Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 27

27.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre vikṛtivikalpo nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ
atha saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
siddhīnāṃ tu pravakṣyāmi lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam /
yasmātprayogaḥ sarvo 'yaṃ siddhyarthaṃṃ saṃpradarśitaḥ

27.2

siddhistu dvividhā jñeyā vāṅmanoṅgasamudbhavā /
daivī ca mānuṣī caiva nānābhāvasamutthitā

27.3

daśāṅgā mānuṣī siddhīrdaivī tu dvividhā smṛtā /
nānāsattvāśrayakṛtā vāṅnaipathyaśarīrajā

27.4

smitāpahāsinī hāsā sādhvaho kaṣṭameva ca /
prabaddhanādā ca tathā siddhirjñeyātha vāṅmayī

27.5

pulakaiśca saromāñcairabhyutthānaistathaiva ca /
celadānāṅgulikṣepaiḥ śārīrī siddhiriṣyate

27.6

kiñcicchiṣṭo raso hāsyo nṛtyadbhiryatra yujyate /
smitena sa pratigrāhyaḥ prekṣakairnityameva ca

27.7

kiñcidaspaṣṭahāsyaṃ yattathā vacanameva ca /
arthahāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva hi

27.8

vidūṣakocchedakṛtaṃ bhavecchilpakṛtaṃ ca yat /
atihāsyena tadgrāhyaṃ prekṣakairnityameva tu

27.9

ahokārastathā kāryo nṛṇāṃ prakṛtisaṃbhavaḥ /
yaddharmapadasaṃyuktaṃ yathātiśayasaṃbhavam

27.10

tatra sādhviti yadvākyaṃ prayoktavyaṃ hi sādhakaiḥ /
vismayāviṣṭabhāveṣu praharṣārtheṣu caiva hi

27.11

karuṇe 'pi prayoktavyaṃ kaṣṭaṃ śāstrakṛtena tu /
prabaddhanādā ca tathā vismayārtheṣu nityaśaḥ

27.12

sādhikṣepeṣu vākyeṣu praspanditatanūruhaiḥ /
kutūhalottarāvedhairbahumānena sādhayet

27.13

dīptapradeśaṃ yatkāryaṃ chedyabhedyāhavātmakam /
savidravamathotphullaṃ tathā yuddhaniyuddhajam

27.14

prakampitāṃsaśīrṣañca sāśraṃ sotthānameva ca /
tatprekṣakaistu kuśalaissādhyamevaṃ vidhānataḥ

27.15

evaṃ sādhayitavyaiṣā tajjñaiḥ siddhistu mānuṣī /
daivikīñca punaḥ siddhiṃ saṃpravakṣyāmi tattvataḥ

27.16

yā bhāvātiśayopetā sattvayuktā tathaiva ca /
sā prekṣakaistu kartavyā daivī siddhiḥ prayogataḥ

27.17

na śabdo na yatra na kṣobho na cotpātanidarśanam /
saṃpūrṇatā ca raṃgasya daivī siddhistu sā smṛtā

27.18

daivī ca mānuṣī caiva siddhireṣā mayoditā /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi ghātāndaivasamutthitan

27.19

daivātmaparasamutthā trividhā ghātā budhaistu vijñeyā /
autpātikaścaturthaḥ kadācidatha saṃbhavatyeṣu

27.20

vātāgnivarṣakuñjarabhujaṅgamaṇḍapanipātāḥ /
kīṭavyālapipīlikapaśupraveśanāśca daivakakṛtā

27.21

ghātanataḥ paramahaṃ parayuktān saṃpravakṣyāmi /
[vaivarṇyaṃ cāceṣṭaṃ vibhramitatvaṃ smṛtipramohaśca

27.22

anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathāṃgadoṣo vihastatvam /
ete tvātmasamutthā ghātā jñeyā prayogajñaiḥ]

27.23

mātsaryāddveṣādvā tatpakṣatvāttathārthabhedatvāt /
ete tu parasamutthā jñeyā ghātā budhairnityam

27.24

atihasitaruditavisphoṭitānyathotkṛṣṭanālikāpātāḥ /
gomayaloṣṭapipīlikāvikṣepāścārisaṃbhūtāḥ

27.25

autpatikāśca ghātā mattonmattapraveśaliṅgakṛtaḥ /
punarātmasamutthā ye ghātāṃstāṃstān pravakṣyāmi

27.26

vailakṣaṇyamaceṣṭitavibhūmikatvaṃ smṛtipramoṣaśca /
anyavacanaṃ ca kāvyaṃ tathārtanādo vihastatvam

27.27

atihasitaruditavisvarapipīlikākīṭapaśuvirāvāśca /
mukuṭābharaṇanipātā puṣkarajāḥ kāvyadoṣāśca

27.28

atihasitaruditahasitāni siddhairbhāvasya dūṣakāṇi syuḥ /
kīṭapipīlikapātā siddhiṃ sarvātmanā ghnānta

27.29

vivasvaramajātatālaṃ varṇasvarasaṃpadā ca parihīṇam /
ajñātasthānalayaṃ svaragatamevaṃvidhaṃ hanyāt

27.30

mukuṭābharaṇanipātaḥ prabaddhanādaśca nāśano bhavati /
paśuviśasanaṃ tatha a syādbahuvacanaghnaṃ prayogeṣu

27.31

viṣamaṃ mānavihīnaṃ vimārjanaṃ cākulaprahāraṃ ca /
avibhaktagrahamokṣaṃ puṣkaragatamīdṛśaṃ hanti

27.32

punarukto hyasamāso vibhaktibhedo visandhayo 'pārthaḥ /
trailiṅgajaśca doṣaḥ pratyakṣaparokṣasaṃmohāḥ

27.33

chandovṛttatyāgo gurulāghavasaṅkaro yaterbhedaḥ /
etāni yathā sthūlaṃ ghātasthānāni kāvyasya

27.34

jñeyau tu kāvyajātau dvau ghātāvapratikriyau nityam /
prakṛtivyasanasamutthaḥ śeṣodakanālikatvam

27.35

apratibhāgaṃ skhalanaṃ visvaramuccāraṇaṃ ca kāvyasya /
asthānabhūṣaṇatvaṃ patanaṃ mukuṭasya vibhraṃśaḥ

27.36

vājisyandanakuñjarakharoṣṭraśibikāvimānayānānām /
ārohaṇāvataraṇeṣvanabhijñatvaṃ vihastvam

27.37

praharaṇakavacānāmapyayathāgrahaṇaṃ vidhāraṇaṃ cāpi /
amukuṭabhūṣaṇayogaścirapraveśo 'thavā raṅge

27.38

ebhiḥ sthānaviśeṣairghātā lakṣyāstu sūribhiḥ kuśalaiḥ /
yūpāgnicayanadarbhastragbhāṇḍaparigrahānmuktvā

27.39

siddhyā miśro ghātassarvagataścaikadeśajo vāpi /
nāṭyakuśalaiḥ salekhyā siddhirvā syādvighāto vā

27.40

nālekhyo bahudinajaḥ sarvagato 'vyaktalakṣaṇaviśeṣaḥ /
yastvaikadivasajātassa pratyavaro 'pi lekhyassyāt

27.41

jarjaramokṣyasyānte siddhermokṣastu nālikāyāstu /
kartavyastviha satataṃ nāṭyajñaiḥ prāśnikairvidhinā

27.42

dainye dīnatvamāyānti te nāṭye prekṣakāḥ smṛtāḥ /
ye tuṣṭau tuṣṭimāyānti śoke śokaṃ vrajanti ca

27.43

yo 'nyasya mahe mūrdho nāṃdīślokaṃ paṭheddhi devasya /
svavaśena pūrvaraṅge siddherghātaḥ prayogasya

27.44

yo deśabhāvarahitaṃ bhāṣākāvyaṃ prayojayedbuddhyā /
tasyāpyabhilekhyaḥ syādghāto deśaḥ prayogajñaiḥ

27.45

kaḥ śakto nāṭyavidhau yathāvadupapādanaṃ prayogasya /
kartuṃ vyagramanā vā yathāvaduktaṃ parijñātam

27.46

tasmādgambhīrārthāḥ śabdā ye lokavedasaṃsiddhāḥ /
sarvajanena grāhyā yojyā nāṭake vidhivat

27.47

na ca kiñcidguṇahīnaṃ doṣaiḥ parivarjitaṃ na cākiñcit /
tasmānnāṭyaprakṛtau doṣā nāṭyārthato grāhyā

27.48

na ca nādarastu kāryo naṭena vāgaṅgasattvanepathye /
rasabhāvayośca gīteṣvātodye lokayuktyāṃ ca

27.49

evametattu vijñeyaṃ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi prāśnikānāṃ tu lakṣaṇam

27.50

cāritrābhijanopetāḥ śāntavṛttāḥ kṛtaśramāḥ /
yaśodharmaparāścaiva madhyasthavayasānvitāḥ

27.51

ṣaḍaṅganāṭyakuśalāḥ prabuddhāḥ śucayaḥ samāḥ /
caturātodyakuśalāḥ vṛttajñāstattvadarśinaḥ

27.52

deśabhāṣāvidhānajñāḥ kalāśilpaprayojakāḥ /
caturthābhinayopetā rasabhāvavikalpakāḥ

27.53

śabdacchandovidhānajñā nānāśāstravicakṣaṇāḥ /
evaṃ vidhāstu kartavyāḥ prāśnikā daśarūpake

27.54

avyagrairindriyaiḥ śuddha ūhāpohaviśāradaḥ /
tyaktadoṣonuarāgī ca sa nāṭye prekṣakaḥ smṛtaḥ

27.55

na caivete guṇāḥ samyak sarvasmin prekṣake smṛtāḥ /
vijñeyasyāprameyatvātsaṃkīrṇānāṃ ca pārṣadi

27.56

yadyasya śilpaṃ nepathyaṃ karmaceṣṭitameva vā /
tattathā tena kāryaṃ tu svakarmaviṣayaṃ prati

27.57

nānāśīlāḥ prakṛtayaḥ śīle nāṭyaṃ vinirmitam /
uttamādhamamadhyānāṃ vṛddhabāliśayoṣitām

27.58

tuṣyanti taruṇāḥ kāme vidagdhāḥ samayātvite /
artheṣvarthaparāścaiva mokṣe cātha virāgiṇaḥ

27.59

śūrāstu vīraraudreṣu niyuddheṣvāhaveṣu ca /
dharmākhyāne purāṇeṣu vṛddhāstuṣyanti nityaśaḥ

27.60

na śakyamadhamairjñātumuttamānāṃ viceṣṭitam /
tattvabhāveṣu sarveṣu tuṣyanti satataṃ budhāḥ

27.61

bālā mūrkhāḥ striyaścaiva hāsyanaipathyayoḥ sadā /
yastuṣṭo tuṣṭimāyāti śoke śokamupaiti ca

27.62

kruddhaḥ krodhe bhaye bhītaḥ sa śreṣṭhaḥ prekṣakaḥ smṛtaḥ /
evaṃ bhāvānukaraṇe yo yasmin praviśennaraḥ

27.63

sa tatra prekṣako jñeyo guṇairebhiralaṅkṛtaḥ /
evaṃ hi prekṣakā jñeyāḥ prayoge daśarūpataḥ

27.64

saṃgharṣe tu samutpanne prāśnikān saṃnibodhata /
yajñavinnartakaścaiva chandovicchabdavittathā

27.65

astraviccitrakṛdveśyā gandharvo rajasevakaḥ /
yajñavidyajñayoge tu nartako 'bhinaye smṛtaḥ

27.66

chandovidvṛttabandheṣu śabdavitpāṭhyavistare /
iṣvastravitsauṣṭhave tu nepathye caiva citrakṛt

27.67

kāmopacāre veśyā ca gāndharvaḥ svarakarmaṇi /
sevakastūpacāre syādete vai prāśnikāḥ smṛtāḥ

27.68

ebhirdṛṣṭāntasaṃyuktairdoṣā vācyāstathā guṇāḥ /
aśāstrajñā vivādeṣu yathā prakṛtikarmataḥ

27.69

athaite praśnikā jñeyāḥ kathitā ye mayānaghāḥ /
śāstrajñānādyadā tu syātsaṃgharṣaḥ śāstrasaṃśrayaḥ

27.70

śāstraprāmāṇanirmāṇairvyavahāro bhavettadā /
bhartṛniyogādanyo 'nyavigrātspardhayāpi bharatānām

27.71

arthapatākā hetossaṃgharṣo nāma saṃbhavati /
teṣāṃ kāryaṃ vyavahāradarśanaṃ pakṣapātaviraheṇa

27.72

kṛtvā paṇaṃ patākāṃ vyavahāraḥ sa bhavitavyastu /
sarvairananyamatibhiḥ sukhopaviṣṭaiśca śuddhabhāvaiśca

27.73

yairlekhakagamakasahāyāssaha siddhibhirghātāḥ /
nātyāsanairnadūrasaṃsthitaiḥ prekṣakaistu bhavitavyam

27.74

teṣāmāsanayogo dvādaśahastasthitaḥ kāryaḥ /
yāni vihitāni pūrvaṃ siddhisthānāni tāni lakṣyāṇi

27.75

ghātāśca lakṣaṇīyāḥ prayogato nāṭyayoge tu /
daivādghātasamutthāḥ parotthitā vā budhairnavairlekhyāḥ

27.76

ghātā nāṭyasamutthā hyātmasamutthāstu lekhyāḥ syuḥ /
ghātā yasya tvalpāḥ saṃkhyātāḥ siddhayaśca bahulāḥ syuḥ

27.77

viditaṃ kṛtvā rājñastasmai deyā patākā hi /
sidhyatiśayātpatākā samasiddhau pārthivājñayā deyā

27.78

atha narapatiḥ samaḥ syādubhayorapi sā tadā deyā /
evaṃ vidhijñairyaṣṭavyo vyavahāraḥ samañjasām

27.79

svasthacittasukhāsinaiḥ suviśiṣṭairguṇārthibhiḥ /
vimṛśya prekṣakairgrāhyaṃ sarvarāgaparāṅgamukhaiḥ

27.80

sādhana dūṣaṇābhāsaḥ prayogasamayāśritaiḥ /
samatvamaṅgamādhuryaṃ pāṭhyaṃ prakṛtayo rasāḥ

27.81

vādyaṃ gānaṃ sanepathyametajjñeyaṃ prayatnataḥ /
gītavāditratālena kalāntarakalāsu ca

27.82

uadaṅgaṃ kriyate nāṭyaṃ samantāt samamucyate /
aṅgopāṅgasamāyuktaṃ gītatālalayānvitam

27.83

gānavādyasamatvaṃ ca tadbudhaiḥ samamucyate /
sanirbhugnamuraḥ kṛtvā caturaśrakrutau karau

27.84

grīvāñcitā tathā karyā tvaṅgamādhuryameva ca /
pūrvroktānīha śeṣāṇi yāni dravyāṇi sādhakaiḥ

27.85

vadyādīnāṃ punarvuprā lakṣaṇaṃ sannibodhata /
vādyaprabhṛtayo gānaṃ vādyamāṇāni nirdiśet

27.86

yāni sthānāni siddhīnāṃ taiḥ siddhiṃ tu prakāśayet /
harṣādaṅgasamudbhūtāṃ nānārasasamutthitām

27.87

vārakālāstu vijñeyā nāṭyajñairvividhāśrayāḥ /
divasaiścaiva rātriśca tayorvārān nibodhata

27.88

pūrvāhṇastvatha madhyāhnastvaparāhṇastathaiva ca /
divā samutthā vijñeyā nāṭyavārāḥ prayogataḥ

27.89

prādoṣikārdharātriśca tathā prābhātiko 'paraḥ /
nāṭyavārā bhavantyete rātrāvityanupūrvaśaḥ

27.90

eteṣāṃ atra yadyojyaṃ nāṭyakāryaṃ rasāśrayam /
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi vārakālasamāśrayam

27.91

yacchrotraramaṇīyaṃ syāddharmotthanakṛtaṃ ca yat /
pūrvāhṇe tatprayoktavyaṃ śuddhaṃ vā vikṛtaṃ tathā

27.92

sattvotthānaguṇairyuktaṃ vādyabhūyiṣṭhameva ca /
puṣkalaṃ sattvayuktaṃ ca aparāhṇe prayojayet

27.93

kaiśikīvṛttisaṃyuktaṃ śṛṅgārasasaṃśrayam /
nṛtyavāditragītāḍhyaṃ pradoṣe nāṭyamiṣyate

27.94

yannarmahāsyabahulaṃ karuṇaprāyameva ca /
prabhātakāle tatkāryaṃ nāṭyaṃ nidrāvināśanam

27.95

ardharātre niyuñjīta samadhyāhne tathaiva ca /
sandhyābhojanakāle ca nāṭyaṃ naiva prayojayet

27.96

evaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca samīkṣya ca balābalam /
nityaṃ nāṭyaṃ prayuñjīta yathābhāvaṃ yathārasam

27.97

athava deśakālau ca na parīkṣyau prayoktṛbhiḥ
yathaivājñāpayedbhartā tadā yojyamasaṃśayam.

27.98

tathā samudiātāścaiva vijñeyā nāṭakāśritāḥ /
pātraṃ prayogamṛddhiśca vijñeyāstu trayo guṇāḥ

27.99

buddhimatvaṃ surūpatvaṃ layatālajñatā tathā /
rasabhāvajñatā caiva vayassthatvaṃ kutūhalam

27.100

grahaṇaṃ dhāraṇaṃ caiva gātrāvaikalyameva ca /
nijasādhvasatotsāha iti pātragato vidhiḥ

27.101

suvādyatā sugānatvaṃ supāṭhyatvaṃ tathaiva ca /
śāstrakarmasamāyogaḥ prayoga iti saṃjñitaḥ

27.102

śucibhūṣaṇatāyāṃ tu mālyābharaṇavāsasām /
vicitraracanā caiva samṛddhiriti saṃjñitā

27.103

yadā samuditāḥ sarve ekībhūtā bhavanti hi /
alaṅkārāḥ sakutapā mantavyo nāṭakāśrayāḥ

27.104

etaduktaṃ dvijaśreṣṭhāḥ siddhīnāṃ lakṣaṇaṃ mayā /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmyātodyānāṃ vikalpanam

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc