નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 28

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે સિદ્ધિવ્યઞ્જકો નામ સપ્તવિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ અષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
આતોદ્યવિધિમિદાનીં વક્ષ્યામઃ
તતં ચૈવાવનદ્ધં ચ ઘનં સુષિરમેવ ચ ।
ચતુર્વિધં તુ વિજ્ઞેયમાતોદ્યં લક્ષણાન્વિતમ્

તતં તન્ત્રીકૃતં જ્ઞેયમવનદ્ધં તુ પૌષ્કરમ્ ।
ઘનં તાલસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સુષિરો વંશ ઉચ્યતે

પ્રયોગસ્ત્રિવિધો હ્યેષાં વિજ્ઞેયો નાટકાશ્રયઃ ।
તતં ચૈવાવનદ્ધં ચ તથા નાટ્યકૃતો ઽપરઃ

તતઃ કુતપવિન્યાસો ગાયનઃ સપરિગ્રહઃ ।
વૈપઞ્ચિકો વૈણિકશ્ચ વંશવાદસ્તથૈવ ચ

માર્દઙ્ગિકઃ પાણવિકસ્તથા દાર્દુરિકો બુધૈઃ ।
અવનદ્ધવિધાવેષ કુતપઃ સમુદાહૃતઃ

ઉત્તમાધમમધ્યાભિસ્તથા પ્રકૃતિભિર્યુતઃ ।
કુતપો નાટ્યયોગે તુ નાનાદેશસમાશ્રયઃ

એવં ગાનં ચ વાદ્યં ચ નાટ્યં ચ વિવિધાશ્રયમ્ ।
અલાતચક્રપ્રતિમં કર્તવ્યં નાટ્યયોક્તૃભિઃ

યત્તુ તન્ત્રીકૃતં પ્રોક્તં નાનાતોદ્યસમાશ્રયમ્ ।
ગાન્ધર્વમિતિ તજ્જ્ઞેયં સ્વરતાલપદાત્મકમ્

અત્યર્થમિષ્ટં દેવાનાં તથા પ્રીતિકરં પુનઃ ।
ગન્ધર્વાણાં ચ યસ્માદ્ધિ તસ્માદ્ગન્ધર્વમુચ્યતે

અસ્ય યોનિર્ભવેદ્ગાનં વીણા વંશસ્તથૈવ ચ ।
એતેષાં ચૈવ વક્ષ્યામિ વિધિં સ્વરસમુત્થિતમ્

ગાન્ધર્વં ત્રિવિધં વિદ્યાત્સ્વરતાલપદાત્મકમ્ ।
ત્રિવિધસ્યાપિ વક્ષ્યામિ લક્ષણં કર્મ ચૈવ હિ

દ્વ્યધિષ્ઠાનાઃ સ્વરા વૈણાઃ શારીરાશ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ ।
એતેષાં સંપ્રવક્ષ્યામિ વિધાનં લક્ષણાન્વિતમ્

સ્વરા ગ્રામૌ મૂર્ચ્છનાશ્ચ તાનાઃ સ્થાનાનિ વૃત્તયઃ ।
શુષ્કં સાધારણે વર્ણા હ્યલઙ્કારાશ્ચ ધાતવઃ

શ્રુતયો યતયશ્ચૈવ નિત્યં સ્વરગતાત્મકાઃ ।
દારવ્યાં સમવાયસ્તુ વીણાયાં સમુદાહૃતઃ

સ્વરા ગ્રામાવલઙ્કારા વર્ણાઃ સ્થાનાનિ જાતયઃ ।
સાધારણે ચ શરીર્યાં વીણાયામેષ સંગ્રહઃ

વ્યઞ્જનાનિ સ્વરા વર્ણાઃ સન્ધયો ઽથ વિભક્તયઃ ।
નામાખ્યાતોપસર્ગાશ્ચ નિપાતાસ્તદ્ધિતાઃ કૃતઃ

છન્દોવિધિરલઙ્કારા જ્ઞેયઃ પદગતો વિધિઃ ।
નિબદ્ધં ચાનિબદ્ધં ચ દ્વિવિધં તત્પદં સ્મૃતમ્

ધ્રુવસ્ત્વાવાપનિષ્કામૌ વિક્ષેપો ઽથ પ્રવેશનમ્ ।
શમ્યા તાલઃ સન્નિપાતઃ પરિવર્તઃ સવસ્તુકઃ

માત્રા પ્રકરણાઙ્ગાનિ વિવારી યતયો લયાઃ ।
ગીતયો ઽવયવા માર્ગાઃ પાદમાર્ગાઃ સપાણયઃ

ઇત્યેકવિંશતિવિધં જ્ઞેયં તાલગતં બુધૈઃ ।
ગાન્ધર્વસંગ્રહો હ્યેષ વિસ્તરં તુ નિબોધત

તત્ર સ્વરાઃ:
ષડ્જશ્ચ ઋષભશ્ચૈવ ગાન્ધારો મધ્યમસ્તથા ।
પઞ્ચમો ધૈવતશ્ચૈવ સપ્તમો ઽથ નિષાદવાન્

ચતુર્વિધત્વમેતેષાં વિજ્ઞેયં ગાનયોક્તૃભિઃ ।
વાદી ચૈવાથ સંવાદી વિવાદી ચાનુવાદ્યપિ

સંવાદો મધ્યમગ્રામે પઞ્ચમસ્યર્ષભસ્ય ચ ।
ષડ્જગ્રામે તુ ષડ્જસ્ય સંવાદઃ પઞ્ચમસ્ય ચ

તિસ્રો દ્વે ચ ચતસ્રશ્ચ ચતસ્રસ્તિસ્ર એવ ચ ।
દ્વે ચૈવાદ્ય ચતસ્રશ્ચ ષડ્જગ્રામે ભવેદ્વિધિઃ

ચતુઃશ્રુતિર્ભવેત્ ષડ્જ ઋષભસ્ત્રિશ્રુતિઃ સ્મૃતઃ ।
દ્વિશ્રુતિશ્ચૈવ ગાન્ધારો મધ્યમશ્ચ ચતુઃશ્રુતિઃ

પઞ્ચમસ્તદ્વદેવ સ્યાત્ ત્રિશ્રુતિર્ધૈવતો મતઃ ।
દ્વિશ્રુતિશ્ચ નિષાદઃ સ્યાત્ ષડ્જગ્રામે વિધિર્ભવેત્

અથ મૂર્ચ્છનાઃ દ્વૈગ્રામિક્યશ્ચતુર્દશ:
આદાવુત્તરમન્દ્રા સ્યાદ્રજની ચોત્તરાયતા ।
ચતુર્થી શુદ્ધષડ્જા તુ પઞ્ચમી મત્સરીકૃતા

અશ્વક્રાન્તા તથા ષષ્ઠી સપ્તમી ચાભિરુદ્ગતા ।
ષડ્જગ્રામાશ્રિતા હ્યેતા વિજ્ઞેયાઃ સપ્તમૂર્ચ્છનાઃ

ષડ્જે ચોત્તરમન્દ્રા સ્યાદૃષભે ચાભિરુદ્ગતા ।
અશ્વક્રાન્તા તુ ગાન્ધારે મધ્યમે મત્સરીકૃતા

પઞ્ચમે શુદ્ધષડ્જા સ્યાદ્ધૈવતે ચોત્તરાયતા ।
નિષાદે રજની ચ સ્યાદિત્યેતાઃ ષડ્જમૂર્ચ્છનાઃ

અથ મધ્યમગ્રામે:
સૌવીરી હરિણાશ્વા ચ સ્યાત્કલોપનતા તથા ।
શુદ્ધમધ્યા તથા માર્ગી પૌરવી હૃષ્યકા તથા ।
મધ્યમગ્રામજા હ્યેતા વિજ્ઞેયાઃ સપ્તમૂર્ચ્છનાઃ

અપિ ચ:
ક્રમયુક્તાઃ સ્વરાઃ સપ્ત મૂર્ચ્છનેત્યભિસંજ્ઞિતાઃ ।
ષટ્પઞ્ચસ્વરકાસ્તાનાઃ ષાડવૌડુવિતાશ્રયાઃ

સાધારણકૃતાશ્ચૈવ કાકલીસમલઙ્કૃતાઃ ।
અન્તરસ્વરસંયુક્તા મૂર્ચ્છના ગ્રામયોર્દ્વયોઃ

યથા:
છાયાસુ ભવતિ શીતં પ્રસ્વેદો ભવતિ ચાતપસ્થસ્ય ।
ન ચ નાગતો વસન્તો ન ચ નિઃશેષઃ શિશિરકાલઃ

ભવતશ્ચાત્ર:
અન્તરસ્વરસંયોગો નિત્યમારોહિસંશ્રયઃ ।
કાર્યો હ્યલ્પો વિશેષેણ નાવરોહી કદાચન

ક્રિયમાણો ઽવરોહી સ્યાદલ્પો વા યદિ વા બહુઃ ।
જાતિરાગં શ્રુતિં ચૈવ નયન્તે ત્વન્તરસ્વરાઃ

ઇતિ
જાતીરિદાનીં વક્ષ્યામઃ
સ્વરસાધારણગતાસ્તિસ્રો જ્ઞેયાસ્તુ જાતયઃ ।
મધ્યમા પઞ્ચમી ચૈવ ષડ્જમધ્યા તથૈવ ચ

આસામંશાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ ષડ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ ।
યથા સ્વં દુર્બલતરા વ્યક્તા સા પઞ્ચમી તથા

જાતયો ઽષ્ટાદશેત્યેવં બ્રહ્મણાભિહિતં પુરા ।
તાસ્ત્વહં વર્તયિષ્યામિ ગ્રહાંશાદિવિભાગતઃ

ષાડ્જી ચૈવાર્ષભી ચૈવ ધૈવત્યથ નિષાદિની ।
ષડ્જોદીચ્યવતી ચૈવ તથા વૈ ષડ્જકૈશિકી

ષડ્જમધ્યા તથા ચૈવ ષડ્જગ્રામસમાશ્રયાઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મધ્યમગ્રામસંશ્રિતાઃ

ગાન્ધારી મધ્યમા ચૈવ ગાન્ધારોદીચ્યવા તથા ।
પઞ્ચમી રક્તગાન્ધારી તથા ગાન્ધારપઞ્ચમી

મધ્યમોદીચ્યવા ચૈવ નન્દયન્તિ તથૈવ ચ ।
કર્મારવી ચ વિજ્ઞેયા તથાન્ધ્રી કૈશિકી મતા

સ્વરસાધારણગતાસ્તિસ્રો જ્ઞેયાસ્તુ જાતયઃ ।
મધ્યમા ષડ્જમધ્યા ચ પઞ્ચમી ચૈવ સૂરિભિઃ

આસામંશાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ ષડ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ ।
યથાસ્વં દુર્બલતરં વ્યત્યાસાત્ત્વત્ર પઞ્ચમી

શુદ્ધા વિકૃતાશ્ચૈવ હિ સમવાયાજ્જાતયસ્તુ જાયન્તે ।
પુનરેવાશુદ્ધકૃતા ભવન્ત્યથૈકાદશાન્યાસ્તુ

તાસાં યન્નિર્વૃત્તાઃ સ્વરેષ્વથાંશેષુ જાતિષુ ચ જાતિઃ ।
તદ્વક્ષ્યામિ યથાવત્સંક્ષેપેણ ક્રમેણેહ

પરસ્પરવિનિષ્પન્ના જ્ઞેયા હ્યેવં તુ જાતયઃ ।
પૃથગ્લક્ષણસંયુક્તા દ્વૈગ્રામિકાઃ સ્વરાશ્રયાઃ

ચતસ્રો જાતયો નિત્યં જ્ઞેયાઃ સપ્તસ્વરા બુધૈઃ ।
ચતસ્રઃ ષટ્સ્વરા જ્ઞેયાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચસ્વરા દશ

મધ્યમોદીચ્યવા ચૈવ તથા વૈ ષડ્જકૈશિકી ।
કાર્મારવી ચ સંપૂર્ણા તથા ગાન્ધારપઞ્ચમી

ષાડ્જ્યાન્ધ્રી નન્દયન્તી ચ ગાન્ધારોદીચ્યવા તથા ।
ચતસ્રઃ ષટ્સ્વરા હ્યેતાઃ જ્ઞેયાઃ પઞ્ચ સ્વરા દશ

નૈષાદી ચાર્ષભી ચૈવ ધૈવતી ષડ્જમધ્યમા ।
ષડ્જોદીચ્યવતી ચૈવ પઞ્ચ ષડ્જાશ્રિતાઃ સ્મૃતાઃ

ગાન્ધારી રક્તગાન્ધારી મધ્યમા પઞ્ચમી તથા ।
કૈશિકી ચૈવ પઞ્ચૈતા મધ્યમગ્રામસંશ્રયાઃ

યાસ્તાઃ સપ્તસ્વરા જ્ઞેયા યાશ્ચૈતાઃ ષટ્સ્વરાઃ સ્મૃતાઃ ।
કદાચિત્ ષાડવીભૂતાઃ કદાચિચ્ચૌડુવે મતાઃ

ષડ્જગ્રામે તુ સમ્પૂર્ણા વિજ્ઞેયા ષડ્જકૈશિકી ।
ષટ્સ્વરા ચૈવ વિજ્ઞેયા ષાડ્જી ગાન્ધારયોગતઃ

ગાન્ધારપઞ્ચમી ચૈવ મધ્યમોદીચ્યવા તથા ।
પુનશ્ચ ષટ્સ્વરા જ્ઞેયા ગાન્ધારોદીચ્યવા બુધૈઃ

આન્ધ્રી ચ નન્દયન્તી ચ મધ્યમગ્રામસંશ્રયાઃ ।
એવમેતા બુધૈર્જ્ઞેયા દ્વૈગ્રામિક્યો ઽપિ જાતયઃ

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ તાસામંશવિકલ્પનમ્ ।
ષટ્સ્વરાઃ સપ્તમે હ્યંશે નેષ્યન્તે ષડ્જમધ્યમાઃ

સંવાદ્યલોપાદ્ગાન્ધારે તદ્વદેવ હિ નેષ્યતે ।
ગાન્ધારીરક્તગાન્ધારીકૈશિકીનાં તુ પઞ્ચમઃ

ષડ્જાયાં ચૈવ ગાન્ધારમંશકં વિદ્ધિ ષાડવમ્ ।
ષાડવં ધૈવતે નાસ્તિ ષડ્જોદીચ્યામથાંશકે

સંવાદ્યલોપાત્સપ્તૈતાઃ ષાટ્સ્વર્યેણ વિવર્જિતાઃ ।
ગાન્ધારીરક્તગાન્ધાર્યોઃ ષડ્જમધ્યમપઞ્ચમાઃ

સપ્તમશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો યેષુ નૌડુવિતં ભવેત્ ।
દ્વૌ ષડ્જમધ્યમાંશો તુ ગાન્ધારો ઽથ નિષાદવાન્

ઋષભશ્ચૈવ પઞ્ચમ્યાં કૈશિક્યાં ચૈવ ધૈવતઃ ।
એવં તુ દ્વાદશૈવેહ વર્જ્યાઃ પઞ્ચ સ્વરાઃ સદા

તાસ્ત્વનૌડુવિતા નિત્યં કર્તવ્યા હિ સ્વરાશ્રયાઃ ।
સર્વસ્વરાણાં નાશસ્તુ વિહિતસ્ત્વથ જાતિષુ

ન મધ્યમસ્ય નાશસ્તુ કર્તવ્યો હિ કદાચન ।
સર્વસ્વરાણાં પ્રવરો હ્યનાશી મધ્યમઃ સ્મૃતઃ ।
ગાન્ધર્વકલ્પે વિહિતઃ સામસ્વપિ ચ મધ્યમઃ

દશકં જાતિલક્ષણમ્:
ગ્રહાંશૌ તારમન્દ્રૌ ચ ન્યાસો ઽપન્યાસ એવ ચ ।
અલ્પત્વં ચ બહુત્વં ચ ષાડવૌડુવિતે તથા

અથ ગ્રહાઃ:
ગ્રહાસ્તુ સર્વજાતીનામંશવત્પરિકીર્તિતાઃ ।
યત્પ્રવૃત્તં ભવેદ્ગેયમંશો ગ્રહવિકલ્પિતઃ

તત્રાંશો નામ:
યસ્મિન્ ભવતિ રાગશ્ચ યસ્માચ્ચૈવ પ્રવર્તતે ।
મન્દ્રશ્ચ તારમન્દ્રશ્ચ યો ઽત્યર્થં ચોપલભ્યતે

ગ્રહાપન્યાસવિન્યાસસંન્યાસન્યાસગોચરઃ ।
અનુવૃત્તશ્ચ યસ્યેહ સોંઽશઃ સ્યાદ્દશલક્ષણઃ

પઞ્ચસ્વરપરા તારગતિર્યથા
અંશાત્તારગતિં વિદ્યાદાચતુર્થસ્વરાદિહ ।
આ પઞ્ચમાત્પઞ્ચમાદ્વા નાતઃપરમિહેષ્યતે

ત્રિધા મન્દ્રગતિઃ ।
અંશપરા ન્યાસપરા અપરન્યાસપરા ચેતિ ।
મન્દ્રસ્ત્વંશપરો નાસ્તિ ન્યાસૌ તુ દ્વૌ વ્યવસ્થિતૌ ।
ગાન્ધારન્યાસલિઙ્ગે તુ દૃષ્ટમાર્ષભસેવનમ્

અથ ન્યાસ એકવિંશતિસઙ્ખ્યઃ ।
અઙ્ગસમાપ્તૌ ન્યાસઃ ।
તદ્વદપન્યાસો હ્યઙ્ગમધ્યે ષટ્પઞ્ચાશત્સઙ્ખ્યઃ ।
યથા:
ન્યાસો ઽઙ્ગસમાપ્તૌ સ ચૈકવિંશતિસઙ્ખ્યસ્તથા ।
અક્ષરાણિ ષટ્પઞ્ચાશત્સંખ્યો ઽપન્યાસો ઽઙ્ગમધ્યે ભવેત્

તત્ર પ્રથમં વિદારીમધ્યે ન્યાસસ્વરપ્રયુક્તસ્તુ ।
વિવદનશીલં મુક્ત્વા સંન્યાસઃ સો ઽભિધાતવ્યઃ ।
કૃત્વા પદાવસાને વિન્યાસાત્ક્વાપિ વિન્યાસઃ

તથા:
અલ્પત્વે ઽથ બહુત્વે બલવદબલતા વિનિશ્ચયાદેવ ।
જાતિસ્વરૈસ્તુ નિત્યં જાત્યલ્પત્વં દ્વિવિધમેતત્

સઞ્ચારાંશે બલસ્થાનામલ્પત્વે દુર્બલાસુ ચ ।
ન્યાસશ્ચાન્તરમાર્ગસ્તુ જાતીનાં વ્યક્તિકારકઃ

પઞ્ચસ્વરમૌડુવિતં વિજ્ઞેયં દશવિધં પ્રયોગજ્ઞૈઃ ।
ત્રિંશત્પ્રકારવિહિતં પૂર્વોક્તં લક્ષણં ચાસ્ય

ષટ્સ્વરસ્ય પ્રયોગો ઽસ્તિ તથા પઞ્ચસ્વરસ્ય ચ ।
ચતુઃસ્વરપ્રયોગો ઽપિ હ્યવકૃષ્ટધ્રુવાસ્વિહ

દ્વૈગ્રામિકીણાં જાતીનાં સર્વાસામપિ નિત્યશઃ ।
અંશાસ્ત્રિષષ્ટિર્વિજ્ઞેયાસ્તેષાં ચૈવાંશવદ્ ગ્રહાઃ

અંશગ્રહમિદાનીં વક્ષ્યામઃ ।
તત્ર:
મધ્યમોદીચ્યવાયાસ્તુ નન્દયન્ત્યાસ્તથૈવ ચ ।
તથા ગાન્ધારપઞ્ચમ્યાઃ પઞ્ચમોંઽશો ગ્રહસ્તથા

ધૈવત્યાશ્ચ તથા હ્યંશૌ વિજ્ઞેયૌ ધૈવતર્ષભૌ ।
પઞ્ચમ્યાશ્ચ તથા જ્ઞેયૌ ગ્રહાંશૌ પઞ્ચમર્ષભૌ

ગાન્ધારોદીચ્યવાયાસ્તુ ગ્રહાંશૌ ષડ્જમધ્યમૌ ।
આર્ષભ્યાશ્ચ ગ્રહા અંશા ધૈવતર્ષભસપ્તમાઃ

ગાન્ધારશ્ચ નિષાદશ્ચ હ્યાર્ષભશ્ચ તથાપરઃ ।
નિષાદિન્યાસ્ત્રયો હ્યેતે ગ્રહા અંશાશ્ચ કીર્તિતાઃ

ષડ્જપઞ્ચમગાન્ધારૈસ્ત્રિભિરેવ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અંશૈર્ગ્રહૈસ્તથા ચૈવ વિજ્ઞેયા ષડ્જકૈશિકી

ષડ્જશ્ચ મધ્યમશ્ચૈવ નિષાદો ધૈવતસ્તથા ।
ષડ્જોદીચ્યવતીજાતેર્ગ્રહા અંશાશ્ચ કીર્તિતાઃ

પઞ્ચમશ્ચાર્ષભશ્ચૈવ નિષાદો ધૈવતસ્તથા ।
કાર્મારવ્યા બુધૈરંશા ગ્રહાશ્ચ પરિકીર્તિતાઃ

ગાન્ધારશ્ચાર્ષભશ્ચૈવ પઞ્ચમો ઽથ નિષાદવાન્ ।
ચત્વરોંશા ભવન્ત્યાન્ધ્ર્યા ગ્રહાશ્ચૈવ તથૈવ હિ

ષડ્જશ્ચાથર્ષભશ્ચૈવ મધ્યમઃ પઞ્ચમસ્તથા ।
મધ્યમાયા ગ્રહા જ્ઞેયા અંશાશ્ચૈવ સધૈવતાઃ

નિષાદષડ્જગાન્ધારમધ્યમાઃ પઞ્ચમસ્તથા ।
ગાન્ધારીરક્તગાન્ધાર્યોર્ગ્રહા અંશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ષડ્જી ધૈવતગાન્ધારષડ્જમધ્યમપઞ્ચમૈઃ ।
ગ્રહૈરંશૈશ્ચ વિજ્ઞેયા વિકૃતા સ્વરયોગતઃ

કૈશિક્યાશ્ચાર્ષભં હિત્વા ગ્રહાંશાઃ ષટ્ સ્વરાઃ સ્મૃતાઃ ।
સપ્તસ્વરગ્રહાંશા તુ વિજ્ઞેયા ષડ્જમધ્યમા

એતે ત્રિષષ્ટિર્વિજ્ઞેયાઃ સર્વાસ્વંશાસ્તુ જાતિષુ ।
અંશવચ્ચ ગ્રહાસ્તાસાં સર્વાસામેવ નિત્યશઃ

સર્વાસામેવ જાતીનાં ત્રિજાતિસ્તુ ગણઃ સ્મૃતઃ ।
તે ચ સપ્ત ગણા જ્ઞેયા વર્ધમાનસ્વરા બુધૈઃ

એકસ્વરો દ્વિસ્વરશ્ચ ત્રિસ્વરો ઽથ ચતુઃસ્વરઃ ।
પઞ્ચસ્વરશ્ચતુર્થા સ્યાદેકધા સપ્તષટ્સ્વરૌ

એતદુક્તં મયા ત્વાસાં ગ્રહાંશપરિકલ્પનમ્ ।
પુનશ્ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ ન્યાસાપન્યાસયોગતઃ

પઞ્ચાંશા તુ ભવેત્ ષાડ્જી નિષાદર્ષભવર્જિતા ।
અપન્યાસો ભવેદત્ર ગાન્ધારઃ પઞ્ચમસ્તથા

ન્યાસશ્ચાત્ર ભવેત્ ષડ્જો લોપ્યઃ સપ્તમ એવ ચ ।
ષડ્જગાન્ધારસઞ્ચારઃ ષડ્જધૈવતયોસ્તથા

ષાડવં સપ્તમોપેતમલ્પૌ વૈ સપ્તમર્ષભૌ ।
ગાન્ધારસ્ય ચ બાહુલ્યં ત્વત્ર કાર્યં પ્રયોક્તુભિઃ

આર્ષભ્યામૃષભસ્ત્વંશો નિષાદો ધૈવતસ્તથા ।
એત એવ હ્યપન્યાસા ન્યાસશ્ચાપ્યૃષભઃ સ્મૃતઃ ।
ષટ્પઞ્ચસ્વરતા ચાત્ર ષડ્જપઞ્ચમયોર્વિના

ધૈવત્યાં ધૈવતો ન્યાસસ્ત્વંશાવૃષભધૈવતો ।
અપન્યાસા ભવન્ત્યત્ર ધૈવતાર્ષભમધ્યમાઃ

ષડ્જપઞ્ચમહીનં તુ પાઞ્ચ્સ્વર્યં વિધીયતે ।
પઞ્ચમેન વિના ચૈવ ષાડવં પરિકીર્તિતમ્

આરોહિણૌ ચ તૌ કાર્યૌ લઙ્ઘનીયૌ તથૈવ ચ ।
નિષાદશ્ચર્ષભશ્ચૈવ ગાન્ધારો બલવાંસ્તથા

નિષાદિન્યાં નિષાદોંઽશો સગાન્ધારર્ષભસ્તથા ।
એત એવ હ્યપન્યાસા ન્યાસશ્ચૈવાત્ર સપ્તમઃ

ધૈવત્યા ઇવ કર્તવ્યે ષાડવૌડુવિતે તથા ।
તદ્વચ્ચ લઙ્ઘનીયૌ તુ બલવન્તૌ તથૈવ ચ

અંશાસ્તુ ષડ્જકૈશિક્યાઃ ષડ્જગાન્ધારપઞ્ચમાઃ ।
અપન્યાસા ભવન્ત્યત્ર ષડ્જપઞ્ચમસપ્તમાઃ

ગાન્ધારશ્ચ ભવેન્ન્યાસો હૈનસ્વર્યં ન ચાત્ર તુ ।
દૌર્બલ્યં ચાત્ર કર્તવ્યં ધૈવતસ્યાર્ષભસ્ય ચ

(મધ્યમ)
ષડ્જશ્ચ મધ્યમશ્ચૈવ નિષાદો ધૈવતસ્તથા ।
સ્યુઃ ષડ્જોદીચ્યવાંશાસ્તુ ન્યાસશ્ચૈવ તુ મધ્યમઃ

અપન્યાસો ભવત્યસ્ય ધૈવતઃ ષડ્જ એવ ચ ।
પરસ્પરાંશગમનમિષ્ટતશ્ચ વિધીયતે

ષાટ્સ્વર્યમૃષભાપેતં કાર્યં ગાન્ધર્વવેદિભિઃ ।
પઞ્ચમાર્ષભહીનં તુ પાઞ્ચસ્વર્યં તુ તત્ર વૈ

ષડ્જશ્ચાપ્યૃષભશ્ચૈવ ગાન્ધારશ્ચ બલી ભવેત્ ।
ગાન્ધારસ્ય ચ બાહુલ્યં મન્દ્રસ્થાને વિધીયતે

સર્વેંશાઃ ષડ્જમધ્યાયામપન્યાસાસ્તથૈવ ચ ।
ષડ્જશ્ચ મધ્યમશ્ચાપિ ન્યાસૌ નાર્યૌ પ્રયોક્તૃભિઃ

ગાન્ધારસપ્તમાપેતં પાઞ્ચસ્વર્યં વિધીયતે ।
ષાડવં સપ્તમાપેતં કાર્યં ચાત્ર પ્રયોગતઃ

સર્વસ્વરાણાં સઞ્ચાર ઇષ્ટતસ્તુ વિધીયતે ।
ષડ્જગ્રામાશ્રિતા હ્યેતા વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત જાતયઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મધ્યમગ્રામસંશ્રયાઃ ।
ગાન્ધાર્યાઃ પઞ્ચ એવાંશા ધૈવતર્ષભવર્જિતાઃ

ષડ્જશ્ચ પઞ્ચમશ્ચૈવ હ્યપન્યાસૌ પ્રકીર્તિતૌ ।
ગાન્ધારશ્ચ ભવેન્ન્યાસઃ ષાડવં ચર્ષભં વિના

ધૈવતર્ષભયોર્હીનં તથા ચૌડુવિતં ભવેત્ ।
લઙ્ઘનીયૌ ચ તૌ નિત્યમાર્ષભાદ્ધૈવતં વ્રજેત્ ।
વિહિતસ્ત્વિતિ ગાન્ધાર્યાઃ સ્વરન્યાસાંશગોચરઃ

લક્ષણં રક્તગાન્ધાર્યા ગાન્ધાર્યા એવ યત્સ્મૃતમ્ ।
ધૈવતો બલવાનત્ર દૌર્બલ્યં તસ્ય લોપતઃ

ગાન્ધારષડ્જયોશ્ચાત્ર સઞ્ચારશ્ચાર્ષભાદ્વિના ।
અપન્યાસસ્તથા ચૈવ મધ્યમસ્તુ વિધીયતે

ગાન્ધારોદીચ્યવાંશૌ તુ વિજ્ઞેયૌ ષડ્જમધ્યમૌ ।
પાઞ્ચસ્વર્યં ન ચૈવાત્ર ષાટ્સ્વર્યમૃષભં વિના

કાર્યશ્ચાન્તરમાર્ગશ્ચ ન્યાસોપન્યાસ એવ ચ ।
ષડ્જોદીચ્યવતીવત્તુ પાઞ્ચસ્વર્યેણ જાતુચિત્

મધ્યમાયા ભવન્ત્યંશા વિના ગાન્ધારસપ્તમૌ ।
એત એવ હ્યપન્યાસા ન્યાસશ્ચૈવ તુ મધ્યમઃ

ગાન્ધારસપ્તમાપેતં પાઞ્ચસ્વર્યં વિધીયતે ।
ષાડવં ચાપ્યગાન્ધારં કર્તવ્યં તુ પ્રયોગતઃ

ષડ્જમધ્યમયોશ્ચાત્ર કાર્યં બાહુલ્યમેવ હિ ।
ગાન્ધારલઙ્ઘનં ચાત્ર કાર્યં નિત્યં પ્રયોક્તૃભિઃ

મધ્યમોદીચ્યવા પૂર્ણા હ્યંશ એકસ્તુ પઞ્ચમઃ ।
શેષો વિધિસ્તુ કર્તવ્યો ગાન્ધારોદીચ્યવાં ગતઃ

દ્વાવંશાવથ પઞ્ચમ્યામૃષભઃ પઞ્ચમસ્તથા ।
સ(ઋ)નિષાદાવપન્યાસૌ ન્યાસશ્ચૈવ તુ પઞ્ચમઃ

મધ્યમાવત્તુ કર્તવ્યે ષાડવૌડુવિતે તથા ।
દૌર્બલ્યં ચાત્ર કર્તવ્યં ષડ્જગાન્ધારમધ્યમૈઃ

કુર્યાદપ્યત્ર સઞ્ચારં પઞ્ચમસ્યાર્ષભસ્ય ચ ।
ગાન્ધારગમનં ચૈવ કાર્યં ત્વલ્પશ્ચ સપ્તમઃ

(લ્પં ચ સપ્તમાત્)
અથ ગાન્ધારપઞ્ચમ્યાઃ પઞ્ચમોંઽશઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તારગત્યા તુ ષડ્જો ઽપિ કદાચિન્નાતિવર્તતે

ઋષભઃ પઞ્ચમશ્ચૈવ હ્યપન્યાસૌ પ્રકીર્તિતૌ ।
ન્યાસશ્ચૈવ તુ ગાન્ધારો સા ચ પૂર્ણસ્વરા સદા ।
પઞ્ચમ્યા યશ્ચ ગાન્ધાર્યાઃ સઞ્ચારઃ સ વિધીયતે

પઞ્ચમશ્ચાર્ષભશ્ચૈવ ગાન્ધારો ઽથ નિષાદવાન્ ।
ચત્વારોંઽશા ભવન્ત્યાન્ધ્ર્યામપન્યાસાસ્ત એવ હિ

ગાન્ધારશ્ચ ભવેન્ન્યાસઃ ષડ્જાપેતં તુ ષાડવમ્ ।
ગાન્ધારાર્ષભયોશ્ચાપિ સઞ્ચારસ્તુ પરસ્પરમ્

સપ્તમસ્ય ચ ષષ્ઠસ્ય ન્યાસો ગત્યનુપૂર્વશઃ ।
ષડ્જસ્ય લઙ્ઘનં ચાત્ર નાસ્તિ ચૌડુવિતં સદા

નન્દયન્ત્યાઃ ક્રમાન્ ન્યાસાપન્યાસાંશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
ગાન્ધારો મધ્યમશ્ચૈવ પઞ્ચમશ્ચૈવ નિત્યશઃ

ષડ્જો લોપ્યશ્ચ લઙ્ઘ્યશ્ચ નાન્ધ્રીસઞ્ચરણં ભવેત્ ।
લઙ્ઘનં હ્યૃષભસ્યાપિ તચ્ચ મન્દ્રગતં સ્મૃતમ્

તારગત્યા તુ ષડ્જસ્તુ કદાચિન્નાતિવર્તતે ।
ગાન્ધારો વા ગ્રહઃ કાર્યસ્તથા ન્યાસશ્ચ નિત્યશઃ

કાર્મારવ્યાઃ સ્મૃતા હ્યંશા આર્ષભઃ પઞ્ચમસ્તથા ।
ધૈવતશ્ચ નિષાદશ્ચાપ્યપન્યાસાસ્ત એવ તુ ।
પઞ્ચમશ્ચ ભવેન્ન્યાસો હૈનસ્વર્યં ન ચાત્ર તુ

ગાન્ધારસ્ય વિશેષેણ સર્વતો ગમનં ભવેત્

કૈશિક્યાસ્તુ તથા હ્યંશાઃ સર્વે ચૈવાર્ષભં વિના ।
એત એવ હ્યપન્યાસા ન્યાસૌ ગાન્ધારસપ્તમૌ

ધૈવતેંશે નિષાદે ચ ન્યાસઃ પઞ્ચમ ઇષ્યતે ।
અપન્યાસઃ કદાચિત્તુ ઋષભો ઽપિ વિધીયતે

આર્ષભે ષાડવં ચાત્ર ધૈવતર્ષભવર્જિતમ્ ।
તથા ચૌડુવિતં કુર્યાદ્ બલિનૌ ચાન્ત્યપઞ્ચમૌ

દૌર્બલ્યમૃષભસ્યાત્ર લઙ્ઘનં ચ વિશેષતઃ ।
અંશવત્ કલ્પિતશ્ચાન્યૈઃ ષાડવે તુ વિધીયતે ।
ષડ્જમધ્યાવદત્રાપિ સઞ્ચારસ્તુ ભવેદિહ

એવમેતા બુધૈર્જ્ઞેયા જાતયો દશલક્ષણાઃ ।
યથા યસ્મિન્ રસે યાશ્ચ ગદતો મે નિબોધત