નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 29

ઇતિ જાતિવિકલ્પાધ્યાયો ઽષ્ટાવિંશઃ સમાપ્તઃ
અથ એકોનત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
ષડ્જોદીચ્યવતી ચૈવ ષડ્જમધ્યા તથૈવ ચ ।
મધ્યપઞ્ચમબાહુલ્યાત્ કાર્યા શૃઙ્ગારહાસ્યયોઃ

ષાડ્જી ત્વથાર્ષભી ચૈવ સ્વસ્વરાંશપરિગ્રહાત્ ।
વીરરૌદ્રાદ્ભુતેષ્વેતે પ્રયોજ્યે ગાનયોક્તૃભિઃ

નિષાદે ઽંશે તુ નૈષાદી ગાન્ધારે ષડ્જકૈશિકી ।
કરુણે તુ રસે કાર્યા જાતિગાનવિશારદૈઃ

ધૈવતી ધૈવતાંશે તુ બીભત્સે સભયાનકે ।
ધ્રુવાવિધાને કર્તવ્યા જાતિર્ગાને પ્રયત્નતઃ ।
રસં કાર્યમવસ્થાં ચ જ્ઞાત્વા યોજ્યા પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ષડ્જગ્રામાશ્રિતા હ્યેતાઃ પ્રયોજ્યા જાતયો બુધૈઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મધ્યમગ્રામસંશ્રયાઃ ।
ગાન્ધારીરક્તગાન્ધાર્યૌ ગાન્ધારાંશોપપત્તિતઃ ।
કરુણે તુ રસે કાર્યે નિષાદે ઽંશે તથૈવ ચ

મધ્યમા પઞ્ચમી ચૈવ નન્દયન્તી તથૈવ ચ ।
ગાન્ધારપઞ્ચમી ચૈવ મધ્યમોદીચ્યવા તથા ।
મધ્યમપઞ્ચમબાહુલ્યાત્ કાર્યાઃ શૃઙ્ગારહાસ્યયોઃ

કાર્મારવી તથા ચાન્ધ્રી ગાન્ધારોદીચ્યવા તથા ।
વીરે રૌદ્રે ઽદ્ભુતે કાર્યાઃ ષડ્જર્ષભાંશયોજિતાઃ ।
કૈશિકી ધૈવતાંશે તુ બીભત્સે સભયાનકે

એકૈવ ષડ્જમધ્યા જ્ઞેયા સર્વરસસંશ્રયા જાતિઃ ।
તસ્યાસ્ત્વંશાઃ સર્વે સ્વરાસ્તુ વિહિતાઃ પ્રયોગવિધૌ

યો યદા બલવાન્ યસ્મિન્ સ્વરો જાતિસમાશ્રયાત્ ।
તત્પ્રવૃત્તં રસે કાર્યં ગાનં ગેયે પ્રયોક્તૃભિઃ

મધ્યપઞ્ચમભૂયિષ્ઠં ગાનં શૃઙ્ગારહાસ્યયોઃ ।
ષડ્જર્ષભપ્રાયકૃતં વીરરૌદ્રાદ્ભુતેષુ ચ

ગાન્ધારઃ સપ્તમશ્ચાયં કરુણે ગાનમિષ્યતે ।
તથા ધૈવતભૂયિષ્ઠં બીભત્સે સભયાનકે

એકૈવ ષડ્જમધ્યા વિજ્ઞેયાખિલરસાશ્રયા જાતિઃ ।
તસ્યાસ્ત્વંશાઃ સર્વે સ્વરાશ્ચ વિહિતાઃ પ્રયોગવિધૌ

સર્વેષ્વંશેષુ રસા નિયમવિધાનેન સંપ્રયોક્તવ્યાઃ ।
કાકલ્યન્તરવિહિતા વિશેષયુક્તાસ્તુ બલવન્તઃ ।
એવમેતા બુધૈર્જ્ઞેયા જાતયો નાટ્યસંશ્રયાઃ

પાઠ્યપ્રયોગવિહિતાન્ સ્વરાંશ્ચાપિ નિબોધત ।
હાસ્યશૃઙ્ગારયોઃ કાર્યૌ સ્વરૌ મધ્યમપઞ્ચમૌ ॥ ભ્ન્_29.13*1 ॥
ષડ્જર્ષભૌ ચ કર્તવ્યૌ વીરરૌદ્રાદ્ભુતેષ્વથ ।
ગાન્ધારશ્ચ નિષાદશ્ચ કર્તવ્યૌ કરુણે રસે ॥ ભ્ન્_29.13*2 ॥
ધૈવતશ્ચ પ્રયોગજ્ઞૈર્બીભત્સે સભયાનકે ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વર્ણાલઙ્કારલક્ષણમ્ ॥ ભ્ન્_29.13*3 ॥
આરોહી ચાવરોહી ચ સ્થાયિસઞ્ચારિણૌ તથા ।
વર્ણાશ્ચત્વાર એવૈતે હ્યલઙ્કારાસ્તદાશ્રયાઃ

આરોહન્તિ સ્વરા યત્રારોહીતિ સ તુ સંજ્ઞિતઃ ।
યત્ર ચૈવાવરોહન્તિ સો ઽવરોહી પ્રકીર્તિતઃ

સ્થિરાઃ સ્વરાઃ સમા યત્ર સ્થાયી વર્ણઃ સ ઉચ્યતે ।
સઞ્ચરન્તિ સ્વરા યત્ર સ સઞ્ચારીતિ કીર્તિતઃ

શારીરસ્વરસમ્ભૂતાસ્ત્રિસ્થાનગુણગોચરાઃ ।
ચત્વારો લક્ષણોપેતા વર્ણાસ્તત્ર પ્રકીર્તિતાઃ

એવં લક્ષણસંયુક્તં યદા વર્ણો ઽનુકર્ષતિ ।
તદા વર્ણસ્ય નિષ્પત્તિર્જ્ઞેયા સ્વરસમુદ્ભવા

એતે વર્ણાસ્તુ વિજ્ઞેયાશ્ચત્વારો ગીતયોજકાઃ ।
એતાન્ સમાશ્રિતાન્ સમ્યગલઙ્કારાન્ નિબોધત

પ્રસન્નાદિઃ પ્રસન્નાન્તઃ પ્રસન્નાદ્યન્ત એવ ચ ।
પ્રસન્નમધ્યશ્ચ તથા ક્રમરેચિત એવ ચ ।
પ્રસ્તારશ્ચ પ્રસાદશ્ચ સપ્તૈતે સ્થાયિવર્ણગાઃ

અથ સઞ્ચારિજાન્ ભૂયઃ કીર્ત્યમાનાન્નિબોધત ।
મન્દ્રસ્તથા પ્રસન્નાદિઃ પ્રેઙ્ખિતો બિન્દુરેવ ચ ।
સન્નિવૃત્તઃ પ્રવૃત્તશ્ચ રેચિતઃ કમ્પિતઃ સમઃ

કુહરશ્ચૈવ વેણુશ્ચ રઞ્ચિતો હ્યવલોકિતઃ ।
આવર્તકઃ પરાવૃત્તઃ સઞ્ચારિણ્યશ્ચતુર્દશ

નિષ્કર્ષોભ્યુચયશ્ચૈવ હસિતો બિન્દુરેવ ચ ।
પ્રેઙ્ખોલિતસ્તથાક્ષિપ્તો વિસ્તીર્ણોદ્ધટિતસ્તથા

હ્રાદમાનઃ સમ્પ્રદાનઃ સન્ધિઃ પ્રચ્છાદનસ્તથા ।
પ્રસન્નાદિઃ પ્રસન્નાન્ત ઇત્યારોહે ત્રયોદશ

વિધૂતશ્ચ ત્રિવર્ણશ્ચ તથોદ્વાહિત એવ ચ ।
ઉદ્ગીતશ્ચ તથા વેણિર્વિજ્ઞેયા હ્યવરોહિણઃ

સપ્તરૂપગતા જ્ઞેયા અલઙ્કારા બુધૈસ્ત્વિમે ।
નૈતે સર્વે ધ્રુવાસ્વિષ્ટાઃ શ્રુતિવર્ણપ્રકર્ષણાત્

ન હિ વર્ણપ્રકર્ષસ્તુ ધ્રુવાણાં સિદ્ધિરિષ્યતે ।
શ્યેનો વાપ્યથવા બિન્દુર્યે ચાન્યેતિ પ્રકર્ષિણઃ

તે ધ્રુવાણાં પ્રયોગેષુ ન કાર્યાઃ સ્વપ્રમાણતઃ ।
તદ્ધ્રુવાણાં પ્રયોગે તુ કાર્યા હ્યારોહિણઃ સ્વરાઃ

યસ્માદર્થાનુરૂપા હિ ધ્રુવા કાર્યાર્થદર્શિકા ।
વર્ણાનાં તુ પુનઃ કાર્યં કૃશત્વં પદસંશ્રયમ્

યે ઽત્ર પ્રયોગે ગચ્છન્તિ તાંશ્ચ વર્ણાન્ નિબોધત ।
પ્રસન્નાદિઃ પ્રસન્નાન્તઃ પ્રસન્નાદ્યન્ત એવ ચ

પ્રસન્નમધ્યમશ્ચૈવ બિન્દુઃ કમ્પિતરેચિતૌ ।
તારશ્ચૈવ હિ મન્દ્રશ્ચ તથા તારતરઃ પુનઃ ।
પ્રેઙ્ખોલિતસ્તારમન્દ્રો મન્દ્રતારઃ સમસ્તથા

સન્નિવૃત્તઃ પ્રવૃત્તશ્ચ પ્રસાદો ઽપાઙ્ગ એવ ચ ।
ઊર્મિઃ પ્રેઙ્ખો ઽવલોકશ્ચ ઇત્યેતે સર્વવર્ણગાઃ

સ્થાયિવર્ણાદૃતે ચૈષાં સંપ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।
ક્રમશો દીપિતો યઃ સ્યાત્ પ્રસન્નાદિઃ સ કથ્યતે

વ્યસ્તોચ્ચારિત એવૈષ પ્રસન્નાન્તો વિધીયતે ।
આદ્યન્તયોઃ પ્રસન્નત્વાત્ પ્રસન્નાદ્યન્ત ઇષ્યતે

પ્રસન્નમધ્યો મધ્યે તુ પ્રસન્નત્વાદુદાહૃતઃ ।
સર્વસામ્યાત્ સમો જ્ઞેયઃ સ્થિતસ્ત્વેકસ્વરો ઽપિ યઃ

આદિમધ્યલયો યત્ર સ ચોર્મિરિતિ સંજ્ઞિતઃ ।
શ્રુતયો ઽન્ત્યાદ્ દ્વિતીયસ્ય મૃદુમધ્યાયતાઃ સ્વરાઃ

આયતત્વં ભવેન્નીચે મૃદુત્વં તુ વિપર્યયે ।
સ્વે સ્વરે મધ્યમત્વં ચ મૃદુમધ્યમયોસ્તથા ।
દીપ્તાયતે કરુણાનાં શ્રુતીનામેષ નિશ્ચયઃ

બિન્દુરેકકલો જ્ઞેયઃ કમ્પિતશ્ચ કલાદ્વયમ્ ।
ગતાગતપ્રવૃત્તો યઃ સ પ્રેઙ્ખોલિત ઇષ્યતે

યસ્તુ કણ્ઠે સ્વરો ઽધઃ સ્યાત્ સ તુ તારઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઉરોગતસ્તથા મન્દ્રો મૂર્ધ્નિ તારતરસ્તથા

ક્રમાગતસ્તુ યસ્તારઃ ષષ્ઠઃ પઞ્ચમ એવ વા ।
તારમન્દ્રપ્રસન્નસ્તુ જ્ઞેયો મન્દ્રગતઃ સ ચ

લઙ્ઘયિત્વા પરાન્ મન્દ્રાત્ પરાં તારગતિં ગતઃ ।
મન્દ્રતારપ્રસન્નસ્તુ વિજ્ઞેયો હ્યવરોહણાત્

પ્રસન્નાન્તઃ સ્વરો યત્ર પ્રસાદઃ સ તુ સંજ્ઞિતઃ ।
અપાઙ્ગકિસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વરાણામથ સઞ્ચરાત્

રેચિતઃ શિરસિ જ્ઞેયઃ કમ્પિતં તુ કલાત્રયમ્ ।
કણ્ઠે નિરુદ્ધપવનઃ કુહરો નામ જાયતે

એવમેતે ત્વલઙ્કારા વિજ્ઞેયા વર્ણસંશ્રયાઃ ।
અથ ગીતીઃ પ્રવક્ષ્યામિ છન્દો ઽક્ષરસમન્વિતાઃ

શશિના રહિતેવ નિશા વિજલેવ નદી લતા વિપુષ્પેવ ।
અવિભૂષિતેવ ચ સ્ત્રી ગીતિરલઙ્કારહીના સ્યાત્

પ્રથમા માગધી જ્ઞેયા દ્વિતીયા ચાર્ધમાગધી ।
સમ્ભાવિતા તૃતીયા તુ ચતુર્થી પૃથુલા સ્મૃતા

ત્રિનિવૃત્તપ્રગીતા યા ગીતિઃ સા માગધી સ્મૃતા ।
અર્ધતઃ સન્નિવૃત્તા ચ વિજ્ઞેયા હ્યર્ધમાગધી

સમ્ભાવિતા ચ વિજ્ઞેયા ગુર્વક્ષરસમન્વિતા ।
પૃથુલાખ્યા ચ વિજ્ઞેયા નિત્યં લઘ્વક્ષરાન્વિતા

એતાસ્તુ ગીતયો જ્ઞેયા ધ્રુવાયોગં વિનૈવ હિ ।
ગાન્ધર્વ એવ યોજ્યાસ્તુ નિત્યં ગાનપ્રયોક્તૃભિઃ

ગીતયો ગદિતાઃ સમ્યગ્ ધાતૂંશ્ચૈવ નિબોધત ।
વિસ્તારઃ કરણશ્ચ સ્યાદાવિદ્ધો વ્યઞ્જનસ્તથા ।
ચત્વારો ધાતવો જ્ઞેયા વાદિત્રકરણાશ્રયાઃ

સઙ્ઘાતજો ઽથ સમવાયજશ્ચ વિસ્તારજો ઽનુબન્ધકૃતઃ ।
જ્ઞેતશ્ચતુષ્પ્રકારો ધાતુર્વિસ્તારસંજ્ઞશ્ચ

વિધયસ્તુ સ્મૃતાસ્તસ્ય પૂર્વં વિસ્તાર એવ ચ ।
સઙ્ઘાતસમવાયૌ તુ વિજ્ઞેયૌ તૌ દ્વિઅત્રિકૌ

પૂર્વશ્ચતુર્વિધસ્તત્ર પશ્ચિમો ઽષ્ટવિધઃ સ્મૃતઃ ।
કરણાનાં વિશેષેણ વિજ્ઞેયૌ તૌ પૃથક્ પૃથક્

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ વિજ્ઞેયાવધરોત્તરજૌ સ્વરૌ ।
સઙ્ઘાતજો વિધિસ્ત્વેષ વિજ્ઞેયો વાદનં પ્રતિ

દ્વિરુત્તરો દ્વિરધરસ્ત્વધરાદિશ્ચોત્તરાવસાનશ્ચ ।
જ્ઞેયસ્તથોત્તરાદિઃ પુનરપ્યધરાવસાનશ્ચ

સમવાયજસ્તથા સ્યાત્ ત્રિરુત્તરસ્ત્રિરધરશ્ચ વિજ્ઞેયઃ ।
દ્વિરધરોત્તરાધરાન્તો દ્વિરધરશ્ચોત્તરવિરામશ્ચ

ઉત્તરમુખો દ્વિરધરો દ્વિરુત્તરાવસાનશ્ચ ।
મધ્યોત્તરો દ્વિરધરો દ્વિરુત્તરો ઽપ્યધરમધ્યશ્ચ

અનુબન્ધસ્તુ જ્ઞેયો વ્યાસસમાસાચ્ચ નિયતમેષાં હિ ।
એવં ચતુર્દશવિધો વિસ્તારો ધાતુરાખ્યાતઃ

રિભિતોચ્ચયનીરિભિતો હ્રાદસ્તુ તથાનુબન્ધઃ સ્યાત્ ।
પઞ્ચવિધો વિજ્ઞેયો વીણાવાદ્યે કરણધાતુઃ

ત્રિકપઞ્ચસપ્તનવકૈર્યથાક્રમં સંયુતો ભવેદ્વાદ્યે ।
સર્વૈરનુબન્ધકૃતૈર્ગુર્વન્તઃ સ્યાત્ કરણધાતુઃ

ક્ષેપઃ પ્લુતો ઽતિપાતો ઽતિકીર્ણમનુબન્ધસંજ્ઞિતશ્ચૈવ ।
આવિદ્ધો વિષ્ટો યો ધાતુર્વૈ પઞ્ચવિધ એવ

દ્વિત્રિચતુષ્કનવકૈઃ પ્રહારૈઃ ક્રમશઃ કૃતૈઃ ।
આવિદ્ધધાતુર્વિજ્ઞેયઃ સાનુબન્ધવિભૂષિતઃ

વ્યઞ્જનધાતોઃ પુષ્પં કલતલનિષ્કોટિતં તથોદ્ધૃષ્ટમ્ ।
રેફો ઽનુબન્ધસંજ્ઞો ઽનુસ્વનિતં બિન્દુરવમૃષ્ટમ્

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠસંયુક્તં પુષ્પમિત્યભિસંજ્ઞિતમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં સમં તન્ત્ર્યોઃ સ્પર્શનં યત્ કલં તુ તત્

વામેન પીડનં કૃત્વા દક્ષિણેનાહતિસ્તલે ।
સવ્યાઙ્ગુષ્ઠપ્રહારસ્તુ નિષ્કોટિતમિહોચ્યતે

પ્રહારો વામતર્જન્યા ઉદ્ધૃષ્ટમિતિ સંજ્ઞિતમ્ ।
સર્વાઙ્ગુલિસમાક્ષેપો રેફ ઇત્યભિસંજ્ઞિતઃ

તલસ્થાને ઽધસ્તન્ત્રીણામનુસ્વનિતમુચ્યતે ।
ગુર્વક્ષરકૃતા તન્ત્રી બિન્દુરિત્યભિસંજ્ઞિતઃ

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકાભ્યાં તુ દક્ષિણાભ્યામધોમુખમ્ ।
તન્ત્રીષુ ત્રિપ્રહારં ચાપ્યવમૃષ્ટં પ્રકીર્તિતમ્

વ્યાસસમાસાદેષામનુબન્ધઃ સાર્વધાતુકો જ્ઞેયઃ ।
ઇતિ દશવિધઃ પ્રયોજ્યો વીણાયાં વ્યઞ્જનો ધાતુઃ

ઇત્યેતે ધાતવઃ પ્રોક્તાશ્ચત્વારો લક્ષણાન્વિતાઃ ।
તિસૃણામપિ વૃત્તીનાં યેષુ વાદ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

તિસ્રસ્તુ વૃત્તયશ્ચિત્રાદક્ષિણાવૃત્તિસંજ્ઞિતાઃ ।
વાદ્યગીતોભયગુણા નિર્દિષ્ટાન્તા યથાક્રમમ્

તિસ્રો ગીતિવૃત્તયઃ પ્રાધાન્યેન ગ્રાહ્યાઃ ।
ચિત્રા વૃત્તિર્દક્ષિણા ચેતિ ।
તાસાં તાલગીતિલયયતિમાર્ગપ્રાધાન્યાનિ યથાસ્વં વ્યઞ્જકાનિ ભવન્તિ ।
તત્ર ચિત્રાયાં સઙ્ક્ષિપ્તવાદ્યતાલદ્રુતલયસમાયત્ય્નાગતગ્રહાણાં પ્રાધાન્યમ્ ।
તથા
વૃત્તૌ ગીતવાદિત્રદ્વિકલાતાલમધ્યલયસ્રોતોગતાયતિસમગ્રહમાર્ગાણાં પ્રાધાન્યમ્ ।
દક્ષિણાયાં ગીતિચતુષ્કલતાલવિલમ્બિતલયગોપુચ્છાયત્યતીતગ્રહમાર્ગાણાં પ્રાધાન્યમ્ ।
સર્વાસામેવ વૃત્તીનાં લલિતાદ્યાસ્તુ જાતયઃ ।
ધાતુભિઃ સહ સંયુક્તા ભવન્તિ ગુણવત્તરાઃ

એતેષાં ધાતૂનાં સમવાયાજ્જાતયસ્તુ જાયન્તે ।
સ્યાદુદાત્તલલિતરિભિતઘનસંજ્ઞાશ્ચતસ્રસ્તુ

તત્રોદાતા વિસ્તારધાતુવિષયા હ્યુદાત્તત્વાત્ ।
લલિતા વ્યઞ્જનધાતોર્લલિતત્વાદેવ સંપ્રયોક્તવ્યા

આવિદ્ધધાતુવિષયા રિભિતા લઘુસઞ્ચયાદ્ વિનિર્દિષ્ટા ।
કરણવિષયા ચ ઘનસંજ્ઞા ગુરુલઘુસઞ્ચયાત્તુ સ્યાત્

ત્રિવિધં ગીતે કાર્યં વાદ્યં વીણાસમુદ્ભવં તજ્જ્ઞૈઃ ।
તત્ત્વં હ્યનુગતમોઘઃ સ્થાનૈકકરણસમાયુક્તાઃ

લયતાલવર્ણપદયતિગીત્યક્ષરભાવકં ભવેત્ તત્ત્વમ્ ।
ગીતં તુ યદનુગચ્છત્યનુગતમિતિ તદ્ભવેદ્વાદ્યમ્

આવિદ્ધકરણબહુલં હ્યુપર્યુપરિપાણિકં દ્રુતલયં ચ ।
અનપેક્ષિતગીતાર્થં વાદ્યં ત્વોઘે વિધાતવ્યમ્

એવં જ્ઞેયા વૈણે વાદ્યવિધાને તુ ધાતવસ્તજ્જ્ઞૈઃ ।
લક્ષ્યામ્યતઃ પરમહં નિર્ગીતવિધાનસમવાયમ્

આશ્રાવણા તથાઽરમ્ભો વક્ત્રપાણિસ્તથૈવ ચ ।
સઙ્ખોટના તથા કાર્યં પુનશ્ચ પરિઘટ્ટના

માર્ગાસારિતમેતત્ સ્યાલ્લીલાકૃતમથાપિ ચ ।
આસારિતાનિ ચ તથા ત્રિપ્રકારકૃતાનિ તુ

એતાનિ તુ બહિર્ગીતાન્યાહુર્વાદ્યવિદો જનાઃ ।
સતાલાનિ હ્યતાલાનિ ચિત્તવૃત્તૌ કૃતાનિ તુ

પ્રયોજનં ચ વિજ્ઞેયં પૂર્વરઙ્ગવિધિં પ્રતિ ।
એતેષાં સંપ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણં સનિદર્શનમ્

આસ્રાવણા નામ
વિસ્તારધાતુવિહિતૈઃ કરણૈઃ પ્રવિભાગશો દ્વિરભ્યસ્તૈઃ ।
દ્વિશ્ચાપિ સન્નિવૃત્તૈઃ કરણોપચયૈઃ ક્રમેણ સ્યાત્

ગુરુણી ત્વાદાવેકાદશકં ચતુર્દશં સપઞ્ચદશમ્ ।
સચતુર્વિંશકમેવં દ્વિગુણીકૃતમેતદેવ સ્યાત્

લઘુની ગુરુ ચૈવ સ્યાદથાષ્ટમં ગુરુ ભવેત્તથા ચ પુનઃ ।
ષટ્ ચ લઘૂનિ તતો ઽન્ત્યે ગુર્વાદ્યાશ્રાવણાયાં તુ

ત્રિઃશમ્યોપરિપાણૌ તાલાવપ્યેવમેવ ચૈકિકવાન્ ।
સમપાણૌ દ્વે શમ્યે તાલાવપ્યેવમેવાથ

ભૂયઃ શમ્યાતાલાવવપાણાવુત્તરસ્થા ચૈવ ।
ચઞ્ચત્પુટસ્તથા સ્યાદેવં હ્યાશ્રાવણાતાલઃ

અત્રોદાહરણમ્ ।
ઝણ્ટું જગતિ યવલિતક જમ્બુક ઝણ્ટું તિતિ ચ લઘુ ચ ઝણ્ટુમ્ ।
દિઙ્ગલે ગણપતિપશુપતિજમ્બુક દિઙ્ગલે વરભુજ દિગિનગિ ચા ।
તિતિ ચાદિનિ નિગિચા પશુપતિ નીતિચા ॥
અથારમ્ભઃ ।
દીર્ઘાણ્યાદાવષ્ટૌ દ્વાદશ ચ લઘૂનિ નૈધનં ચૈવ ।
ચત્વારિ ગુરૂણિ તથા હ્રસ્વાન્યષ્ટૌ ચ દીર્ઘં ચ

લઘુસંજ્ઞાનિ ચતુર્ધા નિધનં દ્વિગુણીકૃતાનિ દીર્ઘે દ્વે ।
અષ્ટૌ લઘૂનિ નૈધનમિત્યારમ્ભે ઽક્ષરવિધાનમ્

અત્રોદાહરણમ્ ।
ઝણ્ટું ઝણ્ટું ઝણ્ટું ઝણ્ટું જગતિ યવલિતક દિગિનિગિચા ।
દિઙ્ગ્લે દિઙ્ગ્લે તિતિ ઝઝલકુચઝલજમ્બુક તિતિચા ।
ગણપતિ સુરપતિ પશુપતિ ચા ॥
અસ્ય તુ વાદ્યમ્ ।
કાર્યં ત્રિપર્વરહિતૈરુદ્વહનૈરપ્યથ સમવરોહૈઃ ।
તલરિભિતહ્રાદયુતૈઃ કરણૈર્વિસ્તારભૂયિષ્ઠૈઃ ॥ ભ્ન્_29.90*1 ॥
અપચયયુક્તૈર્દ્વિસ્ત્રિસ્તથા નિવૃત્તૈર્દ્વિરભ્યસ્તૈઃ ।
આરમ્ભો ઽપ્યવતરણસ્ત્રિપર્વયુક્તૈશ્ચ કર્તવ્યઃ ॥ ભ્ન્_29.90*2 ॥
તાલસ્ત્રિકલસ્ત્વાદૌ શમ્યૈકકલા કલાદ્વયે તાલઃ ।
દ્વિકલા ચ પુનઃ શમ્યા તાલો દ્વિકલશ્ચ કર્તવ્યઃ

ત્રિકલશ્ચ સન્નિપાતઃ પુનઃ પિતાપુત્રકશ્ચ ષટ્પૂર્વઃ ।
ચઞ્ચત્પુટસ્તથા સ્યાદારમ્ભે તાલયોગસ્તુ

અસ્ય તુ વાદ્યમ્:
કાર્યં ત્રિપર્વરહિતૈરુદ્વહનૈરપ્યથ સમવરોહૈઃ ।
તલરિભિતહ્રાદયુતૈઃ કરણૈર્વિસ્તાભૂયિષ્ઠૈઃ

અપચયયુક્તૈર્દ્વિસ્ત્રિસ્તથા નિવૃત્તૈર્દ્વિરભ્યસ્તૈઃ ।
આરમ્ભો ઽપ્યવતરણસ્ત્રિપર્વયુક્તૈશ્ચ કર્તવ્યઃ

અથ વક્ત્રપાણિઃ
ગુરૂણિ પઞ્ચ હ્રસ્વાનિ ષડ્ગુરુશ્ચ ચતુર્ગુણઃ ।
ગુરુણી દ્વે લઘુ ત્વેકં ચત્વાર્યથ ગુરૂણિ હિ

ચત્વાર્યથ લઘૂનિ સ્યુસ્ત્રીણિ દીર્ઘાણિ ચૈવ હિ ।
લઘૂન્યષ્ટૌ ચ દીર્ઘં ચ વક્ત્રપાણૌ ભવેદ્વિધિઃ

અત્રોદાહરણમ્ ।
દિઙ્ગલે ઝણ્ટું જમ્બુક જગતિ ય ઝણ્ટું દિઙ્ગલે ।
ઘેન્દૃં ઘેટો ઘાટો ભટ્ટુનકિટિ ઇનં દુઙ્ ॥
ઘદુગદુકિટમટનમ્ ।
અસ્ય વાદ્યમ્ ।
આવિદ્ધકરણયુક્તો દ્વ્યઙ્ગઃ સ્યાદેકપ્રવૃત્તૌ વા ।
અલ્પવ્યઞ્જનધાતુર્વાદ્યવિધિર્વક્ત્રપાણૌ તુ

દ્વિકલે મદ્રકે યત્તુ શમ્યાતાલાદિપાતમ્ ।
તત્સર્વં વક્ત્રપાણૌ તુ કાર્યમષ્ટકલાન્વિતમ્

તસ્યાધસ્તાત્ પુનઃ કાર્યં પઞ્ચપાણિચતુષ્ટયમ્ ।
વક્ત્રપાણેરયં તાલો મુખપ્રતિમુખાશ્રયઃ

અથ સઙ્ખોટના
ગુરુણી લઘૂન્યથાષ્ટૌ દીર્ઘં દ્વિગુણં તથા ચ કર્તવ્યમ્ ।
લઘુદીર્ઘે લઘુ ચ પુનશ્ચતુર્ગુણં સંપ્રકર્તવ્યમ્

પુનરષ્ટૌ હ્રસ્વાનિ સ્યુરિહ તથા નૈધનં ચ કર્તવ્યમ્ ।
સઙ્ખોટનવસ્તુવિધૌ હ્રસ્વગુરુવિધિઃ સમુદ્દિષ્ટઃ

સઙ્ખોટનાયા ઉદાહરણં પ્રકલ્પ્ય કૃતમ્ ।
દિઙ્ગલે જગતિ ય વલતિ કતેચાતિચાતિઝ લઘુ ચઝલ પશુપતિચા ।
અસ્યા વાદ્યવિધિઃ ।
અધિદણ્ડં હસ્તાભ્યાં વીણાં વિનિગૃહ્ય દક્ષિણાઙ્ગુલ્યા ।
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં ચ તથા કાર્યં સઙ્ખોટનાવાદ્યમ્

સઙ્ખોટયેત્ સ્વરં વાદિના તુ સંવાદિના તથાધિબલમ્ ।
સમવાયિભિશ્ચ શેષૈરનુવાદિભિરલ્પકૈશ્ચાંશૈઃ

વિસ્તારચિત્રકરણૈર્દ્વિસ્ત્રિર્વિનિવર્તિતૈર્દ્વિરભ્યસ્તૈઃ ।
ઉપચયયુક્તૈઃ ક્રમશો વદન્તિ સઙ્ખોટનાવાદ્યમ્ ।
તાલો ઽસ્યા ગદિતસ્તજ્જ્ઞૈઃ શીર્ષવત્ પઞ્ચપાણિના

અથ પરિઘટ્ટના
દીર્ઘાણ્યાદાવષ્ટૌ લઘૂનિ કુર્યાત્ પુનર્દ્વિગુણિતાનિ ।
હ્રસ્વાન્યપિ ચત્વારિ દ્વિગુણાનિ સ્યુઃ સદીર્ઘાણિ

ષોડશ લઘૂનિ ચ સ્યુઃ સહ નિધને ચૈવ કાર્યાણિ ।
એષ પરિઘટ્ટનાયાં ગુરુલઘુવસ્તુક્રમઃ પ્રોક્તઃ

એતસ્યામપ્યુદાહરણં પ્રકલ્પ્ય કૃતમ્ ।
દિઙ્ગલે દિઙ્ગલે દિઙ્ગલે દિઙ્ગલે જગતિ ય વલતિ ક ।
તિતિઝલકુચઝલદિગિનિગિ ગણપતિ ચા ।
ચલતિ ક ગણપતિ પશુપતિસુરપતિ ચા ।
વાદ્યં ચાસ્યાસ્તજ્જ્ઞૈઃ સોદ્વહનં હસ્તલાઘવાત્ કાર્યમ્ ।
વ્યઞ્જનધાતુસમુત્થં નાનાકરણાશ્રયોપેતમ્

સમ્પિષ્ટકવચ્ચાસ્યાસ્તાલઃ કરણૈસ્તુ ધાતુસંયુક્તૈઃ ।
ગુરુલઘુયોગાદેવં વિહિતઃ કાર્યો બુધૈર્નિત્યમ્

માર્ગાસારિતવાદ્યં વિસ્તારાવિદ્ધકરણસંયુક્તમ્ ।
સકલૈઃ સતલૈઃ કરણૈરથ ગુરુલઘુસઞ્ચયશ્ચાયમ્

ચત્વારિ ગુરૂણિ સ્યુર્લઘૂનિ ચત્વારિ ચ દ્વિગુણિતાનિ ।
ગુરુણી લઘૂન્યથાષ્ટૌ ગુરુણી ચેત્યેતત્ ત્રિધા યોજ્યમ્

અથવા
ચત્વારિ તુ ગુરૂણિ સ્યુર્હ્રસ્વાન્યષ્ટૌ ભવન્તિ હિ ।
ગુરુણી નવ હ્રસ્વાનિ દીર્ઘમન્ત્યમથાપિ ચ ॥ ભ્ન્_29.110*1 ॥
અત્રોદાહરણમ્ ।
દિઙ્ગલે ઝણ્ટું જગતિ ય ।
થલિતક ઝણ્ટું તિતિ ।
ઝલકુચ ઝલતિતિચા ।
બાલાસારિતવચ્ચૈવ તાલો ઽસ્ય પરિકીર્તિતઃ ॥ ભ્ન્_29.110*2 ॥
શ્રવણમધુરાણિ લીલાકૃતાન્યભિસૃતપરિસૃતાન્તરકૃતાનિ ।
તાન્યપ્યર્થવશાદિહ કર્તવ્યાનિ પ્રયોગવિધૌ

યથાસારિતાનિ જ્યેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠાનિ તાલપ્રમાણનિર્દિષ્ટાનિ તાનિ તાલવિધાને વક્ષ્યામઃ ।
એવમેતત્ સ્વરગતં જ્ઞેયં વીણાશરીરજમ્ ।
વિપઞ્ચીવાદ્યયુક્તાનિ કરણાનિ નિબોધત

રૂપં કૃતં પ્રતિકૃતં પ્રતિભેદો રૂપશેષમોઘશ્ચ ।
ષષ્ઠી વૈ પ્રતિશુષ્કા ત્વેવં જ્ઞેયં કરણજાતમ્

વીણાવાદ્યદ્વિગુણં ગુરુલાઘવવાદનં ભવેદ્રૂપમ્ ।
રૂપં પ્રતિભેદકૃતં પ્રતિકૃતમિત્યુચ્યતે વાદ્યમ્

યુગપત્કૃતે ઽન્યકરણં પ્રતિભેદો દીર્ઘલાઘવકૃતઃ સ્યાત્ ।
કૃતમેકસ્યાં તન્ત્ર્યાં પ્રતિશુષ્કા નામ વિજ્ઞેયા

વીણાવાદ્યવિરામે ઽપ્યવિરતકરણં તુ રૂપશેષઃ સ્યાત્ ।
આવિદ્ધકરણયુક્તો હ્યુપર્યુપરિપાણિકસ્ત્વોઘઃ

કાર્યં ધ્રુવાવિધાને પ્રાયેણ હિ કોણવાદનં તજ્જ્ઞૈઃ ।
સ્થાનપ્રાપ્ત્યર્થં ચેદ્યત્તત્ર ભવેદયં નિયમઃ

તચ્ચૌઘતુલ્યકરણં વાચ્યં કાર્યં વિપઞ્ચ્યાસ્તુ ।
સપ્તતન્ત્રી ભવેચ્ચિત્રા વિપઞ્ચી તુ ભવેન્નવ ।
કોણવાદના વિપઞ્ચી સ્યાચ્ચિત્રા ચાઙ્ગુલિવાદના

તતવાદ્યવિધાનમિદં સર્વં પ્રોક્તં સમાસયોગેન ।
વક્ષ્યામ્યતશ્ચ ભૂયઃ સુષિરાતોદ્યપ્રયોગં તુ