Natya Shastra · Chapter 27
iti bhāratīye nāṭyaśāstre vikṛtivikalpo nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ
atha saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
siddhīnāṃ tu pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam /
yasmātprayogaḥ sarvo 'yaṃ siddhyarthaṃṃ saṃpradarśitaḥ
siddhistu dvividhā jñeyā vāṅmanoṅgasamudbhavā /
daivī ca mānuṣī caiva nānābhāvasamutthitā
daśāṅgā mānuṣī siddhīrdaivī tu dvividhā smṛtā /
nānāsattvāśrayakṛtā vāṅnaipathyaśarīrajā
smitāpahāsinī hāsā sādhvaho kaṣṭameva ca /
prabaddhanādā ca tathā siddhirjñeyātha vāṅmayī
pulakaiśca saromāñcairabhyutthānaistathaiva ca /
celadānāṅgulikṣepaiḥ śārīrī siddhiriṣyate
kiñcicchiṣṭo raso hāsyo nṛtyadbhiryatra yujyate /
smitena sa pratigrāhyaḥ prekṣakairnityameva ca
kiñcidaspaṣṭahāsyaṃ yattathā vacanameva ca /
arthahāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva hi
vidūṣakocchedakṛtaṃ bhavecchilpakṛtaṃ ca yat /
atihāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva tu
ahokārastathā kāryo nṛṇāṃ prakṛtisaṃbhavaḥ /
yaddharmapadasaṃyuktaṃ yathātiśayasaṃbhavam
tatra sādhviti yadvākyaṃ prayoktavyaṃ hi sādhakaiḥ /
vismayāviṣṭabhāveṣu praharṣārtheṣu caiva hi
karuṇe 'pi prayoktavyaṃ kaṣṭaṃ śāstrakṛtena tu /
prabaddhanādā ca tathā vismayārtheṣu nityaśaḥ
sādhikṣepeṣu vākyeṣu praspanditatanūruhaiḥ /
kutūhalottarāvedhairbahumānena sādhayet
dīptapradeśaṃ yatkāryaṃ chedyabhedyāhavātmakam /
savidravamathotphullaṃ tathā yuddhaniyuddhajam
prakampitāṃsaśīrṣañca sāśraṃ sotthānameva ca /
tatprekṣakaistu kuśalaissādhyamevaṃ vidhānataḥ
evaṃ sādhayitavyaiṣā tajjñaiḥ siddhistu mānuṣī /
daivikīñca punaḥ siddhiṃ saṃpravakṣyāmi tattvataḥ
yā bhāvātiśayopetā sattvayuktā tathaiva ca /
sā prekṣakaistu kartavyā daivī siddhiḥ prayogataḥ
na śabdo na yatra na kṣobho na cotpātanidarśanam /
saṃpūrṇatā ca raṃgasya daivī siddhistu sā smṛtā
daivī ca mānuṣī caiva siddhireṣā mayoditā /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi ghātāndaivasamutthitan
daivātmaparasamutthā trividhā ghātā budhaistu vijñeyā /
autpātikaścaturthaḥ kadācidatha saṃbhavatyeṣu
vātāgnivarṣakuñjarabhujaṅgamaṇḍapanipātāḥ /
kīṭavyālapipīlikapaśupraveśanāśca daivakakṛtā
ghātanataḥ paramahaṃ parayuktān saṃpravakṣyāmi /
[vaivarṇyaṃ cāceṣṭaṃ vibhramitatvaṃ smṛtipramohaśca
anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathāṃgadoṣo vihastatvam /
ete tvātmasamutthā ghātā jñeyā prayogajñaiḥ]
mātsaryāddveṣādvā tatpakṣatvāttathārthabhedatvāt /
ete tu parasamutthā jñeyā ghātā budhairnityam
atihasitaruditavisphoṭitānyathotkṛṣṭanālikāpātāḥ /
gomayaloṣṭapipīlikāvikṣepāścārisaṃbhūtāḥ
autpatikāśca ghātā mattonmattapraveśaliṅgakṛtaḥ /
punarātmasamutthā ye ghātāṃstāṃstān pravakṣyāmi
vailakṣaṇyamaceṣṭitavibhūmikatvaṃ smṛtipramoṣaśca /
anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathārtanādo vihastatvam
atihasitaruditavisvarapipīlikākīṭapaśuvirāvāśca /
mukuṭābharaṇanipātā puṣkarajāḥ kāvyadoṣāśca
atihasitaruditahasitāni siddhairbhāvasya dūṣakāṇi syuḥ /
kīṭapipīlikapātā siddhiṃ sarvātmanā ghnānta
vivasvaramajātatālaṃ varṇasvarasaṃpadā ca parihīṇam /
ajñātasthānalayaṃ svaragatamevaṃvidhaṃ hanyāt
mukuṭābharaṇanipātaḥ prabaddhanādaśca nāśano bhavati /
paśuviśasanaṃ tatha a syādbahuvacanaghnaṃ prayogeṣu
viṣamaṃ mānavihīnaṃ vimārjanaṃ cākulaprahāraṃ ca /
avibhaktagrahamokṣaṃ puṣkaragatamīdṛśaṃ hanti
punarukto hyasamāso vibhaktibhedo visandhayo 'pārthaḥ /
trailiṅgajaśca doṣaḥ pratyakṣaparokṣasaṃmohāḥ
chandovṛttatyāgo gurulāghavasaṅkaro yaterbhedaḥ /
etāni yathā sthūlaṃ ghātasthānāni kāvyasya
jñeyau tu kāvyajātau dvau ghātāvapratikriyau nityam /
prakṛtivyasanasamutthaḥ śeṣodakanālikatvam
apratibhāgaṃ skhalanaṃ visvaramuccāraṇaṃ ca kāvyasya /
asthānabhūṣaṇatvaṃ patanaṃ mukuṭasya vibhraṃśaḥ
vājisyandanakuñjarakharoṣṭraśibikāvimānayānānām /
ārohaṇāvataraṇeṣvanabhijñatvaṃ vihastvam
praharaṇakavacānāmapyayathāgrahaṇaṃ vidhāraṇaṃ cāpi /
amukuṭabhūṣaṇayogaścirapraveśo 'thavā raṅge
ebhiḥ sthānaviśeṣairghātā lakṣyāstu sūribhiḥ kuśalaiḥ /
yūpāgnicayanadarbhastragbhāṇḍaparigrahānmuktvā
siddhyā miśro ghātassarvagataścaikadeśajo vāpi /
nāṭyakuśalaiḥ salekhyā siddhirvā syādvighāto vā
nālekhyo bahudinajaḥ sarvagato 'vyaktalakṣaṇaviśeṣaḥ /
yastvaikadivasajātassa pratyavaro 'pi lekhyassyāt
jarjaramokṣyasyānte siddhermokṣastu nālikāyāstu /
kartavyastviha satataṃ nāṭyajñaiḥ prāśnikairvidhinā
dainye dīnatvamāyānti te nāṭye prekṣakāḥ smṛtāḥ /
ye tuṣṭau tuṣṭimāyānti śoke śokaṃ vrajanti ca
yo 'nyasya mahe mūrdho nāṃdīślokaṃ paṭheddhi devasya /
svavaśena pūrvaraṅge siddherghātaḥ prayogasya
yo deśabhāvarahitaṃ bhāṣākāvyaṃ prayojayedbuddhyā /
tasyāpyabhilekhyaḥ syādghāto deśaḥ prayogajñaiḥ
kaḥ śakto nāṭyavidhau yathāvadupapādanaṃ prayogasya /
kartuṃ vyagramanā vā yathāvaduktaṃ parijñātam
tasmādgambhīrārthāḥ śabdā ye lokavedasaṃsiddhāḥ /
sarvajanena grāhyā yojyā nāṭake vidhivat
na ca kiñcidguṇahīnaṃ doṣaiḥ parivarjitaṃ na cākiñcit /
tasmānnāṭyaprakṛtau doṣā nāṭyārthato grāhyā
na ca nādarastu kāryo naṭena vāgaṅgasattvanepathye /
rasabhāvayośca gīteṣvātodye lokayuktyāṃ ca
evametattu vijñeyaṃ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi prāśnikānāṃ tu lakṣaṇam
cāritrābhijanopetāḥ śāntavṛttāḥ kṛtaśramāḥ /
yaśodharmaparāścaiva madhyasthavayasānvitāḥ
ṣaḍaṅganāṭyakuśalāḥ prabuddhāḥ śucayaḥ samāḥ /
caturātodyakuśalāḥ vṛttajñāstattvadarśinaḥ
deśabhāṣāvidhānajñāḥ kalāśilpaprayojakāḥ /
caturthābhinayopetā rasabhāvavikalpakāḥ
śabdacchandovidhānajñā nānāśāstravicakṣaṇāḥ /
evaṃ vidhāstu kartavyāḥ prāśnikā daśarūpake
avyagrairindriyaiḥ śuddha ūhāpohaviśāradaḥ /
tyaktadoṣonuarāgī ca sa nāṭye prekṣakaḥ smṛtaḥ
na caivete guṇāḥ samyak sarvasmin prekṣake smṛtāḥ /
vijñeyasyāprameyatvātsaṃkīrṇānāṃ ca pārṣadi
yadyasya śilpaṃ nepathyaṃ karmaceṣṭitameva vā /
tattathā tena kāryaṃ tu svakarmaviṣayaṃ prati
nānāśīlāḥ prakṛtayaḥ śīle nāṭyaṃ vinirmitam /
uttamādhamamadhyānāṃ vṛddhabāliśayoṣitām
tuṣyanti taruṇāḥ kāme vidagdhāḥ samayātvite /
artheṣvarthaparāścaiva mokṣe cātha virāgiṇaḥ
śūrāstu vīraraudreṣu niyuddheṣvāhaveṣu ca /
dharmākhyāne purāṇeṣu vṛddhāstuṣyanti nityaśaḥ
na śakyamadhamairjñātumuttamānāṃ viceṣṭitam /
tattvabhāveṣu sarveṣu tuṣyanti satataṃ budhāḥ
bālā mūrkhāḥ striyaścaiva hāsyanaipathyayoḥ sadā /
yastuṣṭo tuṣṭimāyāti śoke śokamupaiti ca
kruddhaḥ krodhe bhaye bhītaḥ sa śreṣṭhaḥ prekṣakaḥ smṛtaḥ /
evaṃ bhāvānukaraṇe yo yasmin praviśennaraḥ
sa tatra prekṣako jñeyo guṇairebhiralaṅkṛtaḥ /
evaṃ hi prekṣakā jñeyāḥ prayoge daśarūpataḥ
saṃgharṣe tu samutpanne prāśnikān saṃnibodhata /
yajñavinnartakaścaiva chandovicchabdavittathā
astraviccitrakṛdveśyā gandharvo rajasevakaḥ /
yajñavidyajñayoge tu nartako 'bhinaye smṛtaḥ
chandovidvṛttabandheṣu śabdavitpāṭhyavistare /
iṣvastravitsauṣṭhave tu nepathye caiva citrakṛt
kāmopacāre veśyā ca gāndharvaḥ svarakarmaṇi /
sevakastūpacāre syādete vai prāśnikāḥ smṛtāḥ
ebhirdṛṣṭāntasaṃyuktairdoṣā vācyāstathā guṇāḥ /
aśāstrajñā vivādeṣu yathā prakṛtikarmataḥ
athaite praśnikā jñeyāḥ kathitā ye mayānaghāḥ /
śāstrajñānādyadā tu syātsaṃgharṣaḥ śāstrasaṃśrayaḥ
śāstraprāmāṇanirmāṇairvyavahāro bhavettadā /
bhartṛniyogādanyo 'nyavigrātspardhayāpi bharatānām
arthapatākā hetossaṃgharṣo nāma saṃbhavati /
teṣāṃ kāryaṃ vyavahāradarśanaṃ pakṣapātaviraheṇa
kṛtvā paṇaṃ patākāṃ vyavahāraḥ sa bhavitavyastu /
sarvairananyamatibhiḥ sukhopaviṣṭaiśca śuddhabhāvaiśca
yairlekhakagamakasahāyāssaha siddhibhirghātāḥ /
nātyāsanairnadūrasaṃsthitaiḥ prekṣakaistu bhavitavyam
teṣāmāsanayogo dvādaśahastasthitaḥ kāryaḥ /
yāni vihitāni pūrvaṃ siddhisthānāni tāni lakṣyāṇi
ghātāśca lakṣaṇīyāḥ prayogato nāṭyayoge tu /
daivādghātasamutthāḥ parotthitā vā budhairnavairlekhyāḥ
ghātā nāṭyasamutthā hyātmasamutthāstu lekhyāḥ syuḥ /
ghātā yasya tvalpāḥ saṃkhyātāḥ siddhayaśca bahulāḥ syuḥ
viditaṃ kṛtvā rājñastasmai deyā patākā hi /
sidhyatiśayātpatākā samasiddhau pārthivājñayā deyā
atha narapatiḥ samaḥ syādubhayorapi sā tadā deyā /
evaṃ vidhijñairyaṣṭavyo vyavahāraḥ samañjasām
svasthacittasukhāsinaiḥ suviśiṣṭairguṇārthibhiḥ /
vimṛśya prekṣakairgrāhyaṃ sarvarāgaparāṅgamukhaiḥ
sādhana dūṣaṇābhāsaḥ prayogasamayāśritaiḥ /
samatvamaṅgamādhuryaṃ pāṭhyaṃ prakṛtayo rasāḥ
vādyaṃ gānaṃ sanepathyametajjñeyaṃ prayatnataḥ /
gītavāditratālena kalāntarakalāsu ca
uadaṅgaṃ kriyate nāṭyaṃ samantāt samamucyate /
aṅgopāṅgasamāyuktaṃ gītatālalayānvitam
gānavādyasamatvaṃ ca tadbudhaiḥ samamucyate /
sanirbhugnamuraḥ kṛtvā caturaśrakrutau karau
grīvāñcitā tathā karyā tvaṅgamādhuryameva ca /
pūrvroktānīha śeṣāṇi yāni dravyāṇi sādhakaiḥ
vadyādīnāṃ punarvuprā lakṣaṇaṃ sannibodhata /
vādyaprabhṛtayo gānaṃ vādyamāṇāni nirdiśet
yāni sthānāni siddhīnāṃ taiḥ siddhiṃ tu prakāśayet /
harṣādaṅgasamudbhūtāṃ nānārasasamutthitām
vārakālāstu vijñeyā nāṭyajñairvividhāśrayāḥ /
divasaiścaiva rātriśca tayorvārān nibodhata
pūrvāhṇastvatha madhyāhnastvaparāhṇastathaiva ca /
divā samutthā vijñeyā nāṭyavārāḥ prayogataḥ
prādoṣikārdharātriśca tathā prābhātiko 'paraḥ /
nāṭyavārā bhavantyete rātrāvityanupūrvaśaḥ
eteṣāṃ atra yadyojyaṃ nāṭyakāryaṃ rasāśrayam /
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi vārakālasamāśrayam
yacchrotraramaṇīyaṃ syāddharmotthanakṛtaṃ ca yat /
pūrvāhṇe tatprayoktavyaṃ śuddhaṃ vā vikṛtaṃ tathā
sattvotthānaguṇairyuktaṃ vādyabhūyiṣṭhameva ca /
puṣkalaṃ sattvayuktaṃ ca aparāhṇe prayojayet
kaiśikīvṛttisaṃyuktaṃ śṛṅgārasasaṃśrayam /
nṛtyavāditragītāḍhyaṃ pradoṣe nāṭyamiṣyate
yannarmahāsyabahulaṃ karuṇaprāyameva ca /
prabhātakāle tatkāryaṃ nāṭyaṃ nidrāvināśanam
ardharātre niyuñjīta samadhyāhne tathaiva ca /
sandhyābhojanakāle ca nāṭyaṃ naiva prayojayet
evaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca samīkṣya ca balābalam /
nityaṃ nāṭyaṃ prayuñjīta yathābhāvaṃ yathārasam
athava deśakālau ca na parīkṣyau prayoktṛbhiḥ
yathaivājñāpayedbhartā tadā yojyamasaṃśayam.
tathā samudiātāścaiva vijñeyā nāṭakāśritāḥ /
pātraṃ prayogamṛddhiśca vijñeyāstu trayo guṇāḥ
buddhimatvaṃ surūpatvaṃ layatālajñatā tathā /
rasabhāvajñatā caiva vayassthatvaṃ kutūhalam
grahaṇaṃ dhāraṇaṃ caiva gātrāvaikalyameva ca /
nijasādhvasatotsāha iti pātragato vidhiḥ
suvādyatā sugānatvaṃ supāṭhyatvaṃ tathaiva ca /
śāstrakarmasamāyogaḥ prayoga iti saṃjñitaḥ
śucibhūṣaṇatāyāṃ tu mālyābharaṇavāsasām /
vicitraracanā caiva samṛddhiriti saṃjñitā
yadā samuditāḥ sarve ekībhūtā bhavanti hi /
alaṅkārāḥ sakutapā mantavyo nāṭakāśrayāḥ
etaduktaṃ dvijaśreṣṭhāḥ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ mayā /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmyātodyānāṃ vikalpanam
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0