નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 27

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે વિકૃતિવિકલ્પો નામ ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ સપ્તવિંશો ઽધ્યાયઃ
સિદ્ધીનાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણં નાટકાશ્રયમ્ ।
યસ્માત્પ્રયોગઃ સર્વો ઽયં સિદ્ધ્યર્થંં સંપ્રદર્શિતઃ

સિદ્ધિસ્તુ દ્વિવિધા જ્ઞેયા વાઙ્મનોઙ્ગસમુદ્ભવા ।
દૈવી ચ માનુષી ચૈવ નાનાભાવસમુત્થિતા

દશાઙ્ગા માનુષી સિદ્ધીર્દૈવી તુ દ્વિવિધા સ્મૃતા ।
નાનાસત્ત્વાશ્રયકૃતા વાઙ્નૈપથ્યશરીરજા

સ્મિતાપહાસિની હાસા સાધ્વહો કષ્ટમેવ ચ ।
પ્રબદ્ધનાદા ચ તથા સિદ્ધિર્જ્ઞેયાથ વાઙ્મયી

પુલકૈશ્ચ સરોમાઞ્ચૈરભ્યુત્થાનૈસ્તથૈવ ચ ।
ચેલદાનાઙ્ગુલિક્ષેપૈઃ શારીરી સિદ્ધિરિષ્યતે

કિઞ્ચિચ્છિષ્ટો રસો હાસ્યો નૃત્યદ્ભિર્યત્ર યુજ્યતે ।
સ્મિતેન સ પ્રતિગ્રાહ્યઃ પ્રેક્ષકૈર્નિત્યમેવ ચ

કિઞ્ચિદસ્પષ્ટહાસ્યં યત્તથા વચનમેવ ચ ।
અર્થહાસ્યેન તદ્ગ્રાહ્યં પ્રેક્ષકૈર્નિત્યમેવ હિ

વિદૂષકોચ્છેદકૃતં ભવેચ્છિલ્પકૃતં ચ યત્ ।
અતિહાસ્યેન તદ્ગ્રાહ્યં પ્રેક્ષકૈર્નિત્યમેવ તુ

અહોકારસ્તથા કાર્યો નૃણાં પ્રકૃતિસંભવઃ ।
યદ્ધર્મપદસંયુક્તં યથાતિશયસંભવમ્

તત્ર સાધ્વિતિ યદ્વાક્યં પ્રયોક્તવ્યં હિ સાધકૈઃ ।
વિસ્મયાવિષ્ટભાવેષુ પ્રહર્ષાર્થેષુ ચૈવ હિ

કરુણે ઽપિ પ્રયોક્તવ્યં કષ્ટં શાસ્ત્રકૃતેન તુ ।
પ્રબદ્ધનાદા ચ તથા વિસ્મયાર્થેષુ નિત્યશઃ

સાધિક્ષેપેષુ વાક્યેષુ પ્રસ્પન્દિતતનૂરુહૈઃ ।
કુતૂહલોત્તરાવેધૈર્બહુમાનેન સાધયેત્

દીપ્તપ્રદેશં યત્કાર્યં છેદ્યભેદ્યાહવાત્મકમ્ ।
સવિદ્રવમથોત્ફુલ્લં તથા યુદ્ધનિયુદ્ધજમ્

પ્રકમ્પિતાંસશીર્ષઞ્ચ સાશ્રં સોત્થાનમેવ ચ ।
તત્પ્રેક્ષકૈસ્તુ કુશલૈસ્સાધ્યમેવં વિધાનતઃ

એવં સાધયિતવ્યૈષા તજ્જ્ઞૈઃ સિદ્ધિસ્તુ માનુષી ।
દૈવિકીઞ્ચ પુનઃ સિદ્ધિં સંપ્રવક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

યા ભાવાતિશયોપેતા સત્ત્વયુક્તા તથૈવ ચ ।
સા પ્રેક્ષકૈસ્તુ કર્તવ્યા દૈવી સિદ્ધિઃ પ્રયોગતઃ

ન શબ્દો ન યત્ર ન ક્ષોભો ન ચોત્પાતનિદર્શનમ્ ।
સંપૂર્ણતા ચ રંગસ્ય દૈવી સિદ્ધિસ્તુ સા સ્મૃતા

દૈવી ચ માનુષી ચૈવ સિદ્ધિરેષા મયોદિતા ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઘાતાન્દૈવસમુત્થિતન્

દૈવાત્મપરસમુત્થા ત્રિવિધા ઘાતા બુધૈસ્તુ વિજ્ઞેયા ।
ઔત્પાતિકશ્ચતુર્થઃ કદાચિદથ સંભવત્યેષુ

વાતાગ્નિવર્ષકુઞ્જરભુજઙ્ગમણ્ડપનિપાતાઃ ।
કીટવ્યાલપિપીલિકપશુપ્રવેશનાશ્ચ દૈવકકૃતા

ઘાતનતઃ પરમહં પરયુક્તાન્ સંપ્રવક્ષ્યામિ ।
[વૈવર્ણ્યં ચાચેષ્ટં વિભ્રમિતત્વં સ્મૃતિપ્રમોહશ્ચ

અન્યવચનં ચ કાવ્યં તથાંગદોષો વિહસ્તત્વમ્ ।
એતે ત્વાત્મસમુત્થા ઘાતા જ્ઞેયા પ્રયોગજ્ઞૈઃ]

માત્સર્યાદ્દ્વેષાદ્વા તત્પક્ષત્વાત્તથાર્થભેદત્વાત્ ।
એતે તુ પરસમુત્થા જ્ઞેયા ઘાતા બુધૈર્નિત્યમ્

અતિહસિતરુદિતવિસ્ફોટિતાન્યથોત્કૃષ્ટનાલિકાપાતાઃ ।
ગોમયલોષ્ટપિપીલિકાવિક્ષેપાશ્ચારિસંભૂતાઃ

ઔત્પતિકાશ્ચ ઘાતા મત્તોન્મત્તપ્રવેશલિઙ્ગકૃતઃ ।
પુનરાત્મસમુત્થા યે ઘાતાંસ્તાંસ્તાન્ પ્રવક્ષ્યામિ

વૈલક્ષણ્યમચેષ્ટિતવિભૂમિકત્વં સ્મૃતિપ્રમોષશ્ચ ।
અન્યવચનં ચ કાવ્યં તથાર્તનાદો વિહસ્તત્વમ્

અતિહસિતરુદિતવિસ્વરપિપીલિકાકીટપશુવિરાવાશ્ચ ।
મુકુટાભરણનિપાતા પુષ્કરજાઃ કાવ્યદોષાશ્ચ

અતિહસિતરુદિતહસિતાનિ સિદ્ધૈર્ભાવસ્ય દૂષકાણિ સ્યુઃ ।
કીટપિપીલિકપાતા સિદ્ધિં સર્વાત્મના ઘ્નાન્ત

વિવસ્વરમજાતતાલં વર્ણસ્વરસંપદા ચ પરિહીણમ્ ।
અજ્ઞાતસ્થાનલયં સ્વરગતમેવંવિધં હન્યાત્

મુકુટાભરણનિપાતઃ પ્રબદ્ધનાદશ્ચ નાશનો ભવતિ ।
પશુવિશસનં તથ અ સ્યાદ્બહુવચનઘ્નં પ્રયોગેષુ

વિષમં માનવિહીનં વિમાર્જનં ચાકુલપ્રહારં ચ ।
અવિભક્તગ્રહમોક્ષં પુષ્કરગતમીદૃશં હન્તિ

પુનરુક્તો હ્યસમાસો વિભક્તિભેદો વિસન્ધયો ઽપાર્થઃ ।
ત્રૈલિઙ્ગજશ્ચ દોષઃ પ્રત્યક્ષપરોક્ષસંમોહાઃ

છન્દોવૃત્તત્યાગો ગુરુલાઘવસઙ્કરો યતેર્ભેદઃ ।
એતાનિ યથા સ્થૂલં ઘાતસ્થાનાનિ કાવ્યસ્ય

જ્ઞેયૌ તુ કાવ્યજાતૌ દ્વૌ ઘાતાવપ્રતિક્રિયૌ નિત્યમ્ ।
પ્રકૃતિવ્યસનસમુત્થઃ શેષોદકનાલિકત્વમ્

અપ્રતિભાગં સ્ખલનં વિસ્વરમુચ્ચારણં ચ કાવ્યસ્ય ।
અસ્થાનભૂષણત્વં પતનં મુકુટસ્ય વિભ્રંશઃ

વાજિસ્યન્દનકુઞ્જરખરોષ્ટ્રશિબિકાવિમાનયાનાનામ્ ।
આરોહણાવતરણેષ્વનભિજ્ઞત્વં વિહસ્ત્વમ્

પ્રહરણકવચાનામપ્યયથાગ્રહણં વિધારણં ચાપિ ।
અમુકુટભૂષણયોગશ્ચિરપ્રવેશો ઽથવા રઙ્ગે

એભિઃ સ્થાનવિશેષૈર્ઘાતા લક્ષ્યાસ્તુ સૂરિભિઃ કુશલૈઃ ।
યૂપાગ્નિચયનદર્ભસ્ત્રગ્ભાણ્ડપરિગ્રહાન્મુક્ત્વા

સિદ્ધ્યા મિશ્રો ઘાતસ્સર્વગતશ્ચૈકદેશજો વાપિ ।
નાટ્યકુશલૈઃ સલેખ્યા સિદ્ધિર્વા સ્યાદ્વિઘાતો વા

નાલેખ્યો બહુદિનજઃ સર્વગતો ઽવ્યક્તલક્ષણવિશેષઃ ।
યસ્ત્વૈકદિવસજાતસ્સ પ્રત્યવરો ઽપિ લેખ્યસ્સ્યાત્

જર્જરમોક્ષ્યસ્યાન્તે સિદ્ધેર્મોક્ષસ્તુ નાલિકાયાસ્તુ ।
કર્તવ્યસ્ત્વિહ સતતં નાટ્યજ્ઞૈઃ પ્રાશ્નિકૈર્વિધિના

દૈન્યે દીનત્વમાયાન્તિ તે નાટ્યે પ્રેક્ષકાઃ સ્મૃતાઃ ।
યે તુષ્ટૌ તુષ્ટિમાયાન્તિ શોકે શોકં વ્રજન્તિ ચ

યો ઽન્યસ્ય મહે મૂર્ધો નાંદીશ્લોકં પઠેદ્ધિ દેવસ્ય ।
સ્વવશેન પૂર્વરઙ્ગે સિદ્ધેર્ઘાતઃ પ્રયોગસ્ય

યો દેશભાવરહિતં ભાષાકાવ્યં પ્રયોજયેદ્બુદ્ધ્યા ।
તસ્યાપ્યભિલેખ્યઃ સ્યાદ્ઘાતો દેશઃ પ્રયોગજ્ઞૈઃ

કઃ શક્તો નાટ્યવિધૌ યથાવદુપપાદનં પ્રયોગસ્ય ।
કર્તું વ્યગ્રમના વા યથાવદુક્તં પરિજ્ઞાતમ્

તસ્માદ્ગમ્ભીરાર્થાઃ શબ્દા યે લોકવેદસંસિદ્ધાઃ ।
સર્વજનેન ગ્રાહ્યા યોજ્યા નાટકે વિધિવત્

ન ચ કિઞ્ચિદ્ગુણહીનં દોષૈઃ પરિવર્જિતં ન ચાકિઞ્ચિત્ ।
તસ્માન્નાટ્યપ્રકૃતૌ દોષા નાટ્યાર્થતો ગ્રાહ્યા

ન ચ નાદરસ્તુ કાર્યો નટેન વાગઙ્ગસત્ત્વનેપથ્યે ।
રસભાવયોશ્ચ ગીતેષ્વાતોદ્યે લોકયુક્ત્યાં ચ

એવમેતત્તુ વિજ્ઞેયં સિદ્ધીનાં લક્ષણં બુધૈઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાશ્નિકાનાં તુ લક્ષણમ્

ચારિત્રાભિજનોપેતાઃ શાન્તવૃત્તાઃ કૃતશ્રમાઃ ।
યશોધર્મપરાશ્ચૈવ મધ્યસ્થવયસાન્વિતાઃ

ષડઙ્ગનાટ્યકુશલાઃ પ્રબુદ્ધાઃ શુચયઃ સમાઃ ।
ચતુરાતોદ્યકુશલાઃ વૃત્તજ્ઞાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

દેશભાષાવિધાનજ્ઞાઃ કલાશિલ્પપ્રયોજકાઃ ।
ચતુર્થાભિનયોપેતા રસભાવવિકલ્પકાઃ

શબ્દચ્છન્દોવિધાનજ્ઞા નાનાશાસ્ત્રવિચક્ષણાઃ ।
એવં વિધાસ્તુ કર્તવ્યાઃ પ્રાશ્નિકા દશરૂપકે

અવ્યગ્રૈરિન્દ્રિયૈઃ શુદ્ધ ઊહાપોહવિશારદઃ ।
ત્યક્તદોષોનુઅરાગી ચ સ નાટ્યે પ્રેક્ષકઃ સ્મૃતઃ

ન ચૈવેતે ગુણાઃ સમ્યક્ સર્વસ્મિન્ પ્રેક્ષકે સ્મૃતાઃ ।
વિજ્ઞેયસ્યાપ્રમેયત્વાત્સંકીર્ણાનાં ચ પાર્ષદિ

યદ્યસ્ય શિલ્પં નેપથ્યં કર્મચેષ્ટિતમેવ વા ।
તત્તથા તેન કાર્યં તુ સ્વકર્મવિષયં પ્રતિ

નાનાશીલાઃ પ્રકૃતયઃ શીલે નાટ્યં વિનિર્મિતમ્ ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનાં વૃદ્ધબાલિશયોષિતામ્

તુષ્યન્તિ તરુણાઃ કામે વિદગ્ધાઃ સમયાત્વિતે ।
અર્થેષ્વર્થપરાશ્ચૈવ મોક્ષે ચાથ વિરાગિણઃ

શૂરાસ્તુ વીરરૌદ્રેષુ નિયુદ્ધેષ્વાહવેષુ ચ ।
ધર્માખ્યાને પુરાણેષુ વૃદ્ધાસ્તુષ્યન્તિ નિત્યશઃ

ન શક્યમધમૈર્જ્ઞાતુમુત્તમાનાં વિચેષ્ટિતમ્ ।
તત્ત્વભાવેષુ સર્વેષુ તુષ્યન્તિ સતતં બુધાઃ

બાલા મૂર્ખાઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ હાસ્યનૈપથ્યયોઃ સદા ।
યસ્તુષ્ટો તુષ્ટિમાયાતિ શોકે શોકમુપૈતિ ચ

ક્રુદ્ધઃ ક્રોધે ભયે ભીતઃ સ શ્રેષ્ઠઃ પ્રેક્ષકઃ સ્મૃતઃ ।
એવં ભાવાનુકરણે યો યસ્મિન્ પ્રવિશેન્નરઃ

સ તત્ર પ્રેક્ષકો જ્ઞેયો ગુણૈરેભિરલઙ્કૃતઃ ।
એવં હિ પ્રેક્ષકા જ્ઞેયાઃ પ્રયોગે દશરૂપતઃ

સંઘર્ષે તુ સમુત્પન્ને પ્રાશ્નિકાન્ સંનિબોધત ।
યજ્ઞવિન્નર્તકશ્ચૈવ છન્દોવિચ્છબ્દવિત્તથા

અસ્ત્રવિચ્ચિત્રકૃદ્વેશ્યા ગન્ધર્વો રજસેવકઃ ।
યજ્ઞવિદ્યજ્ઞયોગે તુ નર્તકો ઽભિનયે સ્મૃતઃ

છન્દોવિદ્વૃત્તબન્ધેષુ શબ્દવિત્પાઠ્યવિસ્તરે ।
ઇષ્વસ્ત્રવિત્સૌષ્ઠવે તુ નેપથ્યે ચૈવ ચિત્રકૃત્

કામોપચારે વેશ્યા ચ ગાન્ધર્વઃ સ્વરકર્મણિ ।
સેવકસ્તૂપચારે સ્યાદેતે વૈ પ્રાશ્નિકાઃ સ્મૃતાઃ

એભિર્દૃષ્ટાન્તસંયુક્તૈર્દોષા વાચ્યાસ્તથા ગુણાઃ ।
અશાસ્ત્રજ્ઞા વિવાદેષુ યથા પ્રકૃતિકર્મતઃ

અથૈતે પ્રશ્નિકા જ્ઞેયાઃ કથિતા યે મયાનઘાઃ ।
શાસ્ત્રજ્ઞાનાદ્યદા તુ સ્યાત્સંઘર્ષઃ શાસ્ત્રસંશ્રયઃ

શાસ્ત્રપ્રામાણનિર્માણૈર્વ્યવહારો ભવેત્તદા ।
ભર્તૃનિયોગાદન્યો ઽન્યવિગ્રાત્સ્પર્ધયાપિ ભરતાનામ્

અર્થપતાકા હેતોસ્સંઘર્ષો નામ સંભવતિ ।
તેષાં કાર્યં વ્યવહારદર્શનં પક્ષપાતવિરહેણ

કૃત્વા પણં પતાકાં વ્યવહારઃ સ ભવિતવ્યસ્તુ ।
સર્વૈરનન્યમતિભિઃ સુખોપવિષ્ટૈશ્ચ શુદ્ધભાવૈશ્ચ

યૈર્લેખકગમકસહાયાસ્સહ સિદ્ધિભિર્ઘાતાઃ ।
નાત્યાસનૈર્નદૂરસંસ્થિતૈઃ પ્રેક્ષકૈસ્તુ ભવિતવ્યમ્

તેષામાસનયોગો દ્વાદશહસ્તસ્થિતઃ કાર્યઃ ।
યાનિ વિહિતાનિ પૂર્વં સિદ્ધિસ્થાનાનિ તાનિ લક્ષ્યાણિ

ઘાતાશ્ચ લક્ષણીયાઃ પ્રયોગતો નાટ્યયોગે તુ ।
દૈવાદ્ઘાતસમુત્થાઃ પરોત્થિતા વા બુધૈર્નવૈર્લેખ્યાઃ

ઘાતા નાટ્યસમુત્થા હ્યાત્મસમુત્થાસ્તુ લેખ્યાઃ સ્યુઃ ।
ઘાતા યસ્ય ત્વલ્પાઃ સંખ્યાતાઃ સિદ્ધયશ્ચ બહુલાઃ સ્યુઃ

વિદિતં કૃત્વા રાજ્ઞસ્તસ્મૈ દેયા પતાકા હિ ।
સિધ્યતિશયાત્પતાકા સમસિદ્ધૌ પાર્થિવાજ્ઞયા દેયા

અથ નરપતિઃ સમઃ સ્યાદુભયોરપિ સા તદા દેયા ।
એવં વિધિજ્ઞૈર્યષ્ટવ્યો વ્યવહારઃ સમઞ્જસામ્

સ્વસ્થચિત્તસુખાસિનૈઃ સુવિશિષ્ટૈર્ગુણાર્થિભિઃ ।
વિમૃશ્ય પ્રેક્ષકૈર્ગ્રાહ્યં સર્વરાગપરાઙ્ગમુખૈઃ

સાધન દૂષણાભાસઃ પ્રયોગસમયાશ્રિતૈઃ ।
સમત્વમઙ્ગમાધુર્યં પાઠ્યં પ્રકૃતયો રસાઃ

વાદ્યં ગાનં સનેપથ્યમેતજ્જ્ઞેયં પ્રયત્નતઃ ।
ગીતવાદિત્રતાલેન કલાન્તરકલાસુ ચ

ઉઅદઙ્ગં ક્રિયતે નાટ્યં સમન્તાત્ સમમુચ્યતે ।
અઙ્ગોપાઙ્ગસમાયુક્તં ગીતતાલલયાન્વિતમ્

ગાનવાદ્યસમત્વં ચ તદ્બુધૈઃ સમમુચ્યતે ।
સનિર્ભુગ્નમુરઃ કૃત્વા ચતુરશ્રક્રુતૌ કરૌ

ગ્રીવાઞ્ચિતા તથા કર્યા ત્વઙ્ગમાધુર્યમેવ ચ ।
પૂર્વ્રોક્તાનીહ શેષાણિ યાનિ દ્રવ્યાણિ સાધકૈઃ

વદ્યાદીનાં પુનર્વુપ્રા લક્ષણં સન્નિબોધત ।
વાદ્યપ્રભૃતયો ગાનં વાદ્યમાણાનિ નિર્દિશેત્

યાનિ સ્થાનાનિ સિદ્ધીનાં તૈઃ સિદ્ધિં તુ પ્રકાશયેત્ ।
હર્ષાદઙ્ગસમુદ્ભૂતાં નાનારસસમુત્થિતામ્

વારકાલાસ્તુ વિજ્ઞેયા નાટ્યજ્ઞૈર્વિવિધાશ્રયાઃ ।
દિવસૈશ્ચૈવ રાત્રિશ્ચ તયોર્વારાન્ નિબોધત

પૂર્વાહ્ણસ્ત્વથ મધ્યાહ્નસ્ત્વપરાહ્ણસ્તથૈવ ચ ।
દિવા સમુત્થા વિજ્ઞેયા નાટ્યવારાઃ પ્રયોગતઃ

પ્રાદોષિકાર્ધરાત્રિશ્ચ તથા પ્રાભાતિકો ઽપરઃ ।
નાટ્યવારા ભવન્ત્યેતે રાત્રાવિત્યનુપૂર્વશઃ

એતેષાં અત્ર યદ્યોજ્યં નાટ્યકાર્યં રસાશ્રયમ્ ।
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ વારકાલસમાશ્રયમ્

યચ્છ્રોત્રરમણીયં સ્યાદ્ધર્મોત્થનકૃતં ચ યત્ ।
પૂર્વાહ્ણે તત્પ્રયોક્તવ્યં શુદ્ધં વા વિકૃતં તથા

સત્ત્વોત્થાનગુણૈર્યુક્તં વાદ્યભૂયિષ્ઠમેવ ચ ।
પુષ્કલં સત્ત્વયુક્તં ચ અપરાહ્ણે પ્રયોજયેત્

કૈશિકીવૃત્તિસંયુક્તં શૃઙ્ગારસસંશ્રયમ્ ।
નૃત્યવાદિત્રગીતાઢ્યં પ્રદોષે નાટ્યમિષ્યતે

યન્નર્મહાસ્યબહુલં કરુણપ્રાયમેવ ચ ।
પ્રભાતકાલે તત્કાર્યં નાટ્યં નિદ્રાવિનાશનમ્

અર્ધરાત્રે નિયુઞ્જીત સમધ્યાહ્ને તથૈવ ચ ।
સન્ધ્યાભોજનકાલે ચ નાટ્યં નૈવ પ્રયોજયેત્

એવં કાલં ચ દેશં ચ સમીક્ષ્ય ચ બલાબલમ્ ।
નિત્યં નાટ્યં પ્રયુઞ્જીત યથાભાવં યથારસમ્

અથવ દેશકાલૌ ચ ન પરીક્ષ્યૌ પ્રયોક્તૃભિઃ
યથૈવાજ્ઞાપયેદ્ભર્તા તદા યોજ્યમસંશયમ્.

તથા સમુદિઆતાશ્ચૈવ વિજ્ઞેયા નાટકાશ્રિતાઃ ।
પાત્રં પ્રયોગમૃદ્ધિશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તુ ત્રયો ગુણાઃ

બુદ્ધિમત્વં સુરૂપત્વં લયતાલજ્ઞતા તથા ।
રસભાવજ્ઞતા ચૈવ વયસ્સ્થત્વં કુતૂહલમ્

ગ્રહણં ધારણં ચૈવ ગાત્રાવૈકલ્યમેવ ચ ।
નિજસાધ્વસતોત્સાહ ઇતિ પાત્રગતો વિધિઃ

સુવાદ્યતા સુગાનત્વં સુપાઠ્યત્વં તથૈવ ચ ।
શાસ્ત્રકર્મસમાયોગઃ પ્રયોગ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

શુચિભૂષણતાયાં તુ માલ્યાભરણવાસસામ્ ।
વિચિત્રરચના ચૈવ સમૃદ્ધિરિતિ સંજ્ઞિતા

યદા સમુદિતાઃ સર્વે એકીભૂતા ભવન્તિ હિ ।
અલઙ્કારાઃ સકુતપા મન્તવ્યો નાટકાશ્રયાઃ

એતદુક્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સિદ્ધીનાં લક્ષણં મયા ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામ્યાતોદ્યાનાં વિકલ્પનમ્