataṃ tantrīkṛtaṃ jñeyamavanaddhaṃ tu pauṣkaram /
ghanaṃ tālastu vijñeyaḥ suṣiro vaṃśa ucyate

28.3

prayogastrividho hyeṣāṃ vijñeyo nāṭakāśrayaḥ /
tataṃ caivāvanaddhaṃ ca tathā nāṭyakṛto 'paraḥ

28.4

tataḥ kutapavinyāso gāyanaḥ saparigrahaḥ /
vaipañciko vaiṇikaśca vaṃśavādastathaiva ca

28.5

mārdaṅgikaḥ pāṇavikastathā dārduriko budhaiḥ /
avanaddhavidhāveṣa kutapaḥ samudāhṛtaḥ

28.6

uttamādhamamadhyābhistathā prakṛtibhiryutaḥ /
kutapo nāṭyayoge tu nānādeśasamāśrayaḥ

28.7

evaṃ gānaṃ ca vādyaṃ ca nāṭyaṃ ca vividhāśrayam /
alātacakrapratimaṃ kartavyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

28.8

yattu tantrīkṛtaṃ proktaṃ nānātodyasamāśrayam /
gāndharvamiti tajjñeyaṃ svaratālapadātmakam

28.9

atyarthamiṣṭaṃ devānāṃ tathā prītikaraṃ punaḥ /
gandharvāṇāṃ ca yasmāddhi tasmādgandharvamucyate

28.10

asya yonirbhavedgānaṃ vīṇā vaṃśastathaiva ca /
eteṣāṃ caiva vakṣyāmi vidhiṃ svarasamutthitam

28.11

gāndharvaṃ trividhaṃ vidyātsvaratālapadātmakam /
trividhasyāpi vakṣyāmi lakṣaṇaṃ karma caiva hi

28.12

dvyadhiṣṭhānāḥ svarā vaiṇāḥ śārīrāśca prakīrtitāḥ /
eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi vidhānaṃ lakṣaṇānvitam

28.13

svarā grāmau mūrcchanāśca tānāḥ sthānāni vṛttayaḥ /
śuṣkaṃ sādhāraṇe varṇā hyalaṅkārāśca dhātavaḥ

28.14

śrutayo yatayaścaiva nityaṃ svaragatātmakāḥ /
dāravyāṃ samavāyastu vīṇāyāṃ samudāhṛtaḥ

28.15

svarā grāmāvalaṅkārā varṇāḥ sthānāni jātayaḥ /
sādhāraṇe ca śarīryāṃ vīṇāyāmeṣa saṃgrahaḥ

28.16

vyañjanāni svarā varṇāḥ sandhayo 'tha vibhaktayaḥ /
nāmākhyātopasargāśca nipātāstaddhitāḥ kṛtaḥ

28.17

chandovidhiralaṅkārā jñeyaḥ padagato vidhiḥ /
nibaddhaṃ cānibaddhaṃ ca dvividhaṃ tatpadaṃ smṛtam

28.18

dhruvastvāvāpaniṣkāmau vikṣepo 'tha praveśanam /
śamyā tālaḥ sannipātaḥ parivartaḥ savastukaḥ

28.19

mātrā prakaraṇāṅgāni vivārī yatayo layāḥ /
gītayo 'vayavā mārgāḥ pādamārgāḥ sapāṇayaḥ

28.20

ityekaviṃśatividhaṃ jñeyaṃ tālagataṃ budhaiḥ /
gāndharvasaṃgraho hyeṣa vistaraṃ tu nibodhata

28.21

tatra svarāḥ:
ṣaḍjaśca ṛṣabhaścaiva gāndhāro madhyamastathā /
pañcamo dhaivataścaiva saptamo 'tha niṣādavān

28.22

caturvidhatvameteṣāṃ vijñeyaṃ gānayoktṛbhiḥ /
vādī caivātha saṃvādī vivādī cānuvādyapi

28.23

saṃvādo madhyamagrāme pañcamasyarṣabhasya ca /
ṣaḍjagrāme tu ṣaḍjasya saṃvādaḥ pañcamasya ca

28.24

tisro dve ca catasraśca catasrastisra eva ca /
dve caivādya catasraśca ṣaḍjagrāme bhavedvidhiḥ

28.25

catuḥśrutirbhavet ṣaḍja ṛṣabhastriśrutiḥ smṛtaḥ /
dviśrutiścaiva gāndhāro madhyamaśca catuḥśrutiḥ

28.26

pañcamastadvadeva syāt triśrutirdhaivato mataḥ /
dviśrutiśca niṣādaḥ syāt ṣaḍjagrāme vidhirbhavet

28.27

atha mūrcchanāḥ dvaigrāmikyaścaturdaśa:
ādāvuttaramandrā syādrajanī cottarāyatā /
caturthī śuddhaṣaḍjā tu pañcamī matsarīkṛtā

28.28

aśvakrāntā tathā ṣaṣṭhī saptamī cābhirudgatā /
ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ

28.29

ṣaḍje cottaramandrā syādṛṣabhe cābhirudgatā /
aśvakrāntā tu gāndhāre madhyame matsarīkṛtā

28.30

pañcame śuddhaṣaḍjā syāddhaivate cottarāyatā /
niṣāde rajanī ca syādityetāḥ ṣaḍjamūrcchanāḥ

28.31

atha madhyamagrāme:
sauvīrī hariṇāśvā ca syātkalopanatā tathā /
śuddhamadhyā tathā mārgī pauravī hṛṣyakā tathā /
madhyamagrāmajā hyetā vijñeyāḥ saptamūrcchanāḥ

28.32

api ca:
kramayuktāḥ svarāḥ sapta mūrcchanetyabhisaṃjñitāḥ /
ṣaṭpañcasvarakāstānāḥ ṣāḍavauḍuvitāśrayāḥ

28.33

sādhāraṇakṛtāścaiva kākalīsamalaṅkṛtāḥ /
antarasvarasaṃyuktā mūrcchanā grāmayordvayoḥ

28.34

yathā:
chāyāsu bhavati śītaṃ prasvedo bhavati cātapasthasya /
na ca nāgato vasanto na ca niḥśeṣaḥ śiśirakālaḥ

28.35

bhavataścātra:
antarasvarasaṃyogo nityamārohisaṃśrayaḥ /
kāryo hyalpo viśeṣeṇa nāvarohī kadācana

28.36

kriyamāṇo 'varohī syādalpo vā yadi vā bahuḥ /
jātirāgaṃ śrutiṃ caiva nayante tvantarasvarāḥ

28.37

iti
jātīridānīṃ vakṣyāmaḥ
svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ /
madhyamā pañcamī caiva ṣaḍjamadhyā tathaiva ca

28.38

āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ /
yathā svaṃ durbalatarā vyaktā sā pañcamī tathā

28.39

jātayo 'ṣṭādaśetyevaṃ brahmaṇābhihitaṃ purā /
tāstvahaṃ vartayiṣyāmi grahāṃśādivibhāgataḥ

28.40

ṣāḍjī caivārṣabhī caiva dhaivatyatha niṣādinī /
ṣaḍjodīcyavatī caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī

28.41

ṣaḍjamadhyā tathā caiva ṣaḍjagrāmasamāśrayāḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśritāḥ

28.42

gāndhārī madhyamā caiva gāndhārodīcyavā tathā /
pañcamī raktagāndhārī tathā gāndhārapañcamī

28.43

madhyamodīcyavā caiva nandayanti tathaiva ca /
karmāravī ca vijñeyā tathāndhrī kaiśikī matā

28.44

svarasādhāraṇagatāstisro jñeyāstu jātayaḥ /
madhyamā ṣaḍjamadhyā ca pañcamī caiva sūribhiḥ

28.45

āsāmaṃśāstu vijñeyāḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ /
yathāsvaṃ durbalataraṃ vyatyāsāttvatra pañcamī

28.46

śuddhā vikṛtāścaiva hi samavāyājjātayastu jāyante /
punarevāśuddhakṛtā bhavantyathaikādaśānyāstu

28.47

tāsāṃ yannirvṛttāḥ svareṣvathāṃśeṣu jātiṣu ca jātiḥ /
tadvakṣyāmi yathāvatsaṃkṣepeṇa krameṇeha

28.48

parasparaviniṣpannā jñeyā hyevaṃ tu jātayaḥ /
pṛthaglakṣaṇasaṃyuktā dvaigrāmikāḥ svarāśrayāḥ

28.49

catasro jātayo nityaṃ jñeyāḥ saptasvarā budhaiḥ /
catasraḥ ṣaṭsvarā jñeyāḥ smṛtāḥ pañcasvarā daśa

28.50

madhyamodīcyavā caiva tathā vai ṣaḍjakaiśikī /
kārmāravī ca saṃpūrṇā tathā gāndhārapañcamī

28.51

ṣāḍjyāndhrī nandayantī ca gāndhārodīcyavā tathā /
catasraḥ ṣaṭsvarā hyetāḥ jñeyāḥ pañca svarā daśa

28.52

naiṣādī cārṣabhī caiva dhaivatī ṣaḍjamadhyamā /
ṣaḍjodīcyavatī caiva pañca ṣaḍjāśritāḥ smṛtāḥ

28.53

gāndhārī raktagāndhārī madhyamā pañcamī tathā /
kaiśikī caiva pañcaitā madhyamagrāmasaṃśrayāḥ

28.54

yāstāḥ saptasvarā jñeyā yāścaitāḥ ṣaṭsvarāḥ smṛtāḥ /
kadācit ṣāḍavībhūtāḥ kadāciccauḍuve matāḥ

28.55

ṣaḍjagrāme tu sampūrṇā vijñeyā ṣaḍjakaiśikī /
ṣaṭsvarā caiva vijñeyā ṣāḍjī gāndhārayogataḥ

28.56

gāndhārapañcamī caiva madhyamodīcyavā tathā /
punaśca ṣaṭsvarā jñeyā gāndhārodīcyavā budhaiḥ

28.57

āndhrī ca nandayantī ca madhyamagrāmasaṃśrayāḥ /
evametā budhairjñeyā dvaigrāmikyo 'pi jātayaḥ

28.58

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tāsāmaṃśavikalpanam /
ṣaṭsvarāḥ saptame hyaṃśe neṣyante ṣaḍjamadhyamāḥ

28.59

saṃvādyalopādgāndhāre tadvadeva hi neṣyate /
gāndhārīraktagāndhārīkaiśikīnāṃ tu pañcamaḥ

28.60

ṣaḍjāyāṃ caiva gāndhāramaṃśakaṃ viddhi ṣāḍavam /
ṣāḍavaṃ dhaivate nāsti ṣaḍjodīcyāmathāṃśake

28.61

saṃvādyalopātsaptaitāḥ ṣāṭsvaryeṇa vivarjitāḥ /
gāndhārīraktagāndhāryoḥ ṣaḍjamadhyamapañcamāḥ

28.62

saptamaścaiva vijñeyo yeṣu nauḍuvitaṃ bhavet /
dvau ṣaḍjamadhyamāṃśo tu gāndhāro 'tha niṣādavān

28.63

ṛṣabhaścaiva pañcamyāṃ kaiśikyāṃ caiva dhaivataḥ /
evaṃ tu dvādaśaiveha varjyāḥ pañca svarāḥ sadā

28.64

tāstvanauḍuvitā nityaṃ kartavyā hi svarāśrayāḥ /
sarvasvarāṇāṃ nāśastu vihitastvatha jātiṣu

28.65

na madhyamasya nāśastu kartavyo hi kadācana /
sarvasvarāṇāṃ pravaro hyanāśī madhyamaḥ smṛtaḥ /
gāndharvakalpe vihitaḥ sāmasvapi ca madhyamaḥ

28.66

daśakaṃ jātilakṣaṇam:
grahāṃśau tāramandrau ca nyāso 'panyāsa eva ca /
alpatvaṃ ca bahutvaṃ ca ṣāḍavauḍuvite tathā

28.67

atha grahāḥ:
grahāstu sarvajātīnāmaṃśavatparikīrtitāḥ /
yatpravṛttaṃ bhavedgeyamaṃśo grahavikalpitaḥ

28.68

tatrāṃśo nāma:
yasmin bhavati rāgaśca yasmāccaiva pravartate /
mandraśca tāramandraśca yo 'tyarthaṃ copalabhyate

28.69

grahāpanyāsavinyāsasaṃnyāsanyāsagocaraḥ /
anuvṛttaśca yasyeha soṃ'śaḥ syāddaśalakṣaṇaḥ

28.70

pañcasvaraparā tāragatiryathā
aṃśāttāragatiṃ vidyādācaturthasvarādiha /
ā pañcamātpañcamādvā nātaḥparamiheṣyate

28.71

tridhā mandragatiḥ |
aṃśaparā nyāsaparā aparanyāsaparā ceti |
mandrastvaṃśaparo nāsti nyāsau tu dvau vyavasthitau /
gāndhāranyāsaliṅge tu dṛṣṭamārṣabhasevanam

28.72

atha nyāsa ekaviṃśatisaṅkhyaḥ |
aṅgasamāptau nyāsaḥ |
tadvadapanyāso hyaṅgamadhye ṣaṭpañcāśatsaṅkhyaḥ |
yathā:
nyāso 'ṅgasamāptau sa caikaviṃśatisaṅkhyastathā /
akṣarāṇi ṣaṭpañcāśatsaṃkhyo 'panyāso 'ṅgamadhye bhavet

28.73

tatra prathamaṃ vidārīmadhye nyāsasvaraprayuktastu /
vivadanaśīlaṃ muktvā saṃnyāsaḥ so 'bhidhātavyaḥ /
kṛtvā padāvasāne vinyāsātkvāpi vinyāsaḥ

28.74

tathā:
alpatve 'tha bahutve balavadabalatā viniścayādeva /
jātisvaraistu nityaṃ jātyalpatvaṃ dvividhametat

28.75

sañcārāṃśe balasthānāmalpatve durbalāsu ca /
nyāsaścāntaramārgastu jātīnāṃ vyaktikārakaḥ

28.76

pañcasvaramauḍuvitaṃ vijñeyaṃ daśavidhaṃ prayogajñaiḥ /
triṃśatprakāravihitaṃ pūrvoktaṃ lakṣaṇaṃ cāsya

28.77

ṣaṭsvarasya prayogo 'sti tathā pañcasvarasya ca /
catuḥsvaraprayogo 'pi hyavakṛṣṭadhruvāsviha

28.78

dvaigrāmikīṇāṃ jātīnāṃ sarvāsāmapi nityaśaḥ /
aṃśāstriṣaṣṭirvijñeyāsteṣāṃ caivāṃśavad grahāḥ

28.79

aṃśagrahamidānīṃ vakṣyāmaḥ |
tatra:
madhyamodīcyavāyāstu nandayantyāstathaiva ca /
tathā gāndhārapañcamyāḥ pañcamoṃ'śo grahastathā

28.80

dhaivatyāśca tathā hyaṃśau vijñeyau dhaivatarṣabhau /
pañcamyāśca tathā jñeyau grahāṃśau pañcamarṣabhau

28.81

gāndhārodīcyavāyāstu grahāṃśau ṣaḍjamadhyamau /
ārṣabhyāśca grahā aṃśā dhaivatarṣabhasaptamāḥ

28.82

gāndhāraśca niṣādaśca hyārṣabhaśca tathāparaḥ /
niṣādinyāstrayo hyete grahā aṃśāśca kīrtitāḥ

28.83

ṣaḍjapañcamagāndhāraistribhireva prakīrtitāḥ /
aṃśairgrahaistathā caiva vijñeyā ṣaḍjakaiśikī

28.84

ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā /
ṣaḍjodīcyavatījātergrahā aṃśāśca kīrtitāḥ

28.85

pañcamaścārṣabhaścaiva niṣādo dhaivatastathā /
kārmāravyā budhairaṃśā grahāśca parikīrtitāḥ

28.86

gāndhāraścārṣabhaścaiva pañcamo 'tha niṣādavān /
catvaroṃśā bhavantyāndhryā grahāścaiva tathaiva hi

28.87

ṣaḍjaścātharṣabhaścaiva madhyamaḥ pañcamastathā /
madhyamāyā grahā jñeyā aṃśāścaiva sadhaivatāḥ

28.88

niṣādaṣaḍjagāndhāramadhyamāḥ pañcamastathā /
gāndhārīraktagāndhāryorgrahā aṃśāḥ prakīrtitāḥ

28.89

ṣaḍjī dhaivatagāndhāraṣaḍjamadhyamapañcamaiḥ /
grahairaṃśaiśca vijñeyā vikṛtā svarayogataḥ

28.90

kaiśikyāścārṣabhaṃ hitvā grahāṃśāḥ ṣaṭ svarāḥ smṛtāḥ /
saptasvaragrahāṃśā tu vijñeyā ṣaḍjamadhyamā

28.91

ete triṣaṣṭirvijñeyāḥ sarvāsvaṃśāstu jātiṣu /
aṃśavacca grahāstāsāṃ sarvāsāmeva nityaśaḥ

28.92

sarvāsāmeva jātīnāṃ trijātistu gaṇaḥ smṛtaḥ /
te ca sapta gaṇā jñeyā vardhamānasvarā budhaiḥ

28.93

ekasvaro dvisvaraśca trisvaro 'tha catuḥsvaraḥ /
pañcasvaraścaturthā syādekadhā saptaṣaṭsvarau

28.94

etaduktaṃ mayā tvāsāṃ grahāṃśaparikalpanam /
punaścaiva pravakṣyāmi nyāsāpanyāsayogataḥ

28.95

pañcāṃśā tu bhavet ṣāḍjī niṣādarṣabhavarjitā /
apanyāso bhavedatra gāndhāraḥ pañcamastathā

28.96

nyāsaścātra bhavet ṣaḍjo lopyaḥ saptama eva ca /
ṣaḍjagāndhārasañcāraḥ ṣaḍjadhaivatayostathā

28.97

ṣāḍavaṃ saptamopetamalpau vai saptamarṣabhau /
gāndhārasya ca bāhulyaṃ tvatra kāryaṃ prayoktubhiḥ

28.98

ārṣabhyāmṛṣabhastvaṃśo niṣādo dhaivatastathā /
eta eva hyapanyāsā nyāsaścāpyṛṣabhaḥ smṛtaḥ /
ṣaṭpañcasvaratā cātra ṣaḍjapañcamayorvinā

28.99

dhaivatyāṃ dhaivato nyāsastvaṃśāvṛṣabhadhaivato /
apanyāsā bhavantyatra dhaivatārṣabhamadhyamāḥ

28.100

ṣaḍjapañcamahīnaṃ tu pāñcsvaryaṃ vidhīyate /
pañcamena vinā caiva ṣāḍavaṃ parikīrtitam

28.101

ārohiṇau ca tau kāryau laṅghanīyau tathaiva ca /
niṣādaścarṣabhaścaiva gāndhāro balavāṃstathā

28.102

niṣādinyāṃ niṣādoṃ'śo sagāndhārarṣabhastathā /
eta eva hyapanyāsā nyāsaścaivātra saptamaḥ

28.103

dhaivatyā iva kartavye ṣāḍavauḍuvite tathā /
tadvacca laṅghanīyau tu balavantau tathaiva ca

28.104

aṃśāstu ṣaḍjakaiśikyāḥ ṣaḍjagāndhārapañcamāḥ /
apanyāsā bhavantyatra ṣaḍjapañcamasaptamāḥ

28.105

gāndhāraśca bhavennyāso hainasvaryaṃ na cātra tu /
daurbalyaṃ cātra kartavyaṃ dhaivatasyārṣabhasya ca

28.106

(madhyama)
ṣaḍjaśca madhyamaścaiva niṣādo dhaivatastathā /
syuḥ ṣaḍjodīcyavāṃśāstu nyāsaścaiva tu madhyamaḥ

28.107

apanyāso bhavatyasya dhaivataḥ ṣaḍja eva ca /
parasparāṃśagamanamiṣṭataśca vidhīyate

28.108

ṣāṭsvaryamṛṣabhāpetaṃ kāryaṃ gāndharvavedibhiḥ /
pañcamārṣabhahīnaṃ tu pāñcasvaryaṃ tu tatra vai

28.109

ṣaḍjaścāpyṛṣabhaścaiva gāndhāraśca balī bhavet /
gāndhārasya ca bāhulyaṃ mandrasthāne vidhīyate

28.110

sarveṃśāḥ ṣaḍjamadhyāyāmapanyāsāstathaiva ca /
ṣaḍjaśca madhyamaścāpi nyāsau nāryau prayoktṛbhiḥ

28.111

gāndhārasaptamāpetaṃ pāñcasvaryaṃ vidhīyate /
ṣāḍavaṃ saptamāpetaṃ kāryaṃ cātra prayogataḥ

28.112

sarvasvarāṇāṃ sañcāra iṣṭatastu vidhīyate /
ṣaḍjagrāmāśritā hyetā vijñeyāḥ sapta jātayaḥ

28.113

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi madhyamagrāmasaṃśrayāḥ /
gāndhāryāḥ pañca evāṃśā dhaivatarṣabhavarjitāḥ

28.114

ṣaḍjaśca pañcamaścaiva hyapanyāsau prakīrtitau /
gāndhāraśca bhavennyāsaḥ ṣāḍavaṃ carṣabhaṃ vinā

28.115

dhaivatarṣabhayorhīnaṃ tathā cauḍuvitaṃ bhavet /
laṅghanīyau ca tau nityamārṣabhāddhaivataṃ vrajet /
vihitastviti gāndhāryāḥ svaranyāsāṃśagocaraḥ

28.116

lakṣaṇaṃ raktagāndhāryā gāndhāryā eva yatsmṛtam /
dhaivato balavānatra daurbalyaṃ tasya lopataḥ

28.117

gāndhāraṣaḍjayoścātra sañcāraścārṣabhādvinā /
apanyāsastathā caiva madhyamastu vidhīyate

28.118

gāndhārodīcyavāṃśau tu vijñeyau ṣaḍjamadhyamau /
pāñcasvaryaṃ na caivātra ṣāṭsvaryamṛṣabhaṃ vinā

28.119

kāryaścāntaramārgaśca nyāsopanyāsa eva ca /
ṣaḍjodīcyavatīvattu pāñcasvaryeṇa jātucit

28.120

madhyamāyā bhavantyaṃśā vinā gāndhārasaptamau /
eta eva hyapanyāsā nyāsaścaiva tu madhyamaḥ

28.121

gāndhārasaptamāpetaṃ pāñcasvaryaṃ vidhīyate /
ṣāḍavaṃ cāpyagāndhāraṃ kartavyaṃ tu prayogataḥ

28.122

ṣaḍjamadhyamayoścātra kāryaṃ bāhulyameva hi /
gāndhāralaṅghanaṃ cātra kāryaṃ nityaṃ prayoktṛbhiḥ

28.123

madhyamodīcyavā pūrṇā hyaṃśa ekastu pañcamaḥ /
śeṣo vidhistu kartavyo gāndhārodīcyavāṃ gataḥ

28.124

dvāvaṃśāvatha pañcamyāmṛṣabhaḥ pañcamastathā /
sa(ṛ)niṣādāvapanyāsau nyāsaścaiva tu pañcamaḥ

28.125

madhyamāvattu kartavye ṣāḍavauḍuvite tathā /
daurbalyaṃ cātra kartavyaṃ ṣaḍjagāndhāramadhyamaiḥ

28.126

kuryādapyatra sañcāraṃ pañcamasyārṣabhasya ca /
gāndhāragamanaṃ caiva kāryaṃ tvalpaśca saptamaḥ

28.127

(lpaṃ ca saptamāt)
atha gāndhārapañcamyāḥ pañcamoṃ'śaḥ prakīrtitaḥ /
tāragatyā tu ṣaḍjo 'pi kadācinnātivartate

28.128

ṛṣabhaḥ pañcamaścaiva hyapanyāsau prakīrtitau /
nyāsaścaiva tu gāndhāro sā ca pūrṇasvarā sadā /
pañcamyā yaśca gāndhāryāḥ sañcāraḥ sa vidhīyate

28.129

pañcamaścārṣabhaścaiva gāndhāro 'tha niṣādavān /
catvāroṃ'śā bhavantyāndhryāmapanyāsāsta eva hi

28.130

gāndhāraśca bhavennyāsaḥ ṣaḍjāpetaṃ tu ṣāḍavam /
gāndhārārṣabhayoścāpi sañcārastu parasparam

28.131

saptamasya ca ṣaṣṭhasya nyāso gatyanupūrvaśaḥ /
ṣaḍjasya laṅghanaṃ cātra nāsti cauḍuvitaṃ sadā

28.132

nandayantyāḥ kramān nyāsāpanyāsāṃśāḥ prakīrtitāḥ /
gāndhāro madhyamaścaiva pañcamaścaiva nityaśaḥ

28.133

ṣaḍjo lopyaśca laṅghyaśca nāndhrīsañcaraṇaṃ bhavet /
laṅghanaṃ hyṛṣabhasyāpi tacca mandragataṃ smṛtam

28.134

tāragatyā tu ṣaḍjastu kadācinnātivartate /
gāndhāro vā grahaḥ kāryastathā nyāsaśca nityaśaḥ

28.135

kārmāravyāḥ smṛtā hyaṃśā ārṣabhaḥ pañcamastathā /
dhaivataśca niṣādaścāpyapanyāsāsta eva tu /
pañcamaśca bhavennyāso hainasvaryaṃ na cātra tu

28.136

gāndhārasya viśeṣeṇa sarvato gamanaṃ bhavet

28.137

kaiśikyāstu tathā hyaṃśāḥ sarve caivārṣabhaṃ vinā /
eta eva hyapanyāsā nyāsau gāndhārasaptamau

28.138

dhaivateṃśe niṣāde ca nyāsaḥ pañcama iṣyate /
apanyāsaḥ kadācittu ṛṣabho 'pi vidhīyate

28.139

ārṣabhe ṣāḍavaṃ cātra dhaivatarṣabhavarjitam /
tathā cauḍuvitaṃ kuryād balinau cāntyapañcamau

28.140

daurbalyamṛṣabhasyātra laṅghanaṃ ca viśeṣataḥ /
aṃśavat kalpitaścānyaiḥ ṣāḍave tu vidhīyate /
ṣaḍjamadhyāvadatrāpi sañcārastu bhavediha

28.141

evametā budhairjñeyā jātayo daśalakṣaṇāḥ /
yathā yasmin rase yāśca gadato me nibodhata

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc